وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 12247 382477 378253 2026-06-03T09:56:55Z Intisar Ali 8681 382477 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|جون 2026}} {{{Short description|ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = اطالوي جمهوريه | common_name = اٽلي | native_name = {{Lang|it|Repubblica Italiana<!--upper case see Italian wiki-->}} | image_flag = Flag of Italy.svg | image_coat = Emblem of Italy.svg | symbol_type = نشان | national_anthem = "{{Lang|it|[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]|italic=no}}"<br/>"اطالوين جو گيت"<div style="padding-top:0.5em;">{{Center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Italy (orthographic projection).svg|frameless]]|گلوب ڏيکاريو|[[File:EU-Italy.svg|upright=1.15|frameless]]|يورپي يونين جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[روم]] | coordinates = {{Coord|41|54|N|12|29|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ڏيهي ٻوليون | languages = ڏسو [[اٽلي جون ٻوليون|مکيه مضمون]] | official_languages = [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]^a {{Infobox|child=yes |label1 = [[اٽلي ڏانهن اميگريشن|قوميت]] {{Nobold|(2021)}}<ref name="id2020">{{Cite web|title=Indicatori demografici, anno 2020 |url=https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503091112/https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|archive-date=3 May 2021|access-date=3 May 2021}}</ref> | data1 = {{Unbulleted list|91% اطالوي|9% ٻيا}} }} | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap;|84% [[اٽلي ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|12% [[اٽلي ۾ لادينيت|لادينيت]]|4% [[اٽلي ۾ مذهب|ٻيا]]}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref>{{Cite web|date=September 2021|title=Special Eurobarometer 516|url=https://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629085321/http://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|archive-date=29 June 2023|access-date=2 June 2026|publisher=European Union: [[European Commission]]|via=[[European Data Portal]] (see Volume C: Country/socio-demographics: IT: Question D90.2.)}}</ref> | demonym = اطالوي | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[اٽلي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[سرجيو ماتاريلا]] | leader_title2 = [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[جورجيا ميلوني]] | leader_title3 = [[جمہوريه جي سينيٽ جو صدر (اٽلي)|سينيٽ جو صدر]] | leader_name3 = [[اگناتسيو لا روسا]] | leader_title4 = [[چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر]] | leader_name4 = [[لورينزو فونتانا]] | legislature = [[اطالوي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[جمہوريه جي سينيٽ (اٽلي)|جمہوريه جي سينيٽ]] | lower_house = [[چيمبر آف ڊپٽيز (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز]] | sovereignty_type = [[اٽلي جي تاريخ|تاريخي سياسي وحدتون]] | established_event1 = [[اٽلي جا قديم ماڻھو|اٽالڪ ماڻھو]] | established_date1 = قديم دور | established_event2 = [[قديم روم]]<br>[[رومي اٽلي]] | established_date2 = 753 ق م–476 ع | established_event3 = [[بربر بادشاهتون|رومي-بربر بادشاهتون]]<br>[[بازنطيني اٽلي]] | established_date3 = اوائلي وچون دور | established_event4 = [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست|اطالوي شهري رياستون ۽ علائقائي سياسي وحدتون]] | established_date4 = وچون دور ۽ جديد دور | established_event5 = [[اٽلي جي بادشاهت]] | established_date5 = 1861–1946<br>{{start date and age|1861|03|17|df=y}} | established_event6 = [[اطالوي سلطنت]] | established_date6 = 1869/1882–1960 | established_event7 = [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|اطالوي جمهوريه]] | established_date7 = {{start date and age|1946|06|02|df=y}} | area_km2 = 301,340 | area_footnote = <ref name="Central Intelligence Agency-2023">{{Cite web|date=23 August 2023|title=Italy|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=1 July 2021|access-date=28 August 2023|publisher=Central Intelligence Agency}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 November 2023|title=Italy country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218111602/https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|archive-date=18 December 2023|access-date=12 November 2023|publisher=BBC News}}</ref> | area_rank = 71هون | area_sq_mi = 116,347 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.24 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 58,915,561<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 25هون | population_density_km2 = 195.5 | population_density_sq_mi = auto<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 72هون | GDP_PPP = {{Increase}} $3.872&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=18 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 12هون | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $65,761<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 29هون | GDP_nominal = {{Increase}} $2.738&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 8هون | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $46,505<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 27هون | Gini = 32.5 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/steady/decrease--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|archive-date=9 October 2020|access-date=21 June 2022|publisher=European Commission}}</ref> | HDI = 0.915 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 29هون | currency = [[يورو]] (€)^b | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي گرمي وارو وقت|CEST]] | calling_code = [[+39]] ^c | cctld = [[.it]] | footnote_a = <span style="font-size:100%;">جرمن [[ڏکڻ ٽائرول]] ۽ [[فريولي-وينيتسيا جوليا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ فرينچ [[آئوستا وادي]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سلووين ٻولي|سلووين]] [[ٽريئستي صوبو]]، [[گوريتسيا صوبو]] ۽ فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[لاڊن ٻولي|لاڊن]] ڏکڻ ٽائرول، [[ترنتينو]] ۽ ٻين اترين علائقن ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[فريولي ٻولي|فريولي]] فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سارڊينيائي ٻولي|سارڊينيائي]] [[سارڊينيا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{Cite web|title=Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26 |url=http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|archive-date=26 February 2021|access-date=31 May 2018|publisher=Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna}}; {{Cite web|title=Regione Autonoma Friuli-Venezia Giulia – Comunità linguistiche regionali|url=https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904201140/https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|archive-date=4 September 2015|access-date=2 November 2020|website=regione.fvg.it}}</ref></span> | footnote_b = <span style="font-size:100%;">2002ع کان اڳ، [[اطالوي ليرا]]. يورو [[ڪامپيوني دي اٽاليا]] ۾ قبول ڪئي وڃي ٿي، پر ان جي سرڪاري ڪرنسي [[سوئس فرانڪ]] آهي.<ref>{{Cite web|date=14 July 2010|title=Comune di Campione d'Italia|url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430223743/http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|archive-date=30 April 2011|access-date=30 October 2010|publisher=Comune.campione-d-italia.co.it}}</ref></span> | footnote_c = <span style="font-size:100%;">ڪامپيوني دي اٽاليا کي فون ڪرڻ لاءِ سوئس ڪوڊ [[+41]] استعمال ڪرڻ ضروري آهي.</span> }} '''اٽلي'''،{{Efn|{{Langx|it|Italia}}, {{IPA|it|iˈtaːlja|pron|small=no|It-Italia.ogg}}}} سرڪاري طور '''اطالوي جمهوريه'''،{{Efn|{{Langx|it|Repubblica Italiana|links=no}}, {{IPA|it|reˈpubblika itaˈljaːna|pron|small=no}}}} [[ڏکڻ يورپ|ڏکڻ]] ۽ [[اولهه يورپ]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي.{{Efn|اٽلي کي گهڻو ڪري اولهه يورپ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>اٽلي کي اولهه يورپي ملڪ طور بيان ڪندڙ علمي ڪم:{{Bulleted list |{{Cite book|last1=Hancock|first1=M. Donald|url=https://archive.org/details/politicsinwester00hanc_0|title=Politics in Western Europe: an introduction to the politics of the United Kingdom, France, Germany, Italy, Sweden, and the European Union|last2=Conradt|first2=David P.|last3=Peters|first3=B. Guy|last4=Safran|first4=William|last5=Zariski|first5=Raphael|date=11 November 1998|publisher=Chatham House Publishers|isbn=978-1-5664-3039-5|edition=2nd|quote=list of Western European countries Italy.|url-access=registration|ref=none}} |{{Cite book|last1=Ugo|first1=Ascoli|last2=Emmanuele|first2=Pavolini|title=The Italian welfare state in a European perspective: A comparative analysis|date=2016|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-3444-6|url=https://books.google.com/books?id=BEzRDAAAQBAJ&q=list+of+Western+European+countries+Italy|ref=none}} |{{Cite book|last1=Zloch-Christy|first1=Iliana|title=East-West Financial Relations: Current Problems and Future Prospects|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5213-9530-4|url=https://archive.org/details/eastwestfinancia00zloc|url-access=registration|quote=list of Western European countries Italy.|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Clout|first1=Hugh D.|title=Western Europe: Geographical Perspectives|date=1989|publisher=Longman Scientific & Technical|isbn=978-0-5820-1772-6|url=https://books.google.com/books?id=WGbIT90ppZsC|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Furlong|first1=Paul|title=Modern Italy: Representation and Reform|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-1349-7983-7|url=https://books.google.com/books?id=JNNsOl65D0AC&q=italy+western+European+country|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Hanf|first1=Kenneth|last2=Jansen|first2=Alf-Inge|title=Governance and Environment in Western Europe: Politics, Policy and Administration|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-3178-7917-6|url=https://books.google.com/books?id=31wSBAAAQBAJ&q=West+Europe+Italy|access-date=29 September 2019|ref=none}} }}</ref>|name=WE}} اهو [[اطالوي اپٻيٽ|هڪ اپٻيٽ]] تي مشتمل آهي، جيڪو [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي اترين زميني سرحد تي [[الپس]] آهن، ۽ ان سان گڏ [[اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|لڳ ڀڳ 800 ٻيٽ]] پڻ شامل آهن، جن مان خاص طور [[سسلي]] ۽ [[سارڊينيا]] اهم آهن. اٽلي اولهه ۾ [[فرانس]]؛ اتر ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[آسٽريا]]؛ اوڀر ۾ [[سلووينيا]]؛ ۽ ٻن [[انڪليو|انڪليوز]]، [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]]، سان زميني سرحدون رکي ٿو. ايراضي جي لحاظ کان اهو [[ايراضيءَ موجب يورپي ملڪن جي فهرست|يورپ جو ڏهون وڏو ملڪ]] آهي، جيڪو {{Convert|301340|km2|sqmi|abbr=on}} تي پکڙيل آهي، ۽ لڳ ڀڳ 59 ملين آبادي سان [[يورپي يونين]] جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو [[يورپي يونين جو رڪن ملڪ|رڪن ملڪ]] آهي. اٽلي جي گاديءَ جو هنڌ ۽ [[اٽلي جي شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] [[روم]] آهي؛ ٻين وڏن شهرن ۾ [[ميلان]]، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] آهي، [[نيپلز]]، [[تورين]]، [[پالرمو]]، [[بولونيا]]، [[فلورينس]]، [[جينووا]] ۽ [[وينس]] شامل آهن. [[اٽلي جي تاريخ]] ڪيترن ئي [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي. عيسائيت جي پکڙجڻ سان، روم [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] ۽ [[پاپائيت]] جو مرڪز بڻجي ويو. [[بربر حملا|بربر حملن]] ۽ ٻين سببن ڪري [[قديم دور جي آخري مرحلي]] ۽ [[اوائلي وچئين دور]] جي وچ ۾ [[اولهه رومي سلطنت جو زوال ۽ خاتمو]] ٿيو. يارهين صديءَ تائين [[اطالوي شهري رياستون]] ۽ [[سامونڊي جمهوريهون]] وڌيون، جن واپار ذريعي نئين خوشحالي آندي ۽ جديد سرمائيداريءَ لاءِ بنياد وڌا. [[اطالوي نشاةِ ثانيه]] پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران ڦهلي ڦولي ۽ [[نشاةِ ثانيه#پکڙجڻ|باقي يورپ تائين پکڙجي وئي]]. اطالوي ڳولائوئن پري اوڀر ۽ [[نئين دنيا]] ڏانهن نوان رستا دريافت ڪيا، جنهن سان [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۾ اهم حصو پيو. سياسي ۽ علائقائي ورهاستن جي صدين کان پوءِ، [[اٽلي جي بادشاهت]] 1861ع ۾ [[اطالوي آزاديءَ جون جنگيون|آزاديءَ جي جنگين]] ۽ [[هزارن جي مهم]] کان پوءِ قائم ٿي. اوڻيهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين، [[اٽلي ۾ صنعتڪاري|اٽلي صنعتڪاري ڪئي]] ۽ [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي سلطنت]] حاصل ڪئي، جڏهن ته [[ڏکڻ اٽلي|ڏکڻ]] گهڻي حد تائين غريب رهيو، جنهن سبب آمريڪا ڏانهن [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي مهاجر ڊائاسپورا]] پيدا ٿي. 1915ع کان 1918ع تائين، [[پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اٽلي]] [[پهريين عالمي جنگ]] ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|انتانت]] سان گڏ [[مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن]] خلاف وڙهيو. 1922ع ۾ [[اطالوي فاشزم|اطالوي فاشسٽ]] آمريت قائم ٿي. [[ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ دوران]]، اٽلي پهرين [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جو حصو هو، جيستائين [[ڪاسيبلي جي جنگبندي|جنگبندي]] [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] سان نه ٿي (1940–1943)، پوءِ [[اطالوي مزاحمت]] ۽ جرمن قبضي ۽ سهڪار ڪندڙ [[اطالوي سماجي جمهوريه|آر ايس آءِ]] کان [[اٽلي جي آزادي]] دوران اتحادي طاقتن جو هم جنگي ساٿي بڻيو (1943–1945). 1946ع ۾ بادشاهت کي [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|جمهوريه سان تبديل ڪيو ويو]] ۽ ملڪ [[اطالوي اقتصادي معجزو|مضبوط بحالي]] ڪئي. [[ترقي يافته ملڪ]] طور، [[اٽلي جي معيشت|ترقي يافته معيشت]] سان، اٽلي دنيا جو [[ناليوار جي ڊي پي موجب ملڪن جي فهرست|اٺون وڏو ناليوار جي ڊي پي]] رکي ٿو، يورپ جو [[پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|ٻيون وڏو پيداوار وارو شعبو]] رکي ٿو، ۽ [[علائقائي طاقت|علائقائي]] ۽ – [[وڏين طاقتن مان گهٽ ترين|گهٽ حد تائين]] – عالمي اقتصادي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو يورپي يونين جو [[اندروني ڇهه|باني]] ۽ [[يورپي يونين جا ٽي|اهم رڪن]] آهي، ۽ [[اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا#بين الاقوامي ادارا|ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو]] آهي. [[ثقافتي سپر پاور]] طور، اٽلي ڊگهي عرصي کان [[اطالوي فن|فن]]، [[اٽلي جي موسيقي|موسيقي]]، [[اطالوي ادب|ادب]]، [[اطالوي کاڌو|کاڌي]]، [[اطالوي فيشن|فيشن]]، [[اٽلي ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] جو مشهور عالمي مرڪز رهيو آهي، ۽ [[اطالوي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست|ڪيترين ايجادن ۽ دريافتن]] جو ذريعو آهي. هن وٽ [[ملڪ موجب عالمي ورثو ماڳ|سڀ کان وڌيڪ تعداد]] ۾ [[عالمي ورثو ماڳ]] ([[اٽلي ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|61]]) آهن ۽ اهو دنيا جو [[عالمي سياحت درجابندي|پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ]] آهي. f4m1nfxryzc2o7s50z4q74eiu3qa576 382481 382477 2026-06-03T09:59:15Z Intisar Ali 8681 /* */ 382481 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|جون 2026}} {{{Short description|ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = اطالوي جمهوريه | common_name = اٽلي | native_name = {{Lang|it|Repubblica Italiana<!--upper case see Italian wiki-->}} | image_flag = Flag of Italy.svg | image_coat = Emblem of Italy.svg | symbol_type = نشان | national_anthem = "{{Lang|it|[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]|italic=no}}"<br/>"اطالوين جو گيت"<div style="padding-top:0.5em;">{{Center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Italy (orthographic projection).svg|frameless]]|گلوب ڏيکاريو|[[File:EU-Italy.svg|upright=1.15|frameless]]|يورپي يونين جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[روم]] | coordinates = {{Coord|41|54|N|12|29|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ڏيهي ٻوليون | languages = ڏسو [[اٽلي جون ٻوليون|مکيه مضمون]] | official_languages = [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]^a {{Infobox|child=yes |label1 = [[اٽلي ڏانهن اميگريشن|قوميت]] {{Nobold|(2021)}}<ref name="id2020">{{Cite web|title=Indicatori demografici, anno 2020 |url=https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503091112/https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|archive-date=3 May 2021|access-date=3 May 2021}}</ref> | data1 = {{Unbulleted list|91% اطالوي|9% ٻيا}} }} | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap;|84% [[اٽلي ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|12% [[اٽلي ۾ لادينيت|لادينيت]]|4% [[اٽلي ۾ مذهب|ٻيا]]}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref>{{Cite web|date=September 2021|title=Special Eurobarometer 516|url=https://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629085321/http://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|archive-date=29 June 2023|access-date=2 June 2026|publisher=European Union: [[European Commission]]|via=[[European Data Portal]] (see Volume C: Country/socio-demographics: IT: Question D90.2.)}}</ref> | demonym = اطالوي | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[اٽلي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[سرجيو ماتاريلا]] | leader_title2 = [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[جورجيا ميلوني]] | leader_title3 = [[جمہوريه جي سينيٽ جو صدر (اٽلي)|سينيٽ جو صدر]] | leader_name3 = [[اگناتسيو لا روسا]] | leader_title4 = [[چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر]] | leader_name4 = [[لورينزو فونتانا]] | legislature = [[اطالوي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[جمہوريه جي سينيٽ (اٽلي)|جمہوريه جي سينيٽ]] | lower_house = [[چيمبر آف ڊپٽيز (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز]] | sovereignty_type = [[اٽلي جي تاريخ|تاريخي سياسي وحدتون]] | established_event1 = [[اٽلي جا قديم ماڻھو|اٽالڪ ماڻھو]] | established_date1 = قديم دور | established_event2 = [[قديم روم]]<br>[[رومي اٽلي]] | established_date2 = 753 ق م–476 ع | established_event3 = [[بربر بادشاهتون|رومي-بربر بادشاهتون]]<br>[[بازنطيني اٽلي]] | established_date3 = اوائلي وچون دور | established_event4 = [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست|اطالوي شهري رياستون ۽ علائقائي سياسي وحدتون]] | established_date4 = وچون دور ۽ جديد دور | established_event5 = [[اٽلي جي بادشاهت]] | established_date5 = 1861–1946<br>{{start date and age|1861|03|17|df=y}} | established_event6 = [[اطالوي سلطنت]] | established_date6 = 1869/1882–1960 | established_event7 = [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|اطالوي جمهوريه]] | established_date7 = {{start date and age|1946|06|02|df=y}} | area_km2 = 301,340 | area_footnote = <ref name="Central Intelligence Agency-2023">{{Cite web|date=23 August 2023|title=Italy|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=1 July 2021|access-date=28 August 2023|publisher=Central Intelligence Agency}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 November 2023|title=Italy country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218111602/https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|archive-date=18 December 2023|access-date=12 November 2023|publisher=BBC News}}</ref> | area_rank = 71هون | area_sq_mi = 116,347 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.24 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 58,915,561<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 25هون | population_density_km2 = 195.5 | population_density_sq_mi = auto<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 72هون | GDP_PPP = {{Increase}} $3.872&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=18 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 12هون | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $65,761<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 29هون | GDP_nominal = {{Increase}} $2.738&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 8هون | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $46,505<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 27هون | Gini = 32.5 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/steady/decrease--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|archive-date=9 October 2020|access-date=21 June 2022|publisher=European Commission}}</ref> | HDI = 0.915 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 29هون | currency = [[يورو]] (€)^b | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي گرمي وارو وقت|CEST]] | calling_code = [[+39]] ^c | cctld = [[.it]] | footnote_a = <span style="font-size:100%;">جرمن [[ڏکڻ ٽائرول]] ۽ [[فريولي-وينيتسيا جوليا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ فرينچ [[آئوستا وادي]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سلووين ٻولي|سلووين]] [[ٽريئستي صوبو]]، [[گوريتسيا صوبو]] ۽ فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[لاڊن ٻولي|لاڊن]] ڏکڻ ٽائرول، [[ترنتينو]] ۽ ٻين اترين علائقن ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[فريولي ٻولي|فريولي]] فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سارڊينيائي ٻولي|سارڊينيائي]] [[سارڊينيا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{Cite web|title=Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26 |url=http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|archive-date=26 February 2021|access-date=31 May 2018|publisher=Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna}}; {{Cite web|title=Regione Autonoma Friuli-Venezia Giulia – Comunità linguistiche regionali|url=https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904201140/https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|archive-date=4 September 2015|access-date=2 November 2020|website=regione.fvg.it}}</ref></span> | footnote_b = <span style="font-size:100%;">2002ع کان اڳ، [[اطالوي ليرا]]. يورو [[ڪامپيوني دي اٽاليا]] ۾ قبول ڪئي وڃي ٿي، پر ان جي سرڪاري ڪرنسي [[سوئس فرانڪ]] آهي.<ref>{{Cite web|date=14 July 2010|title=Comune di Campione d'Italia|url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430223743/http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|archive-date=30 April 2011|access-date=30 October 2010|publisher=Comune.campione-d-italia.co.it}}</ref></span> | footnote_c = <span style="font-size:100%;">ڪامپيوني دي اٽاليا کي فون ڪرڻ لاءِ سوئس ڪوڊ [[+41]] استعمال ڪرڻ ضروري آهي.</span> }} '''اٽلي'''،{{Efn|{{Lang|it|Italia}}, {{IPA|it|iˈtaːlja|pron|small=no|It-Italia.ogg}}}} سرڪاري طور '''اطالوي جمهوريه'''،{{Efn|{{Lang|it|ريپبلڪا اطاليانا|links=no}}, {{IPA|it|reˈpubblika itaˈljaːna|pron|small=no}}}} [[ڏکڻ يورپ|ڏکڻ]] ۽ [[اولهه يورپ]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي.{{Efn|اٽلي کي گهڻو ڪري اولهه يورپ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>اٽلي کي اولهه يورپي ملڪ طور بيان ڪندڙ علمي ڪم:{{Bulleted list |{{Cite book|last1=Hancock|first1=M. Donald|url=https://archive.org/details/politicsinwester00hanc_0|title=Politics in Western Europe: an introduction to the politics of the United Kingdom, France, Germany, Italy, Sweden, and the European Union|last2=Conradt|first2=David P.|last3=Peters|first3=B. Guy|last4=Safran|first4=William|last5=Zariski|first5=Raphael|date=11 November 1998|publisher=Chatham House Publishers|isbn=978-1-5664-3039-5|edition=2nd|quote=list of Western European countries Italy.|url-access=registration|ref=none}} |{{Cite book|last1=Ugo|first1=Ascoli|last2=Emmanuele|first2=Pavolini|title=The Italian welfare state in a European perspective: A comparative analysis|date=2016|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-3444-6|url=https://books.google.com/books?id=BEzRDAAAQBAJ&q=list+of+Western+European+countries+Italy|ref=none}} |{{Cite book|last1=Zloch-Christy|first1=Iliana|title=East-West Financial Relations: Current Problems and Future Prospects|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5213-9530-4|url=https://archive.org/details/eastwestfinancia00zloc|url-access=registration|quote=list of Western European countries Italy.|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Clout|first1=Hugh D.|title=Western Europe: Geographical Perspectives|date=1989|publisher=Longman Scientific & Technical|isbn=978-0-5820-1772-6|url=https://books.google.com/books?id=WGbIT90ppZsC|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Furlong|first1=Paul|title=Modern Italy: Representation and Reform|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-1349-7983-7|url=https://books.google.com/books?id=JNNsOl65D0AC&q=italy+western+European+country|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Hanf|first1=Kenneth|last2=Jansen|first2=Alf-Inge|title=Governance and Environment in Western Europe: Politics, Policy and Administration|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-3178-7917-6|url=https://books.google.com/books?id=31wSBAAAQBAJ&q=West+Europe+Italy|access-date=29 September 2019|ref=none}} }}</ref>|name=WE}} اهو [[اطالوي اپٻيٽ|هڪ اپٻيٽ]] تي مشتمل آهي، جيڪو [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي اترين زميني سرحد تي [[الپس]] آهن، ۽ ان سان گڏ [[اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|لڳ ڀڳ 800 ٻيٽ]] پڻ شامل آهن، جن مان خاص طور [[سسلي]] ۽ [[سارڊينيا]] اهم آهن. اٽلي اولهه ۾ [[فرانس]]؛ اتر ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[آسٽريا]]؛ اوڀر ۾ [[سلووينيا]]؛ ۽ ٻن [[انڪليو|انڪليوز]]، [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]]، سان زميني سرحدون رکي ٿو. ايراضي جي لحاظ کان اهو [[ايراضيءَ موجب يورپي ملڪن جي فهرست|يورپ جو ڏهون وڏو ملڪ]] آهي، جيڪو {{Convert|301340|km2|sqmi|abbr=on}} تي پکڙيل آهي، ۽ لڳ ڀڳ 59 ملين آبادي سان [[يورپي يونين]] جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو [[يورپي يونين جو رڪن ملڪ|رڪن ملڪ]] آهي. اٽلي جي گاديءَ جو هنڌ ۽ [[اٽلي جي شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] [[روم]] آهي؛ ٻين وڏن شهرن ۾ [[ميلان]]، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] آهي، [[نيپلز]]، [[تورين]]، [[پالرمو]]، [[بولونيا]]، [[فلورينس]]، [[جينووا]] ۽ [[وينس]] شامل آهن. [[اٽلي جي تاريخ]] ڪيترن ئي [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي. عيسائيت جي پکڙجڻ سان، روم [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] ۽ [[پاپائيت]] جو مرڪز بڻجي ويو. [[بربر حملا|بربر حملن]] ۽ ٻين سببن ڪري [[قديم دور جي آخري مرحلي]] ۽ [[اوائلي وچئين دور]] جي وچ ۾ [[اولهه رومي سلطنت جو زوال ۽ خاتمو]] ٿيو. يارهين صديءَ تائين [[اطالوي شهري رياستون]] ۽ [[سامونڊي جمهوريهون]] وڌيون، جن واپار ذريعي نئين خوشحالي آندي ۽ جديد سرمائيداريءَ لاءِ بنياد وڌا. [[اطالوي نشاةِ ثانيه]] پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران ڦهلي ڦولي ۽ [[نشاةِ ثانيه#پکڙجڻ|باقي يورپ تائين پکڙجي وئي]]. اطالوي ڳولائوئن پري اوڀر ۽ [[نئين دنيا]] ڏانهن نوان رستا دريافت ڪيا، جنهن سان [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۾ اهم حصو پيو. سياسي ۽ علائقائي ورهاستن جي صدين کان پوءِ، [[اٽلي جي بادشاهت]] 1861ع ۾ [[اطالوي آزاديءَ جون جنگيون|آزاديءَ جي جنگين]] ۽ [[هزارن جي مهم]] کان پوءِ قائم ٿي. اوڻيهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين، [[اٽلي ۾ صنعتڪاري|اٽلي صنعتڪاري ڪئي]] ۽ [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي سلطنت]] حاصل ڪئي، جڏهن ته [[ڏکڻ اٽلي|ڏکڻ]] گهڻي حد تائين غريب رهيو، جنهن سبب آمريڪا ڏانهن [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي مهاجر ڊائاسپورا]] پيدا ٿي. 1915ع کان 1918ع تائين، [[پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اٽلي]] [[پهريين عالمي جنگ]] ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|انتانت]] سان گڏ [[مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن]] خلاف وڙهيو. 1922ع ۾ [[اطالوي فاشزم|اطالوي فاشسٽ]] آمريت قائم ٿي. [[ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ دوران]]، اٽلي پهرين [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جو حصو هو، جيستائين [[ڪاسيبلي جي جنگبندي|جنگبندي]] [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] سان نه ٿي (1940–1943)، پوءِ [[اطالوي مزاحمت]] ۽ جرمن قبضي ۽ سهڪار ڪندڙ [[اطالوي سماجي جمهوريه|آر ايس آءِ]] کان [[اٽلي جي آزادي]] دوران اتحادي طاقتن جو هم جنگي ساٿي بڻيو (1943–1945). 1946ع ۾ بادشاهت کي [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|جمهوريه سان تبديل ڪيو ويو]] ۽ ملڪ [[اطالوي اقتصادي معجزو|مضبوط بحالي]] ڪئي. [[ترقي يافته ملڪ]] طور، [[اٽلي جي معيشت|ترقي يافته معيشت]] سان، اٽلي دنيا جو [[ناليوار جي ڊي پي موجب ملڪن جي فهرست|اٺون وڏو ناليوار جي ڊي پي]] رکي ٿو، يورپ جو [[پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|ٻيون وڏو پيداوار وارو شعبو]] رکي ٿو، ۽ [[علائقائي طاقت|علائقائي]] ۽ – [[وڏين طاقتن مان گهٽ ترين|گهٽ حد تائين]] – عالمي اقتصادي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو يورپي يونين جو [[اندروني ڇهه|باني]] ۽ [[يورپي يونين جا ٽي|اهم رڪن]] آهي، ۽ [[اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا#بين الاقوامي ادارا|ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو]] آهي. [[ثقافتي سپر پاور]] طور، اٽلي ڊگهي عرصي کان [[اطالوي فن|فن]]، [[اٽلي جي موسيقي|موسيقي]]، [[اطالوي ادب|ادب]]، [[اطالوي کاڌو|کاڌي]]، [[اطالوي فيشن|فيشن]]، [[اٽلي ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] جو مشهور عالمي مرڪز رهيو آهي، ۽ [[اطالوي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست|ڪيترين ايجادن ۽ دريافتن]] جو ذريعو آهي. هن وٽ [[ملڪ موجب عالمي ورثو ماڳ|سڀ کان وڌيڪ تعداد]] ۾ [[عالمي ورثو ماڳ]] ([[اٽلي ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|61]]) آهن ۽ اهو دنيا جو [[عالمي سياحت درجابندي|پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ]] آهي. e6cu7hcz9b8gxnsbi6ty6tdxpakqiyn 382483 382481 2026-06-03T10:02:18Z Intisar Ali 8681 /* */ 382483 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|جون 2026}} {{Short description|ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = اطالوي جمهوريه | common_name = اٽلي | native_name = {{Lang|it|Repubblica Italiana<!--upper case see Italian wiki-->}} | image_flag = Flag of Italy.svg | image_coat = Emblem of Italy.svg | symbol_type = نشان | national_anthem = "{{Lang|it|[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]|italic=no}}"<br/>"اطالوين جو گيت"<div style="padding-top:0.5em;">{{Center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Italy (orthographic projection).svg|frameless]]|گلوب ڏيکاريو|[[File:EU-Italy.svg|upright=1.15|frameless]]|يورپي يونين جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[روم]] | coordinates = {{Coord|41|54|N|12|29|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ڏيهي ٻوليون | languages = ڏسو [[اٽلي جون ٻوليون|مکيه مضمون]] | official_languages = [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]^a {{Infobox|child=yes |label1 = [[اٽلي ڏانهن اميگريشن|قوميت]] {{Nobold|(2021)}}<ref name="id2020">{{Cite web|title=Indicatori demografici, anno 2020 |url=https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503091112/https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|archive-date=3 May 2021|access-date=3 May 2021}}</ref> | data1 = {{Unbulleted list|91% اطالوي|9% ٻيا}} }} | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap;|84% [[اٽلي ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|12% [[اٽلي ۾ لادينيت|لادينيت]]|4% [[اٽلي ۾ مذهب|ٻيا]]}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref>{{Cite web|date=September 2021|title=Special Eurobarometer 516|url=https://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629085321/http://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|archive-date=29 June 2023|access-date=2 June 2026|publisher=European Union: [[European Commission]]|via=[[European Data Portal]] (see Volume C: Country/socio-demographics: IT: Question D90.2.)}}</ref> | demonym = اطالوي | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[اٽلي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[سرجيو ماتاريلا]] | leader_title2 = [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[جورجيا ميلوني]] | leader_title3 = [[جمہوريه جي سينيٽ جو صدر (اٽلي)|سينيٽ جو صدر]] | leader_name3 = [[اگناتسيو لا روسا]] | leader_title4 = [[چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر]] | leader_name4 = [[لورينزو فونتانا]] | legislature = [[اطالوي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[جمہوريه جي سينيٽ (اٽلي)|جمہوريه جي سينيٽ]] | lower_house = [[چيمبر آف ڊپٽيز (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز]] | sovereignty_type = [[اٽلي جي تاريخ|تاريخي سياسي وحدتون]] | established_event1 = [[اٽلي جا قديم ماڻھو|اٽالڪ ماڻھو]] | established_date1 = قديم دور | established_event2 = [[قديم روم]]<br>[[رومي اٽلي]] | established_date2 = 753 ق م–476 ع | established_event3 = [[بربر بادشاهتون|رومي-بربر بادشاهتون]]<br>[[بازنطيني اٽلي]] | established_date3 = اوائلي وچون دور | established_event4 = [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست|اطالوي شهري رياستون ۽ علائقائي سياسي وحدتون]] | established_date4 = وچون دور ۽ جديد دور | established_event5 = [[اٽلي جي بادشاهت]] | established_date5 = 1861–1946<br>{{start date and age|1861|03|17|df=y}} | established_event6 = [[اطالوي سلطنت]] | established_date6 = 1869/1882–1960 | established_event7 = [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|اطالوي جمهوريه]] | established_date7 = {{start date and age|1946|06|02|df=y}} | area_km2 = 301,340 | area_footnote = <ref name="Central Intelligence Agency-2023">{{Cite web|date=23 August 2023|title=Italy|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=1 July 2021|access-date=28 August 2023|publisher=Central Intelligence Agency}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 November 2023|title=Italy country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218111602/https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|archive-date=18 December 2023|access-date=12 November 2023|publisher=BBC News}}</ref> | area_rank = 71هون | area_sq_mi = 116,347 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.24 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 58,915,561<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 25هون | population_density_km2 = 195.5 | population_density_sq_mi = auto<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 72هون | GDP_PPP = {{Increase}} $3.872&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=18 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 12هون | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $65,761<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 29هون | GDP_nominal = {{Increase}} $2.738&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 8هون | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $46,505<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 27هون | Gini = 32.5 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/steady/decrease--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|archive-date=9 October 2020|access-date=21 June 2022|publisher=European Commission}}</ref> | HDI = 0.915 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 29هون | currency = [[يورو]] (€)^b | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي گرمي وارو وقت|CEST]] | calling_code = [[+39]] ^c | cctld = [[.it]] | footnote_a = <span style="font-size:100%;">جرمن [[ڏکڻ ٽائرول]] ۽ [[فريولي-وينيتسيا جوليا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ فرينچ [[آئوستا وادي]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سلووين ٻولي|سلووين]] [[ٽريئستي صوبو]]، [[گوريتسيا صوبو]] ۽ فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[لاڊن ٻولي|لاڊن]] ڏکڻ ٽائرول، [[ترنتينو]] ۽ ٻين اترين علائقن ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[فريولي ٻولي|فريولي]] فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سارڊينيائي ٻولي|سارڊينيائي]] [[سارڊينيا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{Cite web|title=Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26 |url=http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|archive-date=26 February 2021|access-date=31 May 2018|publisher=Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna}}; {{Cite web|title=Regione Autonoma Friuli-Venezia Giulia – Comunità linguistiche regionali|url=https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904201140/https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|archive-date=4 September 2015|access-date=2 November 2020|website=regione.fvg.it}}</ref></span> | footnote_b = <span style="font-size:100%;">2002ع کان اڳ، [[اطالوي ليرا]]. يورو [[ڪامپيوني دي اٽاليا]] ۾ قبول ڪئي وڃي ٿي، پر ان جي سرڪاري ڪرنسي [[سوئس فرانڪ]] آهي.<ref>{{Cite web|date=14 July 2010|title=Comune di Campione d'Italia|url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430223743/http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|archive-date=30 April 2011|access-date=30 October 2010|publisher=Comune.campione-d-italia.co.it}}</ref></span> | footnote_c = <span style="font-size:100%;">ڪامپيوني دي اٽاليا کي فون ڪرڻ لاءِ سوئس ڪوڊ [[+41]] استعمال ڪرڻ ضروري آهي.</span> }} '''اٽلي'''،{{Efn|{{Lang|it|Italia}}, {{IPA|it|iˈtaːlja|pron|small=no|It-Italia.ogg}}}} سرڪاري طور '''اطالوي جمهوريه'''،{{Efn|{{Lang|it|ريپبلڪا اطاليانا|links=no}}, {{IPA|it|reˈpubblika itaˈljaːna|pron|small=no}}}} [[ڏکڻ يورپ|ڏکڻ]] ۽ [[اولهه يورپ]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي.{{Efn|اٽلي کي گهڻو ڪري اولهه يورپ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>اٽلي کي اولهه يورپي ملڪ طور بيان ڪندڙ علمي ڪم:{{Bulleted list |{{Cite book|last1=Hancock|first1=M. Donald|url=https://archive.org/details/politicsinwester00hanc_0|title=Politics in Western Europe: an introduction to the politics of the United Kingdom, France, Germany, Italy, Sweden, and the European Union|last2=Conradt|first2=David P.|last3=Peters|first3=B. Guy|last4=Safran|first4=William|last5=Zariski|first5=Raphael|date=11 November 1998|publisher=Chatham House Publishers|isbn=978-1-5664-3039-5|edition=2nd|quote=list of Western European countries Italy.|url-access=registration|ref=none}} |{{Cite book|last1=Ugo|first1=Ascoli|last2=Emmanuele|first2=Pavolini|title=The Italian welfare state in a European perspective: A comparative analysis|date=2016|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-3444-6|url=https://books.google.com/books?id=BEzRDAAAQBAJ&q=list+of+Western+European+countries+Italy|ref=none}} |{{Cite book|last1=Zloch-Christy|first1=Iliana|title=East-West Financial Relations: Current Problems and Future Prospects|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5213-9530-4|url=https://archive.org/details/eastwestfinancia00zloc|url-access=registration|quote=list of Western European countries Italy.|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Clout|first1=Hugh D.|title=Western Europe: Geographical Perspectives|date=1989|publisher=Longman Scientific & Technical|isbn=978-0-5820-1772-6|url=https://books.google.com/books?id=WGbIT90ppZsC|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Furlong|first1=Paul|title=Modern Italy: Representation and Reform|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-1349-7983-7|url=https://books.google.com/books?id=JNNsOl65D0AC&q=italy+western+European+country|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Hanf|first1=Kenneth|last2=Jansen|first2=Alf-Inge|title=Governance and Environment in Western Europe: Politics, Policy and Administration|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-3178-7917-6|url=https://books.google.com/books?id=31wSBAAAQBAJ&q=West+Europe+Italy|access-date=29 September 2019|ref=none}} }}</ref>|name=WE}} اهو [[اطالوي اپٻيٽ|هڪ اپٻيٽ]] تي مشتمل آهي، جيڪو [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي اترين زميني سرحد تي [[الپس]] آهن، ۽ ان سان گڏ [[اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|لڳ ڀڳ 800 ٻيٽ]] پڻ شامل آهن، جن مان خاص طور [[سسلي]] ۽ [[سارڊينيا]] اهم آهن. اٽلي اولهه ۾ [[فرانس]]؛ اتر ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[آسٽريا]]؛ اوڀر ۾ [[سلووينيا]]؛ ۽ ٻن [[انڪليو|انڪليوز]]، [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]]، سان زميني سرحدون رکي ٿو. ايراضي جي لحاظ کان اهو [[ايراضيءَ موجب يورپي ملڪن جي فهرست|يورپ جو ڏهون وڏو ملڪ]] آهي، جيڪو {{Convert|301340|km2|sqmi|abbr=on}} تي پکڙيل آهي، ۽ لڳ ڀڳ 59 ملين آبادي سان [[يورپي يونين]] جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو [[يورپي يونين جو رڪن ملڪ|رڪن ملڪ]] آهي. اٽلي جي گاديءَ جو هنڌ ۽ [[اٽلي جي شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] [[روم]] آهي؛ ٻين وڏن شهرن ۾ [[ميلان]]، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] آهي، [[نيپلز]]، [[تورين]]، [[پالرمو]]، [[بولونيا]]، [[فلورينس]]، [[جينووا]] ۽ [[وينس]] شامل آهن. [[اٽلي جي تاريخ]] ڪيترن ئي [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي. عيسائيت جي پکڙجڻ سان، روم [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] ۽ [[پاپائيت]] جو مرڪز بڻجي ويو. [[بربر حملا|بربر حملن]] ۽ ٻين سببن ڪري [[قديم دور جي آخري مرحلي]] ۽ [[اوائلي وچئين دور]] جي وچ ۾ [[اولهه رومي سلطنت جو زوال ۽ خاتمو]] ٿيو. يارهين صديءَ تائين [[اطالوي شهري رياستون]] ۽ [[سامونڊي جمهوريهون]] وڌيون، جن واپار ذريعي نئين خوشحالي آندي ۽ جديد سرمائيداريءَ لاءِ بنياد وڌا. [[اطالوي نشاةِ ثانيه]] پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران ڦهلي ڦولي ۽ [[نشاةِ ثانيه#پکڙجڻ|باقي يورپ تائين پکڙجي وئي]]. اطالوي ڳولائوئن پري اوڀر ۽ [[نئين دنيا]] ڏانهن نوان رستا دريافت ڪيا، جنهن سان [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۾ اهم حصو پيو. سياسي ۽ علائقائي ورهاستن جي صدين کان پوءِ، [[اٽلي جي بادشاهت]] 1861ع ۾ [[اطالوي آزاديءَ جون جنگيون|آزاديءَ جي جنگين]] ۽ [[هزارن جي مهم]] کان پوءِ قائم ٿي. اوڻيهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين، [[اٽلي ۾ صنعتڪاري|اٽلي صنعتڪاري ڪئي]] ۽ [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي سلطنت]] حاصل ڪئي، جڏهن ته [[ڏکڻ اٽلي|ڏکڻ]] گهڻي حد تائين غريب رهيو، جنهن سبب آمريڪا ڏانهن [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي مهاجر ڊائاسپورا]] پيدا ٿي. 1915ع کان 1918ع تائين، [[پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اٽلي]] [[پهريين عالمي جنگ]] ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|انتانت]] سان گڏ [[مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن]] خلاف وڙهيو. 1922ع ۾ [[اطالوي فاشزم|اطالوي فاشسٽ]] آمريت قائم ٿي. [[ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ دوران]]، اٽلي پهرين [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جو حصو هو، جيستائين [[ڪاسيبلي جي جنگبندي|جنگبندي]] [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] سان نه ٿي (1940–1943)، پوءِ [[اطالوي مزاحمت]] ۽ جرمن قبضي ۽ سهڪار ڪندڙ [[اطالوي سماجي جمهوريه|آر ايس آءِ]] کان [[اٽلي جي آزادي]] دوران اتحادي طاقتن جو هم جنگي ساٿي بڻيو (1943–1945). 1946ع ۾ بادشاهت کي [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|جمهوريه سان تبديل ڪيو ويو]] ۽ ملڪ [[اطالوي اقتصادي معجزو|مضبوط بحالي]] ڪئي. [[ترقي يافته ملڪ]] طور، [[اٽلي جي معيشت|ترقي يافته معيشت]] سان، اٽلي دنيا جو [[ناليوار جي ڊي پي موجب ملڪن جي فهرست|اٺون وڏو ناليوار جي ڊي پي]] رکي ٿو، يورپ جو [[پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|ٻيون وڏو پيداوار وارو شعبو]] رکي ٿو، ۽ [[علائقائي طاقت|علائقائي]] ۽ – [[وڏين طاقتن مان گهٽ ترين|گهٽ حد تائين]] – عالمي اقتصادي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو يورپي يونين جو [[اندروني ڇهه|باني]] ۽ [[يورپي يونين جا ٽي|اهم رڪن]] آهي، ۽ [[اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا#بين الاقوامي ادارا|ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو]] آهي. [[ثقافتي سپر پاور]] طور، اٽلي ڊگهي عرصي کان [[اطالوي فن|فن]]، [[اٽلي جي موسيقي|موسيقي]]، [[اطالوي ادب|ادب]]، [[اطالوي کاڌو|کاڌي]]، [[اطالوي فيشن|فيشن]]، [[اٽلي ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] جو مشهور عالمي مرڪز رهيو آهي، ۽ [[اطالوي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست|ڪيترين ايجادن ۽ دريافتن]] جو ذريعو آهي. هن وٽ [[ملڪ موجب عالمي ورثو ماڳ|سڀ کان وڌيڪ تعداد]] ۾ [[عالمي ورثو ماڳ]] ([[اٽلي ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|61]]) آهن ۽ اهو دنيا جو [[عالمي سياحت درجابندي|پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ]] آهي. == نالو<span class="anchor" id="Etymology"></span> == {{Main|اٽلي جو نالو}} ''اٽاليا'' جي اشتقاق بابت ڪيترائي مفروضا موجود آهن.<ref>Alberto Manco, ''Italia. Disegno storico-linguistico''. 2009, Naples: L'Orientale. {{ISBN|978-8-8950-4462-0}}.</ref> هڪ نظريي موجب اهو [[قديم يوناني]] اصطلاح مان نڪتو، جيڪو ''اٽالوئي'' جي زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ اٽالوئي هڪ قبيلو هو، جيڪو انهيءَ علائقي ۾ رهندو هو، جيڪو اڄ [[ڪلابريا]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اصل ۾ سمجهيو ويندو هو ته ان جو نالو ''ويتولي'' هو، ۽ ڪجهه عالمن جي راءِ آهي ته سندن [[ٽوٽم]]ي جانور ڳئون جو ٻچو هو ([[لاطيني]]: ''vitulus''؛ [[امبريائي]]: ''vitlo''؛ [[اوسڪن]]: ''Víteliú'')<!-- and named for the god of cattle, [[Mars (mythology)|Mars]] -->.<ref>J.P. Mallory and D.Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'' (London: Fitzroy and Dearborn, 1997), 24.</ref> ڪيترن قديم ليکڪن چيو آهي ته اهو نالو هڪ مقامي حڪمران [[اٽالس]] جي نالي تان پيو.<ref>Dionysius of Halicarnassus, ''Roman Antiquities'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B*.html 1.35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221215151343/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B%2A.html|date=15 December 2022}}, on LacusCurtius; Aristotle, ''Politics'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b#note-link2 7.1329b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910185719/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b|date=10 September 2015}}, on Perseus; Thucydides, ''The Peloponnesian War'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924213434/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200|date=24 September 2015}}, on Perseus</ref> اٽلي لاءِ قديم يوناني اصطلاح شروعات ۾ رڳو [[ڪلابريا|بروٽيم]] اپٻيٽ جي ڏکڻ حصي ۽ [[ڪاتانزارو]] ۽ [[ويبو والينتيا]] جي ڪجهه حصن لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[اوينوٽريا]] ۽ "اٽلي" جو وڏو تصور هڪ ٻئي جا مترادف بڻجي ويا، ۽ اهو نالو [[لوڪانيا]] جي اڪثر حصي تي به لاڳو ٿيڻ لڳو. رومي جمهوريه جي واڌ کان اڳ، اهو نالو يونانين طرفان [[ميسينا آبنائے]] ۽ [[ساليرنو نار|ساليرنو نارين]] ۽ [[تارانٽو نار|تارانٽو]] کي ملائيندڙ لڪير جي وچ واري زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا ڪلابريا سان مطابقت رکي ٿي. يونانين "اٽاليا" کي وڌيڪ وڏي علائقي تي لاڳو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>Pallottino, M., ''History of Earliest Italy'', trans. Ryle, M & Soper, K. in Jerome Lectures, Seventeenth Series, p. 50</ref> ڏکڻ ۾ "[[يوناني اٽلي]]" کان علاوه، مورخن هڪ "ايٽرسڪن اٽلي" جي وجود جو به امڪان ظاهر ڪيو آهي، جيڪو وچ اٽلي جي علائقن تي مشتمل هو.<ref>Giovanni Brizzi, Roma. Potere e identità: dalle origini alla nascita dell'impero cristiano, Bologna, Patron, 2012 p. 94</ref> [[رومي اٽلي]]، يعني ''اٽاليا''، جون سرحدون وڌيڪ واضح طور مقرر ٿيل آهن. ڪيٽو جي ''[[اوريجنيز]]'' اٽلي کي الپس جي ڏکڻ ۾ واقع سڄي اپٻيٽ طور بيان ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=cato+italy+south+of+the+Alps&pg=PT49|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7}}; {{Cite book|last=Levene|first=D. S.|url=https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108|title=Livy on the Hannibalic War|date=17 June 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5295-8|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152752/https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108#v=snippet&q=cato%20walls%20of%20Italy&f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live}}</ref> 264 ق م ۾ رومي اٽلي مرڪزي-اتر جي [[آرنو]] ۽ [[روبيڪون]] دريائن کان وٺي سڄي ڏکڻ تائين پکڙيل هئي. اتر وارو علائقو، [[سيسالپائن گال]]، جغرافيائي طور اٽلي جو حصو سمجهيو ويندو هو، 220ع ق م واري ڏهاڪي ۾ روم طرفان قبضو ڪيو ويو،<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000755/https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454#v=snippet&q=Tota%20Italia%20essays&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> پر سياسي طور الڳ رهيو. 42 ق م ۾ ان کي قانوني طور اٽلي جي انتظامي وحدت ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Williams|first=J. H. C.|url=https://books.google.com/books?id=RPj_FkEeVO4C&q=beyond+the+Rubicon|title=Beyond the Rubicon: Romans and Gauls in Republican Italy – J. H. C. Williams – Google Books|date=22 May 2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5300-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522000630/https://books.google.it/books?id=RPj_FkEeVO4C&dq=beyond+the+Rubicon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiI5YrC6rbkAhUvDmMBHXZOCMAQ6AEIKTAA|archive-date=22 May 2020}}; {{Cite book|last=Long|first=George|title=Decline of the Roman republic: Volume 2|year=1866}}; {{Cite web|last=Aurigemma|first=Salvatore|title=Gallia Cisalpina|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404054511/https://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|archive-date=4 April 2023|access-date=14 October 2014|website=treccani.it|publisher=Enciclopedia Italiana|language=it}}</ref> سارڊينيا، [[ڪورسيڪا]]، سسلي ۽ [[مالٽا]] کي 292ع ۾ [[ڊيوڪليشن]] اٽلي ۾ شامل ڪيو،<ref>{{Cite web|title=Italy (ancient Roman territory)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110232259/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|archive-date=10 November 2013|access-date=10 November 2013|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> جنهن سان آخري قديم دور جو اٽلي جديد [[اطالوي جاگرافيائي علائقو|اطالوي جاگرافيائي علائقي]] سان لڳ ڀڳ هم سرحد ٿي ويو.<ref>{{Cite web|title=La riorganizzazione amministrativa dell'Italia. Costantino, Roma, il Senato e gli equilibri dell'Italia romana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_%28Enciclopedia-Costantiniana%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119225335/https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_(Enciclopedia-Costantiniana)|archive-date=19 November 2021|access-date=19 November 2021|language=it}}</ref> لاطيني لفظ ''Italicus'' "اٽلي جي ماڻهو" لاءِ استعمال ٿيندو هو، يعني ''provincial'' يا [[رومي صوبو|رومي صوبي]] مان آيل ماڻهو جي ابتڙ.<ref>''Letters'' 9.23</ref> صفت ''italianus''، جنهن مان ''Italian'' نڪتو، [[وچئين دور جي لاطيني]] مان آهي ۽ [[اوائلي جديد دور]] دوران ''Italicus'' سان متبادل طور استعمال ٿيندي هئي.<ref>''ytaliiens'' (1265) [http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien TLFi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029191636/http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien|date=29 October 2018}}</ref> [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي جي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ٿي. [[لومبارڊ|لومبارڊن]] جي حملن کان پوءِ، ''اٽاليا'' سندن بادشاهت جي نالي طور برقرار رهي، ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] اندر ان جي [[اٽلي جي بادشاهت (پاڪ رومي سلطنت)|جانشين بادشاهت]] لاءِ به اهو نالو استعمال ٿيو.<ref>{{Cite web|title=IL COMUNE MEDIEVALE|url=https://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318214257/http://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|archive-date=18 March 2012|website=homolaicus.com}}</ref> dhi8i7xmfkdyth8d2sqlomxdnlyd4cp 382489 382483 2026-06-03T10:06:09Z Intisar Ali 8681 382489 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|جون 2026}} {{Short description|ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = اطالوي جمهوريه | common_name = اٽلي | native_name = {{Lang|it|Repubblica Italiana<!--upper case see Italian wiki-->}} | image_flag = Flag of Italy.svg | image_coat = Emblem of Italy.svg | symbol_type = نشان | national_anthem = "{{Lang|it|[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]|italic=no}}"<br/>"اطالوين جو گيت"<div style="padding-top:0.5em;">{{Center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Italy (orthographic projection).svg|frameless]]|گلوب ڏيکاريو|[[File:EU-Italy.svg|upright=1.15|frameless]]|يورپي يونين جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[روم]] | coordinates = {{Coord|41|54|N|12|29|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ڏيهي ٻوليون | languages = ڏسو [[اٽلي جون ٻوليون|مکيه مضمون]] | official_languages = [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]^a {{Infobox|child=yes |label1 = [[اٽلي ڏانهن اميگريشن|قوميت]] {{Nobold|(2021)}}<ref name="id2020">{{Cite web|title=Indicatori demografici, anno 2020 |url=https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503091112/https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|archive-date=3 May 2021|access-date=3 May 2021}}</ref> | data1 = {{Unbulleted list|91% اطالوي|9% ٻيا}} }} | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap;|84% [[اٽلي ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|12% [[اٽلي ۾ لادينيت|لادينيت]]|4% [[اٽلي ۾ مذهب|ٻيا]]}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref>{{Cite web|date=September 2021|title=Special Eurobarometer 516|url=https://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629085321/http://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|archive-date=29 June 2023|access-date=2 June 2026|publisher=European Union: [[European Commission]]|via=[[European Data Portal]] (see Volume C: Country/socio-demographics: IT: Question D90.2.)}}</ref> | demonym = اطالوي | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[اٽلي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[سرجيو ماتاريلا]] | leader_title2 = [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[جورجيا ميلوني]] | leader_title3 = [[جمہوريه جي سينيٽ جو صدر (اٽلي)|سينيٽ جو صدر]] | leader_name3 = [[اگناتسيو لا روسا]] | leader_title4 = [[چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر]] | leader_name4 = [[لورينزو فونتانا]] | legislature = [[اطالوي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[جمہوريه جي سينيٽ (اٽلي)|جمہوريه جي سينيٽ]] | lower_house = [[چيمبر آف ڊپٽيز (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز]] | sovereignty_type = [[اٽلي جي تاريخ|تاريخي سياسي وحدتون]] | established_event1 = [[اٽلي جا قديم ماڻھو|اٽالڪ ماڻھو]] | established_date1 = قديم دور | established_event2 = [[قديم روم]]<br>[[رومي اٽلي]] | established_date2 = 753 ق م–476 ع | established_event3 = [[بربر بادشاهتون|رومي-بربر بادشاهتون]]<br>[[بازنطيني اٽلي]] | established_date3 = اوائلي وچون دور | established_event4 = [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست|اطالوي شهري رياستون ۽ علائقائي سياسي وحدتون]] | established_date4 = وچون دور ۽ جديد دور | established_event5 = [[اٽلي جي بادشاهت]] | established_date5 = 1861–1946<br>{{start date and age|1861|03|17|df=y}} | established_event6 = [[اطالوي سلطنت]] | established_date6 = 1869/1882–1960 | established_event7 = [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|اطالوي جمهوريه]] | established_date7 = {{start date and age|1946|06|02|df=y}} | area_km2 = 301,340 | area_footnote = <ref name="Central Intelligence Agency-2023">{{Cite web|date=23 August 2023|title=Italy|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=1 July 2021|access-date=28 August 2023|publisher=Central Intelligence Agency}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 November 2023|title=Italy country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218111602/https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|archive-date=18 December 2023|access-date=12 November 2023|publisher=BBC News}}</ref> | area_rank = 71هون | area_sq_mi = 116,347 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.24 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 58,915,561<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 25هون | population_density_km2 = 195.5 | population_density_sq_mi = auto<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 72هون | GDP_PPP = {{Increase}} $3.872&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=18 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 12هون | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $65,761<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 29هون | GDP_nominal = {{Increase}} $2.738&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 8هون | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $46,505<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 27هون | Gini = 32.5 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/steady/decrease--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|archive-date=9 October 2020|access-date=21 June 2022|publisher=European Commission}}</ref> | HDI = 0.915 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 29هون | currency = [[يورو]] (€)^b | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي گرمي وارو وقت|CEST]] | calling_code = [[+39]] ^c | cctld = [[.it]] | footnote_a = <span style="font-size:100%;">جرمن [[ڏکڻ ٽائرول]] ۽ [[فريولي-وينيتسيا جوليا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ فرينچ [[آئوستا وادي]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سلووين ٻولي|سلووين]] [[ٽريئستي صوبو]]، [[گوريتسيا صوبو]] ۽ فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[لاڊن ٻولي|لاڊن]] ڏکڻ ٽائرول، [[ترنتينو]] ۽ ٻين اترين علائقن ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[فريولي ٻولي|فريولي]] فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سارڊينيائي ٻولي|سارڊينيائي]] [[سارڊينيا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{Cite web|title=Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26 |url=http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|archive-date=26 February 2021|access-date=31 May 2018|publisher=Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna}}; {{Cite web|title=Regione Autonoma Friuli-Venezia Giulia – Comunità linguistiche regionali|url=https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904201140/https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|archive-date=4 September 2015|access-date=2 November 2020|website=regione.fvg.it}}</ref></span> | footnote_b = <span style="font-size:100%;">2002ع کان اڳ، [[اطالوي ليرا]]. يورو [[ڪامپيوني دي اٽاليا]] ۾ قبول ڪئي وڃي ٿي، پر ان جي سرڪاري ڪرنسي [[سوئس فرانڪ]] آهي.<ref>{{Cite web|date=14 July 2010|title=Comune di Campione d'Italia|url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430223743/http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|archive-date=30 April 2011|access-date=30 October 2010|publisher=Comune.campione-d-italia.co.it}}</ref></span> | footnote_c = <span style="font-size:100%;">ڪامپيوني دي اٽاليا کي فون ڪرڻ لاءِ سوئس ڪوڊ [[+41]] استعمال ڪرڻ ضروري آهي.</span> }} '''اٽلي'''،{{Efn|{{Lang|it|Italia}}, {{IPA|it|iˈtaːlja|pron|small=no|It-Italia.ogg}}}} سرڪاري طور '''اطالوي جمهوريه'''،{{Efn|{{Lang|it|ريپبلڪا اطاليانا|links=no}}, {{IPA|it|reˈpubblika itaˈljaːna|pron|small=no}}}} [[ڏکڻ يورپ|ڏکڻ]] ۽ [[اولهه يورپ]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي.{{Efn|اٽلي کي گهڻو ڪري اولهه يورپ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>اٽلي کي اولهه يورپي ملڪ طور بيان ڪندڙ علمي ڪم:{{Bulleted list |{{Cite book|last1=Hancock|first1=M. Donald|url=https://archive.org/details/politicsinwester00hanc_0|title=Politics in Western Europe: an introduction to the politics of the United Kingdom, France, Germany, Italy, Sweden, and the European Union|last2=Conradt|first2=David P.|last3=Peters|first3=B. Guy|last4=Safran|first4=William|last5=Zariski|first5=Raphael|date=11 November 1998|publisher=Chatham House Publishers|isbn=978-1-5664-3039-5|edition=2nd|quote=list of Western European countries Italy.|url-access=registration|ref=none}} |{{Cite book|last1=Ugo|first1=Ascoli|last2=Emmanuele|first2=Pavolini|title=The Italian welfare state in a European perspective: A comparative analysis|date=2016|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-3444-6|url=https://books.google.com/books?id=BEzRDAAAQBAJ&q=list+of+Western+European+countries+Italy|ref=none}} |{{Cite book|last1=Zloch-Christy|first1=Iliana|title=East-West Financial Relations: Current Problems and Future Prospects|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5213-9530-4|url=https://archive.org/details/eastwestfinancia00zloc|url-access=registration|quote=list of Western European countries Italy.|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Clout|first1=Hugh D.|title=Western Europe: Geographical Perspectives|date=1989|publisher=Longman Scientific & Technical|isbn=978-0-5820-1772-6|url=https://books.google.com/books?id=WGbIT90ppZsC|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Furlong|first1=Paul|title=Modern Italy: Representation and Reform|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-1349-7983-7|url=https://books.google.com/books?id=JNNsOl65D0AC&q=italy+western+European+country|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Hanf|first1=Kenneth|last2=Jansen|first2=Alf-Inge|title=Governance and Environment in Western Europe: Politics, Policy and Administration|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-3178-7917-6|url=https://books.google.com/books?id=31wSBAAAQBAJ&q=West+Europe+Italy|access-date=29 September 2019|ref=none}} }}</ref>|name=WE}} اهو [[اطالوي اپٻيٽ|هڪ اپٻيٽ]] تي مشتمل آهي، جيڪو [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي اترين زميني سرحد تي [[الپس]] آهن، ۽ ان سان گڏ [[اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|لڳ ڀڳ 800 ٻيٽ]] پڻ شامل آهن، جن مان خاص طور [[سسلي]] ۽ [[سارڊينيا]] اهم آهن. اٽلي اولهه ۾ [[فرانس]]؛ اتر ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[آسٽريا]]؛ اوڀر ۾ [[سلووينيا]]؛ ۽ ٻن [[انڪليو|انڪليوز]]، [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]]، سان زميني سرحدون رکي ٿو. ايراضي جي لحاظ کان اهو [[ايراضيءَ موجب يورپي ملڪن جي فهرست|يورپ جو ڏهون وڏو ملڪ]] آهي، جيڪو {{Convert|301340|km2|sqmi|abbr=on}} تي پکڙيل آهي، ۽ لڳ ڀڳ 59 ملين آبادي سان [[يورپي يونين]] جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو [[يورپي يونين جو رڪن ملڪ|رڪن ملڪ]] آهي. اٽلي جي گاديءَ جو هنڌ ۽ [[اٽلي جي شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] [[روم]] آهي؛ ٻين وڏن شهرن ۾ [[ميلان]]، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] آهي، [[نيپلز]]، [[تورين]]، [[پالرمو]]، [[بولونيا]]، [[فلورينس]]، [[جينووا]] ۽ [[وينس]] شامل آهن. [[اٽلي جي تاريخ]] ڪيترن ئي [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي. عيسائيت جي پکڙجڻ سان، روم [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] ۽ [[پاپائيت]] جو مرڪز بڻجي ويو. [[بربر حملا|بربر حملن]] ۽ ٻين سببن ڪري [[قديم دور جي آخري مرحلي]] ۽ [[اوائلي وچئين دور]] جي وچ ۾ [[اولهه رومي سلطنت جو زوال ۽ خاتمو]] ٿيو. يارهين صديءَ تائين [[اطالوي شهري رياستون]] ۽ [[سامونڊي جمهوريهون]] وڌيون، جن واپار ذريعي نئين خوشحالي آندي ۽ جديد سرمائيداريءَ لاءِ بنياد وڌا. [[اطالوي نشاةِ ثانيه]] پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران ڦهلي ڦولي ۽ [[نشاةِ ثانيه#پکڙجڻ|باقي يورپ تائين پکڙجي وئي]]. اطالوي ڳولائوئن پري اوڀر ۽ [[نئين دنيا]] ڏانهن نوان رستا دريافت ڪيا، جنهن سان [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۾ اهم حصو پيو. سياسي ۽ علائقائي ورهاستن جي صدين کان پوءِ، [[اٽلي جي بادشاهت]] 1861ع ۾ [[اطالوي آزاديءَ جون جنگيون|آزاديءَ جي جنگين]] ۽ [[هزارن جي مهم]] کان پوءِ قائم ٿي. اوڻيهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين، [[اٽلي ۾ صنعتڪاري|اٽلي صنعتڪاري ڪئي]] ۽ [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي سلطنت]] حاصل ڪئي، جڏهن ته [[ڏکڻ اٽلي|ڏکڻ]] گهڻي حد تائين غريب رهيو، جنهن سبب آمريڪا ڏانهن [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي مهاجر ڊائاسپورا]] پيدا ٿي. 1915ع کان 1918ع تائين، [[پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اٽلي]] [[پهريين عالمي جنگ]] ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|انتانت]] سان گڏ [[مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن]] خلاف وڙهيو. 1922ع ۾ [[اطالوي فاشزم|اطالوي فاشسٽ]] آمريت قائم ٿي. [[ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ دوران]]، اٽلي پهرين [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جو حصو هو، جيستائين [[ڪاسيبلي جي جنگبندي|جنگبندي]] [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] سان نه ٿي (1940–1943)، پوءِ [[اطالوي مزاحمت]] ۽ جرمن قبضي ۽ سهڪار ڪندڙ [[اطالوي سماجي جمهوريه|آر ايس آءِ]] کان [[اٽلي جي آزادي]] دوران اتحادي طاقتن جو هم جنگي ساٿي بڻيو (1943–1945). 1946ع ۾ بادشاهت کي [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|جمهوريه سان تبديل ڪيو ويو]] ۽ ملڪ [[اطالوي اقتصادي معجزو|مضبوط بحالي]] ڪئي. [[ترقي يافته ملڪ]] طور، [[اٽلي جي معيشت|ترقي يافته معيشت]] سان، اٽلي دنيا جو [[ناليوار جي ڊي پي موجب ملڪن جي فهرست|اٺون وڏو ناليوار جي ڊي پي]] رکي ٿو، يورپ جو [[پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|ٻيون وڏو پيداوار وارو شعبو]] رکي ٿو، ۽ [[علائقائي طاقت|علائقائي]] ۽ – [[وڏين طاقتن مان گهٽ ترين|گهٽ حد تائين]] – عالمي اقتصادي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو يورپي يونين جو [[اندروني ڇهه|باني]] ۽ [[يورپي يونين جا ٽي|اهم رڪن]] آهي، ۽ [[اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا#بين الاقوامي ادارا|ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو]] آهي. [[ثقافتي سپر پاور]] طور، اٽلي ڊگهي عرصي کان [[اطالوي فن|فن]]، [[اٽلي جي موسيقي|موسيقي]]، [[اطالوي ادب|ادب]]، [[اطالوي کاڌو|کاڌي]]، [[اطالوي فيشن|فيشن]]، [[اٽلي ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] جو مشهور عالمي مرڪز رهيو آهي، ۽ [[اطالوي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست|ڪيترين ايجادن ۽ دريافتن]] جو ذريعو آهي. هن وٽ [[ملڪ موجب عالمي ورثو ماڳ|سڀ کان وڌيڪ تعداد]] ۾ [[عالمي ورثو ماڳ]] ([[اٽلي ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|61]]) آهن ۽ اهو دنيا جو [[عالمي سياحت درجابندي|پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ]] آهي. == نالو<span class="anchor" id="Etymology"></span> == {{Main|اٽلي جو نالو}} ''اٽاليا'' جي اشتقاق بابت ڪيترائي مفروضا موجود آهن.<ref>Alberto Manco, ''Italia. Disegno storico-linguistico''. 2009, Naples: L'Orientale. {{ISBN|978-8-8950-4462-0}}.</ref> هڪ نظريي موجب اهو [[قديم يوناني]] اصطلاح مان نڪتو، جيڪو ''اٽالوئي'' جي زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ اٽالوئي هڪ قبيلو هو، جيڪو انهيءَ علائقي ۾ رهندو هو، جيڪو اڄ [[ڪلابريا]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اصل ۾ سمجهيو ويندو هو ته ان جو نالو ''ويتولي'' هو، ۽ ڪجهه عالمن جي راءِ آهي ته سندن [[ٽوٽم]]ي جانور ڳئون جو ٻچو هو ([[لاطيني]]: ''vitulus''؛ [[امبريائي]]: ''vitlo''؛ [[اوسڪن]]: ''Víteliú'')<!-- and named for the god of cattle, [[Mars (mythology)|Mars]] -->.<ref>J.P. Mallory and D.Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'' (London: Fitzroy and Dearborn, 1997), 24.</ref> ڪيترن قديم ليکڪن چيو آهي ته اهو نالو هڪ مقامي حڪمران [[اٽالس]] جي نالي تان پيو.<ref>Dionysius of Halicarnassus, ''Roman Antiquities'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B*.html 1.35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221215151343/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B%2A.html|date=15 December 2022}}, on LacusCurtius; Aristotle, ''Politics'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b#note-link2 7.1329b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910185719/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b|date=10 September 2015}}, on Perseus; Thucydides, ''The Peloponnesian War'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924213434/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200|date=24 September 2015}}, on Perseus</ref> اٽلي لاءِ قديم يوناني اصطلاح شروعات ۾ رڳو [[ڪلابريا|بروٽيم]] اپٻيٽ جي ڏکڻ حصي ۽ [[ڪاتانزارو]] ۽ [[ويبو والينتيا]] جي ڪجهه حصن لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[اوينوٽريا]] ۽ "اٽلي" جو وڏو تصور هڪ ٻئي جا مترادف بڻجي ويا، ۽ اهو نالو [[لوڪانيا]] جي اڪثر حصي تي به لاڳو ٿيڻ لڳو. رومي جمهوريه جي واڌ کان اڳ، اهو نالو يونانين طرفان [[ميسينا آبنائے]] ۽ [[ساليرنو نار|ساليرنو نارين]] ۽ [[تارانٽو نار|تارانٽو]] کي ملائيندڙ لڪير جي وچ واري زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا ڪلابريا سان مطابقت رکي ٿي. يونانين "اٽاليا" کي وڌيڪ وڏي علائقي تي لاڳو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>Pallottino, M., ''History of Earliest Italy'', trans. Ryle, M & Soper, K. in Jerome Lectures, Seventeenth Series, p. 50</ref> ڏکڻ ۾ "[[يوناني اٽلي]]" کان علاوه، مورخن هڪ "ايٽرسڪن اٽلي" جي وجود جو به امڪان ظاهر ڪيو آهي، جيڪو وچ اٽلي جي علائقن تي مشتمل هو.<ref>Giovanni Brizzi, Roma. Potere e identità: dalle origini alla nascita dell'impero cristiano, Bologna, Patron, 2012 p. 94</ref> [[رومي اٽلي]]، يعني ''اٽاليا''، جون سرحدون وڌيڪ واضح طور مقرر ٿيل آهن. ڪيٽو جي ''[[اوريجنيز]]'' اٽلي کي الپس جي ڏکڻ ۾ واقع سڄي اپٻيٽ طور بيان ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=cato+italy+south+of+the+Alps&pg=PT49|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7}}; {{Cite book|last=Levene|first=D. S.|url=https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108|title=Livy on the Hannibalic War|date=17 June 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5295-8|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152752/https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108#v=snippet&q=cato%20walls%20of%20Italy&f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live}}</ref> 264 ق م ۾ رومي اٽلي مرڪزي-اتر جي [[آرنو]] ۽ [[روبيڪون]] دريائن کان وٺي سڄي ڏکڻ تائين پکڙيل هئي. اتر وارو علائقو، [[سيسالپائن گال]]، جغرافيائي طور اٽلي جو حصو سمجهيو ويندو هو، 220ع ق م واري ڏهاڪي ۾ روم طرفان قبضو ڪيو ويو،<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000755/https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454#v=snippet&q=Tota%20Italia%20essays&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> پر سياسي طور الڳ رهيو. 42 ق م ۾ ان کي قانوني طور اٽلي جي انتظامي وحدت ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Williams|first=J. H. C.|url=https://books.google.com/books?id=RPj_FkEeVO4C&q=beyond+the+Rubicon|title=Beyond the Rubicon: Romans and Gauls in Republican Italy – J. H. C. Williams – Google Books|date=22 May 2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5300-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522000630/https://books.google.it/books?id=RPj_FkEeVO4C&dq=beyond+the+Rubicon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiI5YrC6rbkAhUvDmMBHXZOCMAQ6AEIKTAA|archive-date=22 May 2020}}; {{Cite book|last=Long|first=George|title=Decline of the Roman republic: Volume 2|year=1866}}; {{Cite web|last=Aurigemma|first=Salvatore|title=Gallia Cisalpina|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404054511/https://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|archive-date=4 April 2023|access-date=14 October 2014|website=treccani.it|publisher=Enciclopedia Italiana|language=it}}</ref> سارڊينيا، [[ڪورسيڪا]]، سسلي ۽ [[مالٽا]] کي 292ع ۾ [[ڊيوڪليشن]] اٽلي ۾ شامل ڪيو،<ref>{{Cite web|title=Italy (ancient Roman territory)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110232259/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|archive-date=10 November 2013|access-date=10 November 2013|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> جنهن سان آخري قديم دور جو اٽلي جديد [[اطالوي جاگرافيائي علائقو|اطالوي جاگرافيائي علائقي]] سان لڳ ڀڳ هم سرحد ٿي ويو.<ref>{{Cite web|title=La riorganizzazione amministrativa dell'Italia. Costantino, Roma, il Senato e gli equilibri dell'Italia romana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_%28Enciclopedia-Costantiniana%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119225335/https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_(Enciclopedia-Costantiniana)|archive-date=19 November 2021|access-date=19 November 2021|language=it}}</ref> لاطيني لفظ ''Italicus'' "اٽلي جي ماڻهو" لاءِ استعمال ٿيندو هو، يعني ''provincial'' يا [[رومي صوبو|رومي صوبي]] مان آيل ماڻهو جي ابتڙ.<ref>''Letters'' 9.23</ref> صفت ''italianus''، جنهن مان ''Italian'' نڪتو، [[وچئين دور جي لاطيني]] مان آهي ۽ [[اوائلي جديد دور]] دوران ''Italicus'' سان متبادل طور استعمال ٿيندي هئي.<ref>''ytaliiens'' (1265) [http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien TLFi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029191636/http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien|date=29 October 2018}}</ref> [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي جي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ٿي. [[لومبارڊ|لومبارڊن]] جي حملن کان پوءِ، ''اٽاليا'' سندن بادشاهت جي نالي طور برقرار رهي، ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] اندر ان جي [[اٽلي جي بادشاهت (پاڪ رومي سلطنت)|جانشين بادشاهت]] لاءِ به اهو نالو استعمال ٿيو.<ref>{{Cite web|title=IL COMUNE MEDIEVALE|url=https://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318214257/http://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|archive-date=18 March 2012|website=homolaicus.com}}</ref> == تاريخ == {{Main|اٽلي جي تاريخ}} === قبل تاريخ ۽ قديم دور === {{Main|قبل تاريخي اٽلي|اٽالڪ قومون|ايٽرسڪن تهذيب|يوناني نوآبادڪاري|ميگنا گريشيا}} [[File:Etruscan Painting 1.jpg|thumb|right|[[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] فريسڪو، [[مونتيروتسي نيڪروپولس]] ۾، 5هين صدي ق م]] [[هيٺيون پيلئوليٿڪ]] جا آثار، جيڪي 850,000 سال اڳ جا آهن، [[مونتي پوجيولو]] مان مليا آهن.<ref>{{Cite web|last=Society|first=National Geographic|title=Erano padani i primi abitanti d'Italia|url=http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626220707/http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|archive-date=26 June 2019|access-date=11 March 2019|website=National Geographic}}</ref> سڄي اٽلي ۾ کوٽاين مان 200,000 سال اڳ وچين پيلئوليٿڪ دور ۾ [[نينڊرٿال]] جي موجودگي ظاهر ٿي آهي،<ref>Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. {{ISBN|0-3064-6463-2}}.</ref> جڏهن ته [[اوائلي جديد انسان|جديد انسان]] لڳ ڀڳ 40,000 سال اڳ [[ريپارو موڪي]] ۾ ظاهر ٿيا.<ref>42.7–41.5 ka ([[68–95–99.7 rule|1σ CI]]). {{Cite journal|last=Douka|first=Katerina|display-authors=etal|year=2012|title=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy)|journal=Journal of Human Evolution|volume=62|issue=2|pages=286–299|doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009|pmid=22189428|bibcode=2012JHumE..62..286D }}; {{Cite web|date=29 January 2010|title=Istituto Italiano di Preistoria e Protostoria|url=http://www.iipp.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015231105/http://www.iipp.it/|archive-date=15 October 2013|publisher=IIPP|access-date=15 August 2017}}</ref> رومي دور کان اڳ واري اٽلي جا [[اٽلي جا قديم ماڻھو|قديم ماڻھو]] [[پروٽو-انڊو-يورپي|انڊو-يورپي]] هئا، خاص طور [[اٽالڪ قومون]]. ممڪن غير انڊو-يورپي يا [[قبل انڊو-يورپي ٻوليون|قبل انڊو-يورپي]] ورثي وارن مکيه تاريخي ماڻهن ۾ [[ايٽرسڪن]]، سسلي جا [[ايلميئن]] ۽ [[سيڪاني]]، ۽ قبل تاريخي [[سارڊينيائي ماڻھو]] شامل آهن، جن [[نوراجڪ تهذيب]] کي جنم ڏنو. ٻين قديم آبادين ۾ [[ريئتيائي ماڻھو]] ۽ [[ڪاموني]] شامل آهن، جيڪي [[والڪامونيڪا ۾ پٿريلي چٽساليون|والڪامونيڪا جي پٿريلي چٽسالين]] لاءِ مشهور آهن.<ref>{{Cite web|title=Rock Drawings in Valcamonica|url=https://whc.unesco.org/en/list/94|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703183257/http://whc.unesco.org/en/list/94|archive-date=3 July 2010|access-date=29 June 2010|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> هڪ قدرتي ممي، [[اوئٽسي]]، جيڪا 3400–3100 ق م جي آهي، 1991ع ۾ [[سيميلاون]] گليشيئر مان دريافت ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Bonani|first1=Georges|last2=Ivy|first2=Susan D.|display-authors=etal|year=1994|title=AMS {{SimpleNuclide|Carbon|14}} Age Determination of Tissue, Bone and Grass Samples from the Ötzal Ice Man|url=http://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|url-status=live|journal=Radiocarbon|volume=36|issue=2|pages=247–250|doi=10.1017/s0033822200040534|archive-url=https://web.archive.org/web/20100720211402/https://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|archive-date=20 July 2010|access-date=4 February 2016|doi-access=free}}</ref> پهريان نوآبادڪار [[فينيقيه|فينيقي]] هئا، جن سسلي ۽ سارڊينيا جي ڪنارن تي [[ايمپوريم (قديم دور)|واپاري مرڪز]] قائم ڪيا. انهن مان ڪجهه ننڍا شهري مرڪز بڻيا ۽ [[يوناني نوآبادين]] سان گڏوگڏ ترقي ڪئي.<ref>{{Cite journal|last1=Raclot|first1=Thierry|last2=Oudart|first2=Hugues|date=January 2000|title=CORPS GRAS ET OBESITE Acides gras alimentaires et obésité: aspects qualitatifs et quantitatifs|journal=Oléagineux, Corps gras, Lipides|volume=7|issue=1|pages=77–85|doi=10.1051/ocl.2000.0077|issn=1258-8210|doi-access=free}}</ref> 8هين ۽ 7هين صدي ق م دوران، [[پٿيڪوسائي]] ۾ يوناني نوآباديون قائم ٿيون، جيڪي آخرڪار اطالوي اپٻيٽ جي ڏکڻ ۽ سسلي جي سامونڊي ڪناري تائين پکڙجي ويون؛ اهو علائقو بعد ۾ [[ميگنا گريشيا]] جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>Emilio Peruzzi, ''Mycenaeans in early Latium'', (Incunabula Graeca 75), Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri, Roma, 1980</ref> [[آيونيائي]]، [[ڊوريائي يوناني|ڊوريائي]] نوآبادڪارن، [[سيراڪيوز وارا|سيراڪيوزن]] ۽ [[اڪائيائي (قبيلو)|اڪائيائين]] ڪيترائي شهر قائم ڪيا. [[اٽلي جي يوناني نوآبادڪاري|يوناني نوآبادڪاري]] [[اٽالڪ قومون|اٽالڪ قومن]] کي جمهوري حڪومتي صورتن ۽ اعليٰ فني ۽ ثقافتي اظهار سان رابطي ۾ آندو.<ref>{{Cite web|title=II 1987: Uomini e vicende di Magna Grecia |url=https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204123345/https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|archive-date=4 February 2021|access-date=31 January 2021|website=bpp.it}}</ref> === قديم روم === {{Main|قديم روم|اٽلي ۾ رومي واڌ|رومي اٽلي}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Colosseo 2020.jpg | caption1 = [[ڪولوسيئم]]، جنهن کي وڏي پيماني تي قديم تاريخ جي تعمير ۽ انجنيئرنگ جي عظيم ترين ڪمن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو | image2 = Roman Empire Trajan 117AD.png|275 | caption2 = {{legend|#b23938|117ع ۾ [[رومي سلطنت]] پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي<ref>{{Cite book|last=Bennett, Julian|url=https://books.google.com/books?id=qk_tofvS8EsC|title=Trajan: Optimus Princeps : a Life and Times|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-16524-2}}</ref>}} {{legend|#d28989|[[تابع رياست|تابع رياستون]]}} }} اٽلي جي تاريخ ڪيترين [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last1=Carl Waldman |url=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |title=Encyclopedia of European Peoples |last2=Catherine Mason |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-1-4381-2918-1 |page=586 |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |archive-date=11 March 2023 |url-status=live}}; {{Cite book |last=Mommsen |first=Theodor |author-link=Theodor Mommsen |title=[[History of Rome (Mommsen)|History of Rome]], Book II: From the Abolition of the Monarchy in Rome to the Union of Italy |publisher=Reimer & Hirsel |year=1855 |location=Leipzig}}; {{Cite book |last=Lazenby |first=John Francis |url=https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze |title=Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War |date=4 February 1998 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-3004-0 |page=[https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze/page/29 29] |quote=Italy homeland of the Romans. |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> قديم روم، جيڪو وچ اٽلي ۾ [[ٽائبر درياهه]] تي هڪ آبادڪاري هو، [[روم جو بنياد|753 ق م ۾ قائم ٿيو]] ۽ 244 سالن تائين بادشاهي نظام هيٺ حڪمراني ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=24 November 2009 |title=Rome founded {{!}} 21 April, 753 B.C. |url=https://www.history.com/this-day-in-history/april-21/rome-founded |access-date=10 April 2025 |website=HISTORY |language=en}}</ref> 509 ق م ۾، رومن، سينيٽ ۽ عوام ([[SPQR]]) واري حڪومت جي حمايت ڪندي، [[رومي بادشاهت جو خاتمو|بادشاهت کي نيڪالي ڏني]] ۽ هڪ اشرافي جمهوريه قائم ڪئي.<ref>{{Cite journal|last=Sanders|first=Henry A.|date=1908|title=The Chronology of Early Rome|url=https://www.jstor.org/stable/261793|journal=Classical Philology|volume=3|issue=3|pages=316–329|doi=10.1086/359186|jstor=261793|s2cid=161535192|issn=0009-837X |quote=It has come to be second nature ... to date the founding of Rome [to] 753 BC [and] the first year of the Republic [to] 509&nbsp;BC.|url-access=subscription}}</ref> اطالوي اپٻيٽ، جنهن جو نالو ''اٽاليا'' هو، رومي واڌ دوران هڪ متحد وحدت ۾ گڏ ڪيو ويو؛ نون علائقن جي فتح اڪثر [[سامنائيٽ جنگيون|ٻين اٽالڪ قبيلن]]، [[رومي-ايٽرسڪن جنگيون|ايٽرسڪنن]]، [[رومي-گالي جنگيون|سيلٽن]] ۽ [[پائرهڪ جنگ|يونانين]] جي قيمت تي ٿي. مقامي قبيلن ۽ شهرن جي اڪثريت سان هڪ مستقل اتحاد قائم ٿيو، ۽ روم اولهه يورپ، اتر آفريڪا ۽ [[وچ اوڀر جي تاريخ#يوناني ۽ رومي سلطنت|وچ اوڀر]] جي فتح شروع ڪئي. 44 ق م ۾ [[جوليس سيزر]] جي قتل کان پوءِ، روم هڪ وڏي سلطنت بڻجي ويو، جيڪا [[رومي برطانيه|برطانيه]] کان [[ميسوپوٽيميا (رومي صوبو)|فارس]] جي سرحدن تائين پکڙيل هئي، ۽ سڄي ڀونوچ سمنڊ جي حوض کي پنهنجي اندر آڻي ڇڏيو، جتي يوناني، رومي ۽ ٻيون ثقافتون گڏجي هڪ طاقتور تهذيب ۾ تبديل ٿيون. پهرئين شهنشاهه [[آگسٽس]] جي ڊگهي حڪومت امن ۽ خوشحالي جو دور شروع ڪيو. رومي اٽلي سلطنت جو [[ميٽروپول]]، رومن جو وطن ۽ گاديءَ واري هنڌ جو علائقو رهيو.<ref>{{Cite journal|last=Morcillo|first=Marta García|title=The Glory of Italy and Rome's Universal Destiny in Strabo's Geographika, in: A. Fear – P. Liddel (eds), Historiae Mundi. Studies in Universal History. Duckworth: London 2010: 87–101. |url=https://www.academia.edu/362374|url-status=live|journal=Historiae Mundi: Studies in Universal History|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073554/https://www.academia.edu/362374|archive-date=14 January 2022|access-date=20 November 2021}}; {{Cite book|last=Keaveney|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|title=Arthur Keaveney: ''Rome and the Unification of Italy''|date=January 1987|publisher=Croom Helm|isbn=978-0-7099-3121-8|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000835/https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}; {{Cite book|last=Billanovich|first=Giuseppe|url=https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13|title=Libreria Universitaria Hoepli, Lezioni di filologia, Giuseppe Billanovich e Roberto Pesce: ''Corpus Iuris Civilis, Italia non erat provincia, sed domina provinciarum'', Feltrinelli, p.363|publisher=Roberto Pesce|year=2008|isbn=978-8-8965-4309-2|language=it|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000801/https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13#v=onepage&q=Italia%20domina%20provinciarum&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> [[رومي سلطنت جي تاريخ|سلطنت جي پهرين ٻن صدين]] ۾ بي مثال استحڪام جو دور ڏٺو ويو، جيڪو [[پيڪس رومانا]] ({{Literal translation|رومي امن}}) جي نالي سان مشهور آهي. روم [[رومي سلطنت جون سرحدون|پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي وسعت]] [[ٽراجن]] جي دور ۾ حاصل ڪئي ({{Reign|98|117|era=AD}})، پر وڌندڙ پريشانين ۽ زوال جو دور [[ڪوموڊس]] جي دور ۾ شروع ٿيو ({{Reign|180|192}}).<ref>{{Cite web |date=10 June 2024 |title=Five Good Emperors |url=https://www.britannica.com/topic/Five-Good-Emperors |access-date=4 August 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Gibbon |first=Edward |title=The History of the Decline And Fall of the Roman Empire |date=1776 |chapter=The Decline And Fall in the West – Chapter 4 |chapter-url=https://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |author-link=Edward Gibbon |access-date=27 June 2017 |archive-date=24 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824100850/http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |url-status=live}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور]]، جنهن ۾ [[جرمنڪ-رومي رابطا|جرمنڪ قومن جا وڏا حملا]] شامل هئا، رومي سلطنت جي زوال جو سبب بڻيو. رومي سلطنت تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي، جنهن وٽ وڏي اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ فوجي طاقت هئي.<ref>{{Cite web |date=4 June 2024 |title=The Roman Empire at its greatest expansion |url=https://trizioeditore.it/en/blogs/notizie/impero-romano-massima-espansione-mappa-storia |access-date=10 April 2025 |website=Trizio Editore |language=en}}</ref> پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي، ان جو علائقو {{Convert|5|e6km2|abbr=off}} هو.<ref>{{Cite journal|last=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|year=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}; {{Cite journal|last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D|year=2006|title=East–West Orientation of Historical Empires|url=http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|url-status=live|journal=Journal of World-Systems Research|volume=12|issue=2|page=222|doi=10.5195/JWSR.2006.369|issn=1076-156X|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|archive-date=17 May 2016|access-date=6 February 2016|doi-access=free}}</ref> [[رومي سلطنت جو ورثو|رومي ورثي]] مغربي تهذيب تي گهرو اثر وڌو ۽ جديد دنيا کي شڪل ڏني. لاطيني مان نڪتل [[رومانس ٻوليون|رومانس ٻولين]] جو وسيع استعمال، [[رومي انگ|عددي نظام]]، جديد مغربي الفابيٽ ۽ ڪئلينڊر، ۽ عيسائيت جو عالمي مذهب طور اڀرڻ، رومي غلبي جي ڪيترن ئي ورثن مان آهن.<ref>{{Cite book|last=Richard|first=Carl J.|title=Why we're all Romans: the Roman contribution to the western world|publisher=Rowman & Littlefield|year=2010|isbn=978-0-7425-6779-5|edition=1st pbk.|location=Lanham, MD|pages=xi–xv}}</ref> === وچون دور === {{Main|وچئين دور ۾ اٽلي}} [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اوڊواڪر جي بادشاهت]] هيٺ آيو، ۽ پوءِ [[اوستروگوٿ]] ان تي قابض ٿيا.<ref>{{Cite book|last=Sarris|first=Peter|title=Empires of faith: the fall of Rome to the rise of Islam, 500–700|publisher=Oxford UP|year=2011|isbn=978-0-1992-6126-0|edition=1st. pub.|location=Oxford|page=118}}</ref> حملن جي نتيجي ۾ بادشاهتن جو افراتفري وارو سلسلو پيدا ٿيو ۽ مبينا "[[اونداهو دور (تاريخ نويسي)|اونداهو دور]]" شروع ٿيو. 6هين صديءَ ۾ هڪ ٻئي [[جرمنڪ قومون|جرمنڪ قبيلي]]، [[لومبارڊن]]، جي حملي بازنطيني موجودگي کي گهٽائي ڇڏيو ۽ اپٻيٽ جي سياسي وحدت ختم ڪري ڇڏي. اتر ۾ [[لومبارڊ بادشاهت]] ٺهي، وچ-ڏکڻ تي پڻ لومبارڊن جو ڪنٽرول هو، ۽ ٻيا حصا بازنطيني رهيا.<ref>{{Cite web|title=History of Italy|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929150112/https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|archive-date=29 September 2022|access-date=29 September 2022|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> [[File:Marco Polo Mosaic from Palazzo Tursi.jpg|thumb|right|upright=.7|[[مارڪو پولو]]، 13هين صديءَ جو ڳولائو]] لومبارڊ بادشاهت 8هين صديءَ جي آخر ۾ [[شارليمان]] جي هٿان [[فرانڪيا]] ۾ ضم ٿي وئي ۽ اٽلي جي بادشاهت بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|title=Carolingian and post-Carolingian Italy, 774–962|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007160553/https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|archive-date=7 October 2022|access-date=7 October 2022|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> فرانڪن [[پاپائي رياستون]] ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي. 13هين صديءَ تائين سياست [[پاڪ رومي شهنشاهه|پاڪ رومي شهنشاهن]] ۽ پاپائيت جي لاڳاپن تي غالب رهي، جتي شهري رياستون عارضي فائدي لاءِ اڳئين ڌر ([[گبيلين]]) يا پوئين ڌر ([[گويلف]]) سان گڏ ٿينديون هيون.<ref>{{Cite book|last=Nolan|first=Cathal J.|title=The age of wars of religion, 1000–1650: an encyclopedia of global warfare and civilization |publisher=Greenwood Press|year=2006|isbn=978-0-3133-3045-2|edition=1. publ.|location=Westport (Connecticut)|page=360}}</ref> جرمنڪ شهنشاهه ۽ رومي پونٽف وچئين دور جي يورپ جون [[عالمي طاقتون]] بڻجي ويا. بهرحال، [[سرماياداري تڪرار]] ۽ گويلفن ۽ گبيلينن جي وچ ۾ ٽڪراءُ اتر ۾ شهنشاهي-جاگيرداري نظام کي ختم ڪري ڇڏيو، جتي شهرن آزادي حاصل ڪئي.<ref>{{Cite book|last=Jones|first=Philip|author-link=Philip Jones (historian)|title=The Italian city-state: from Commune to Signoria|publisher=Clarendon Press|year=1997|isbn=978-0-1982-2585-0|location=Oxford|pages=55–77}}</ref> 1176ع ۾، شهري رياستن جي [[لومبارڊ ليگ]] پاڪ رومي شهنشاهه [[فريڊرڪ بارباروسا]] کي شڪست ڏني، جنهن سان انهن جي آزادي يقيني ٿي. شهري رياستن، جهڙوڪ ميلان، فلورينس ۽ وينس، مالياتي ترقي ۾ نهايت اهم جدت وارو ڪردار ادا ڪيو، بئنڪنگ جي طريقن کي تيار ڪندي، ۽ سماجي تنظيم جي نون روپن کي ممڪن بڻائيندي.<ref>{{Cite book|last=Niall|first=Ferguson|title=The Ascent of Money: The Financial History of the World|publisher=Penguin|year=2008}}</ref> ساحلي ۽ ڏاکڻن علائقن ۾، سامونڊي جمهوريهن ڀونوچ سمنڊ تي غلبو حاصل ڪيو ۽ مشرق ڏانهن واپار تي اجارو قائم ڪيو. اهي آزاد [[ٿالاسوڪريسي|سامونڊي طاقت واريون]] شهري رياستون هيون، جن ۾ واپارين وٽ ڪافي طاقت هئي. جيتوڻيڪ اهي اشرافي حڪومتون هيون، پر انهن طرفان ڏنل نسبي سياسي آزادي علمي ۽ فني ترقي لاءِ سازگار هئي.<ref name="Lane">{{Cite book|last=Lane|first=Frederic C.|title=Venice, a maritime republic|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1991|isbn=978-0-8018-1460-0|edition=4. print.|location=Baltimore|page=73}}</ref> سڀ کان مشهور سامونڊي جمهوريهون وينس، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] هيون.<ref>G. Benvenuti – Le Repubbliche Marinare. Amalfi, Pisa, Genova, Venezia – Newton & Compton editori, Roma 1989; Armando Lodolini, ''Le repubbliche del mare'', Biblioteca di storia patria, 1967, Roma. {{Cite book|last=Peris|first=Persi|title=Conoscere l'Italia|publisher=Istituto Geografico De Agostini|year=1982|pages=74}}; {{Cite web|title=Repubbliche Marinare|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829104758/http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|archive-date=29 August 2019|access-date=13 September 2019|website=Treccani.it|publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana|language=it}}; {{Cite web|title=Repubbliche marinare|url=https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101131949/https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|archive-date=1 January 2020|access-date=13 September 2019|website=thes.bncf.firenze.sbn.it|publisher=[[قومي مرڪزي لائبريري (فلورينس)]]|language=it}}</ref> هر هڪ کي پرڏيهي زمينن، ٻيٽن، ايڊرياٽڪ، ايجيئن ۽ ڪاري سمنڊن جي علائقن، ۽ ويجهي اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ واپاري نوآبادين تي غلبو حاصل هو.<ref>{{Cite book|last=Zorzi|first=Alvise|author-link=Alvise Zorzi|url=https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|title=Venice: The Golden Age, 697 – 1797 |publisher=Abbeville Press|year=1983|isbn=0-8965-9406-8|location=New York|page=255|access-date=16 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202182132/https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|archive-date=2 February 2023|url-status=live}}</ref> 88sxkbev566ubiizv5caxussqriac6j 382493 382489 2026-06-03T10:10:52Z Intisar Ali 8681 382493 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|جون 2026}} {{Short description|ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = اطالوي جمهوريه | common_name = اٽلي | native_name = {{Lang|it|Repubblica Italiana<!--upper case see Italian wiki-->}} | image_flag = Flag of Italy.svg | image_coat = Emblem of Italy.svg | symbol_type = نشان | national_anthem = "{{Lang|it|[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]|italic=no}}"<br/>"اطالوين جو گيت"<div style="padding-top:0.5em;">{{Center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Italy (orthographic projection).svg|frameless]]|گلوب ڏيکاريو|[[File:EU-Italy.svg|upright=1.15|frameless]]|يورپي يونين جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[روم]] | coordinates = {{Coord|41|54|N|12|29|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ڏيهي ٻوليون | languages = ڏسو [[اٽلي جون ٻوليون|مکيه مضمون]] | official_languages = [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]^a {{Infobox|child=yes |label1 = [[اٽلي ڏانهن اميگريشن|قوميت]] {{Nobold|(2021)}}<ref name="id2020">{{Cite web|title=Indicatori demografici, anno 2020 |url=https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503091112/https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|archive-date=3 May 2021|access-date=3 May 2021}}</ref> | data1 = {{Unbulleted list|91% اطالوي|9% ٻيا}} }} | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap;|84% [[اٽلي ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|12% [[اٽلي ۾ لادينيت|لادينيت]]|4% [[اٽلي ۾ مذهب|ٻيا]]}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref>{{Cite web|date=September 2021|title=Special Eurobarometer 516|url=https://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629085321/http://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|archive-date=29 June 2023|access-date=2 June 2026|publisher=European Union: [[European Commission]]|via=[[European Data Portal]] (see Volume C: Country/socio-demographics: IT: Question D90.2.)}}</ref> | demonym = اطالوي | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[اٽلي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[سرجيو ماتاريلا]] | leader_title2 = [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[جورجيا ميلوني]] | leader_title3 = [[جمہوريه جي سينيٽ جو صدر (اٽلي)|سينيٽ جو صدر]] | leader_name3 = [[اگناتسيو لا روسا]] | leader_title4 = [[چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر]] | leader_name4 = [[لورينزو فونتانا]] | legislature = [[اطالوي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[جمہوريه جي سينيٽ (اٽلي)|جمہوريه جي سينيٽ]] | lower_house = [[چيمبر آف ڊپٽيز (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز]] | sovereignty_type = [[اٽلي جي تاريخ|تاريخي سياسي وحدتون]] | established_event1 = [[اٽلي جا قديم ماڻھو|اٽالڪ ماڻھو]] | established_date1 = قديم دور | established_event2 = [[قديم روم]]<br>[[رومي اٽلي]] | established_date2 = 753 ق م–476 ع | established_event3 = [[بربر بادشاهتون|رومي-بربر بادشاهتون]]<br>[[بازنطيني اٽلي]] | established_date3 = اوائلي وچون دور | established_event4 = [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست|اطالوي شهري رياستون ۽ علائقائي سياسي وحدتون]] | established_date4 = وچون دور ۽ جديد دور | established_event5 = [[اٽلي جي بادشاهت]] | established_date5 = 1861–1946<br>{{start date and age|1861|03|17|df=y}} | established_event6 = [[اطالوي سلطنت]] | established_date6 = 1869/1882–1960 | established_event7 = [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|اطالوي جمهوريه]] | established_date7 = {{start date and age|1946|06|02|df=y}} | area_km2 = 301,340 | area_footnote = <ref name="Central Intelligence Agency-2023">{{Cite web|date=23 August 2023|title=Italy|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=1 July 2021|access-date=28 August 2023|publisher=Central Intelligence Agency}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 November 2023|title=Italy country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218111602/https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|archive-date=18 December 2023|access-date=12 November 2023|publisher=BBC News}}</ref> | area_rank = 71هون | area_sq_mi = 116,347 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.24 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 58,915,561<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 25هون | population_density_km2 = 195.5 | population_density_sq_mi = auto<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 72هون | GDP_PPP = {{Increase}} $3.872&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=18 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 12هون | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $65,761<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 29هون | GDP_nominal = {{Increase}} $2.738&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 8هون | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $46,505<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 27هون | Gini = 32.5 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/steady/decrease--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|archive-date=9 October 2020|access-date=21 June 2022|publisher=European Commission}}</ref> | HDI = 0.915 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 29هون | currency = [[يورو]] (€)^b | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي گرمي وارو وقت|CEST]] | calling_code = [[+39]] ^c | cctld = [[.it]] | footnote_a = <span style="font-size:100%;">جرمن [[ڏکڻ ٽائرول]] ۽ [[فريولي-وينيتسيا جوليا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ فرينچ [[آئوستا وادي]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سلووين ٻولي|سلووين]] [[ٽريئستي صوبو]]، [[گوريتسيا صوبو]] ۽ فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[لاڊن ٻولي|لاڊن]] ڏکڻ ٽائرول، [[ترنتينو]] ۽ ٻين اترين علائقن ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[فريولي ٻولي|فريولي]] فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سارڊينيائي ٻولي|سارڊينيائي]] [[سارڊينيا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{Cite web|title=Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26 |url=http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|archive-date=26 February 2021|access-date=31 May 2018|publisher=Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna}}; {{Cite web|title=Regione Autonoma Friuli-Venezia Giulia – Comunità linguistiche regionali|url=https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904201140/https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|archive-date=4 September 2015|access-date=2 November 2020|website=regione.fvg.it}}</ref></span> | footnote_b = <span style="font-size:100%;">2002ع کان اڳ، [[اطالوي ليرا]]. يورو [[ڪامپيوني دي اٽاليا]] ۾ قبول ڪئي وڃي ٿي، پر ان جي سرڪاري ڪرنسي [[سوئس فرانڪ]] آهي.<ref>{{Cite web|date=14 July 2010|title=Comune di Campione d'Italia|url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430223743/http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|archive-date=30 April 2011|access-date=30 October 2010|publisher=Comune.campione-d-italia.co.it}}</ref></span> | footnote_c = <span style="font-size:100%;">ڪامپيوني دي اٽاليا کي فون ڪرڻ لاءِ سوئس ڪوڊ [[+41]] استعمال ڪرڻ ضروري آهي.</span> }} '''اٽلي'''،{{Efn|{{Lang|it|Italia}}, {{IPA|it|iˈtaːlja|pron|small=no|It-Italia.ogg}}}} سرڪاري طور '''اطالوي جمهوريه'''،{{Efn|{{Lang|it|ريپبلڪا اطاليانا|links=no}}, {{IPA|it|reˈpubblika itaˈljaːna|pron|small=no}}}} [[ڏکڻ يورپ|ڏکڻ]] ۽ [[اولهه يورپ]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي.{{Efn|اٽلي کي گهڻو ڪري اولهه يورپ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>اٽلي کي اولهه يورپي ملڪ طور بيان ڪندڙ علمي ڪم:{{Bulleted list |{{Cite book|last1=Hancock|first1=M. Donald|url=https://archive.org/details/politicsinwester00hanc_0|title=Politics in Western Europe: an introduction to the politics of the United Kingdom, France, Germany, Italy, Sweden, and the European Union|last2=Conradt|first2=David P.|last3=Peters|first3=B. Guy|last4=Safran|first4=William|last5=Zariski|first5=Raphael|date=11 November 1998|publisher=Chatham House Publishers|isbn=978-1-5664-3039-5|edition=2nd|quote=list of Western European countries Italy.|url-access=registration|ref=none}} |{{Cite book|last1=Ugo|first1=Ascoli|last2=Emmanuele|first2=Pavolini|title=The Italian welfare state in a European perspective: A comparative analysis|date=2016|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-3444-6|url=https://books.google.com/books?id=BEzRDAAAQBAJ&q=list+of+Western+European+countries+Italy|ref=none}} |{{Cite book|last1=Zloch-Christy|first1=Iliana|title=East-West Financial Relations: Current Problems and Future Prospects|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5213-9530-4|url=https://archive.org/details/eastwestfinancia00zloc|url-access=registration|quote=list of Western European countries Italy.|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Clout|first1=Hugh D.|title=Western Europe: Geographical Perspectives|date=1989|publisher=Longman Scientific & Technical|isbn=978-0-5820-1772-6|url=https://books.google.com/books?id=WGbIT90ppZsC|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Furlong|first1=Paul|title=Modern Italy: Representation and Reform|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-1349-7983-7|url=https://books.google.com/books?id=JNNsOl65D0AC&q=italy+western+European+country|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Hanf|first1=Kenneth|last2=Jansen|first2=Alf-Inge|title=Governance and Environment in Western Europe: Politics, Policy and Administration|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-3178-7917-6|url=https://books.google.com/books?id=31wSBAAAQBAJ&q=West+Europe+Italy|access-date=29 September 2019|ref=none}} }}</ref>|name=WE}} اهو [[اطالوي اپٻيٽ|هڪ اپٻيٽ]] تي مشتمل آهي، جيڪو [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي اترين زميني سرحد تي [[الپس]] آهن، ۽ ان سان گڏ [[اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|لڳ ڀڳ 800 ٻيٽ]] پڻ شامل آهن، جن مان خاص طور [[سسلي]] ۽ [[سارڊينيا]] اهم آهن. اٽلي اولهه ۾ [[فرانس]]؛ اتر ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[آسٽريا]]؛ اوڀر ۾ [[سلووينيا]]؛ ۽ ٻن [[انڪليو|انڪليوز]]، [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]]، سان زميني سرحدون رکي ٿو. ايراضي جي لحاظ کان اهو [[ايراضيءَ موجب يورپي ملڪن جي فهرست|يورپ جو ڏهون وڏو ملڪ]] آهي، جيڪو {{Convert|301340|km2|sqmi|abbr=on}} تي پکڙيل آهي، ۽ لڳ ڀڳ 59 ملين آبادي سان [[يورپي يونين]] جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو [[يورپي يونين جو رڪن ملڪ|رڪن ملڪ]] آهي. اٽلي جي گاديءَ جو هنڌ ۽ [[اٽلي جي شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] [[روم]] آهي؛ ٻين وڏن شهرن ۾ [[ميلان]]، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] آهي، [[نيپلز]]، [[تورين]]، [[پالرمو]]، [[بولونيا]]، [[فلورينس]]، [[جينووا]] ۽ [[وينس]] شامل آهن. [[اٽلي جي تاريخ]] ڪيترن ئي [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي. عيسائيت جي پکڙجڻ سان، روم [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] ۽ [[پاپائيت]] جو مرڪز بڻجي ويو. [[بربر حملا|بربر حملن]] ۽ ٻين سببن ڪري [[قديم دور جي آخري مرحلي]] ۽ [[اوائلي وچئين دور]] جي وچ ۾ [[اولهه رومي سلطنت جو زوال ۽ خاتمو]] ٿيو. يارهين صديءَ تائين [[اطالوي شهري رياستون]] ۽ [[سامونڊي جمهوريهون]] وڌيون، جن واپار ذريعي نئين خوشحالي آندي ۽ جديد سرمائيداريءَ لاءِ بنياد وڌا. [[اطالوي نشاةِ ثانيه]] پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران ڦهلي ڦولي ۽ [[نشاةِ ثانيه#پکڙجڻ|باقي يورپ تائين پکڙجي وئي]]. اطالوي ڳولائوئن پري اوڀر ۽ [[نئين دنيا]] ڏانهن نوان رستا دريافت ڪيا، جنهن سان [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۾ اهم حصو پيو. سياسي ۽ علائقائي ورهاستن جي صدين کان پوءِ، [[اٽلي جي بادشاهت]] 1861ع ۾ [[اطالوي آزاديءَ جون جنگيون|آزاديءَ جي جنگين]] ۽ [[هزارن جي مهم]] کان پوءِ قائم ٿي. اوڻيهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين، [[اٽلي ۾ صنعتڪاري|اٽلي صنعتڪاري ڪئي]] ۽ [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي سلطنت]] حاصل ڪئي، جڏهن ته [[ڏکڻ اٽلي|ڏکڻ]] گهڻي حد تائين غريب رهيو، جنهن سبب آمريڪا ڏانهن [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي مهاجر ڊائاسپورا]] پيدا ٿي. 1915ع کان 1918ع تائين، [[پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اٽلي]] [[پهريين عالمي جنگ]] ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|انتانت]] سان گڏ [[مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن]] خلاف وڙهيو. 1922ع ۾ [[اطالوي فاشزم|اطالوي فاشسٽ]] آمريت قائم ٿي. [[ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ دوران]]، اٽلي پهرين [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جو حصو هو، جيستائين [[ڪاسيبلي جي جنگبندي|جنگبندي]] [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] سان نه ٿي (1940–1943)، پوءِ [[اطالوي مزاحمت]] ۽ جرمن قبضي ۽ سهڪار ڪندڙ [[اطالوي سماجي جمهوريه|آر ايس آءِ]] کان [[اٽلي جي آزادي]] دوران اتحادي طاقتن جو هم جنگي ساٿي بڻيو (1943–1945). 1946ع ۾ بادشاهت کي [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|جمهوريه سان تبديل ڪيو ويو]] ۽ ملڪ [[اطالوي اقتصادي معجزو|مضبوط بحالي]] ڪئي. [[ترقي يافته ملڪ]] طور، [[اٽلي جي معيشت|ترقي يافته معيشت]] سان، اٽلي دنيا جو [[ناليوار جي ڊي پي موجب ملڪن جي فهرست|اٺون وڏو ناليوار جي ڊي پي]] رکي ٿو، يورپ جو [[پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|ٻيون وڏو پيداوار وارو شعبو]] رکي ٿو، ۽ [[علائقائي طاقت|علائقائي]] ۽ – [[وڏين طاقتن مان گهٽ ترين|گهٽ حد تائين]] – عالمي اقتصادي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو يورپي يونين جو [[اندروني ڇهه|باني]] ۽ [[يورپي يونين جا ٽي|اهم رڪن]] آهي، ۽ [[اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا#بين الاقوامي ادارا|ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو]] آهي. [[ثقافتي سپر پاور]] طور، اٽلي ڊگهي عرصي کان [[اطالوي فن|فن]]، [[اٽلي جي موسيقي|موسيقي]]، [[اطالوي ادب|ادب]]، [[اطالوي کاڌو|کاڌي]]، [[اطالوي فيشن|فيشن]]، [[اٽلي ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] جو مشهور عالمي مرڪز رهيو آهي، ۽ [[اطالوي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست|ڪيترين ايجادن ۽ دريافتن]] جو ذريعو آهي. هن وٽ [[ملڪ موجب عالمي ورثو ماڳ|سڀ کان وڌيڪ تعداد]] ۾ [[عالمي ورثو ماڳ]] ([[اٽلي ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|61]]) آهن ۽ اهو دنيا جو [[عالمي سياحت درجابندي|پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ]] آهي. == نالو<span class="anchor" id="Etymology"></span> == {{Main|اٽلي جو نالو}} ''اٽاليا'' جي اشتقاق بابت ڪيترائي مفروضا موجود آهن.<ref>Alberto Manco, ''Italia. Disegno storico-linguistico''. 2009, Naples: L'Orientale. {{ISBN|978-8-8950-4462-0}}.</ref> هڪ نظريي موجب اهو [[قديم يوناني]] اصطلاح مان نڪتو، جيڪو ''اٽالوئي'' جي زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ اٽالوئي هڪ قبيلو هو، جيڪو انهيءَ علائقي ۾ رهندو هو، جيڪو اڄ [[ڪلابريا]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اصل ۾ سمجهيو ويندو هو ته ان جو نالو ''ويتولي'' هو، ۽ ڪجهه عالمن جي راءِ آهي ته سندن [[ٽوٽم]]ي جانور ڳئون جو ٻچو هو ([[لاطيني]]: ''vitulus''؛ [[امبريائي]]: ''vitlo''؛ [[اوسڪن]]: ''Víteliú'')<!-- and named for the god of cattle, [[Mars (mythology)|Mars]] -->.<ref>J.P. Mallory and D.Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'' (London: Fitzroy and Dearborn, 1997), 24.</ref> ڪيترن قديم ليکڪن چيو آهي ته اهو نالو هڪ مقامي حڪمران [[اٽالس]] جي نالي تان پيو.<ref>Dionysius of Halicarnassus, ''Roman Antiquities'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B*.html 1.35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221215151343/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B%2A.html|date=15 December 2022}}, on LacusCurtius; Aristotle, ''Politics'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b#note-link2 7.1329b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910185719/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b|date=10 September 2015}}, on Perseus; Thucydides, ''The Peloponnesian War'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924213434/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200|date=24 September 2015}}, on Perseus</ref> اٽلي لاءِ قديم يوناني اصطلاح شروعات ۾ رڳو [[ڪلابريا|بروٽيم]] اپٻيٽ جي ڏکڻ حصي ۽ [[ڪاتانزارو]] ۽ [[ويبو والينتيا]] جي ڪجهه حصن لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[اوينوٽريا]] ۽ "اٽلي" جو وڏو تصور هڪ ٻئي جا مترادف بڻجي ويا، ۽ اهو نالو [[لوڪانيا]] جي اڪثر حصي تي به لاڳو ٿيڻ لڳو. رومي جمهوريه جي واڌ کان اڳ، اهو نالو يونانين طرفان [[ميسينا آبنائے]] ۽ [[ساليرنو نار|ساليرنو نارين]] ۽ [[تارانٽو نار|تارانٽو]] کي ملائيندڙ لڪير جي وچ واري زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا ڪلابريا سان مطابقت رکي ٿي. يونانين "اٽاليا" کي وڌيڪ وڏي علائقي تي لاڳو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>Pallottino, M., ''History of Earliest Italy'', trans. Ryle, M & Soper, K. in Jerome Lectures, Seventeenth Series, p. 50</ref> ڏکڻ ۾ "[[يوناني اٽلي]]" کان علاوه، مورخن هڪ "ايٽرسڪن اٽلي" جي وجود جو به امڪان ظاهر ڪيو آهي، جيڪو وچ اٽلي جي علائقن تي مشتمل هو.<ref>Giovanni Brizzi, Roma. Potere e identità: dalle origini alla nascita dell'impero cristiano, Bologna, Patron, 2012 p. 94</ref> [[رومي اٽلي]]، يعني ''اٽاليا''، جون سرحدون وڌيڪ واضح طور مقرر ٿيل آهن. ڪيٽو جي ''[[اوريجنيز]]'' اٽلي کي الپس جي ڏکڻ ۾ واقع سڄي اپٻيٽ طور بيان ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=cato+italy+south+of+the+Alps&pg=PT49|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7}}; {{Cite book|last=Levene|first=D. S.|url=https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108|title=Livy on the Hannibalic War|date=17 June 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5295-8|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152752/https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108#v=snippet&q=cato%20walls%20of%20Italy&f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live}}</ref> 264 ق م ۾ رومي اٽلي مرڪزي-اتر جي [[آرنو]] ۽ [[روبيڪون]] دريائن کان وٺي سڄي ڏکڻ تائين پکڙيل هئي. اتر وارو علائقو، [[سيسالپائن گال]]، جغرافيائي طور اٽلي جو حصو سمجهيو ويندو هو، 220ع ق م واري ڏهاڪي ۾ روم طرفان قبضو ڪيو ويو،<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000755/https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454#v=snippet&q=Tota%20Italia%20essays&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> پر سياسي طور الڳ رهيو. 42 ق م ۾ ان کي قانوني طور اٽلي جي انتظامي وحدت ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Williams|first=J. H. C.|url=https://books.google.com/books?id=RPj_FkEeVO4C&q=beyond+the+Rubicon|title=Beyond the Rubicon: Romans and Gauls in Republican Italy – J. H. C. Williams – Google Books|date=22 May 2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5300-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522000630/https://books.google.it/books?id=RPj_FkEeVO4C&dq=beyond+the+Rubicon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiI5YrC6rbkAhUvDmMBHXZOCMAQ6AEIKTAA|archive-date=22 May 2020}}; {{Cite book|last=Long|first=George|title=Decline of the Roman republic: Volume 2|year=1866}}; {{Cite web|last=Aurigemma|first=Salvatore|title=Gallia Cisalpina|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404054511/https://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|archive-date=4 April 2023|access-date=14 October 2014|website=treccani.it|publisher=Enciclopedia Italiana|language=it}}</ref> سارڊينيا، [[ڪورسيڪا]]، سسلي ۽ [[مالٽا]] کي 292ع ۾ [[ڊيوڪليشن]] اٽلي ۾ شامل ڪيو،<ref>{{Cite web|title=Italy (ancient Roman territory)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110232259/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|archive-date=10 November 2013|access-date=10 November 2013|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> جنهن سان آخري قديم دور جو اٽلي جديد [[اطالوي جاگرافيائي علائقو|اطالوي جاگرافيائي علائقي]] سان لڳ ڀڳ هم سرحد ٿي ويو.<ref>{{Cite web|title=La riorganizzazione amministrativa dell'Italia. Costantino, Roma, il Senato e gli equilibri dell'Italia romana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_%28Enciclopedia-Costantiniana%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119225335/https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_(Enciclopedia-Costantiniana)|archive-date=19 November 2021|access-date=19 November 2021|language=it}}</ref> لاطيني لفظ ''Italicus'' "اٽلي جي ماڻهو" لاءِ استعمال ٿيندو هو، يعني ''provincial'' يا [[رومي صوبو|رومي صوبي]] مان آيل ماڻهو جي ابتڙ.<ref>''Letters'' 9.23</ref> صفت ''italianus''، جنهن مان ''Italian'' نڪتو، [[وچئين دور جي لاطيني]] مان آهي ۽ [[اوائلي جديد دور]] دوران ''Italicus'' سان متبادل طور استعمال ٿيندي هئي.<ref>''ytaliiens'' (1265) [http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien TLFi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029191636/http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien|date=29 October 2018}}</ref> [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي جي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ٿي. [[لومبارڊ|لومبارڊن]] جي حملن کان پوءِ، ''اٽاليا'' سندن بادشاهت جي نالي طور برقرار رهي، ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] اندر ان جي [[اٽلي جي بادشاهت (پاڪ رومي سلطنت)|جانشين بادشاهت]] لاءِ به اهو نالو استعمال ٿيو.<ref>{{Cite web|title=IL COMUNE MEDIEVALE|url=https://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318214257/http://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|archive-date=18 March 2012|website=homolaicus.com}}</ref> == تاريخ == {{Main|اٽلي جي تاريخ}} === قبل تاريخ ۽ قديم دور === {{Main|قبل تاريخي اٽلي|اٽالڪ قومون|ايٽرسڪن تهذيب|يوناني نوآبادڪاري|ميگنا گريشيا}} [[File:Etruscan Painting 1.jpg|thumb|right|[[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] فريسڪو، [[مونتيروتسي نيڪروپولس]] ۾، 5هين صدي ق م]] [[هيٺيون پيلئوليٿڪ]] جا آثار، جيڪي 850,000 سال اڳ جا آهن، [[مونتي پوجيولو]] مان مليا آهن.<ref>{{Cite web|last=Society|first=National Geographic|title=Erano padani i primi abitanti d'Italia|url=http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626220707/http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|archive-date=26 June 2019|access-date=11 March 2019|website=National Geographic}}</ref> سڄي اٽلي ۾ کوٽاين مان 200,000 سال اڳ وچين پيلئوليٿڪ دور ۾ [[نينڊرٿال]] جي موجودگي ظاهر ٿي آهي،<ref>Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. {{ISBN|0-3064-6463-2}}.</ref> جڏهن ته [[اوائلي جديد انسان|جديد انسان]] لڳ ڀڳ 40,000 سال اڳ [[ريپارو موڪي]] ۾ ظاهر ٿيا.<ref>42.7–41.5 ka ([[68–95–99.7 rule|1σ CI]]). {{Cite journal|last=Douka|first=Katerina|display-authors=etal|year=2012|title=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy)|journal=Journal of Human Evolution|volume=62|issue=2|pages=286–299|doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009|pmid=22189428|bibcode=2012JHumE..62..286D }}; {{Cite web|date=29 January 2010|title=Istituto Italiano di Preistoria e Protostoria|url=http://www.iipp.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015231105/http://www.iipp.it/|archive-date=15 October 2013|publisher=IIPP|access-date=15 August 2017}}</ref> رومي دور کان اڳ واري اٽلي جا [[اٽلي جا قديم ماڻھو|قديم ماڻھو]] [[پروٽو-انڊو-يورپي|انڊو-يورپي]] هئا، خاص طور [[اٽالڪ قومون]]. ممڪن غير انڊو-يورپي يا [[قبل انڊو-يورپي ٻوليون|قبل انڊو-يورپي]] ورثي وارن مکيه تاريخي ماڻهن ۾ [[ايٽرسڪن]]، سسلي جا [[ايلميئن]] ۽ [[سيڪاني]]، ۽ قبل تاريخي [[سارڊينيائي ماڻھو]] شامل آهن، جن [[نوراجڪ تهذيب]] کي جنم ڏنو. ٻين قديم آبادين ۾ [[ريئتيائي ماڻھو]] ۽ [[ڪاموني]] شامل آهن، جيڪي [[والڪامونيڪا ۾ پٿريلي چٽساليون|والڪامونيڪا جي پٿريلي چٽسالين]] لاءِ مشهور آهن.<ref>{{Cite web|title=Rock Drawings in Valcamonica|url=https://whc.unesco.org/en/list/94|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703183257/http://whc.unesco.org/en/list/94|archive-date=3 July 2010|access-date=29 June 2010|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> هڪ قدرتي ممي، [[اوئٽسي]]، جيڪا 3400–3100 ق م جي آهي، 1991ع ۾ [[سيميلاون]] گليشيئر مان دريافت ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Bonani|first1=Georges|last2=Ivy|first2=Susan D.|display-authors=etal|year=1994|title=AMS {{SimpleNuclide|Carbon|14}} Age Determination of Tissue, Bone and Grass Samples from the Ötzal Ice Man|url=http://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|url-status=live|journal=Radiocarbon|volume=36|issue=2|pages=247–250|doi=10.1017/s0033822200040534|archive-url=https://web.archive.org/web/20100720211402/https://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|archive-date=20 July 2010|access-date=4 February 2016|doi-access=free}}</ref> پهريان نوآبادڪار [[فينيقيه|فينيقي]] هئا، جن سسلي ۽ سارڊينيا جي ڪنارن تي [[ايمپوريم (قديم دور)|واپاري مرڪز]] قائم ڪيا. انهن مان ڪجهه ننڍا شهري مرڪز بڻيا ۽ [[يوناني نوآبادين]] سان گڏوگڏ ترقي ڪئي.<ref>{{Cite journal|last1=Raclot|first1=Thierry|last2=Oudart|first2=Hugues|date=January 2000|title=CORPS GRAS ET OBESITE Acides gras alimentaires et obésité: aspects qualitatifs et quantitatifs|journal=Oléagineux, Corps gras, Lipides|volume=7|issue=1|pages=77–85|doi=10.1051/ocl.2000.0077|issn=1258-8210|doi-access=free}}</ref> 8هين ۽ 7هين صدي ق م دوران، [[پٿيڪوسائي]] ۾ يوناني نوآباديون قائم ٿيون، جيڪي آخرڪار اطالوي اپٻيٽ جي ڏکڻ ۽ سسلي جي سامونڊي ڪناري تائين پکڙجي ويون؛ اهو علائقو بعد ۾ [[ميگنا گريشيا]] جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>Emilio Peruzzi, ''Mycenaeans in early Latium'', (Incunabula Graeca 75), Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri, Roma, 1980</ref> [[آيونيائي]]، [[ڊوريائي يوناني|ڊوريائي]] نوآبادڪارن، [[سيراڪيوز وارا|سيراڪيوزن]] ۽ [[اڪائيائي (قبيلو)|اڪائيائين]] ڪيترائي شهر قائم ڪيا. [[اٽلي جي يوناني نوآبادڪاري|يوناني نوآبادڪاري]] [[اٽالڪ قومون|اٽالڪ قومن]] کي جمهوري حڪومتي صورتن ۽ اعليٰ فني ۽ ثقافتي اظهار سان رابطي ۾ آندو.<ref>{{Cite web|title=II 1987: Uomini e vicende di Magna Grecia |url=https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204123345/https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|archive-date=4 February 2021|access-date=31 January 2021|website=bpp.it}}</ref> === قديم روم === {{Main|قديم روم|اٽلي ۾ رومي واڌ|رومي اٽلي}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Colosseo 2020.jpg | caption1 = [[ڪولوسيئم]]، جنهن کي وڏي پيماني تي قديم تاريخ جي تعمير ۽ انجنيئرنگ جي عظيم ترين ڪمن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو | image2 = Roman Empire Trajan 117AD.png|275 | caption2 = {{legend|#b23938|117ع ۾ [[رومي سلطنت]] پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي<ref>{{Cite book|last=Bennett, Julian|url=https://books.google.com/books?id=qk_tofvS8EsC|title=Trajan: Optimus Princeps : a Life and Times|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-16524-2}}</ref>}} {{legend|#d28989|[[تابع رياست|تابع رياستون]]}} }} اٽلي جي تاريخ ڪيترين [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last1=Carl Waldman |url=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |title=Encyclopedia of European Peoples |last2=Catherine Mason |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-1-4381-2918-1 |page=586 |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |archive-date=11 March 2023 |url-status=live}}; {{Cite book |last=Mommsen |first=Theodor |author-link=Theodor Mommsen |title=[[History of Rome (Mommsen)|History of Rome]], Book II: From the Abolition of the Monarchy in Rome to the Union of Italy |publisher=Reimer & Hirsel |year=1855 |location=Leipzig}}; {{Cite book |last=Lazenby |first=John Francis |url=https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze |title=Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War |date=4 February 1998 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-3004-0 |page=[https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze/page/29 29] |quote=Italy homeland of the Romans. |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> قديم روم، جيڪو وچ اٽلي ۾ [[ٽائبر درياهه]] تي هڪ آبادڪاري هو، [[روم جو بنياد|753 ق م ۾ قائم ٿيو]] ۽ 244 سالن تائين بادشاهي نظام هيٺ حڪمراني ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=24 November 2009 |title=Rome founded {{!}} 21 April, 753 B.C. |url=https://www.history.com/this-day-in-history/april-21/rome-founded |access-date=10 April 2025 |website=HISTORY |language=en}}</ref> 509 ق م ۾، رومن، سينيٽ ۽ عوام ([[SPQR]]) واري حڪومت جي حمايت ڪندي، [[رومي بادشاهت جو خاتمو|بادشاهت کي نيڪالي ڏني]] ۽ هڪ اشرافي جمهوريه قائم ڪئي.<ref>{{Cite journal|last=Sanders|first=Henry A.|date=1908|title=The Chronology of Early Rome|url=https://www.jstor.org/stable/261793|journal=Classical Philology|volume=3|issue=3|pages=316–329|doi=10.1086/359186|jstor=261793|s2cid=161535192|issn=0009-837X |quote=It has come to be second nature ... to date the founding of Rome [to] 753 BC [and] the first year of the Republic [to] 509&nbsp;BC.|url-access=subscription}}</ref> اطالوي اپٻيٽ، جنهن جو نالو ''اٽاليا'' هو، رومي واڌ دوران هڪ متحد وحدت ۾ گڏ ڪيو ويو؛ نون علائقن جي فتح اڪثر [[سامنائيٽ جنگيون|ٻين اٽالڪ قبيلن]]، [[رومي-ايٽرسڪن جنگيون|ايٽرسڪنن]]، [[رومي-گالي جنگيون|سيلٽن]] ۽ [[پائرهڪ جنگ|يونانين]] جي قيمت تي ٿي. مقامي قبيلن ۽ شهرن جي اڪثريت سان هڪ مستقل اتحاد قائم ٿيو، ۽ روم اولهه يورپ، اتر آفريڪا ۽ [[وچ اوڀر جي تاريخ#يوناني ۽ رومي سلطنت|وچ اوڀر]] جي فتح شروع ڪئي. 44 ق م ۾ [[جوليس سيزر]] جي قتل کان پوءِ، روم هڪ وڏي سلطنت بڻجي ويو، جيڪا [[رومي برطانيه|برطانيه]] کان [[ميسوپوٽيميا (رومي صوبو)|فارس]] جي سرحدن تائين پکڙيل هئي، ۽ سڄي ڀونوچ سمنڊ جي حوض کي پنهنجي اندر آڻي ڇڏيو، جتي يوناني، رومي ۽ ٻيون ثقافتون گڏجي هڪ طاقتور تهذيب ۾ تبديل ٿيون. پهرئين شهنشاهه [[آگسٽس]] جي ڊگهي حڪومت امن ۽ خوشحالي جو دور شروع ڪيو. رومي اٽلي سلطنت جو [[ميٽروپول]]، رومن جو وطن ۽ گاديءَ واري هنڌ جو علائقو رهيو.<ref>{{Cite journal|last=Morcillo|first=Marta García|title=The Glory of Italy and Rome's Universal Destiny in Strabo's Geographika, in: A. Fear – P. Liddel (eds), Historiae Mundi. Studies in Universal History. Duckworth: London 2010: 87–101. |url=https://www.academia.edu/362374|url-status=live|journal=Historiae Mundi: Studies in Universal History|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073554/https://www.academia.edu/362374|archive-date=14 January 2022|access-date=20 November 2021}}; {{Cite book|last=Keaveney|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|title=Arthur Keaveney: ''Rome and the Unification of Italy''|date=January 1987|publisher=Croom Helm|isbn=978-0-7099-3121-8|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000835/https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}; {{Cite book|last=Billanovich|first=Giuseppe|url=https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13|title=Libreria Universitaria Hoepli, Lezioni di filologia, Giuseppe Billanovich e Roberto Pesce: ''Corpus Iuris Civilis, Italia non erat provincia, sed domina provinciarum'', Feltrinelli, p.363|publisher=Roberto Pesce|year=2008|isbn=978-8-8965-4309-2|language=it|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000801/https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13#v=onepage&q=Italia%20domina%20provinciarum&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> [[رومي سلطنت جي تاريخ|سلطنت جي پهرين ٻن صدين]] ۾ بي مثال استحڪام جو دور ڏٺو ويو، جيڪو [[پيڪس رومانا]] ({{Literal translation|رومي امن}}) جي نالي سان مشهور آهي. روم [[رومي سلطنت جون سرحدون|پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي وسعت]] [[ٽراجن]] جي دور ۾ حاصل ڪئي ({{Reign|98|117|era=AD}})، پر وڌندڙ پريشانين ۽ زوال جو دور [[ڪوموڊس]] جي دور ۾ شروع ٿيو ({{Reign|180|192}}).<ref>{{Cite web |date=10 June 2024 |title=Five Good Emperors |url=https://www.britannica.com/topic/Five-Good-Emperors |access-date=4 August 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Gibbon |first=Edward |title=The History of the Decline And Fall of the Roman Empire |date=1776 |chapter=The Decline And Fall in the West – Chapter 4 |chapter-url=https://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |author-link=Edward Gibbon |access-date=27 June 2017 |archive-date=24 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824100850/http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |url-status=live}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور]]، جنهن ۾ [[جرمنڪ-رومي رابطا|جرمنڪ قومن جا وڏا حملا]] شامل هئا، رومي سلطنت جي زوال جو سبب بڻيو. رومي سلطنت تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي، جنهن وٽ وڏي اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ فوجي طاقت هئي.<ref>{{Cite web |date=4 June 2024 |title=The Roman Empire at its greatest expansion |url=https://trizioeditore.it/en/blogs/notizie/impero-romano-massima-espansione-mappa-storia |access-date=10 April 2025 |website=Trizio Editore |language=en}}</ref> پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي، ان جو علائقو {{Convert|5|e6km2|abbr=off}} هو.<ref>{{Cite journal|last=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|year=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}; {{Cite journal|last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D|year=2006|title=East–West Orientation of Historical Empires|url=http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|url-status=live|journal=Journal of World-Systems Research|volume=12|issue=2|page=222|doi=10.5195/JWSR.2006.369|issn=1076-156X|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|archive-date=17 May 2016|access-date=6 February 2016|doi-access=free}}</ref> [[رومي سلطنت جو ورثو|رومي ورثي]] مغربي تهذيب تي گهرو اثر وڌو ۽ جديد دنيا کي شڪل ڏني. لاطيني مان نڪتل [[رومانس ٻوليون|رومانس ٻولين]] جو وسيع استعمال، [[رومي انگ|عددي نظام]]، جديد مغربي الفابيٽ ۽ ڪئلينڊر، ۽ عيسائيت جو عالمي مذهب طور اڀرڻ، رومي غلبي جي ڪيترن ئي ورثن مان آهن.<ref>{{Cite book|last=Richard|first=Carl J.|title=Why we're all Romans: the Roman contribution to the western world|publisher=Rowman & Littlefield|year=2010|isbn=978-0-7425-6779-5|edition=1st pbk.|location=Lanham, MD|pages=xi–xv}}</ref> === وچون دور === {{Main|وچئين دور ۾ اٽلي}} [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اوڊواڪر جي بادشاهت]] هيٺ آيو، ۽ پوءِ [[اوستروگوٿ]] ان تي قابض ٿيا.<ref>{{Cite book|last=Sarris|first=Peter|title=Empires of faith: the fall of Rome to the rise of Islam, 500–700|publisher=Oxford UP|year=2011|isbn=978-0-1992-6126-0|edition=1st. pub.|location=Oxford|page=118}}</ref> حملن جي نتيجي ۾ بادشاهتن جو افراتفري وارو سلسلو پيدا ٿيو ۽ مبينا "[[اونداهو دور (تاريخ نويسي)|اونداهو دور]]" شروع ٿيو. 6هين صديءَ ۾ هڪ ٻئي [[جرمنڪ قومون|جرمنڪ قبيلي]]، [[لومبارڊن]]، جي حملي بازنطيني موجودگي کي گهٽائي ڇڏيو ۽ اپٻيٽ جي سياسي وحدت ختم ڪري ڇڏي. اتر ۾ [[لومبارڊ بادشاهت]] ٺهي، وچ-ڏکڻ تي پڻ لومبارڊن جو ڪنٽرول هو، ۽ ٻيا حصا بازنطيني رهيا.<ref>{{Cite web|title=History of Italy|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929150112/https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|archive-date=29 September 2022|access-date=29 September 2022|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> [[File:Marco Polo Mosaic from Palazzo Tursi.jpg|thumb|right|upright=.7|[[مارڪو پولو]]، 13هين صديءَ جو ڳولائو]] لومبارڊ بادشاهت 8هين صديءَ جي آخر ۾ [[شارليمان]] جي هٿان [[فرانڪيا]] ۾ ضم ٿي وئي ۽ اٽلي جي بادشاهت بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|title=Carolingian and post-Carolingian Italy, 774–962|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007160553/https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|archive-date=7 October 2022|access-date=7 October 2022|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> فرانڪن [[پاپائي رياستون]] ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي. 13هين صديءَ تائين سياست [[پاڪ رومي شهنشاهه|پاڪ رومي شهنشاهن]] ۽ پاپائيت جي لاڳاپن تي غالب رهي، جتي شهري رياستون عارضي فائدي لاءِ اڳئين ڌر ([[گبيلين]]) يا پوئين ڌر ([[گويلف]]) سان گڏ ٿينديون هيون.<ref>{{Cite book|last=Nolan|first=Cathal J.|title=The age of wars of religion, 1000–1650: an encyclopedia of global warfare and civilization |publisher=Greenwood Press|year=2006|isbn=978-0-3133-3045-2|edition=1. publ.|location=Westport (Connecticut)|page=360}}</ref> جرمنڪ شهنشاهه ۽ رومي پونٽف وچئين دور جي يورپ جون [[عالمي طاقتون]] بڻجي ويا. بهرحال، [[سرماياداري تڪرار]] ۽ گويلفن ۽ گبيلينن جي وچ ۾ ٽڪراءُ اتر ۾ شهنشاهي-جاگيرداري نظام کي ختم ڪري ڇڏيو، جتي شهرن آزادي حاصل ڪئي.<ref>{{Cite book|last=Jones|first=Philip|author-link=Philip Jones (historian)|title=The Italian city-state: from Commune to Signoria|publisher=Clarendon Press|year=1997|isbn=978-0-1982-2585-0|location=Oxford|pages=55–77}}</ref> 1176ع ۾، شهري رياستن جي [[لومبارڊ ليگ]] پاڪ رومي شهنشاهه [[فريڊرڪ بارباروسا]] کي شڪست ڏني، جنهن سان انهن جي آزادي يقيني ٿي. شهري رياستن، جهڙوڪ ميلان، فلورينس ۽ وينس، مالياتي ترقي ۾ نهايت اهم جدت وارو ڪردار ادا ڪيو، بئنڪنگ جي طريقن کي تيار ڪندي، ۽ سماجي تنظيم جي نون روپن کي ممڪن بڻائيندي.<ref>{{Cite book|last=Niall|first=Ferguson|title=The Ascent of Money: The Financial History of the World|publisher=Penguin|year=2008}}</ref> ساحلي ۽ ڏاکڻن علائقن ۾، سامونڊي جمهوريهن ڀونوچ سمنڊ تي غلبو حاصل ڪيو ۽ مشرق ڏانهن واپار تي اجارو قائم ڪيو. اهي آزاد [[ٿالاسوڪريسي|سامونڊي طاقت واريون]] شهري رياستون هيون، جن ۾ واپارين وٽ ڪافي طاقت هئي. جيتوڻيڪ اهي اشرافي حڪومتون هيون، پر انهن طرفان ڏنل نسبي سياسي آزادي علمي ۽ فني ترقي لاءِ سازگار هئي.<ref name="Lane">{{Cite book|last=Lane|first=Frederic C.|title=Venice, a maritime republic|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1991|isbn=978-0-8018-1460-0|edition=4. print.|location=Baltimore|page=73}}</ref> سڀ کان مشهور سامونڊي جمهوريهون وينس، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] هيون.<ref>G. Benvenuti – Le Repubbliche Marinare. Amalfi, Pisa, Genova, Venezia – Newton & Compton editori, Roma 1989; Armando Lodolini, ''Le repubbliche del mare'', Biblioteca di storia patria, 1967, Roma. {{Cite book|last=Peris|first=Persi|title=Conoscere l'Italia|publisher=Istituto Geografico De Agostini|year=1982|pages=74}}; {{Cite web|title=Repubbliche Marinare|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829104758/http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|archive-date=29 August 2019|access-date=13 September 2019|website=Treccani.it|publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana|language=it}}; {{Cite web|title=Repubbliche marinare|url=https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101131949/https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|archive-date=1 January 2020|access-date=13 September 2019|website=thes.bncf.firenze.sbn.it|publisher=[[قومي مرڪزي لائبريري (فلورينس)]]|language=it}}</ref> هر هڪ کي پرڏيهي زمينن، ٻيٽن، ايڊرياٽڪ، ايجيئن ۽ ڪاري سمنڊن جي علائقن، ۽ ويجهي اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ واپاري نوآبادين تي غلبو حاصل هو.<ref>{{Cite book|last=Zorzi|first=Alvise|author-link=Alvise Zorzi|url=https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|title=Venice: The Golden Age, 697 – 1797 |publisher=Abbeville Press|year=1983|isbn=0-8965-9406-8|location=New York|page=255|access-date=16 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202182132/https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|archive-date=2 February 2023|url-status=live}}</ref> {{Multiple image | align = right | total_width = 345 | direction = horizontal | width1 = 280 | image1 = Naval Jack of Italy.svg | width2 = 280 | image2 = Republik Venedig Handelswege01-IT.png | alt2 = نقشو | footer = کاٻي: [[اطالوي بحريه]] جو جهنڊو. گھڙيال جي رخ ۾، مٿئين کاٻي کان: [[وينس جي جمهوريه|وينس]]، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] جا نشان.<br/>ساڄي: واپاري رستا، [[جينووا جون نوآباديون|جينووا]] ۽ [[اسٽاتو دا مار|وينس]] جون نوآباديون. }} وينس ۽ جينووا يورپ جا اوڀر ڏانهن دروازا هئا، ۽ نفيس شيشي جا ٺاهيندڙ هئا، جڏهن ته فلورينس ريشم، اون، بئنڪنگ ۽ زيورن جو مرڪز هو. پيدا ٿيل دولت وڏن عوامي ۽ خانگي فني منصوبن جي سرپرستي لاءِ استعمال ٿي. انهن جمهوريهن [[صليبي جنگون|صليبي جنگين]] ۾ حصو ورتو، مدد ۽ ٽرانسپورٽ مهيا ڪئي، پر بنيادي طور سياسي ۽ تجارتي موقعن جي پيروي ڪئي.<ref name=Lane/> اٽلي پهريون علائقو هو جتي اهي معاشي تبديليون محسوس ٿيون، جن [[تجارتي انقلاب]] ڏانهن واٽ هموار ڪئي: وينس [[قسطنطنيه جي لٽ|بازنطيني گاديءَ واري شهر کي لٽڻ]] ۽ [[مارڪو پولو]] جي ايشيا ڏانهن سفرن جي مالي مدد ڪرڻ جي قابل ٿي؛ پهرين يونيورسٽيون اطالوي شهرن ۾ ٺهيون، ۽ [[اڪويناس]] جهڙن عالمن عالمي شهرت حاصل ڪئي؛ سرمائيداري ۽ بئنڪنگ خاندان فلورينس ۾ اڀريا، جتي [[دانتي]] ۽ [[جوتو]] لڳ ڀڳ 1300ع ۾ سرگرم هئا.<ref name="See">{{Cite web |last=Sée |first=Henri |title=Modern Capitalism Its Origin and Evolution |url=http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007010542/http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |archive-date=7 October 2013 |access-date=29 August 2013 |website=University of Rennes |publisher=Batoche Books}}</ref> ڏکڻ ۾، سسلي 9هين صديءَ ۾ [[سسلي جي امارت|عرب اسلامي امارت]] بڻجي چڪي هئي، جيڪا 11هين صديءَ جي آخر ۾ [[اطالو-نارمن]] جي فتح تائين خوشحال رهي؛ انهن ڏکڻ اٽلي جي اڪثر لومبارڊ ۽ بازنطيني شهزادگين سان گڏ ان کي فتح ڪيو.<ref>{{cite book |last=Ali |first=Ahmed Essa with Othman |title=Studies in Islamic civilization: the Muslim contribution to the Renaissance |year=2010 |publisher=International Institute of Islamic Thought |location=Herndon, VA |isbn=978-1-56564-350-5 |pages=38–40}}</ref> پوءِ اهو علائقو [[سسلي جي بادشاهت]] ۽ [[نيپلز جي بادشاهت]] جي وچ ۾ ورهايو ويو.{{efn|نيپلز جي بادشاهت جو اصطلاح مورخ استعمال ڪن ٿا، پر ان جي حڪمرانن نه، جن اصل نالو 'سسلي جي بادشاهت' برقرار رکيو، يعني ٻه سسلي جون بادشاهتون موجود هيون.}}<ref>Eleni Sakellariou, ''Southern Italy in the Late Middle Ages: Demographic, Institutional and Economic Change in the Kingdom of Naples, c.1440–c.1530'' (Brill, 2012), pp. 63–64.</ref> 1348ع واري [[ڪاري موت]] شايد اٽلي جي آبادي جو هڪ ٽيون حصو ماري ڇڏيو.<ref>Stéphane Barry and Norbert Gualde, "The Biggest Epidemics of History" (La plus grande épidémie de l'histoire), in ''L'Histoire'' n° 310, June 2006, pp. 45–46; "[https://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml Plague]". Brown University. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831003435/http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml|date=31 August 2009}}</ref> === اوائلي جديد دور === {{Main|اطالوي نشاةِ ثانيه|اوائلي جديد اٽلي جي تاريخ}} [[File:Italy 1494.svg|thumb|upright=.8|right|1494ع ۾ [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] کان اڳ [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست#آخري وچون دور|اطالوي رياستون]]]] 1400ع ۽ 1500ع جي ڏهاڪن دوران، اٽلي [[نشاةِ ثانيه]] جو جنم هنڌ ۽ مرڪز هو. هن دور وچئين دور کان جديد دور ڏانهن منتقلي کي ظاهر ڪيو ۽ واپاري شهرن جي گڏ ڪيل دولت ۽ حاڪم خاندانن جي سرپرستيءَ سان وڌايو ويو.<ref name="strathern">Strathern, Paul ''The Medici: Godfathers of the Renaissance'' (2003)</ref> اطالوي سياسي وحدتون هاڻي علائقائي رياستون هيون، جن تي عملي طور شهزادن جي حڪومت هئي، جيڪي واپار ۽ انتظاميه تي ڪنٽرول رکندا هئا، ۽ سندن درٻارون فنون ۽ سائنسن جا مرڪز بڻجي ويون. اهي شهزادگيون سياسي خاندانن ۽ واپاري خاندانن، جهڙوڪ فلورينس جا [[ميڊيچي]]، جي اڳواڻي هيٺ هيون. [[مغربي ڦوٽ]] جي خاتمي کان پوءِ، نئين چونڊيل [[پوپ مارٽن پنجون]] [[پاپائي رياستون|پاپائي رياستن]] ڏانهن موٽي آيو ۽ اٽلي کي اولهه عيسائيت جو واحد مرڪز طور بحال ڪيو. [[ميڊيچي بئنڪ]] پاپائيت جو قرض ڏيندڙ ادارو بڻيو، ۽ ڪليسا ۽ نون سياسي خاندانن جي وچ ۾ اهم لاڳاپا قائم ٿيا.<ref name="strathern"/><ref>[http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm Peter Barenboim, Sergey Shiyan, ''Michelangelo: Mysteries of Medici Chapel'', SLOVO, Moscow, 2006]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511133416/http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm|date=11 May 2011}}. {{ISBN|5-8505-0825-2}}.</ref> [[File:Leonardo self.jpg|thumb|upright=.7|[[ليونارڊو دا ونچي]]، مثالي [[نشاةِ ثانيه انسان]]، پنهنجي تصوير ۾ ({{circa}} 1512)]] 1453ع ۾، [[پوپ نڪولس پنجون]] جي بازنطينين جي مدد لاءِ ڪوششن باوجود، [[قسطنطنيه]] جو شهر [[عثماني سلطنت|عثمانين]] جي قبضي ۾ آيو. ان سبب [[نشاةِ ثانيه ۾ يوناني عالم|يوناني عالمن]] ۽ متنن جي اٽلي ڏانهن لڏپلاڻ ٿي، جنهن يوناني [[انسان پرستي]] جي ٻيهر دريافت کي وڌيڪ هٿي ڏني.<ref>Encyclopædia Britannica, ''Renaissance'', 2008, O.Ed.; Har, Michael H. ''History of Libraries in the Western World'', Scarecrow Press Incorporate, 1999. {{ISBN|0-8108-3724-2}}. Norwich, John Julius, ''A Short History of Byzantium'', 1997, Knopf. {{ISBN|0-6794-5088-2}}.</ref> انسان پرست حڪمرانن، جهڙوڪ [[فيديريڪو دا مونتيفيلترو]] ۽ [[پوپ پائيس ٻيون]]، [[مثالي شهر|مثالي شهرن]] جي قيام لاءِ ڪم ڪيو، ۽ [[اربينو]] ۽ [[پيئنزا]] جو بنياد وڌو. [[پيڪو ديلا ميراندولا]] ''[[انسان جي عظمت تي خطبو]]'' لکيو، جنهن کي نشاةِ ثانيه جو منشور سمجهيو وڃي ٿو. فنون ۾، اطالوي نشاةِ ثانيه صديون تائين يورپي فن تي غالب اثر رکيو، فنڪارن جهڙوڪ [[ليونارڊو دا ونچي]]، [[بوتيچيلي]]، [[مائيڪل اينجلو]]، [[رافائيل]]، [[جوتو]]، [[دوناتيلو]] ۽ [[تيشيان]]، ۽ معمارن جهڙوڪ [[فليپو برونيلليسڪي]]، [[اندريا پالاديو]] ۽ [[دوناتو برامانتي]] سان. سامونڊي جمهوريهن مان اطالوي [[اطالوي ڳولائوئن جي فهرست|ڳولائو]] ۽ ناوَچالڪ، عثمانين کان بچندي هندستان ڏانهن متبادل رستو ڳولڻ لاءِ بيتاب، ائٽلانٽڪ ملڪن جي بادشاهن کي پنهنجون خدمتون پيش ڪندا هئا ۽ [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۽ آمريڪا جي نوآبادڪاري جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سڀ کان نمايان ڳولائوئن ۾ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] شامل هو، جنهن جي [[ڪرسٽوفر ڪولمبس جا سفر|1492ع واري سفر]] آمريڪا سان مسلسل يورپي رابطو، نوآبادڪاري ۽ استحصال شروع ڪيو؛<ref>Encyclopædia Britannica, 1993 ed., Vol. 16, pp. 605ff / Morison, ''Christopher Columbus'', 1955 ed., pp. 14ff</ref> [[جان ڪيبٽ]]، جنهن [[نارسمن|نارس]] کان پوءِ اتر آمريڪا جي پهرين دستاويزي يورپي کوجنا ڪئي؛<ref>{{Cite web|year=2007|title=''Catholic Encyclopedia'' "John & Sebastian Cabot"|url=http://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518005335/https://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|archive-date=18 May 2020|access-date=17 May 2008|publisher=newadvent}}</ref> ۽ [[آمريگو ويسپوچي]]، جنهن جي سفرن انهن زمينن کي نئون کنڊ، يعني "نئين دنيا"، طور تصديق ڪيو، جنهن کي پوءِ سندس نالي تي رکيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Eric Martone|url=https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|title=Italian Americans: The History and Culture of a People|publisher=ABC-CLIO|year=2016|isbn=978-1-6106-9995-2|page=504|access-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001055/https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Greene|first=George Washington|author-link=George Washington Greene|url=https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13|title=The Life and Voyages of Verrazzano|publisher=Folsom, Wells, and Thurston|year=1837|location=Cambridge University|page=13|access-date=18 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000806/https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live|via=Google Books}}</ref> وينس، نيپلز، فلورينس، ميلان ۽ پاپائيت جي وچ ۾ [[اٽالڪ ليگ]] نالي دفاعي اتحاد قائم ٿيو. [[لورينزو دي ميڊيچي|لورينزو ''دي ميگنيفيسنٽ'' دي ميڊيچي]] نشاةِ ثانيه جو سڀ کان وڏو سرپرست هو؛ سندس مدد ليگ کي ترڪن جي [[اوترانتو جو گهيرو|حملي کي ناڪام ڪرڻ]] جي قابل بڻايو. بهرحال، اهو اتحاد 1490ع واري ڏهاڪي ۾ ٽٽي پيو؛ [[فرانس جو چارلس اٺون]] جي حملي اپٻيٽ ۾ جنگين جي هڪ سلسلي جي شروعات ڪئي. [[اعليٰ نشاةِ ثانيه]] دوران، [[جوليس ٻيون]] (1503–1513) جهڙا پوپ اٽلي تي ڪنٽرول لاءِ پرڏيهي بادشاهن خلاف وڙهيا؛ [[پال ٽيون]] (1534–1549) يورپي طاقتن جي وچ ۾ امن لاءِ ثالثي کي ترجيح ڏني. اهڙن تڪرارن جي وچ ۾، ميڊيچي پوپن [[ليو ڏهون]] (1513–1521) ۽ [[ڪليمنٽ ستون]] (1523–1534) جرمني، انگلينڊ ۽ ٻين هنڌن ۾ [[پروٽيسٽنٽ اصلاح]] کي منهن ڏنو. 1559ع ۾، فرانس ۽ هبسبرگن جي وچ ۾ [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] جي خاتمي تي، اٽلي جو لڳ ڀڳ اڌ حصو، يعني ڏکڻ واريون [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]]، [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]]، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جون بادشاهتون ۽ [[ميلان جو ڊچي]]، اسپيني حڪمراني هيٺ هو، جڏهن ته ٻيو اڌ آزاد رهيو؛ ڪيترائي رياستون رسمي طور اڃا به پاڪ رومي سلطنت جو حصو رهيون. پاپائيت [[جوابي اصلاح]] شروع ڪئي، جنهن جا اهم واقعا هي هئا: [[ٽرينٽ ڪائونسل]] (1545–1563)؛ [[گريگورين ڪئلينڊر]] جي قبوليت؛ [[جيسوئٽ چين مشن]]؛ [[فرانسيسي مذهبي جنگيون]]؛ [[ٽيهه سالن جي جنگ]] (1618–1648) جو خاتمو؛ ۽ [[وڏي ترڪي جنگ]]. اطالوي معيشت 1600ع ۽ 1700ع جي ڏهاڪن ۾ زوال پذير ٿي. [[File:Flag of the Cispadane Republic.svg|thumb|[[چيسپاداني جمهوريه]] جو جهنڊو، پهريون [[اطالوي ترنگو]] جيڪو ڪنهن خودمختيار اطالوي رياست اختيار ڪيو (1797)]] [[اسپيني جانشيني جي جنگ]] (1700–1714) دوران، آسٽريا اٽلي ۾ اسپيني علائقن جو وڏو حصو، يعني ميلان، نيپلز ۽ سارڊينيا حاصل ڪيو؛ پوءِ 1720ع ۾ سارڊينيا سسلي جي بدلي ۾ هائوس آف ساووي کي ڏني وئي. بعد ۾ بوربن خاندان جي هڪ شاخ سسلي ۽ نيپلز جي تخت تي ويٺي. [[نيپوليني جنگيون|نيپوليني جنگين]] دوران، اتر ۽ وچ اٽلي کي فرانس جي [[ڀيڻ جمهوريهون]] طور ٻيهر منظم ڪيو ويو، ۽ پوءِ [[اٽلي جي بادشاهت (نيپوليني)|اٽلي جي بادشاهت]] طور.<ref>Napoleon Bonaparte, "The Economy of the Empire in Italy: Instructions from Napoleon to Eugène, Viceroy of Italy", ''Exploring the European Past: Texts & Images'', Second Edition, ed. Timothy E. Gregory (Mason: Thomson, 2007), 65–66.</ref> ڏکڻ کي نيپولين جي ڀيڻوئي [[جواڪيم مورا]] هلائيندو هو. 1814ع جي [[ويانا ڪانگريس]] 18هين صديءَ جي آخر واري صورتحال بحال ڪئي، پر [[فرانسيسي انقلاب]] جا آدرش ختم نه ٿي سگهيا، ۽ 19هين صديءَ جي شروعات جي [[سياسي اٿل پٿل|سياسي اٿل پٿلن]] دوران ٻيهر ظاهر ٿيا. ڪنهن اطالوي رياست طرفان [[اطالوي ترنگو]] جي پهرين قبوليت، [[چيسپاداني جمهوريه]]، [[نيپوليني اٽلي جا جهنڊا|نيپوليني اٽلي]] دوران ٿي، فرانسيسي انقلاب کان پوءِ، جنهن قومي [[خود اراديت]] جي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite book |last1=Maiorino |first1=Tarquinio |title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera |last2=Marchetti Tricamo |first2=Giuseppe |last3=Zagami |first3=Andrea |publisher=Arnoldo Mondadori Editore |year=2002 |isbn=978-8-8045-0946-2 |page=156 |language=it}} [http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm The tri-coloured standard]. Getting to Know Italy, Ministry of Foreign Affairs (retrieved 5 October 2008). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223131121/http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm|date=23 February 2008}}.</ref> هي واقعو [[ترنگو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي.<ref>Article 1 of the law n. 671 of 31 December 1996 ("National celebration of the bicentenary of the first national flag")</ref> === اتحاد === {{Main|اٽلي جو اتحاد}} [[اٽلي جي بادشاهت جو جنم]] اطالوي قومپرستن ۽ [[هائوس آف ساووي]] سان وفادار شاهپرستن جي ڪوششن جو نتيجو هو، جن سڄي [[اطالوي اپٻيٽ]] تي مشتمل هڪ گڏيل بادشاهت قائم ڪرڻ ٿي چاهي. 19هين صديءَ جي وچ تائين، وڌندڙ [[اطالوي قومپرستي]] انقلاب جو سبب بڻجي.<ref>{{Cite web|title=Risorgimento in 'Dizionario di Storia'|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922035556/https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|archive-date=22 September 2022|access-date=22 September 2022|website=treccani.it|language=it-IT}}</ref> 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ، اٽلي جي سياسي ۽ سماجي اتحاد واري تحريڪ، يعني [[ريسورجي مينتو]]، اٽلي کي رياستن جي گڏجڻ ۽ انهن کي پرڏيهي ڪنٽرول کان آزاد ڪرڻ ذريعي متحد ڪرڻ لاءِ اڀري. هڪ انقلابي شخصيت محب وطن صحافي [[جوزيپي ماتسيني]] هو، جنهن 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سياسي تحريڪ [[نوجوان اٽلي]] جو بنياد وڌو؛ هو وحداني جمهوريه جو حامي هو ۽ وسيع قومپرست تحريڪ جي وڪالت ڪندو هو. 1847ع ۾ "[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]" جي پهرين عوامي پرفارمنس ٿي، جيڪو 1946ع ۾ قومي ترانو بڻيو.<ref>{{Cite book|last1=Maiorino|first1=Tarquinio|last2=Marchetti Tricamo|first2=Giuseppe|last3=Zagami|first3=Andrea|title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera|year=2002|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|language=it|isbn=978-8-8045-0946-2|page=18}}; {{Cite web|title=Fratelli d'Italia|url=https://www.quirinale.it/page/inno|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426052752/https://www.quirinale.it/page/inno|archive-date=26 April 2023|access-date=1 October 2021|language=it}}</ref> {{Multiple image | align = right | image1 = Giuseppe Mazzini.jpg | width1 = 173 | image2 = Giuseppe Garibaldi 1861.jpg | width2 = 138 | footer = [[جوزيپي ماتسيني]] (کاٻي)، اطالوي انقلابي تحريڪ جو انتهائي اثرائتو اڳواڻ؛ ۽ [[جوزيپي گاريبالدي]] (ساڄي)، جديد دور جي عظيم ترين جرنيلن مان هڪ طور مشهور<ref name="scholar and patriot">{{cite web |url={{Google books|iWK7AAAAIAAJ |page=PA133 |keywords=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time |text= |plainurl=yes}}|title=Scholar and Patriot|publisher=Manchester University Press|via=Google Books}}</ref> ۽ ڏکڻ آمريڪا ۽ يورپ ۾ پنهنجي فوجي ڪارنامن سبب "ٻن جهانن جو هيرو" طور سڃاتو ويندڙ،<ref>{{Cite web|title=Giuseppe Garibaldi (Italian revolutionary)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226091529/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|archive-date=26 February 2014|access-date=6 March 2014}}</ref> جنهن ڪيترين فوجي مهمن ۾ وڙهيو، جيڪي [[اٽلي جو اتحاد|اطالوي اتحاد]] تائين پهتيون }} نوجوان اٽلي جو سڀ کان مشهور ميمبر انقلابي ۽ جنرل [[جوزيپي گاريبالدي]] هو،<ref>Denis Mack Smith, ''Modern Italy: A Political History'', (University of Michigan Press, 1997) p. 15. A literary echo may be found in the character of Giorgio Viola in Joseph Conrad's ''[[Nostromo]]''.</ref> جنهن ڏکڻ اٽلي ۾ اتحاد لاءِ جمهوري مهم جي اڳواڻي ڪئي. بهرحال، [[سارڊينيا جي بادشاهت (1720–1861)|سارڊينيا جي بادشاهت]] ۾ هائوس آف ساووي جي اطالوي بادشاهت، جنهن جي حڪومت [[ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير]] هلائي رهيو هو، به متحد اطالوي رياست قائم ڪرڻ جا ارادا رکندي هئي. يورپ ۾ پکڙيل [[1848ع جا لبرل انقلاب|1848ع جي لبرل انقلابن]] جي پس منظر ۾، [[آسٽريا-هنگري|آسٽريا]] خلاف هڪ ناڪام [[پهرين اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] جو اعلان ڪيو ويو. 1855ع ۾، سارڊينيا [[ڪريميائي جنگ]] ۾ برطانيا ۽ فرانس جو اتحادي بڻيو.<ref>Enrico Dal Lago, "Lincoln, Cavour, and National Unification: American Republicanism and Italian Liberal Nationalism in Comparative Perspective". ''The Journal of the Civil War Era'' 3#1 (2013): 85–113.; William L. Langer, ed., ''An Encyclopedia of World Cup History''. 4th ed. 1968. pp 704–7.</ref> سارڊينيا 1859ع جي [[ٻي اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] ۾ فرانس جي مدد سان آسٽريائي سلطنت خلاف وڙهيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[لومباردي]] آزاد ٿي. [[پلومبيئرز معاهدو|پلومبيئرز معاهدي]] جي بنياد تي، سارڊينيا [[ساووي]] ۽ [[نيس]] فرانس کي حوالي ڪيا، اهڙو واقعو جنهن [[نيسارڊ لڏپلاڻ]] جو سبب بڻيو.<ref>{{Cite web|date=28 August 2017|title="Un nizzardo su quattro prese la via dell'esilio" in seguito all'unità d'Italia, dice lo scrittore Casalino Pierluigi|url=https://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219165302/http://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|archive-date=19 February 2020|access-date=14 May 2021|language=it}}</ref> 1860–1861ع ۾، گاريبالدي نيپلز ۽ سسلي ۾ اتحاد واري مهم جي اڳواڻي ڪئي.<ref>Mack Smith, Denis (1997). ''Modern Italy; A Political History''. Ann Arbor: The University of Michigan Press. {{ISBN|0-4721-0895-6}}.</ref> [[تيانو]] گاريبالدي ۽ [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون]]، سارڊينيا جي آخري بادشاهه، جي مشهور ملاقات جو هنڌ هو، جنهن دوران گاريبالدي وڪٽر ايمانوئل سان هٿ ملايو ۽ کيس [[اٽلي جو بادشاهه]] ڪري سلام ڪيو. ڪاوير 1860ع ۾ گاريبالدي جي ڏکڻ اٽلي کي سارڊينيا جي بادشاهت سان اتحاد ۾ شامل ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان سان سارڊينيا جي حڪومت کي 17 مارچ 1861ع تي [[اٽلي جي بادشاهت جو اعلان|متحد اطالوي بادشاهت جو اعلان]] ڪرڻ جي اجازت ملي،<ref>{{Cite news|date=17 March 2017|title=Everything you need to know about March 17th, Italy's Unity Day|url=https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617212538/https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|archive-date=17 June 2017|access-date=17 July 2017}}</ref> ۽ وڪٽر ايمانوئل ٻيون ان جو پهريون بادشاهه بڻيو. 1865ع ۾ بادشاهت جي گادي تورين کان فلورينس منتقل ڪئي وئي. 1866ع ۾، وڪٽر ايمانوئل ٻيون، [[پروشيا]] سان اتحاد ڪندي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران، [[ٽين اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] وڙهي، جنهن جي نتيجي ۾ اٽلي [[وينيتو|وينيتيا]] کي پاڻ ۾ شامل ڪيو. آخرڪار، 1870ع ۾، جڏهن فرانس [[فرانڪو-پروشين جنگ]] دوران روم ڇڏي ڏنو، اطالوين [[روم تي قبضو|پاپائي رياستن تي قبضو ڪيو]]، اتحاد مڪمل ٿيو، ۽ گادي روم منتقل ڪئي وئي.<ref name="scholar and patriot"/> === لبرل دور === {{Main|اٽلي جي بادشاهت|اطالوي ڊائاسپورا|اطالوي سلطنت|پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ}} {{Multiple image | align = right | image1 = VictorEmmanuel2.jpg | width1 = 125 | image2 = Camillo Benso Cavour di Ciseri.jpg | width2 = 141 | footer = [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون]] (کاٻي) ۽ [[ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير]] (ساڄي)، اتحاد جون اهم شخصيتون، ترتيبوار متحد اٽلي جا پهريان بادشاهه ۽ وزيراعظم بڻيا. }} dtucqgklqwipj1qquutod3d3ihhth4s 382496 382493 2026-06-03T10:16:01Z Intisar Ali 8681 382496 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|جون 2026}} {{Short description|ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = اطالوي جمهوريه | common_name = اٽلي | native_name = {{Lang|it|Repubblica Italiana<!--upper case see Italian wiki-->}} | image_flag = Flag of Italy.svg | image_coat = Emblem of Italy.svg | symbol_type = نشان | national_anthem = "{{Lang|it|[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]|italic=no}}"<br/>"اطالوين جو گيت"<div style="padding-top:0.5em;">{{Center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Italy (orthographic projection).svg|frameless]]|گلوب ڏيکاريو|[[File:EU-Italy.svg|upright=1.15|frameless]]|يورپي يونين جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[روم]] | coordinates = {{Coord|41|54|N|12|29|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ڏيهي ٻوليون | languages = ڏسو [[اٽلي جون ٻوليون|مکيه مضمون]] | official_languages = [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]^a {{Infobox|child=yes |label1 = [[اٽلي ڏانهن اميگريشن|قوميت]] {{Nobold|(2021)}}<ref name="id2020">{{Cite web|title=Indicatori demografici, anno 2020 |url=https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503091112/https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|archive-date=3 May 2021|access-date=3 May 2021}}</ref> | data1 = {{Unbulleted list|91% اطالوي|9% ٻيا}} }} | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap;|84% [[اٽلي ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|12% [[اٽلي ۾ لادينيت|لادينيت]]|4% [[اٽلي ۾ مذهب|ٻيا]]}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref>{{Cite web|date=September 2021|title=Special Eurobarometer 516|url=https://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629085321/http://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|archive-date=29 June 2023|access-date=2 June 2026|publisher=European Union: [[European Commission]]|via=[[European Data Portal]] (see Volume C: Country/socio-demographics: IT: Question D90.2.)}}</ref> | demonym = اطالوي | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[اٽلي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[سرجيو ماتاريلا]] | leader_title2 = [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[جورجيا ميلوني]] | leader_title3 = [[جمہوريه جي سينيٽ جو صدر (اٽلي)|سينيٽ جو صدر]] | leader_name3 = [[اگناتسيو لا روسا]] | leader_title4 = [[چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر]] | leader_name4 = [[لورينزو فونتانا]] | legislature = [[اطالوي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[جمہوريه جي سينيٽ (اٽلي)|جمہوريه جي سينيٽ]] | lower_house = [[چيمبر آف ڊپٽيز (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز]] | sovereignty_type = [[اٽلي جي تاريخ|تاريخي سياسي وحدتون]] | established_event1 = [[اٽلي جا قديم ماڻھو|اٽالڪ ماڻھو]] | established_date1 = قديم دور | established_event2 = [[قديم روم]]<br>[[رومي اٽلي]] | established_date2 = 753 ق م–476 ع | established_event3 = [[بربر بادشاهتون|رومي-بربر بادشاهتون]]<br>[[بازنطيني اٽلي]] | established_date3 = اوائلي وچون دور | established_event4 = [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست|اطالوي شهري رياستون ۽ علائقائي سياسي وحدتون]] | established_date4 = وچون دور ۽ جديد دور | established_event5 = [[اٽلي جي بادشاهت]] | established_date5 = 1861–1946<br>{{start date and age|1861|03|17|df=y}} | established_event6 = [[اطالوي سلطنت]] | established_date6 = 1869/1882–1960 | established_event7 = [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|اطالوي جمهوريه]] | established_date7 = {{start date and age|1946|06|02|df=y}} | area_km2 = 301,340 | area_footnote = <ref name="Central Intelligence Agency-2023">{{Cite web|date=23 August 2023|title=Italy|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=1 July 2021|access-date=28 August 2023|publisher=Central Intelligence Agency}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 November 2023|title=Italy country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218111602/https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|archive-date=18 December 2023|access-date=12 November 2023|publisher=BBC News}}</ref> | area_rank = 71هون | area_sq_mi = 116,347 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.24 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 58,915,561<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 25هون | population_density_km2 = 195.5 | population_density_sq_mi = auto<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 72هون | GDP_PPP = {{Increase}} $3.872&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=18 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 12هون | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $65,761<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 29هون | GDP_nominal = {{Increase}} $2.738&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 8هون | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $46,505<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 27هون | Gini = 32.5 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/steady/decrease--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|archive-date=9 October 2020|access-date=21 June 2022|publisher=European Commission}}</ref> | HDI = 0.915 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 29هون | currency = [[يورو]] (€)^b | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي گرمي وارو وقت|CEST]] | calling_code = [[+39]] ^c | cctld = [[.it]] | footnote_a = <span style="font-size:100%;">جرمن [[ڏکڻ ٽائرول]] ۽ [[فريولي-وينيتسيا جوليا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ فرينچ [[آئوستا وادي]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سلووين ٻولي|سلووين]] [[ٽريئستي صوبو]]، [[گوريتسيا صوبو]] ۽ فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[لاڊن ٻولي|لاڊن]] ڏکڻ ٽائرول، [[ترنتينو]] ۽ ٻين اترين علائقن ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[فريولي ٻولي|فريولي]] فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سارڊينيائي ٻولي|سارڊينيائي]] [[سارڊينيا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{Cite web|title=Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26 |url=http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|archive-date=26 February 2021|access-date=31 May 2018|publisher=Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna}}; {{Cite web|title=Regione Autonoma Friuli-Venezia Giulia – Comunità linguistiche regionali|url=https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904201140/https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|archive-date=4 September 2015|access-date=2 November 2020|website=regione.fvg.it}}</ref></span> | footnote_b = <span style="font-size:100%;">2002ع کان اڳ، [[اطالوي ليرا]]. يورو [[ڪامپيوني دي اٽاليا]] ۾ قبول ڪئي وڃي ٿي، پر ان جي سرڪاري ڪرنسي [[سوئس فرانڪ]] آهي.<ref>{{Cite web|date=14 July 2010|title=Comune di Campione d'Italia|url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430223743/http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|archive-date=30 April 2011|access-date=30 October 2010|publisher=Comune.campione-d-italia.co.it}}</ref></span> | footnote_c = <span style="font-size:100%;">ڪامپيوني دي اٽاليا کي فون ڪرڻ لاءِ سوئس ڪوڊ [[+41]] استعمال ڪرڻ ضروري آهي.</span> }} '''اٽلي'''،{{Efn|{{Lang|it|Italia}}, {{IPA|it|iˈtaːlja|pron|small=no|It-Italia.ogg}}}} سرڪاري طور '''اطالوي جمهوريه'''،{{Efn|{{Lang|it|ريپبلڪا اطاليانا|links=no}}, {{IPA|it|reˈpubblika itaˈljaːna|pron|small=no}}}} [[ڏکڻ يورپ|ڏکڻ]] ۽ [[اولهه يورپ]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي.{{Efn|اٽلي کي گهڻو ڪري اولهه يورپ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>اٽلي کي اولهه يورپي ملڪ طور بيان ڪندڙ علمي ڪم:{{Bulleted list |{{Cite book|last1=Hancock|first1=M. Donald|url=https://archive.org/details/politicsinwester00hanc_0|title=Politics in Western Europe: an introduction to the politics of the United Kingdom, France, Germany, Italy, Sweden, and the European Union|last2=Conradt|first2=David P.|last3=Peters|first3=B. Guy|last4=Safran|first4=William|last5=Zariski|first5=Raphael|date=11 November 1998|publisher=Chatham House Publishers|isbn=978-1-5664-3039-5|edition=2nd|quote=list of Western European countries Italy.|url-access=registration|ref=none}} |{{Cite book|last1=Ugo|first1=Ascoli|last2=Emmanuele|first2=Pavolini|title=The Italian welfare state in a European perspective: A comparative analysis|date=2016|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-3444-6|url=https://books.google.com/books?id=BEzRDAAAQBAJ&q=list+of+Western+European+countries+Italy|ref=none}} |{{Cite book|last1=Zloch-Christy|first1=Iliana|title=East-West Financial Relations: Current Problems and Future Prospects|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5213-9530-4|url=https://archive.org/details/eastwestfinancia00zloc|url-access=registration|quote=list of Western European countries Italy.|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Clout|first1=Hugh D.|title=Western Europe: Geographical Perspectives|date=1989|publisher=Longman Scientific & Technical|isbn=978-0-5820-1772-6|url=https://books.google.com/books?id=WGbIT90ppZsC|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Furlong|first1=Paul|title=Modern Italy: Representation and Reform|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-1349-7983-7|url=https://books.google.com/books?id=JNNsOl65D0AC&q=italy+western+European+country|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Hanf|first1=Kenneth|last2=Jansen|first2=Alf-Inge|title=Governance and Environment in Western Europe: Politics, Policy and Administration|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-3178-7917-6|url=https://books.google.com/books?id=31wSBAAAQBAJ&q=West+Europe+Italy|access-date=29 September 2019|ref=none}} }}</ref>|name=WE}} اهو [[اطالوي اپٻيٽ|هڪ اپٻيٽ]] تي مشتمل آهي، جيڪو [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي اترين زميني سرحد تي [[الپس]] آهن، ۽ ان سان گڏ [[اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|لڳ ڀڳ 800 ٻيٽ]] پڻ شامل آهن، جن مان خاص طور [[سسلي]] ۽ [[سارڊينيا]] اهم آهن. اٽلي اولهه ۾ [[فرانس]]؛ اتر ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[آسٽريا]]؛ اوڀر ۾ [[سلووينيا]]؛ ۽ ٻن [[انڪليو|انڪليوز]]، [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]]، سان زميني سرحدون رکي ٿو. ايراضي جي لحاظ کان اهو [[ايراضيءَ موجب يورپي ملڪن جي فهرست|يورپ جو ڏهون وڏو ملڪ]] آهي، جيڪو {{Convert|301340|km2|sqmi|abbr=on}} تي پکڙيل آهي، ۽ لڳ ڀڳ 59 ملين آبادي سان [[يورپي يونين]] جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو [[يورپي يونين جو رڪن ملڪ|رڪن ملڪ]] آهي. اٽلي جي گاديءَ جو هنڌ ۽ [[اٽلي جي شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] [[روم]] آهي؛ ٻين وڏن شهرن ۾ [[ميلان]]، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] آهي، [[نيپلز]]، [[تورين]]، [[پالرمو]]، [[بولونيا]]، [[فلورينس]]، [[جينووا]] ۽ [[وينس]] شامل آهن. [[اٽلي جي تاريخ]] ڪيترن ئي [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي. عيسائيت جي پکڙجڻ سان، روم [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] ۽ [[پاپائيت]] جو مرڪز بڻجي ويو. [[بربر حملا|بربر حملن]] ۽ ٻين سببن ڪري [[قديم دور جي آخري مرحلي]] ۽ [[اوائلي وچئين دور]] جي وچ ۾ [[اولهه رومي سلطنت جو زوال ۽ خاتمو]] ٿيو. يارهين صديءَ تائين [[اطالوي شهري رياستون]] ۽ [[سامونڊي جمهوريهون]] وڌيون، جن واپار ذريعي نئين خوشحالي آندي ۽ جديد سرمائيداريءَ لاءِ بنياد وڌا. [[اطالوي نشاةِ ثانيه]] پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران ڦهلي ڦولي ۽ [[نشاةِ ثانيه#پکڙجڻ|باقي يورپ تائين پکڙجي وئي]]. اطالوي ڳولائوئن پري اوڀر ۽ [[نئين دنيا]] ڏانهن نوان رستا دريافت ڪيا، جنهن سان [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۾ اهم حصو پيو. سياسي ۽ علائقائي ورهاستن جي صدين کان پوءِ، [[اٽلي جي بادشاهت]] 1861ع ۾ [[اطالوي آزاديءَ جون جنگيون|آزاديءَ جي جنگين]] ۽ [[هزارن جي مهم]] کان پوءِ قائم ٿي. اوڻيهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين، [[اٽلي ۾ صنعتڪاري|اٽلي صنعتڪاري ڪئي]] ۽ [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي سلطنت]] حاصل ڪئي، جڏهن ته [[ڏکڻ اٽلي|ڏکڻ]] گهڻي حد تائين غريب رهيو، جنهن سبب آمريڪا ڏانهن [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي مهاجر ڊائاسپورا]] پيدا ٿي. 1915ع کان 1918ع تائين، [[پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اٽلي]] [[پهريين عالمي جنگ]] ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|انتانت]] سان گڏ [[مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن]] خلاف وڙهيو. 1922ع ۾ [[اطالوي فاشزم|اطالوي فاشسٽ]] آمريت قائم ٿي. [[ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ دوران]]، اٽلي پهرين [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جو حصو هو، جيستائين [[ڪاسيبلي جي جنگبندي|جنگبندي]] [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] سان نه ٿي (1940–1943)، پوءِ [[اطالوي مزاحمت]] ۽ جرمن قبضي ۽ سهڪار ڪندڙ [[اطالوي سماجي جمهوريه|آر ايس آءِ]] کان [[اٽلي جي آزادي]] دوران اتحادي طاقتن جو هم جنگي ساٿي بڻيو (1943–1945). 1946ع ۾ بادشاهت کي [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|جمهوريه سان تبديل ڪيو ويو]] ۽ ملڪ [[اطالوي اقتصادي معجزو|مضبوط بحالي]] ڪئي. [[ترقي يافته ملڪ]] طور، [[اٽلي جي معيشت|ترقي يافته معيشت]] سان، اٽلي دنيا جو [[ناليوار جي ڊي پي موجب ملڪن جي فهرست|اٺون وڏو ناليوار جي ڊي پي]] رکي ٿو، يورپ جو [[پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|ٻيون وڏو پيداوار وارو شعبو]] رکي ٿو، ۽ [[علائقائي طاقت|علائقائي]] ۽ – [[وڏين طاقتن مان گهٽ ترين|گهٽ حد تائين]] – عالمي اقتصادي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو يورپي يونين جو [[اندروني ڇهه|باني]] ۽ [[يورپي يونين جا ٽي|اهم رڪن]] آهي، ۽ [[اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا#بين الاقوامي ادارا|ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو]] آهي. [[ثقافتي سپر پاور]] طور، اٽلي ڊگهي عرصي کان [[اطالوي فن|فن]]، [[اٽلي جي موسيقي|موسيقي]]، [[اطالوي ادب|ادب]]، [[اطالوي کاڌو|کاڌي]]، [[اطالوي فيشن|فيشن]]، [[اٽلي ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] جو مشهور عالمي مرڪز رهيو آهي، ۽ [[اطالوي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست|ڪيترين ايجادن ۽ دريافتن]] جو ذريعو آهي. هن وٽ [[ملڪ موجب عالمي ورثو ماڳ|سڀ کان وڌيڪ تعداد]] ۾ [[عالمي ورثو ماڳ]] ([[اٽلي ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|61]]) آهن ۽ اهو دنيا جو [[عالمي سياحت درجابندي|پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ]] آهي. == نالو<span class="anchor" id="Etymology"></span> == {{Main|اٽلي جو نالو}} ''اٽاليا'' جي اشتقاق بابت ڪيترائي مفروضا موجود آهن.<ref>Alberto Manco, ''Italia. Disegno storico-linguistico''. 2009, Naples: L'Orientale. {{ISBN|978-8-8950-4462-0}}.</ref> هڪ نظريي موجب اهو [[قديم يوناني]] اصطلاح مان نڪتو، جيڪو ''اٽالوئي'' جي زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ اٽالوئي هڪ قبيلو هو، جيڪو انهيءَ علائقي ۾ رهندو هو، جيڪو اڄ [[ڪلابريا]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اصل ۾ سمجهيو ويندو هو ته ان جو نالو ''ويتولي'' هو، ۽ ڪجهه عالمن جي راءِ آهي ته سندن [[ٽوٽم]]ي جانور ڳئون جو ٻچو هو ([[لاطيني]]: ''vitulus''؛ [[امبريائي]]: ''vitlo''؛ [[اوسڪن]]: ''Víteliú'')<!-- and named for the god of cattle, [[Mars (mythology)|Mars]] -->.<ref>J.P. Mallory and D.Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'' (London: Fitzroy and Dearborn, 1997), 24.</ref> ڪيترن قديم ليکڪن چيو آهي ته اهو نالو هڪ مقامي حڪمران [[اٽالس]] جي نالي تان پيو.<ref>Dionysius of Halicarnassus, ''Roman Antiquities'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B*.html 1.35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221215151343/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B%2A.html|date=15 December 2022}}, on LacusCurtius; Aristotle, ''Politics'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b#note-link2 7.1329b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910185719/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b|date=10 September 2015}}, on Perseus; Thucydides, ''The Peloponnesian War'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924213434/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200|date=24 September 2015}}, on Perseus</ref> اٽلي لاءِ قديم يوناني اصطلاح شروعات ۾ رڳو [[ڪلابريا|بروٽيم]] اپٻيٽ جي ڏکڻ حصي ۽ [[ڪاتانزارو]] ۽ [[ويبو والينتيا]] جي ڪجهه حصن لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[اوينوٽريا]] ۽ "اٽلي" جو وڏو تصور هڪ ٻئي جا مترادف بڻجي ويا، ۽ اهو نالو [[لوڪانيا]] جي اڪثر حصي تي به لاڳو ٿيڻ لڳو. رومي جمهوريه جي واڌ کان اڳ، اهو نالو يونانين طرفان [[ميسينا آبنائے]] ۽ [[ساليرنو نار|ساليرنو نارين]] ۽ [[تارانٽو نار|تارانٽو]] کي ملائيندڙ لڪير جي وچ واري زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا ڪلابريا سان مطابقت رکي ٿي. يونانين "اٽاليا" کي وڌيڪ وڏي علائقي تي لاڳو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>Pallottino, M., ''History of Earliest Italy'', trans. Ryle, M & Soper, K. in Jerome Lectures, Seventeenth Series, p. 50</ref> ڏکڻ ۾ "[[يوناني اٽلي]]" کان علاوه، مورخن هڪ "ايٽرسڪن اٽلي" جي وجود جو به امڪان ظاهر ڪيو آهي، جيڪو وچ اٽلي جي علائقن تي مشتمل هو.<ref>Giovanni Brizzi, Roma. Potere e identità: dalle origini alla nascita dell'impero cristiano, Bologna, Patron, 2012 p. 94</ref> [[رومي اٽلي]]، يعني ''اٽاليا''، جون سرحدون وڌيڪ واضح طور مقرر ٿيل آهن. ڪيٽو جي ''[[اوريجنيز]]'' اٽلي کي الپس جي ڏکڻ ۾ واقع سڄي اپٻيٽ طور بيان ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=cato+italy+south+of+the+Alps&pg=PT49|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7}}; {{Cite book|last=Levene|first=D. S.|url=https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108|title=Livy on the Hannibalic War|date=17 June 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5295-8|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152752/https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108#v=snippet&q=cato%20walls%20of%20Italy&f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live}}</ref> 264 ق م ۾ رومي اٽلي مرڪزي-اتر جي [[آرنو]] ۽ [[روبيڪون]] دريائن کان وٺي سڄي ڏکڻ تائين پکڙيل هئي. اتر وارو علائقو، [[سيسالپائن گال]]، جغرافيائي طور اٽلي جو حصو سمجهيو ويندو هو، 220ع ق م واري ڏهاڪي ۾ روم طرفان قبضو ڪيو ويو،<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000755/https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454#v=snippet&q=Tota%20Italia%20essays&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> پر سياسي طور الڳ رهيو. 42 ق م ۾ ان کي قانوني طور اٽلي جي انتظامي وحدت ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Williams|first=J. H. C.|url=https://books.google.com/books?id=RPj_FkEeVO4C&q=beyond+the+Rubicon|title=Beyond the Rubicon: Romans and Gauls in Republican Italy – J. H. C. Williams – Google Books|date=22 May 2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5300-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522000630/https://books.google.it/books?id=RPj_FkEeVO4C&dq=beyond+the+Rubicon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiI5YrC6rbkAhUvDmMBHXZOCMAQ6AEIKTAA|archive-date=22 May 2020}}; {{Cite book|last=Long|first=George|title=Decline of the Roman republic: Volume 2|year=1866}}; {{Cite web|last=Aurigemma|first=Salvatore|title=Gallia Cisalpina|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404054511/https://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|archive-date=4 April 2023|access-date=14 October 2014|website=treccani.it|publisher=Enciclopedia Italiana|language=it}}</ref> سارڊينيا، [[ڪورسيڪا]]، سسلي ۽ [[مالٽا]] کي 292ع ۾ [[ڊيوڪليشن]] اٽلي ۾ شامل ڪيو،<ref>{{Cite web|title=Italy (ancient Roman territory)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110232259/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|archive-date=10 November 2013|access-date=10 November 2013|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> جنهن سان آخري قديم دور جو اٽلي جديد [[اطالوي جاگرافيائي علائقو|اطالوي جاگرافيائي علائقي]] سان لڳ ڀڳ هم سرحد ٿي ويو.<ref>{{Cite web|title=La riorganizzazione amministrativa dell'Italia. Costantino, Roma, il Senato e gli equilibri dell'Italia romana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_%28Enciclopedia-Costantiniana%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119225335/https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_(Enciclopedia-Costantiniana)|archive-date=19 November 2021|access-date=19 November 2021|language=it}}</ref> لاطيني لفظ ''Italicus'' "اٽلي جي ماڻهو" لاءِ استعمال ٿيندو هو، يعني ''provincial'' يا [[رومي صوبو|رومي صوبي]] مان آيل ماڻهو جي ابتڙ.<ref>''Letters'' 9.23</ref> صفت ''italianus''، جنهن مان ''Italian'' نڪتو، [[وچئين دور جي لاطيني]] مان آهي ۽ [[اوائلي جديد دور]] دوران ''Italicus'' سان متبادل طور استعمال ٿيندي هئي.<ref>''ytaliiens'' (1265) [http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien TLFi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029191636/http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien|date=29 October 2018}}</ref> [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي جي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ٿي. [[لومبارڊ|لومبارڊن]] جي حملن کان پوءِ، ''اٽاليا'' سندن بادشاهت جي نالي طور برقرار رهي، ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] اندر ان جي [[اٽلي جي بادشاهت (پاڪ رومي سلطنت)|جانشين بادشاهت]] لاءِ به اهو نالو استعمال ٿيو.<ref>{{Cite web|title=IL COMUNE MEDIEVALE|url=https://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318214257/http://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|archive-date=18 March 2012|website=homolaicus.com}}</ref> == تاريخ == {{Main|اٽلي جي تاريخ}} === قبل تاريخ ۽ قديم دور === {{Main|قبل تاريخي اٽلي|اٽالڪ قومون|ايٽرسڪن تهذيب|يوناني نوآبادڪاري|ميگنا گريشيا}} [[File:Etruscan Painting 1.jpg|thumb|right|[[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] فريسڪو، [[مونتيروتسي نيڪروپولس]] ۾، 5هين صدي ق م]] [[هيٺيون پيلئوليٿڪ]] جا آثار، جيڪي 850,000 سال اڳ جا آهن، [[مونتي پوجيولو]] مان مليا آهن.<ref>{{Cite web|last=Society|first=National Geographic|title=Erano padani i primi abitanti d'Italia|url=http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626220707/http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|archive-date=26 June 2019|access-date=11 March 2019|website=National Geographic}}</ref> سڄي اٽلي ۾ کوٽاين مان 200,000 سال اڳ وچين پيلئوليٿڪ دور ۾ [[نينڊرٿال]] جي موجودگي ظاهر ٿي آهي،<ref>Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. {{ISBN|0-3064-6463-2}}.</ref> جڏهن ته [[اوائلي جديد انسان|جديد انسان]] لڳ ڀڳ 40,000 سال اڳ [[ريپارو موڪي]] ۾ ظاهر ٿيا.<ref>42.7–41.5 ka ([[68–95–99.7 rule|1σ CI]]). {{Cite journal|last=Douka|first=Katerina|display-authors=etal|year=2012|title=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy)|journal=Journal of Human Evolution|volume=62|issue=2|pages=286–299|doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009|pmid=22189428|bibcode=2012JHumE..62..286D }}; {{Cite web|date=29 January 2010|title=Istituto Italiano di Preistoria e Protostoria|url=http://www.iipp.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015231105/http://www.iipp.it/|archive-date=15 October 2013|publisher=IIPP|access-date=15 August 2017}}</ref> رومي دور کان اڳ واري اٽلي جا [[اٽلي جا قديم ماڻھو|قديم ماڻھو]] [[پروٽو-انڊو-يورپي|انڊو-يورپي]] هئا، خاص طور [[اٽالڪ قومون]]. ممڪن غير انڊو-يورپي يا [[قبل انڊو-يورپي ٻوليون|قبل انڊو-يورپي]] ورثي وارن مکيه تاريخي ماڻهن ۾ [[ايٽرسڪن]]، سسلي جا [[ايلميئن]] ۽ [[سيڪاني]]، ۽ قبل تاريخي [[سارڊينيائي ماڻھو]] شامل آهن، جن [[نوراجڪ تهذيب]] کي جنم ڏنو. ٻين قديم آبادين ۾ [[ريئتيائي ماڻھو]] ۽ [[ڪاموني]] شامل آهن، جيڪي [[والڪامونيڪا ۾ پٿريلي چٽساليون|والڪامونيڪا جي پٿريلي چٽسالين]] لاءِ مشهور آهن.<ref>{{Cite web|title=Rock Drawings in Valcamonica|url=https://whc.unesco.org/en/list/94|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703183257/http://whc.unesco.org/en/list/94|archive-date=3 July 2010|access-date=29 June 2010|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> هڪ قدرتي ممي، [[اوئٽسي]]، جيڪا 3400–3100 ق م جي آهي، 1991ع ۾ [[سيميلاون]] گليشيئر مان دريافت ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Bonani|first1=Georges|last2=Ivy|first2=Susan D.|display-authors=etal|year=1994|title=AMS {{SimpleNuclide|Carbon|14}} Age Determination of Tissue, Bone and Grass Samples from the Ötzal Ice Man|url=http://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|url-status=live|journal=Radiocarbon|volume=36|issue=2|pages=247–250|doi=10.1017/s0033822200040534|archive-url=https://web.archive.org/web/20100720211402/https://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|archive-date=20 July 2010|access-date=4 February 2016|doi-access=free}}</ref> پهريان نوآبادڪار [[فينيقيه|فينيقي]] هئا، جن سسلي ۽ سارڊينيا جي ڪنارن تي [[ايمپوريم (قديم دور)|واپاري مرڪز]] قائم ڪيا. انهن مان ڪجهه ننڍا شهري مرڪز بڻيا ۽ [[يوناني نوآبادين]] سان گڏوگڏ ترقي ڪئي.<ref>{{Cite journal|last1=Raclot|first1=Thierry|last2=Oudart|first2=Hugues|date=January 2000|title=CORPS GRAS ET OBESITE Acides gras alimentaires et obésité: aspects qualitatifs et quantitatifs|journal=Oléagineux, Corps gras, Lipides|volume=7|issue=1|pages=77–85|doi=10.1051/ocl.2000.0077|issn=1258-8210|doi-access=free}}</ref> 8هين ۽ 7هين صدي ق م دوران، [[پٿيڪوسائي]] ۾ يوناني نوآباديون قائم ٿيون، جيڪي آخرڪار اطالوي اپٻيٽ جي ڏکڻ ۽ سسلي جي سامونڊي ڪناري تائين پکڙجي ويون؛ اهو علائقو بعد ۾ [[ميگنا گريشيا]] جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>Emilio Peruzzi, ''Mycenaeans in early Latium'', (Incunabula Graeca 75), Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri, Roma, 1980</ref> [[آيونيائي]]، [[ڊوريائي يوناني|ڊوريائي]] نوآبادڪارن، [[سيراڪيوز وارا|سيراڪيوزن]] ۽ [[اڪائيائي (قبيلو)|اڪائيائين]] ڪيترائي شهر قائم ڪيا. [[اٽلي جي يوناني نوآبادڪاري|يوناني نوآبادڪاري]] [[اٽالڪ قومون|اٽالڪ قومن]] کي جمهوري حڪومتي صورتن ۽ اعليٰ فني ۽ ثقافتي اظهار سان رابطي ۾ آندو.<ref>{{Cite web|title=II 1987: Uomini e vicende di Magna Grecia |url=https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204123345/https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|archive-date=4 February 2021|access-date=31 January 2021|website=bpp.it}}</ref> === قديم روم === {{Main|قديم روم|اٽلي ۾ رومي واڌ|رومي اٽلي}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Colosseo 2020.jpg | caption1 = [[ڪولوسيئم]]، جنهن کي وڏي پيماني تي قديم تاريخ جي تعمير ۽ انجنيئرنگ جي عظيم ترين ڪمن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو | image2 = Roman Empire Trajan 117AD.png|275 | caption2 = {{legend|#b23938|117ع ۾ [[رومي سلطنت]] پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي<ref>{{Cite book|last=Bennett, Julian|url=https://books.google.com/books?id=qk_tofvS8EsC|title=Trajan: Optimus Princeps : a Life and Times|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-16524-2}}</ref>}} {{legend|#d28989|[[تابع رياست|تابع رياستون]]}} }} اٽلي جي تاريخ ڪيترين [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last1=Carl Waldman |url=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |title=Encyclopedia of European Peoples |last2=Catherine Mason |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-1-4381-2918-1 |page=586 |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |archive-date=11 March 2023 |url-status=live}}; {{Cite book |last=Mommsen |first=Theodor |author-link=Theodor Mommsen |title=[[History of Rome (Mommsen)|History of Rome]], Book II: From the Abolition of the Monarchy in Rome to the Union of Italy |publisher=Reimer & Hirsel |year=1855 |location=Leipzig}}; {{Cite book |last=Lazenby |first=John Francis |url=https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze |title=Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War |date=4 February 1998 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-3004-0 |page=[https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze/page/29 29] |quote=Italy homeland of the Romans. |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> قديم روم، جيڪو وچ اٽلي ۾ [[ٽائبر درياهه]] تي هڪ آبادڪاري هو، [[روم جو بنياد|753 ق م ۾ قائم ٿيو]] ۽ 244 سالن تائين بادشاهي نظام هيٺ حڪمراني ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=24 November 2009 |title=Rome founded {{!}} 21 April, 753 B.C. |url=https://www.history.com/this-day-in-history/april-21/rome-founded |access-date=10 April 2025 |website=HISTORY |language=en}}</ref> 509 ق م ۾، رومن، سينيٽ ۽ عوام ([[SPQR]]) واري حڪومت جي حمايت ڪندي، [[رومي بادشاهت جو خاتمو|بادشاهت کي نيڪالي ڏني]] ۽ هڪ اشرافي جمهوريه قائم ڪئي.<ref>{{Cite journal|last=Sanders|first=Henry A.|date=1908|title=The Chronology of Early Rome|url=https://www.jstor.org/stable/261793|journal=Classical Philology|volume=3|issue=3|pages=316–329|doi=10.1086/359186|jstor=261793|s2cid=161535192|issn=0009-837X |quote=It has come to be second nature ... to date the founding of Rome [to] 753 BC [and] the first year of the Republic [to] 509&nbsp;BC.|url-access=subscription}}</ref> اطالوي اپٻيٽ، جنهن جو نالو ''اٽاليا'' هو، رومي واڌ دوران هڪ متحد وحدت ۾ گڏ ڪيو ويو؛ نون علائقن جي فتح اڪثر [[سامنائيٽ جنگيون|ٻين اٽالڪ قبيلن]]، [[رومي-ايٽرسڪن جنگيون|ايٽرسڪنن]]، [[رومي-گالي جنگيون|سيلٽن]] ۽ [[پائرهڪ جنگ|يونانين]] جي قيمت تي ٿي. مقامي قبيلن ۽ شهرن جي اڪثريت سان هڪ مستقل اتحاد قائم ٿيو، ۽ روم اولهه يورپ، اتر آفريڪا ۽ [[وچ اوڀر جي تاريخ#يوناني ۽ رومي سلطنت|وچ اوڀر]] جي فتح شروع ڪئي. 44 ق م ۾ [[جوليس سيزر]] جي قتل کان پوءِ، روم هڪ وڏي سلطنت بڻجي ويو، جيڪا [[رومي برطانيه|برطانيه]] کان [[ميسوپوٽيميا (رومي صوبو)|فارس]] جي سرحدن تائين پکڙيل هئي، ۽ سڄي ڀونوچ سمنڊ جي حوض کي پنهنجي اندر آڻي ڇڏيو، جتي يوناني، رومي ۽ ٻيون ثقافتون گڏجي هڪ طاقتور تهذيب ۾ تبديل ٿيون. پهرئين شهنشاهه [[آگسٽس]] جي ڊگهي حڪومت امن ۽ خوشحالي جو دور شروع ڪيو. رومي اٽلي سلطنت جو [[ميٽروپول]]، رومن جو وطن ۽ گاديءَ واري هنڌ جو علائقو رهيو.<ref>{{Cite journal|last=Morcillo|first=Marta García|title=The Glory of Italy and Rome's Universal Destiny in Strabo's Geographika, in: A. Fear – P. Liddel (eds), Historiae Mundi. Studies in Universal History. Duckworth: London 2010: 87–101. |url=https://www.academia.edu/362374|url-status=live|journal=Historiae Mundi: Studies in Universal History|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073554/https://www.academia.edu/362374|archive-date=14 January 2022|access-date=20 November 2021}}; {{Cite book|last=Keaveney|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|title=Arthur Keaveney: ''Rome and the Unification of Italy''|date=January 1987|publisher=Croom Helm|isbn=978-0-7099-3121-8|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000835/https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}; {{Cite book|last=Billanovich|first=Giuseppe|url=https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13|title=Libreria Universitaria Hoepli, Lezioni di filologia, Giuseppe Billanovich e Roberto Pesce: ''Corpus Iuris Civilis, Italia non erat provincia, sed domina provinciarum'', Feltrinelli, p.363|publisher=Roberto Pesce|year=2008|isbn=978-8-8965-4309-2|language=it|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000801/https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13#v=onepage&q=Italia%20domina%20provinciarum&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> [[رومي سلطنت جي تاريخ|سلطنت جي پهرين ٻن صدين]] ۾ بي مثال استحڪام جو دور ڏٺو ويو، جيڪو [[پيڪس رومانا]] ({{Literal translation|رومي امن}}) جي نالي سان مشهور آهي. روم [[رومي سلطنت جون سرحدون|پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي وسعت]] [[ٽراجن]] جي دور ۾ حاصل ڪئي ({{Reign|98|117|era=AD}})، پر وڌندڙ پريشانين ۽ زوال جو دور [[ڪوموڊس]] جي دور ۾ شروع ٿيو ({{Reign|180|192}}).<ref>{{Cite web |date=10 June 2024 |title=Five Good Emperors |url=https://www.britannica.com/topic/Five-Good-Emperors |access-date=4 August 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Gibbon |first=Edward |title=The History of the Decline And Fall of the Roman Empire |date=1776 |chapter=The Decline And Fall in the West – Chapter 4 |chapter-url=https://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |author-link=Edward Gibbon |access-date=27 June 2017 |archive-date=24 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824100850/http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |url-status=live}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور]]، جنهن ۾ [[جرمنڪ-رومي رابطا|جرمنڪ قومن جا وڏا حملا]] شامل هئا، رومي سلطنت جي زوال جو سبب بڻيو. رومي سلطنت تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي، جنهن وٽ وڏي اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ فوجي طاقت هئي.<ref>{{Cite web |date=4 June 2024 |title=The Roman Empire at its greatest expansion |url=https://trizioeditore.it/en/blogs/notizie/impero-romano-massima-espansione-mappa-storia |access-date=10 April 2025 |website=Trizio Editore |language=en}}</ref> پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي، ان جو علائقو {{Convert|5|e6km2|abbr=off}} هو.<ref>{{Cite journal|last=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|year=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}; {{Cite journal|last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D|year=2006|title=East–West Orientation of Historical Empires|url=http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|url-status=live|journal=Journal of World-Systems Research|volume=12|issue=2|page=222|doi=10.5195/JWSR.2006.369|issn=1076-156X|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|archive-date=17 May 2016|access-date=6 February 2016|doi-access=free}}</ref> [[رومي سلطنت جو ورثو|رومي ورثي]] مغربي تهذيب تي گهرو اثر وڌو ۽ جديد دنيا کي شڪل ڏني. لاطيني مان نڪتل [[رومانس ٻوليون|رومانس ٻولين]] جو وسيع استعمال، [[رومي انگ|عددي نظام]]، جديد مغربي الفابيٽ ۽ ڪئلينڊر، ۽ عيسائيت جو عالمي مذهب طور اڀرڻ، رومي غلبي جي ڪيترن ئي ورثن مان آهن.<ref>{{Cite book|last=Richard|first=Carl J.|title=Why we're all Romans: the Roman contribution to the western world|publisher=Rowman & Littlefield|year=2010|isbn=978-0-7425-6779-5|edition=1st pbk.|location=Lanham, MD|pages=xi–xv}}</ref> === وچون دور === {{Main|وچئين دور ۾ اٽلي}} [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اوڊواڪر جي بادشاهت]] هيٺ آيو، ۽ پوءِ [[اوستروگوٿ]] ان تي قابض ٿيا.<ref>{{Cite book|last=Sarris|first=Peter|title=Empires of faith: the fall of Rome to the rise of Islam, 500–700|publisher=Oxford UP|year=2011|isbn=978-0-1992-6126-0|edition=1st. pub.|location=Oxford|page=118}}</ref> حملن جي نتيجي ۾ بادشاهتن جو افراتفري وارو سلسلو پيدا ٿيو ۽ مبينا "[[اونداهو دور (تاريخ نويسي)|اونداهو دور]]" شروع ٿيو. 6هين صديءَ ۾ هڪ ٻئي [[جرمنڪ قومون|جرمنڪ قبيلي]]، [[لومبارڊن]]، جي حملي بازنطيني موجودگي کي گهٽائي ڇڏيو ۽ اپٻيٽ جي سياسي وحدت ختم ڪري ڇڏي. اتر ۾ [[لومبارڊ بادشاهت]] ٺهي، وچ-ڏکڻ تي پڻ لومبارڊن جو ڪنٽرول هو، ۽ ٻيا حصا بازنطيني رهيا.<ref>{{Cite web|title=History of Italy|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929150112/https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|archive-date=29 September 2022|access-date=29 September 2022|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> [[File:Marco Polo Mosaic from Palazzo Tursi.jpg|thumb|right|upright=.7|[[مارڪو پولو]]، 13هين صديءَ جو ڳولائو]] لومبارڊ بادشاهت 8هين صديءَ جي آخر ۾ [[شارليمان]] جي هٿان [[فرانڪيا]] ۾ ضم ٿي وئي ۽ اٽلي جي بادشاهت بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|title=Carolingian and post-Carolingian Italy, 774–962|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007160553/https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|archive-date=7 October 2022|access-date=7 October 2022|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> فرانڪن [[پاپائي رياستون]] ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي. 13هين صديءَ تائين سياست [[پاڪ رومي شهنشاهه|پاڪ رومي شهنشاهن]] ۽ پاپائيت جي لاڳاپن تي غالب رهي، جتي شهري رياستون عارضي فائدي لاءِ اڳئين ڌر ([[گبيلين]]) يا پوئين ڌر ([[گويلف]]) سان گڏ ٿينديون هيون.<ref>{{Cite book|last=Nolan|first=Cathal J.|title=The age of wars of religion, 1000–1650: an encyclopedia of global warfare and civilization |publisher=Greenwood Press|year=2006|isbn=978-0-3133-3045-2|edition=1. publ.|location=Westport (Connecticut)|page=360}}</ref> جرمنڪ شهنشاهه ۽ رومي پونٽف وچئين دور جي يورپ جون [[عالمي طاقتون]] بڻجي ويا. بهرحال، [[سرماياداري تڪرار]] ۽ گويلفن ۽ گبيلينن جي وچ ۾ ٽڪراءُ اتر ۾ شهنشاهي-جاگيرداري نظام کي ختم ڪري ڇڏيو، جتي شهرن آزادي حاصل ڪئي.<ref>{{Cite book|last=Jones|first=Philip|author-link=Philip Jones (historian)|title=The Italian city-state: from Commune to Signoria|publisher=Clarendon Press|year=1997|isbn=978-0-1982-2585-0|location=Oxford|pages=55–77}}</ref> 1176ع ۾، شهري رياستن جي [[لومبارڊ ليگ]] پاڪ رومي شهنشاهه [[فريڊرڪ بارباروسا]] کي شڪست ڏني، جنهن سان انهن جي آزادي يقيني ٿي. شهري رياستن، جهڙوڪ ميلان، فلورينس ۽ وينس، مالياتي ترقي ۾ نهايت اهم جدت وارو ڪردار ادا ڪيو، بئنڪنگ جي طريقن کي تيار ڪندي، ۽ سماجي تنظيم جي نون روپن کي ممڪن بڻائيندي.<ref>{{Cite book|last=Niall|first=Ferguson|title=The Ascent of Money: The Financial History of the World|publisher=Penguin|year=2008}}</ref> ساحلي ۽ ڏاکڻن علائقن ۾، سامونڊي جمهوريهن ڀونوچ سمنڊ تي غلبو حاصل ڪيو ۽ مشرق ڏانهن واپار تي اجارو قائم ڪيو. اهي آزاد [[ٿالاسوڪريسي|سامونڊي طاقت واريون]] شهري رياستون هيون، جن ۾ واپارين وٽ ڪافي طاقت هئي. جيتوڻيڪ اهي اشرافي حڪومتون هيون، پر انهن طرفان ڏنل نسبي سياسي آزادي علمي ۽ فني ترقي لاءِ سازگار هئي.<ref name="Lane">{{Cite book|last=Lane|first=Frederic C.|title=Venice, a maritime republic|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1991|isbn=978-0-8018-1460-0|edition=4. print.|location=Baltimore|page=73}}</ref> سڀ کان مشهور سامونڊي جمهوريهون وينس، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] هيون.<ref>G. Benvenuti – Le Repubbliche Marinare. Amalfi, Pisa, Genova, Venezia – Newton & Compton editori, Roma 1989; Armando Lodolini, ''Le repubbliche del mare'', Biblioteca di storia patria, 1967, Roma. {{Cite book|last=Peris|first=Persi|title=Conoscere l'Italia|publisher=Istituto Geografico De Agostini|year=1982|pages=74}}; {{Cite web|title=Repubbliche Marinare|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829104758/http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|archive-date=29 August 2019|access-date=13 September 2019|website=Treccani.it|publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana|language=it}}; {{Cite web|title=Repubbliche marinare|url=https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101131949/https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|archive-date=1 January 2020|access-date=13 September 2019|website=thes.bncf.firenze.sbn.it|publisher=[[قومي مرڪزي لائبريري (فلورينس)]]|language=it}}</ref> هر هڪ کي پرڏيهي زمينن، ٻيٽن، ايڊرياٽڪ، ايجيئن ۽ ڪاري سمنڊن جي علائقن، ۽ ويجهي اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ واپاري نوآبادين تي غلبو حاصل هو.<ref>{{Cite book|last=Zorzi|first=Alvise|author-link=Alvise Zorzi|url=https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|title=Venice: The Golden Age, 697 – 1797 |publisher=Abbeville Press|year=1983|isbn=0-8965-9406-8|location=New York|page=255|access-date=16 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202182132/https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|archive-date=2 February 2023|url-status=live}}</ref> {{Multiple image | align = right | total_width = 345 | direction = horizontal | width1 = 280 | image1 = Naval Jack of Italy.svg | width2 = 280 | image2 = Republik Venedig Handelswege01-IT.png | alt2 = نقشو | footer = کاٻي: [[اطالوي بحريه]] جو جهنڊو. گھڙيال جي رخ ۾، مٿئين کاٻي کان: [[وينس جي جمهوريه|وينس]]، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] جا نشان.<br/>ساڄي: واپاري رستا، [[جينووا جون نوآباديون|جينووا]] ۽ [[اسٽاتو دا مار|وينس]] جون نوآباديون. }} وينس ۽ جينووا يورپ جا اوڀر ڏانهن دروازا هئا، ۽ نفيس شيشي جا ٺاهيندڙ هئا، جڏهن ته فلورينس ريشم، اون، بئنڪنگ ۽ زيورن جو مرڪز هو. پيدا ٿيل دولت وڏن عوامي ۽ خانگي فني منصوبن جي سرپرستي لاءِ استعمال ٿي. انهن جمهوريهن [[صليبي جنگون|صليبي جنگين]] ۾ حصو ورتو، مدد ۽ ٽرانسپورٽ مهيا ڪئي، پر بنيادي طور سياسي ۽ تجارتي موقعن جي پيروي ڪئي.<ref name=Lane/> اٽلي پهريون علائقو هو جتي اهي معاشي تبديليون محسوس ٿيون، جن [[تجارتي انقلاب]] ڏانهن واٽ هموار ڪئي: وينس [[قسطنطنيه جي لٽ|بازنطيني گاديءَ واري شهر کي لٽڻ]] ۽ [[مارڪو پولو]] جي ايشيا ڏانهن سفرن جي مالي مدد ڪرڻ جي قابل ٿي؛ پهرين يونيورسٽيون اطالوي شهرن ۾ ٺهيون، ۽ [[اڪويناس]] جهڙن عالمن عالمي شهرت حاصل ڪئي؛ سرمائيداري ۽ بئنڪنگ خاندان فلورينس ۾ اڀريا، جتي [[دانتي]] ۽ [[جوتو]] لڳ ڀڳ 1300ع ۾ سرگرم هئا.<ref name="See">{{Cite web |last=Sée |first=Henri |title=Modern Capitalism Its Origin and Evolution |url=http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007010542/http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |archive-date=7 October 2013 |access-date=29 August 2013 |website=University of Rennes |publisher=Batoche Books}}</ref> ڏکڻ ۾، سسلي 9هين صديءَ ۾ [[سسلي جي امارت|عرب اسلامي امارت]] بڻجي چڪي هئي، جيڪا 11هين صديءَ جي آخر ۾ [[اطالو-نارمن]] جي فتح تائين خوشحال رهي؛ انهن ڏکڻ اٽلي جي اڪثر لومبارڊ ۽ بازنطيني شهزادگين سان گڏ ان کي فتح ڪيو.<ref>{{cite book |last=Ali |first=Ahmed Essa with Othman |title=Studies in Islamic civilization: the Muslim contribution to the Renaissance |year=2010 |publisher=International Institute of Islamic Thought |location=Herndon, VA |isbn=978-1-56564-350-5 |pages=38–40}}</ref> پوءِ اهو علائقو [[سسلي جي بادشاهت]] ۽ [[نيپلز جي بادشاهت]] جي وچ ۾ ورهايو ويو.{{efn|نيپلز جي بادشاهت جو اصطلاح مورخ استعمال ڪن ٿا، پر ان جي حڪمرانن نه، جن اصل نالو 'سسلي جي بادشاهت' برقرار رکيو، يعني ٻه سسلي جون بادشاهتون موجود هيون.}}<ref>Eleni Sakellariou, ''Southern Italy in the Late Middle Ages: Demographic, Institutional and Economic Change in the Kingdom of Naples, c.1440–c.1530'' (Brill, 2012), pp. 63–64.</ref> 1348ع واري [[ڪاري موت]] شايد اٽلي جي آبادي جو هڪ ٽيون حصو ماري ڇڏيو.<ref>Stéphane Barry and Norbert Gualde, "The Biggest Epidemics of History" (La plus grande épidémie de l'histoire), in ''L'Histoire'' n° 310, June 2006, pp. 45–46; "[https://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml Plague]". Brown University. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831003435/http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml|date=31 August 2009}}</ref> === اوائلي جديد دور === {{Main|اطالوي نشاةِ ثانيه|اوائلي جديد اٽلي جي تاريخ}} [[File:Italy 1494.svg|thumb|upright=.8|right|1494ع ۾ [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] کان اڳ [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست#آخري وچون دور|اطالوي رياستون]]]] 1400ع ۽ 1500ع جي ڏهاڪن دوران، اٽلي [[نشاةِ ثانيه]] جو جنم هنڌ ۽ مرڪز هو. هن دور وچئين دور کان جديد دور ڏانهن منتقلي کي ظاهر ڪيو ۽ واپاري شهرن جي گڏ ڪيل دولت ۽ حاڪم خاندانن جي سرپرستيءَ سان وڌايو ويو.<ref name="strathern">Strathern, Paul ''The Medici: Godfathers of the Renaissance'' (2003)</ref> اطالوي سياسي وحدتون هاڻي علائقائي رياستون هيون، جن تي عملي طور شهزادن جي حڪومت هئي، جيڪي واپار ۽ انتظاميه تي ڪنٽرول رکندا هئا، ۽ سندن درٻارون فنون ۽ سائنسن جا مرڪز بڻجي ويون. اهي شهزادگيون سياسي خاندانن ۽ واپاري خاندانن، جهڙوڪ فلورينس جا [[ميڊيچي]]، جي اڳواڻي هيٺ هيون. [[مغربي ڦوٽ]] جي خاتمي کان پوءِ، نئين چونڊيل [[پوپ مارٽن پنجون]] [[پاپائي رياستون|پاپائي رياستن]] ڏانهن موٽي آيو ۽ اٽلي کي اولهه عيسائيت جو واحد مرڪز طور بحال ڪيو. [[ميڊيچي بئنڪ]] پاپائيت جو قرض ڏيندڙ ادارو بڻيو، ۽ ڪليسا ۽ نون سياسي خاندانن جي وچ ۾ اهم لاڳاپا قائم ٿيا.<ref name="strathern"/><ref>[http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm Peter Barenboim, Sergey Shiyan, ''Michelangelo: Mysteries of Medici Chapel'', SLOVO, Moscow, 2006]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511133416/http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm|date=11 May 2011}}. {{ISBN|5-8505-0825-2}}.</ref> [[File:Leonardo self.jpg|thumb|upright=.7|[[ليونارڊو دا ونچي]]، مثالي [[نشاةِ ثانيه انسان]]، پنهنجي تصوير ۾ ({{circa}} 1512)]] 1453ع ۾، [[پوپ نڪولس پنجون]] جي بازنطينين جي مدد لاءِ ڪوششن باوجود، [[قسطنطنيه]] جو شهر [[عثماني سلطنت|عثمانين]] جي قبضي ۾ آيو. ان سبب [[نشاةِ ثانيه ۾ يوناني عالم|يوناني عالمن]] ۽ متنن جي اٽلي ڏانهن لڏپلاڻ ٿي، جنهن يوناني [[انسان پرستي]] جي ٻيهر دريافت کي وڌيڪ هٿي ڏني.<ref>Encyclopædia Britannica, ''Renaissance'', 2008, O.Ed.; Har, Michael H. ''History of Libraries in the Western World'', Scarecrow Press Incorporate, 1999. {{ISBN|0-8108-3724-2}}. Norwich, John Julius, ''A Short History of Byzantium'', 1997, Knopf. {{ISBN|0-6794-5088-2}}.</ref> انسان پرست حڪمرانن، جهڙوڪ [[فيديريڪو دا مونتيفيلترو]] ۽ [[پوپ پائيس ٻيون]]، [[مثالي شهر|مثالي شهرن]] جي قيام لاءِ ڪم ڪيو، ۽ [[اربينو]] ۽ [[پيئنزا]] جو بنياد وڌو. [[پيڪو ديلا ميراندولا]] ''[[انسان جي عظمت تي خطبو]]'' لکيو، جنهن کي نشاةِ ثانيه جو منشور سمجهيو وڃي ٿو. فنون ۾، اطالوي نشاةِ ثانيه صديون تائين يورپي فن تي غالب اثر رکيو، فنڪارن جهڙوڪ [[ليونارڊو دا ونچي]]، [[بوتيچيلي]]، [[مائيڪل اينجلو]]، [[رافائيل]]، [[جوتو]]، [[دوناتيلو]] ۽ [[تيشيان]]، ۽ معمارن جهڙوڪ [[فليپو برونيلليسڪي]]، [[اندريا پالاديو]] ۽ [[دوناتو برامانتي]] سان. سامونڊي جمهوريهن مان اطالوي [[اطالوي ڳولائوئن جي فهرست|ڳولائو]] ۽ ناوَچالڪ، عثمانين کان بچندي هندستان ڏانهن متبادل رستو ڳولڻ لاءِ بيتاب، ائٽلانٽڪ ملڪن جي بادشاهن کي پنهنجون خدمتون پيش ڪندا هئا ۽ [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۽ آمريڪا جي نوآبادڪاري جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سڀ کان نمايان ڳولائوئن ۾ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] شامل هو، جنهن جي [[ڪرسٽوفر ڪولمبس جا سفر|1492ع واري سفر]] آمريڪا سان مسلسل يورپي رابطو، نوآبادڪاري ۽ استحصال شروع ڪيو؛<ref>Encyclopædia Britannica, 1993 ed., Vol. 16, pp. 605ff / Morison, ''Christopher Columbus'', 1955 ed., pp. 14ff</ref> [[جان ڪيبٽ]]، جنهن [[نارسمن|نارس]] کان پوءِ اتر آمريڪا جي پهرين دستاويزي يورپي کوجنا ڪئي؛<ref>{{Cite web|year=2007|title=''Catholic Encyclopedia'' "John & Sebastian Cabot"|url=http://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518005335/https://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|archive-date=18 May 2020|access-date=17 May 2008|publisher=newadvent}}</ref> ۽ [[آمريگو ويسپوچي]]، جنهن جي سفرن انهن زمينن کي نئون کنڊ، يعني "نئين دنيا"، طور تصديق ڪيو، جنهن کي پوءِ سندس نالي تي رکيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Eric Martone|url=https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|title=Italian Americans: The History and Culture of a People|publisher=ABC-CLIO|year=2016|isbn=978-1-6106-9995-2|page=504|access-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001055/https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Greene|first=George Washington|author-link=George Washington Greene|url=https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13|title=The Life and Voyages of Verrazzano|publisher=Folsom, Wells, and Thurston|year=1837|location=Cambridge University|page=13|access-date=18 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000806/https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live|via=Google Books}}</ref> وينس، نيپلز، فلورينس، ميلان ۽ پاپائيت جي وچ ۾ [[اٽالڪ ليگ]] نالي دفاعي اتحاد قائم ٿيو. [[لورينزو دي ميڊيچي|لورينزو ''دي ميگنيفيسنٽ'' دي ميڊيچي]] نشاةِ ثانيه جو سڀ کان وڏو سرپرست هو؛ سندس مدد ليگ کي ترڪن جي [[اوترانتو جو گهيرو|حملي کي ناڪام ڪرڻ]] جي قابل بڻايو. بهرحال، اهو اتحاد 1490ع واري ڏهاڪي ۾ ٽٽي پيو؛ [[فرانس جو چارلس اٺون]] جي حملي اپٻيٽ ۾ جنگين جي هڪ سلسلي جي شروعات ڪئي. [[اعليٰ نشاةِ ثانيه]] دوران، [[جوليس ٻيون]] (1503–1513) جهڙا پوپ اٽلي تي ڪنٽرول لاءِ پرڏيهي بادشاهن خلاف وڙهيا؛ [[پال ٽيون]] (1534–1549) يورپي طاقتن جي وچ ۾ امن لاءِ ثالثي کي ترجيح ڏني. اهڙن تڪرارن جي وچ ۾، ميڊيچي پوپن [[ليو ڏهون]] (1513–1521) ۽ [[ڪليمنٽ ستون]] (1523–1534) جرمني، انگلينڊ ۽ ٻين هنڌن ۾ [[پروٽيسٽنٽ اصلاح]] کي منهن ڏنو. 1559ع ۾، فرانس ۽ هبسبرگن جي وچ ۾ [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] جي خاتمي تي، اٽلي جو لڳ ڀڳ اڌ حصو، يعني ڏکڻ واريون [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]]، [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]]، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جون بادشاهتون ۽ [[ميلان جو ڊچي]]، اسپيني حڪمراني هيٺ هو، جڏهن ته ٻيو اڌ آزاد رهيو؛ ڪيترائي رياستون رسمي طور اڃا به پاڪ رومي سلطنت جو حصو رهيون. پاپائيت [[جوابي اصلاح]] شروع ڪئي، جنهن جا اهم واقعا هي هئا: [[ٽرينٽ ڪائونسل]] (1545–1563)؛ [[گريگورين ڪئلينڊر]] جي قبوليت؛ [[جيسوئٽ چين مشن]]؛ [[فرانسيسي مذهبي جنگيون]]؛ [[ٽيهه سالن جي جنگ]] (1618–1648) جو خاتمو؛ ۽ [[وڏي ترڪي جنگ]]. اطالوي معيشت 1600ع ۽ 1700ع جي ڏهاڪن ۾ زوال پذير ٿي. [[File:Flag of the Cispadane Republic.svg|thumb|[[چيسپاداني جمهوريه]] جو جهنڊو، پهريون [[اطالوي ترنگو]] جيڪو ڪنهن خودمختيار اطالوي رياست اختيار ڪيو (1797)]] [[اسپيني جانشيني جي جنگ]] (1700–1714) دوران، آسٽريا اٽلي ۾ اسپيني علائقن جو وڏو حصو، يعني ميلان، نيپلز ۽ سارڊينيا حاصل ڪيو؛ پوءِ 1720ع ۾ سارڊينيا سسلي جي بدلي ۾ هائوس آف ساووي کي ڏني وئي. بعد ۾ بوربن خاندان جي هڪ شاخ سسلي ۽ نيپلز جي تخت تي ويٺي. [[نيپوليني جنگيون|نيپوليني جنگين]] دوران، اتر ۽ وچ اٽلي کي فرانس جي [[ڀيڻ جمهوريهون]] طور ٻيهر منظم ڪيو ويو، ۽ پوءِ [[اٽلي جي بادشاهت (نيپوليني)|اٽلي جي بادشاهت]] طور.<ref>Napoleon Bonaparte, "The Economy of the Empire in Italy: Instructions from Napoleon to Eugène, Viceroy of Italy", ''Exploring the European Past: Texts & Images'', Second Edition, ed. Timothy E. Gregory (Mason: Thomson, 2007), 65–66.</ref> ڏکڻ کي نيپولين جي ڀيڻوئي [[جواڪيم مورا]] هلائيندو هو. 1814ع جي [[ويانا ڪانگريس]] 18هين صديءَ جي آخر واري صورتحال بحال ڪئي، پر [[فرانسيسي انقلاب]] جا آدرش ختم نه ٿي سگهيا، ۽ 19هين صديءَ جي شروعات جي [[سياسي اٿل پٿل|سياسي اٿل پٿلن]] دوران ٻيهر ظاهر ٿيا. ڪنهن اطالوي رياست طرفان [[اطالوي ترنگو]] جي پهرين قبوليت، [[چيسپاداني جمهوريه]]، [[نيپوليني اٽلي جا جهنڊا|نيپوليني اٽلي]] دوران ٿي، فرانسيسي انقلاب کان پوءِ، جنهن قومي [[خود اراديت]] جي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite book |last1=Maiorino |first1=Tarquinio |title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera |last2=Marchetti Tricamo |first2=Giuseppe |last3=Zagami |first3=Andrea |publisher=Arnoldo Mondadori Editore |year=2002 |isbn=978-8-8045-0946-2 |page=156 |language=it}} [http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm The tri-coloured standard]. Getting to Know Italy, Ministry of Foreign Affairs (retrieved 5 October 2008). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223131121/http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm|date=23 February 2008}}.</ref> هي واقعو [[ترنگو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي.<ref>Article 1 of the law n. 671 of 31 December 1996 ("National celebration of the bicentenary of the first national flag")</ref> === اتحاد === {{Main|اٽلي جو اتحاد}} [[اٽلي جي بادشاهت جو جنم]] اطالوي قومپرستن ۽ [[هائوس آف ساووي]] سان وفادار شاهپرستن جي ڪوششن جو نتيجو هو، جن سڄي [[اطالوي اپٻيٽ]] تي مشتمل هڪ گڏيل بادشاهت قائم ڪرڻ ٿي چاهي. 19هين صديءَ جي وچ تائين، وڌندڙ [[اطالوي قومپرستي]] انقلاب جو سبب بڻجي.<ref>{{Cite web|title=Risorgimento in 'Dizionario di Storia'|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922035556/https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|archive-date=22 September 2022|access-date=22 September 2022|website=treccani.it|language=it-IT}}</ref> 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ، اٽلي جي سياسي ۽ سماجي اتحاد واري تحريڪ، يعني [[ريسورجي مينتو]]، اٽلي کي رياستن جي گڏجڻ ۽ انهن کي پرڏيهي ڪنٽرول کان آزاد ڪرڻ ذريعي متحد ڪرڻ لاءِ اڀري. هڪ انقلابي شخصيت محب وطن صحافي [[جوزيپي ماتسيني]] هو، جنهن 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سياسي تحريڪ [[نوجوان اٽلي]] جو بنياد وڌو؛ هو وحداني جمهوريه جو حامي هو ۽ وسيع قومپرست تحريڪ جي وڪالت ڪندو هو. 1847ع ۾ "[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]" جي پهرين عوامي پرفارمنس ٿي، جيڪو 1946ع ۾ قومي ترانو بڻيو.<ref>{{Cite book|last1=Maiorino|first1=Tarquinio|last2=Marchetti Tricamo|first2=Giuseppe|last3=Zagami|first3=Andrea|title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera|year=2002|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|language=it|isbn=978-8-8045-0946-2|page=18}}; {{Cite web|title=Fratelli d'Italia|url=https://www.quirinale.it/page/inno|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426052752/https://www.quirinale.it/page/inno|archive-date=26 April 2023|access-date=1 October 2021|language=it}}</ref> {{Multiple image | align = right | image1 = Giuseppe Mazzini.jpg | width1 = 173 | image2 = Giuseppe Garibaldi 1861.jpg | width2 = 138 | footer = [[جوزيپي ماتسيني]] (کاٻي)، اطالوي انقلابي تحريڪ جو انتهائي اثرائتو اڳواڻ؛ ۽ [[جوزيپي گاريبالدي]] (ساڄي)، جديد دور جي عظيم ترين جرنيلن مان هڪ طور مشهور<ref name="scholar and patriot">{{cite web |url={{Google books|iWK7AAAAIAAJ |page=PA133 |keywords=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time |text= |plainurl=yes}}|title=Scholar and Patriot|publisher=Manchester University Press|via=Google Books}}</ref> ۽ ڏکڻ آمريڪا ۽ يورپ ۾ پنهنجي فوجي ڪارنامن سبب "ٻن جهانن جو هيرو" طور سڃاتو ويندڙ،<ref>{{Cite web|title=Giuseppe Garibaldi (Italian revolutionary)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226091529/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|archive-date=26 February 2014|access-date=6 March 2014}}</ref> جنهن ڪيترين فوجي مهمن ۾ وڙهيو، جيڪي [[اٽلي جو اتحاد|اطالوي اتحاد]] تائين پهتيون }} نوجوان اٽلي جو سڀ کان مشهور ميمبر انقلابي ۽ جنرل [[جوزيپي گاريبالدي]] هو،<ref>Denis Mack Smith, ''Modern Italy: A Political History'', (University of Michigan Press, 1997) p. 15. A literary echo may be found in the character of Giorgio Viola in Joseph Conrad's ''[[Nostromo]]''.</ref> جنهن ڏکڻ اٽلي ۾ اتحاد لاءِ جمهوري مهم جي اڳواڻي ڪئي. بهرحال، [[سارڊينيا جي بادشاهت (1720–1861)|سارڊينيا جي بادشاهت]] ۾ هائوس آف ساووي جي اطالوي بادشاهت، جنهن جي حڪومت [[ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير]] هلائي رهيو هو، به متحد اطالوي رياست قائم ڪرڻ جا ارادا رکندي هئي. يورپ ۾ پکڙيل [[1848ع جا لبرل انقلاب|1848ع جي لبرل انقلابن]] جي پس منظر ۾، [[آسٽريا-هنگري|آسٽريا]] خلاف هڪ ناڪام [[پهرين اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] جو اعلان ڪيو ويو. 1855ع ۾، سارڊينيا [[ڪريميائي جنگ]] ۾ برطانيا ۽ فرانس جو اتحادي بڻيو.<ref>Enrico Dal Lago, "Lincoln, Cavour, and National Unification: American Republicanism and Italian Liberal Nationalism in Comparative Perspective". ''The Journal of the Civil War Era'' 3#1 (2013): 85–113.; William L. Langer, ed., ''An Encyclopedia of World Cup History''. 4th ed. 1968. pp 704–7.</ref> سارڊينيا 1859ع جي [[ٻي اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] ۾ فرانس جي مدد سان آسٽريائي سلطنت خلاف وڙهيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[لومباردي]] آزاد ٿي. [[پلومبيئرز معاهدو|پلومبيئرز معاهدي]] جي بنياد تي، سارڊينيا [[ساووي]] ۽ [[نيس]] فرانس کي حوالي ڪيا، اهڙو واقعو جنهن [[نيسارڊ لڏپلاڻ]] جو سبب بڻيو.<ref>{{Cite web|date=28 August 2017|title="Un nizzardo su quattro prese la via dell'esilio" in seguito all'unità d'Italia, dice lo scrittore Casalino Pierluigi|url=https://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219165302/http://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|archive-date=19 February 2020|access-date=14 May 2021|language=it}}</ref> 1860–1861ع ۾، گاريبالدي نيپلز ۽ سسلي ۾ اتحاد واري مهم جي اڳواڻي ڪئي.<ref>Mack Smith, Denis (1997). ''Modern Italy; A Political History''. Ann Arbor: The University of Michigan Press. {{ISBN|0-4721-0895-6}}.</ref> [[تيانو]] گاريبالدي ۽ [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون]]، سارڊينيا جي آخري بادشاهه، جي مشهور ملاقات جو هنڌ هو، جنهن دوران گاريبالدي وڪٽر ايمانوئل سان هٿ ملايو ۽ کيس [[اٽلي جو بادشاهه]] ڪري سلام ڪيو. ڪاوير 1860ع ۾ گاريبالدي جي ڏکڻ اٽلي کي سارڊينيا جي بادشاهت سان اتحاد ۾ شامل ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان سان سارڊينيا جي حڪومت کي 17 مارچ 1861ع تي [[اٽلي جي بادشاهت جو اعلان|متحد اطالوي بادشاهت جو اعلان]] ڪرڻ جي اجازت ملي،<ref>{{Cite news|date=17 March 2017|title=Everything you need to know about March 17th, Italy's Unity Day|url=https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617212538/https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|archive-date=17 June 2017|access-date=17 July 2017}}</ref> ۽ وڪٽر ايمانوئل ٻيون ان جو پهريون بادشاهه بڻيو. 1865ع ۾ بادشاهت جي گادي تورين کان فلورينس منتقل ڪئي وئي. 1866ع ۾، وڪٽر ايمانوئل ٻيون، [[پروشيا]] سان اتحاد ڪندي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران، [[ٽين اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] وڙهي، جنهن جي نتيجي ۾ اٽلي [[وينيتو|وينيتيا]] کي پاڻ ۾ شامل ڪيو. آخرڪار، 1870ع ۾، جڏهن فرانس [[فرانڪو-پروشين جنگ]] دوران روم ڇڏي ڏنو، اطالوين [[روم تي قبضو|پاپائي رياستن تي قبضو ڪيو]]، اتحاد مڪمل ٿيو، ۽ گادي روم منتقل ڪئي وئي.<ref name="scholar and patriot"/> === لبرل دور === {{Main|اٽلي جي بادشاهت|اطالوي ڊائاسپورا|اطالوي سلطنت|پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ}} {{Multiple image | align = right | image1 = VictorEmmanuel2.jpg | width1 = 125 | image2 = Camillo Benso Cavour di Ciseri.jpg | width2 = 141 | footer = [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون]] (کاٻي) ۽ [[ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير]] (ساڄي)، اتحاد جون اهم شخصيتون، ترتيبوار متحد اٽلي جا پهريان بادشاهه ۽ وزيراعظم بڻيا. }} سارڊينيا جو آئين 1861ع ۾ سڄي اٽلي تائين وڌايو ويو، ۽ نئين رياست لاءِ بنيادي آزاديون مهيا ڪيون ويون؛ پر چونڊ قانونن بي ملڪيت طبقن کي ٻاهر رکيو. نئين بادشاهت هڪ پارلياماني آئيني بادشاهت طور هلائي وئي، جنهن تي لبرلن جو غلبو هو. جيئن اتر اٽلي تيزيءَ سان صنعتي ٿيو، ڏکڻ ۽ اتر جا ڳوٺاڻا علائقا غير ترقي يافته ۽ وڌيڪ آبادي وارا رهيا، جنهن سبب لکين ماڻهو لڏپلاڻ ڪرڻ تي مجبور ٿيا ۽ [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي ۽ اثرائتي ڊائاسپورا]] کي هٿي ملي. [[اطالوي سوشلسٽ پارٽي]] طاقت ۾ وڌي، جنهن روايتي لبرل ۽ قدامت پسند اسٽيبلشمينٽ کي چئلينج ڪيو. 19هين صديءَ جي آخري ٻن ڏهاڪن ۾، اٽلي آفريڪا ۾ [[اطالوي اريٽريا|اريٽريا]]، [[اطالوي صوماليا|صوماليا]]، [[اطالوي ٽرپوليطانيا|ٽرپوليطانيا]] ۽ [[اطالوي سيرينيڪا|سيرينيڪا]] کي ماتحت ڪري [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي طاقت]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |title=The Italian Colonial Empire |url=http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224012449/http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |archive-date=24 February 2012 |access-date=17 June 2012 |publisher=All Empires |quote=At its peak, just before WWII, the Italian Empire comprehended the territories of present time Italy, Albania, Rhodes, Dodecanese, Libya, Ethiopia, Eritrea, the majority of Somalia and the little concession of Tientsin in China}}</ref><ref>(Bosworth (2005), p. 49.)</ref> 1913ع ۾ مردن لاءِ عام ووٽ جو حق اختيار ڪيو ويو. [[پهريين عالمي جنگ]] کان اڳ واري دور تي [[جيوواني جيوليٽي]] جو غلبو رهيو، جيڪو 1892ع ۽ 1921ع جي وچ ۾ پنج ڀيرا وزيراعظم رهيو. [[File:Trento 3 novembre 1918.jpg|thumb|3 نومبر 1918ع تي، فاتح [[ويتوريو وينيتو جي جنگ]] کان پوءِ، [[ترنتو]] ۾ اطالوي گهوڙيسوار]] [[پهريين عالمي جنگ ۾ اٽلي جي شموليت|اٽلي 1915ع ۾ پهريين عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو]]، جنهن جو مقصد قومي اتحاد کي مڪمل ڪرڻ هو، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ جي نقطه نظر کان ان کي چوٿين اطالوي آزاديءَ جي جنگ به سمجهيو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web|date=6 March 2015|title=Il 1861 e le quattro Guerre per l'Indipendenza (1848–1918) |url=http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075828/http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|archive-date=19 March 2022|access-date=12 March 2021|language=it}}</ref> جيئن [[اٽلي جو اتحاد|اٽلي جي اتحاد]] جي پڄاڻي.<ref>{{Cite web|title=La Grande Guerra nei manifesti italiani dell'epoca|url=http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923183754/http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|archive-date=23 September 2015|access-date=12 March 2021|language=it}}; {{Cite book|last=Genovesi|first=Piergiovanni|url=https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41|title=Il Manuale di Storia in Italia, di Piergiovanni Genovesi|date=11 June 2009|publisher=FrancoAngeli|isbn=978-8-8568-1868-0|language=it|access-date=12 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41#v=snippet&q=%22quarta%20guerra%20d'indipendenza%22&f=false|archive-date=16 January 2024|url-status=live}}</ref> اٽلي، جيڪو ظاهري طور [[جرمن سلطنت|جرمن]] ۽ [[آسٽرو-هنگريائي]] سلطنتن سان [[ٽرپل الائنس (1882)|ٽرپل الائنس]] ۾ اتحادي هو، 1915ع ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان شامل ٿيو، ۽ [[لنڊن جو معاهدو (1915)|وعدي]] تحت پهريين عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو، جنهن ۾ وڏن علائقائي فائدن جو واعدو شامل هو: اولهه [[انر ڪارنيولا]]، اڳوڻو [[آسٽريائي لٽرل]] ۽ [[دلماتيا]]، گڏوگڏ [[عثماني سلطنت]] جا ڪجهه حصا. اتحادي فتح ۾ ملڪ جي حصي سبب ان کي "[[بگ فور (پهريين عالمي جنگ)|بگ فور]]" طاقتن مان هڪ جي حيثيت ملي. فوج جي ٻيهر تنظيم ۽ جبري ڀرتي اطالوي فتحن جو سبب بڻيا. آڪٽوبر 1918ع ۾، اطالوين هڪ وڏي جارحاڻي مهم شروع ڪئي، جيڪا [[ويتوريو وينيتو جي جنگ]] ۾ فتح تي ختم ٿي.<ref>Burgwyn, H. James: ''Italian foreign policy in the interwar period, 1918–1940.'' Greenwood Publishing Group, 1997. p. 4. {{ISBN|0-2759-4877-3}}. Schindler, John R.: ''Isonzo: The Forgotten Sacrifice of the Great War.'' Greenwood Publishing Group, 2001. p. 303. {{ISBN|0-2759-7204-6}}. Mack Smith, Denis: ''Mussolini.'' Knopf, 1982. p. 31. {{ISBN|0-3945-0694-4}}.</ref> هن اطالوي محاذ تي جنگ جي پڄاڻي ڪئي، آسٽرو-هنگريائي سلطنت جي ٽٽڻ کي يقيني بڻايو، ۽ ٻن هفتن کان به گهٽ عرصي ۾ جنگ کي [[جرمني سان جنگبندي|ختم ڪرڻ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جنگ دوران 650,000 کان وڌيڪ اطالوي سپاهي ۽ ايترا ئي عام شهري مارجي ويا،<ref>{{Cite book|last=Mortara|first=G|title=La Salute pubblica in Italia durante e dopo la Guerra|publisher=Yale University Press|year=1925|location=New Haven}}</ref> ۽ بادشاهت ڏيوالپڻي جي ڪناري تي هئي. [[سينٽ-جرمين-آن-لي جو معاهدو (1919)|سينٽ-جرمين-آن-لي جو معاهدو]] (1919) ۽ [[راپالو جو معاهدو (1920)|راپالو جو معاهدو]] (1920) [[ترنتينو]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول]]، [[جوليئن مارچ]]، [[استريا]]، [[ڪوارنر نار]] ۽ دلماتيا جي شهر [[زادار|زارا]] کي اٽلي ۾ شامل ڪرڻ جي اجازت ڏني. بعد واري [[روم جو معاهدو (1924)|روم جي معاهدي]] (1924) سبب [[فيومي]] اٽلي سان شامل ٿيو. اٽلي کي لنڊن جي معاهدي ۾ واعدو ڪيل ٻيا علائقا نه مليا، تنهنڪري [[بينيتو موسوليني]] هن نتيجي کي "[[ڪٽيل فتح]]" قرار ڏنو، جنهن [[فاشسٽ اٽلي (1922–1943)|اطالوي فاشزم جي اڀار]] ۾ مدد ڪئي. مورخ "ڪٽيل فتح" کي هڪ "سياسي افسانو" سمجهن ٿا، جنهن کي فاشسٽن [[اطالوي سامراجيت]] کي ڀڙڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو.<ref>G.Sabbatucci, ''La vittoria mutilata'', in AA.VV., ''Miti e storia dell'Italia unita'', Il Mulino, Bologna 1999, pp.101–106</ref> اٽلي کي [[قومون جي ليگ]] جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل ۾ مستقل سيٽ ملي. === فاشسٽ حڪومت ۽ ٻي عالمي جنگ === {{Main|فاشسٽ اٽلي|ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اطالوي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اٽلي ۾ هولوڪاسٽ}} [[File:Mussolini mezzobusto.jpg|thumb|upright=.7|left|فاشسٽ آمر [[بينيتو موسوليني]] پاڻ کي ''[[دوچي]]'' سڏائيندو هو ۽ 1922ع کان [[اٽلي ۾ فاشسٽ حڪومت جو زوال|1943ع ۾ پنهنجي معزولي]] تائين ملڪ تي حڪومت ڪئي.]] عظيم جنگ جي تباهي کان پوءِ پيدا ٿيل [[ٻه ڳاڙها سال|سوشلسٽ تحريڪن]]، جيڪي [[روسي انقلاب]] کان متاثر هيون، سڄي اٽلي ۾ جوابي انقلاب ۽ دٻاءُ جو سبب بڻيون. لبرل اسٽيبلشمينٽ، سوويت طرز جي انقلاب کان ڊڄندي، موسوليني جي اڳواڻي هيٺ ننڍي [[نيشنل فاشسٽ پارٽي]] جي حمايت شروع ڪئي. آڪٽوبر 1922ع ۾، نيشنل فاشسٽ پارٽي جي [[بليڪ شرٽس]] هڪ [[عوامي مظاهرو]] ۽ "[[روم ڏانهن مارچ]]" وارو ڪُو منظم ڪيو. بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئل ٽيون]] موسوليني کي [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] مقرر ڪيو، هٿياربند ٽڪراءَ کان سواءِ اقتدار فاشسٽن ڏانهن منتقل ڪندي.<ref>{{Cite book|last=Lyttelton|first=Adrian|title=The Seizure of Power: Fascism in Italy, 1919–1929 |date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4155-5394-0|location=New York|pages=75–77}}; {{Cite news|title=March on Rome {{!}} Italian history|url=https://www.britannica.com/event/March-on-Rome|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504055509/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/508871/March-on-Rome|archive-date=4 May 2015|access-date=25 July 2017|work=Encyclopædia Britannica}}</ref> موسوليني سياسي پارٽين تي پابندي وڌي ۽ ذاتي آزاديون گهٽايون، آمريت قائم ڪندي. انهن قدمن عالمي ڌيان حاصل ڪيو ۽ [[نازي جرمني]] ۽ [[شاهي جاپان]] ۾ ساڳين آمريتن کي متاثر ڪيو. [[فاشزم]] اطالوي قومپرستي ۽ سامراجيت تي ٻڌل هو، ۽ رومي ۽ [[وينسي سلطنت|وينسي سلطنتن]] جي ورثي جي بنياد تي [[ارڊينٽزم|ارڊينٽسٽ دعوائن]] وسيلي اطالوي ملڪيتن کي وڌائڻ چاهيندو هو.<ref>{{Cite book|last=Rodogno|first=Davide|author-link=Davide Rodogno|title=Fascism's European Empire: Italian Occupation during the Second World War|date=2006|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|page=88}}; {{Cite book|last=Kallis|first=Aristotle A.|title=Fascist ideology: territory and expansionism in Italy and Germany, 1922–1945 |date=2000|publisher=Routledge|location=London, England; New York City, USA|pages=41}}; {{Cite book|last1=Ball|first1=Terence|title=The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought|last2=Bellamy|first2=Richard|pages=133}}; {{Cite book|last=Stephen J. Lee|url=https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157|title=European Dictatorships, 1918–1945 |date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4154-5484-1|pages=157–158|access-date=8 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001320/https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> انهيءَ سبب فاشسٽ [[مداخلت پسند پرڏيهي پاليسي]] ۾ مصروف رهيا. 1935ع ۾، موسوليني [[ٻي اطالو-ابيسينيائي جنگ|ايٿوپيا تي حملو ڪيو]] ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عالمي اڪيلائي پيدا ٿي. اٽلي [[قومون جي ليگ]] مان نڪري ويو. پوءِ اٽلي [[اسٽيل جو معاهدو|نازي جرمني سان اتحاد]] ڪيو ۽ [[ٽرائيپارٽائيٽ پيڪٽ|جاپاني سلطنت]] سان گڏ ٿيو، ۽ [[اسپيني گهرو جنگ]] ۾ [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي مضبوط حمايت ڪئي. اپريل 1939ع ۾، اٽلي [[البانيا تي اطالوي حملو|البانيا تي حملو ڪيو]]. اٽلي 10 جون 1940ع تي ٻي عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو. ان تاريخ تائين فرانس عملي طور [[فرانس جي جنگ]] هارائي چڪو هو. مختلف وقتن تي، اطالوي [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي قبضو|برطانوي صومالي لينڊ]]، [[مصر تي اطالوي حملو|مصر]]، [[بلقان مهم (ٻي عالمي جنگ)|بلقان]] ۽ اوڀر محاذن تي اڳتي وڌيا. بهرحال، اهي [[اوڀر محاذ تي اطالوي شموليت|اوڀر محاذ]] سان گڏ [[اوڀر آفريقي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اوڀر آفريقي]] ۽ [[اتر آفريقي مهم|اتر آفريقي]] مهمن ۾ شڪست کائي ويا، ۽ آفريڪا ۽ بلقان ۾ پنهنجا علائقا وڃائي ويٺا. [[اطالوي جنگي ڏوهه|اطالوي جنگي ڏوهن]] ۾ [[عدالت کان ٻاهر قتل]] ۽ [[نسلي صفائي]] شامل هئا،<ref>James H. Burgwyn (2004). [http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005 General Roatta's war against the partisans in Yugoslavia: 1942] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054155/http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005|date=21 September 2013}}, Journal of Modern Italian Studies, Volume 9, Number 3, pp. 314–329(16)</ref> جن ۾ لڳ ڀڳ 25,000 ماڻهن، خاص طور يوگوسلاوين، کي [[اطالوي حراستي ڪيمپ|اطالوي حراستي ڪيمپن]] ۽ ٻين هنڌن ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. [[يوگوسلاو پارٽيزنز]] جنگ دوران ۽ ان کان پوءِ نسلي اطالوي آبادي خلاف پنهنجا ڏوهه ڪيا، جن ۾ [[فوئبي قتل عام]] شامل هئا. جولاءِ 1943ع ۾ [[سسلي تي اتحادي حملو]] شروع ٿيو، جنهن 25 جولاءِ تي [[اٽلي ۾ فاشسٽ حڪومت جو زوال|فاشسٽ حڪومت جي خاتمي]] جو سبب بڻيو. بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئل ٽيون]] جي حڪم سان موسوليني کي معزول ۽ گرفتار ڪيو ويو. 3 سيپٽمبر تي، اٽلي [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] تي صحيح ڪئي،<!-- it became effective on 8 Sept---> جنهن برطانيا ۽ آمريڪا سان جنگ ختم ڪئي. جرمن، اطالوي فاشسٽن جي مدد سان، اتر ۽ وچ اٽلي تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا ([[آپريشن آڪسي]]). ملڪ جنگ جو ميدان رهيو، جڏهن ته اتحادي ڏکڻ کان اڳتي وڌندا رهيا. [[File:01 partigiani a milano1.jpg|thumb|اپريل 1945ع ۾ [[اٽلي جي آزادي]] تائين پهچندڙ آخري بغاوت دوران ميلان ۾ [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]]]] اتر ۾، جرمنن [[اطالوي سماجي جمهوريه]] (RSI) قائم ڪئي، جيڪا هڪ نازي [[ڪٺ پتلي رياست]] ۽ [[سهڪاريت پسند|سهڪاريت پسند]] حڪومت هئي، جنهن ۾ موسوليني کي جرمن پيراٽروپرن طرفان [[گران ساسو ريڊ|بچائڻ]] کان پوءِ اڳواڻ مقرر ڪيو ويو. اطالوي فوجن جو باقي حصو [[اطالوي هم جنگي فوج]] ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن اتحادي طاقتن سان گڏ وڙهيو، جڏهن ته موسوليني سان وفادار ٻيون اطالوي فوجون [[نيشنل ريپبلڪن آرمي]] ۾ جرمنن سان گڏ وڙهڻ لاءِ چونڊيو. جرمن فوجن، RSI جي سهڪار سان، قتل عام ڪيا ۽ هزارين يهودين کي موت جي ڪيمپن ڏانهن جلاوطن ڪيو. جنگبندي کان پوءِ واري دور ۾ [[اطالوي مزاحمت]] اڀري، جنهن [[آپريشن آڪسي|نازي جرمن قابضن]] ۽ سهڪاريت پسندن خلاف گوريلا جنگ وڙهي.<ref>G. Bianchi, ''La Resistenza'', in: AA.VV., ''Storia d'Italia'', vol. 8, pp. 368–369.</ref> هن دور جو هڪ پاسو [[اطالوي گهرو جنگ]] هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پارٽيزنن ۽ فاشسٽ RSI فوجن جي وچ ۾ ويڙهه ٿي.<ref>{{Cite web|title=Storia della guerra civile in Italia|url=http://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013183444/https://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|archive-date=13 October 2022|access-date=28 August 2023}}; See the books from Italian historian [[Giorgio Pisanò]] ''Storia della guerra civile in Italia'', 1943–1945, 3 voll., Milano, FPE, 1965 and the book ''L'Italia della guerra civile'' ("Italy of civil war"), published in 1983 by the Italian writer and journalist [[Indro Montanelli]] as the fifteen volume of the ''Storia d'Italia'' ("History of Italy") by the same author.</ref><ref>{{Cite book|last=Pavone|first=Claudio|title=Una guerra civile. Saggio storico sulla moralità della Resistenza|date=1991|publisher=Bollati Boringhieri|isbn=8-8339-0629-9|location=Torino|page=238|language=it}}</ref> اپريل 1945ع ۾، جڏهن شڪست ويجهي هئي، موسوليني اتر طرف ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي،<ref>{{Citation|last=Viganò|first=Marino|title=Un'analisi accurata della presunta fuga in Svizzera|date=2001|work=Nuova Storia Contemporanea|volume=3|language=it}}</ref> پر پارٽيزنن هٿان پڪڙيو ويو ۽ [[بينيتو موسوليني جو موت|فوري طور قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite news|date=28 April 1945|title=1945: Italian partisans kill Mussolini |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126075555/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|archive-date=26 November 2011|access-date=17 October 2011|publisher=BBC News}}</ref> دشمنيون 29 اپريل 1945ع تي ختم ٿيون، [[ڪازيرتا جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ|جڏهن اٽلي ۾ جرمن فوجن هٿيار ڦٽا ڪيا]]. جنگ ۾ لڳ ڀڳ اڌ ملين اطالوي مارجي ويا،<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italy – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|access-date=2 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306095718/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|archive-date=6 March 2012|url-status=live}}</ref> سماج ورهائجي ويو، ۽ معيشت لڳ ڀڳ تباهه ٿي وئي؛ 1944ع ۾ في فرد آمدني 1900ع کان پوءِ سڀ کان هيٺين سطح تي هئي.<ref>{{Cite book|title=Liberal and fascist Italy, 1900–1945 |date=2002|publisher=Oxford University Press|editor-last=Lyttelton|editor-first=Adrian|page=13}}</ref> جنگ کان پوءِ اطالوي جمهوريت پسندي ٻيهر اڀري، جنهن [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم]] ڏانهن واٽ هموار ڪئي.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italia|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano|publisher=[[Treccani]]|date=1970|volume=VI|page=456|language=it}}</ref> === جمهوري دور === {{Main|اطالوي جمهوريه جي تاريخ}} اٽلي 2 جون تي ٿيل 1946ع جي ريفرنڊم کان پوءِ جمهوريه بڻيو،<ref>{{Cite AV media|url=https://archive.org/details/1946-06-06_Damage_Foreshadows_A-Bomb_Test|title=Damage Foreshadows A-Bomb Test, 1946/06/06 (1946) |publisher=[[Universal Newsreel]]|year=1946|access-date=22 February 2012}}</ref> اهو ڏينهن ان کان پوءِ ''[[جمهوريه جو عيد]]'' طور ملهايو وڃي ٿو. اها پهريون ڀيرو هئي جو عورتن قومي سطح تي ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite web|title=Italia 1946: le donne al voto, dossier a cura di Mariachiara Fugazza e Silvia Cassamagnaghi |url=http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520041048/http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|archive-date=20 May 2011|access-date=30 May 2011}}; {{Cite news|title=La prima volta in cui le donne votarono in Italia, 75 anni fa|url=https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|access-date=24 August 2021|work=Il Post|date=10 March 2021|language=it-IT|archive-date=23 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823162103/https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|url-status=live}}</ref> وڪٽر ايمانوئل ٽئين جي پٽ، [[امبيرتو ٻيون]]، کي تخت ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. [[اٽلي جو آئين|جمهوري آئين]] 1948ع ۾ منظور ڪيو ويو. [[اٽلي ۽ اتحادي طاقتن جي وچ ۾ پيرس جو معاهدو]] تحت، [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] جي ڀرسان علائقا [[سوشلسٽ وفاقي جمهوريه يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] سان شامل ڪيا ويا، جنهن جي نتيجي ۾ [[استريائي-دلماتيني لڏپلاڻ]] ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 [[استريائي اطالوي|استريائي]] ۽ [[دلماتيني اطالوي]] لڏي ويا.<ref>{{Cite web|last=Tobagi|first=Benedetta|title=La Repubblica italiana {{!}} Treccani, il portale del sapere|url=http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305001726/http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|archive-date=5 March 2016|access-date=28 January 2015|publisher=Treccani.it}}</ref> اٽلي پنهنجون سڀ نوآبادياتي ملڪيتون وڃايون، جنهن سان [[اطالوي سلطنت]] ختم ٿي. [[File:Alcide de Gasperi 2.jpg|thumb|upright=.7|[[الچيدي دي گاسپري]]، جمهوريه جو [[اٽلي جي وزيراعظمن جي فهرست|پهريون]] [[اٽلي جو وزيراعظم]] ۽ [[يورپي يونين جا باني پيءُ|يورپي يونين جي باني پيئرن]] مان هڪ]] ڪميونسٽ قبضي جي خوف [[1948ع جي اطالوي عام چونڊن]] ۾ فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو، جتي [[ڪرسچن ڊيموڪريسي (اٽلي)|ڪرسچن ڊيموڪريٽن]]، [[الچيدي دي گاسپري]] جي اڳواڻي هيٺ، وڏي اڪثريت سان فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Cite book|last1=Lawrence S. Kaplan|url=https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|title=NATO 1948: The Birth of the Transatlantic Alliance |last2=Morris Honick|date=2007|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-3917-4|pages=52–55|access-date=5 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|archive-date=16 January 2024|url-status=live}}; {{Cite book|author=Robert Ventresca|title=From Fascism to Democracy: Culture and Politics in the Italian Election of 1948 |publisher=University of Toronto Press|date=2004|pages=236–37}}</ref> نتيجي طور، 1949ع ۾ اٽلي [[نيٽو]] جو ميمبر بڻيو. [[مارشل پلان]] معيشت کي بحال ڪيو، جنهن 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ اهڙو دور ڏٺو جيڪو [[اطالوي معاشي معجزو]] جي نالي سان مشهور آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي [[يورپي برادرين]] جو باني ملڪ بڻيو، جيڪي بعد ۾ يورپي يونين جو بنياد بڻيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، ملڪ ''[[ليڊ جا سال (اٽلي)|ليڊ جا سال]]'' نالي دور مان گذريو، جيڪو معاشي مشڪلاتن، خاص طور تي [[1973ع جو تيل بحران]]، سماجي تڪرارن ۽ دهشتگرد حملا ۽ قتل عام جي واقعن سان نمايان هو.<ref>{{Cite web|year=1995|title=Commissione parlamentare d'inchiesta sul terrorismo in Italia e sulle cause della mancata individuazione dei responsabili delle stragi (Parliamentary investigative commission on terrorism in Italy and the failure to identify the perpetrators)|url=http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819211212/http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-date=19 August 2006|access-date=2 May 2006|language=it}}; {{In lang|en|it|fr|de}} {{Cite web|title=Secret Warfare: Operation Gladio and NATO's Stay-Behind Armies|url=http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm#Documents|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060425182721/http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm|archive-date=25 April 2006|access-date=2 May 2006|publisher=Swiss Federal Institute of Technology / International Relation and Security Network}}; {{Cite web|date=24 June 2000|title=Clarion: Philip Willan, Guardian, 24 June 2000, p. 19 |url=http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329113138/http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|archive-date=29 March 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Cambridgeclarion.org}}</ref> معيشت ٻيهر بحال ٿي ۽ اٽلي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[جي-7]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ دنيا جي پنجين وڏي صنعتي قوم بڻجي ويو. بهرحال، قومي قرض مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي 100 سيڪڙو کان به وڌي ويو. 1992ع ۽ 1993ع جي وچ ۾، حڪومت جي نون مافيا مخالف قدمن جي نتيجي ۾ اٽلي [[سسلين مافيا]] طرفان ڪيل دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو.<ref>{{Cite web|date=8 March 2012|title=New Arrests for Via D'Amelio Bomb Attack|url=https://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013204755/http://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|archive-date=13 October 2012|access-date=9 February 2019|website=Corriere della Sera}}</ref> ووٽر، جيڪي سياسي جمود، وڏي عوامي قرضي ۽ [[اٽلي ۾ بدعنواني|بدعنواني]] کان مايوس هئا، جيڪا [[ماني پوليتي|صاف هٿن]] واري جاچ ذريعي ظاهر ٿي، بنيادي سڌارن جو مطالبو ڪرڻ لڳا. ڪرسچن ڊيموڪريٽ، جيڪي لڳ ڀڳ 50 سالن تائين حڪومت ڪندا رهيا هئا، بحران جو شڪار ٿيا ۽ ٽٽي مختلف ڌڙن ۾ ورهائجي ويا.<ref>The so-called "Second Republic" was born by forceps: not with a revolt of Algiers, but formally under the same Constitution, with the mere replacement of one ruling class by another: {{Cite journal|last=Buonomo|first=Giampiero|year=2015|title=Tovaglie pulite|journal=Mondoperaio Edizione Online}}</ref> ڪميونسٽن پاڻ کي هڪ [[سماجي جمهوريت پسند]] قوت طور ٻيهر منظم ڪيو. 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪن دوران، [[مرڪز-ساڄي اتحاد (اٽلي)|مرڪز-ساڄي اتحاد]] (جنهن تي ميڊيا جي واپاري شخصيت [[سلويو برلسڪوني]] جو غلبو هو) ۽ [[مرڪز-کاٻي اتحاد (اٽلي)|مرڪز-کاٻي اتحاد]] (جنهن جي اڳواڻي پروفيسر [[رومانو پروڊي]] ڪندو هو) باري باري حڪومت ڪندا رهيا. 21هين صديءَ جي شروعات ۾، اٽلي سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام جي هڪ ڊگهي دور مان گذريو، جيڪو بين الاقوامي بحرانن کان گهڻو متاثر ٿيو. 2008ع ۾ شروع ٿيندڙ [[عظيم معاشي بحران]] جا اثر ملڪ جي معيشت ۽ عوامي ماليات تي گهرا پيا، جنهن جي نتيجي ۾ [[سخت مالي پاليسيون]] اختيار ڪيون ويون ۽ استحڪام ۽ عالمي اعتبار کي يقيني بڻائڻ لاءِ [[ٽيڪنوڪريٽ]] يا وسيع اتحادي حڪومتن تي وڌيڪ ڀروسو ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|last=Hooper|first=John|date=16 November 2011|title=Mario Monti appoints technocrats to steer Italy out of economic crisis|url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319230844/https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|archive-date=19 March 2020|access-date=19 March 2020|work=The Guardian}}</ref> [[File:Imigrantes salvos no Mar Mediterrâneo - SALVAMAR 2015 (52149723177).jpg|300px|thumb|[[غير قانوني مهاجر]]، جيڪي 5 سيپٽمبر 2015ع تي [[ڪاتانيا]] جي اطالوي بندرگاهه ڏانهن [[بحر روم]] ذريعي سفر ڪري رهيا آهن]] 2010ع واري ڏهاڪي دوران، نئين وزيراعظم [[ماتيو رينزي]] طرفان ادارتي سڌارا متعارف ڪرائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون، جن جو مقصد سياسي نظام کي وڌيڪ مؤثر بڻائڻ ۽ انتظامي شاخ کي مضبوط ڪرڻ هو، پر اهي تجويزون [[2016ع جو اطالوي آئيني ريفرنڊم]] ۾ رد ٿي ويون.<ref>{{Cite news|date=12 December 2016|title=New Italian PM Paolo Gentiloni sworn in|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38295549|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191129122857/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38295549|archive-date=29 November 2019|access-date=19 March 2020|publisher=BBC News}}</ref> ساڳئي وقت، [[يورپي مهاجر بحران]] اٽلي کي [[يورپي يونين]] ۾ داخل ٿيڻ جي هڪ اهم مرڪزي دروازي جي حيثيت ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏي تعداد ۾ مهاجر ۽ پناهه گهرندڙ [[بحر روم]] رستي يورپ پهتا،<ref>{{Cite news|date=21 May 2018|title=What will Italy's new government mean for migrants?|url=https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401231010/https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|archive-date=1 April 2019|access-date=8 June 2018|work=The Local Italy}}</ref> خاص طور تي سب-صحارا آفريڪا مان.<ref>{{Cite news|date=18 July 2017|title=African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals|url=https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402002627/https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|archive-date=2 April 2019|access-date=8 June 2018|work=Reuters}}</ref> هن صورتحال جا اهم سماجي ۽ سياسي اثر ٿيا، جنهن سبب اميگريشن بابت عوامي بحث وڌيو ۽ [[عوام پسند]] سياسي پارٽين جي حمايت ۾ واڌ آئي.<ref>{{Cite news|title=Italy starts to show the strains of migrant influx|url=http://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429061446/https://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|archive-date=29 April 2017|access-date=10 January 2017|work=[[The Local]]}}; {{Cite news|title=Italy's far right jolts back from dead|url=http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|access-date=10 January 2017|work=Politico|date=3 February 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119122156/http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|archive-date=19 January 2017}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 May 2018|title=Opinion – The Populists Take Rome|url=https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|archive-date=3 January 2022|access-date=2 June 2018|work=The New York Times}}{{Cbignore}}</ref> [[اٽلي ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا]]، جيڪا 2020ع ۾ شروع ٿي، ملڪ جي عوامي صحت ۽ معاشي ڪارڪردگي کي سخت متاثر ڪيو، ۽ اڳ ۾ موجود ڍانچائي ڪمزورين کي وڌيڪ نمايان بڻايو.<ref>{{Cite news|last=Ellyatt|first=Holly|date=19 March 2020|title=Italy's lockdown will be extended, prime minister says as death toll spikes and hospitals struggle|url=https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319084719/https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|archive-date=19 March 2020|access-date=19 March 2020|publisher=CNBC}}</ref> ان جي جواب ۾، [[اٽلي ۾ ڪووڊ-19 لاڪ ڊائون|غير معمولي قدم اختيار ڪيا ويا]] ته جيئن معيشت کي سهارو ملي سگهي، جن مان ڪيترائي يورپي سطح تي گڏيل طور هم آهنگ ڪيا ويا.<ref>[https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041/ L'Italia pagherà il conto più salato della crisi post-epidemia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527124958/https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041|date=27 May 2020}}, AGI</ref><ref>{{Cite web|date=12 February 2021|title=Mario Draghi's new government to be sworn in on Saturday|url=http://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419104552/https://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|archive-date=19 April 2021|access-date=19 February 2021|website=The Guardian}}</ref> 2022ع ۾، [[جورجيا ميلوني]] اٽلي جي پهرين خاتون وزيراعظم طور حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=21 October 2022|title=Who is Giorgia Meloni? The rise to power of Italy's new far-right PM|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024023546/https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|archive-date=24 October 2022|access-date=24 October 2022|publisher=BBC News}}</ref> 4k27ce7owtk7h7e1m30dhp09u3wggv0 382499 382496 2026-06-03T10:22:01Z Intisar Ali 8681 /* جمهوري دور */ 382499 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|جون 2026}} {{Short description|ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = اطالوي جمهوريه | common_name = اٽلي | native_name = {{Lang|it|Repubblica Italiana<!--upper case see Italian wiki-->}} | image_flag = Flag of Italy.svg | image_coat = Emblem of Italy.svg | symbol_type = نشان | national_anthem = "{{Lang|it|[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]|italic=no}}"<br/>"اطالوين جو گيت"<div style="padding-top:0.5em;">{{Center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Italy (orthographic projection).svg|frameless]]|گلوب ڏيکاريو|[[File:EU-Italy.svg|upright=1.15|frameless]]|يورپي يونين جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[روم]] | coordinates = {{Coord|41|54|N|12|29|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ڏيهي ٻوليون | languages = ڏسو [[اٽلي جون ٻوليون|مکيه مضمون]] | official_languages = [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]^a {{Infobox|child=yes |label1 = [[اٽلي ڏانهن اميگريشن|قوميت]] {{Nobold|(2021)}}<ref name="id2020">{{Cite web|title=Indicatori demografici, anno 2020 |url=https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503091112/https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|archive-date=3 May 2021|access-date=3 May 2021}}</ref> | data1 = {{Unbulleted list|91% اطالوي|9% ٻيا}} }} | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap;|84% [[اٽلي ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|12% [[اٽلي ۾ لادينيت|لادينيت]]|4% [[اٽلي ۾ مذهب|ٻيا]]}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref>{{Cite web|date=September 2021|title=Special Eurobarometer 516|url=https://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629085321/http://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|archive-date=29 June 2023|access-date=2 June 2026|publisher=European Union: [[European Commission]]|via=[[European Data Portal]] (see Volume C: Country/socio-demographics: IT: Question D90.2.)}}</ref> | demonym = اطالوي | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[اٽلي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[سرجيو ماتاريلا]] | leader_title2 = [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[جورجيا ميلوني]] | leader_title3 = [[جمہوريه جي سينيٽ جو صدر (اٽلي)|سينيٽ جو صدر]] | leader_name3 = [[اگناتسيو لا روسا]] | leader_title4 = [[چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر]] | leader_name4 = [[لورينزو فونتانا]] | legislature = [[اطالوي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[جمہوريه جي سينيٽ (اٽلي)|جمہوريه جي سينيٽ]] | lower_house = [[چيمبر آف ڊپٽيز (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز]] | sovereignty_type = [[اٽلي جي تاريخ|تاريخي سياسي وحدتون]] | established_event1 = [[اٽلي جا قديم ماڻھو|اٽالڪ ماڻھو]] | established_date1 = قديم دور | established_event2 = [[قديم روم]]<br>[[رومي اٽلي]] | established_date2 = 753 ق م–476 ع | established_event3 = [[بربر بادشاهتون|رومي-بربر بادشاهتون]]<br>[[بازنطيني اٽلي]] | established_date3 = اوائلي وچون دور | established_event4 = [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست|اطالوي شهري رياستون ۽ علائقائي سياسي وحدتون]] | established_date4 = وچون دور ۽ جديد دور | established_event5 = [[اٽلي جي بادشاهت]] | established_date5 = 1861–1946<br>{{start date and age|1861|03|17|df=y}} | established_event6 = [[اطالوي سلطنت]] | established_date6 = 1869/1882–1960 | established_event7 = [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|اطالوي جمهوريه]] | established_date7 = {{start date and age|1946|06|02|df=y}} | area_km2 = 301,340 | area_footnote = <ref name="Central Intelligence Agency-2023">{{Cite web|date=23 August 2023|title=Italy|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=1 July 2021|access-date=28 August 2023|publisher=Central Intelligence Agency}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 November 2023|title=Italy country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218111602/https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|archive-date=18 December 2023|access-date=12 November 2023|publisher=BBC News}}</ref> | area_rank = 71هون | area_sq_mi = 116,347 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.24 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 58,915,561<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 25هون | population_density_km2 = 195.5 | population_density_sq_mi = auto<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 72هون | GDP_PPP = {{Increase}} $3.872&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=18 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 12هون | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $65,761<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 29هون | GDP_nominal = {{Increase}} $2.738&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 8هون | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $46,505<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 27هون | Gini = 32.5 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/steady/decrease--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|archive-date=9 October 2020|access-date=21 June 2022|publisher=European Commission}}</ref> | HDI = 0.915 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 29هون | currency = [[يورو]] (€)^b | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي گرمي وارو وقت|CEST]] | calling_code = [[+39]] ^c | cctld = [[.it]] | footnote_a = <span style="font-size:100%;">جرمن [[ڏکڻ ٽائرول]] ۽ [[فريولي-وينيتسيا جوليا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ فرينچ [[آئوستا وادي]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سلووين ٻولي|سلووين]] [[ٽريئستي صوبو]]، [[گوريتسيا صوبو]] ۽ فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[لاڊن ٻولي|لاڊن]] ڏکڻ ٽائرول، [[ترنتينو]] ۽ ٻين اترين علائقن ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[فريولي ٻولي|فريولي]] فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سارڊينيائي ٻولي|سارڊينيائي]] [[سارڊينيا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{Cite web|title=Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26 |url=http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|archive-date=26 February 2021|access-date=31 May 2018|publisher=Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna}}; {{Cite web|title=Regione Autonoma Friuli-Venezia Giulia – Comunità linguistiche regionali|url=https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904201140/https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|archive-date=4 September 2015|access-date=2 November 2020|website=regione.fvg.it}}</ref></span> | footnote_b = <span style="font-size:100%;">2002ع کان اڳ، [[اطالوي ليرا]]. يورو [[ڪامپيوني دي اٽاليا]] ۾ قبول ڪئي وڃي ٿي، پر ان جي سرڪاري ڪرنسي [[سوئس فرانڪ]] آهي.<ref>{{Cite web|date=14 July 2010|title=Comune di Campione d'Italia|url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430223743/http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|archive-date=30 April 2011|access-date=30 October 2010|publisher=Comune.campione-d-italia.co.it}}</ref></span> | footnote_c = <span style="font-size:100%;">ڪامپيوني دي اٽاليا کي فون ڪرڻ لاءِ سوئس ڪوڊ [[+41]] استعمال ڪرڻ ضروري آهي.</span> }} '''اٽلي'''،{{Efn|{{Lang|it|Italia}}, {{IPA|it|iˈtaːlja|pron|small=no|It-Italia.ogg}}}} سرڪاري طور '''اطالوي جمهوريه'''،{{Efn|{{Lang|it|ريپبلڪا اطاليانا|links=no}}, {{IPA|it|reˈpubblika itaˈljaːna|pron|small=no}}}} [[ڏکڻ يورپ|ڏکڻ]] ۽ [[اولهه يورپ]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي.{{Efn|اٽلي کي گهڻو ڪري اولهه يورپ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>اٽلي کي اولهه يورپي ملڪ طور بيان ڪندڙ علمي ڪم:{{Bulleted list |{{Cite book|last1=Hancock|first1=M. Donald|url=https://archive.org/details/politicsinwester00hanc_0|title=Politics in Western Europe: an introduction to the politics of the United Kingdom, France, Germany, Italy, Sweden, and the European Union|last2=Conradt|first2=David P.|last3=Peters|first3=B. Guy|last4=Safran|first4=William|last5=Zariski|first5=Raphael|date=11 November 1998|publisher=Chatham House Publishers|isbn=978-1-5664-3039-5|edition=2nd|quote=list of Western European countries Italy.|url-access=registration|ref=none}} |{{Cite book|last1=Ugo|first1=Ascoli|last2=Emmanuele|first2=Pavolini|title=The Italian welfare state in a European perspective: A comparative analysis|date=2016|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-3444-6|url=https://books.google.com/books?id=BEzRDAAAQBAJ&q=list+of+Western+European+countries+Italy|ref=none}} |{{Cite book|last1=Zloch-Christy|first1=Iliana|title=East-West Financial Relations: Current Problems and Future Prospects|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5213-9530-4|url=https://archive.org/details/eastwestfinancia00zloc|url-access=registration|quote=list of Western European countries Italy.|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Clout|first1=Hugh D.|title=Western Europe: Geographical Perspectives|date=1989|publisher=Longman Scientific & Technical|isbn=978-0-5820-1772-6|url=https://books.google.com/books?id=WGbIT90ppZsC|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Furlong|first1=Paul|title=Modern Italy: Representation and Reform|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-1349-7983-7|url=https://books.google.com/books?id=JNNsOl65D0AC&q=italy+western+European+country|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Hanf|first1=Kenneth|last2=Jansen|first2=Alf-Inge|title=Governance and Environment in Western Europe: Politics, Policy and Administration|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-3178-7917-6|url=https://books.google.com/books?id=31wSBAAAQBAJ&q=West+Europe+Italy|access-date=29 September 2019|ref=none}} }}</ref>|name=WE}} اهو [[اطالوي اپٻيٽ|هڪ اپٻيٽ]] تي مشتمل آهي، جيڪو [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي اترين زميني سرحد تي [[الپس]] آهن، ۽ ان سان گڏ [[اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|لڳ ڀڳ 800 ٻيٽ]] پڻ شامل آهن، جن مان خاص طور [[سسلي]] ۽ [[سارڊينيا]] اهم آهن. اٽلي اولهه ۾ [[فرانس]]؛ اتر ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[آسٽريا]]؛ اوڀر ۾ [[سلووينيا]]؛ ۽ ٻن [[انڪليو|انڪليوز]]، [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]]، سان زميني سرحدون رکي ٿو. ايراضي جي لحاظ کان اهو [[ايراضيءَ موجب يورپي ملڪن جي فهرست|يورپ جو ڏهون وڏو ملڪ]] آهي، جيڪو {{Convert|301340|km2|sqmi|abbr=on}} تي پکڙيل آهي، ۽ لڳ ڀڳ 59 ملين آبادي سان [[يورپي يونين]] جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو [[يورپي يونين جو رڪن ملڪ|رڪن ملڪ]] آهي. اٽلي جي گاديءَ جو هنڌ ۽ [[اٽلي جي شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] [[روم]] آهي؛ ٻين وڏن شهرن ۾ [[ميلان]]، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] آهي، [[نيپلز]]، [[تورين]]، [[پالرمو]]، [[بولونيا]]، [[فلورينس]]، [[جينووا]] ۽ [[وينس]] شامل آهن. [[اٽلي جي تاريخ]] ڪيترن ئي [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي. عيسائيت جي پکڙجڻ سان، روم [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] ۽ [[پاپائيت]] جو مرڪز بڻجي ويو. [[بربر حملا|بربر حملن]] ۽ ٻين سببن ڪري [[قديم دور جي آخري مرحلي]] ۽ [[اوائلي وچئين دور]] جي وچ ۾ [[اولهه رومي سلطنت جو زوال ۽ خاتمو]] ٿيو. يارهين صديءَ تائين [[اطالوي شهري رياستون]] ۽ [[سامونڊي جمهوريهون]] وڌيون، جن واپار ذريعي نئين خوشحالي آندي ۽ جديد سرمائيداريءَ لاءِ بنياد وڌا. [[اطالوي نشاةِ ثانيه]] پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران ڦهلي ڦولي ۽ [[نشاةِ ثانيه#پکڙجڻ|باقي يورپ تائين پکڙجي وئي]]. اطالوي ڳولائوئن پري اوڀر ۽ [[نئين دنيا]] ڏانهن نوان رستا دريافت ڪيا، جنهن سان [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۾ اهم حصو پيو. سياسي ۽ علائقائي ورهاستن جي صدين کان پوءِ، [[اٽلي جي بادشاهت]] 1861ع ۾ [[اطالوي آزاديءَ جون جنگيون|آزاديءَ جي جنگين]] ۽ [[هزارن جي مهم]] کان پوءِ قائم ٿي. اوڻيهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين، [[اٽلي ۾ صنعتڪاري|اٽلي صنعتڪاري ڪئي]] ۽ [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي سلطنت]] حاصل ڪئي، جڏهن ته [[ڏکڻ اٽلي|ڏکڻ]] گهڻي حد تائين غريب رهيو، جنهن سبب آمريڪا ڏانهن [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي مهاجر ڊائاسپورا]] پيدا ٿي. 1915ع کان 1918ع تائين، [[پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اٽلي]] [[پهريين عالمي جنگ]] ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|انتانت]] سان گڏ [[مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن]] خلاف وڙهيو. 1922ع ۾ [[اطالوي فاشزم|اطالوي فاشسٽ]] آمريت قائم ٿي. [[ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ دوران]]، اٽلي پهرين [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جو حصو هو، جيستائين [[ڪاسيبلي جي جنگبندي|جنگبندي]] [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] سان نه ٿي (1940–1943)، پوءِ [[اطالوي مزاحمت]] ۽ جرمن قبضي ۽ سهڪار ڪندڙ [[اطالوي سماجي جمهوريه|آر ايس آءِ]] کان [[اٽلي جي آزادي]] دوران اتحادي طاقتن جو هم جنگي ساٿي بڻيو (1943–1945). 1946ع ۾ بادشاهت کي [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|جمهوريه سان تبديل ڪيو ويو]] ۽ ملڪ [[اطالوي اقتصادي معجزو|مضبوط بحالي]] ڪئي. [[ترقي يافته ملڪ]] طور، [[اٽلي جي معيشت|ترقي يافته معيشت]] سان، اٽلي دنيا جو [[ناليوار جي ڊي پي موجب ملڪن جي فهرست|اٺون وڏو ناليوار جي ڊي پي]] رکي ٿو، يورپ جو [[پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|ٻيون وڏو پيداوار وارو شعبو]] رکي ٿو، ۽ [[علائقائي طاقت|علائقائي]] ۽ – [[وڏين طاقتن مان گهٽ ترين|گهٽ حد تائين]] – عالمي اقتصادي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو يورپي يونين جو [[اندروني ڇهه|باني]] ۽ [[يورپي يونين جا ٽي|اهم رڪن]] آهي، ۽ [[اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا#بين الاقوامي ادارا|ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو]] آهي. [[ثقافتي سپر پاور]] طور، اٽلي ڊگهي عرصي کان [[اطالوي فن|فن]]، [[اٽلي جي موسيقي|موسيقي]]، [[اطالوي ادب|ادب]]، [[اطالوي کاڌو|کاڌي]]، [[اطالوي فيشن|فيشن]]، [[اٽلي ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] جو مشهور عالمي مرڪز رهيو آهي، ۽ [[اطالوي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست|ڪيترين ايجادن ۽ دريافتن]] جو ذريعو آهي. هن وٽ [[ملڪ موجب عالمي ورثو ماڳ|سڀ کان وڌيڪ تعداد]] ۾ [[عالمي ورثو ماڳ]] ([[اٽلي ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|61]]) آهن ۽ اهو دنيا جو [[عالمي سياحت درجابندي|پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ]] آهي. == نالو<span class="anchor" id="Etymology"></span> == {{Main|اٽلي جو نالو}} ''اٽاليا'' جي اشتقاق بابت ڪيترائي مفروضا موجود آهن.<ref>Alberto Manco, ''Italia. Disegno storico-linguistico''. 2009, Naples: L'Orientale. {{ISBN|978-8-8950-4462-0}}.</ref> هڪ نظريي موجب اهو [[قديم يوناني]] اصطلاح مان نڪتو، جيڪو ''اٽالوئي'' جي زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ اٽالوئي هڪ قبيلو هو، جيڪو انهيءَ علائقي ۾ رهندو هو، جيڪو اڄ [[ڪلابريا]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اصل ۾ سمجهيو ويندو هو ته ان جو نالو ''ويتولي'' هو، ۽ ڪجهه عالمن جي راءِ آهي ته سندن [[ٽوٽم]]ي جانور ڳئون جو ٻچو هو ([[لاطيني]]: ''vitulus''؛ [[امبريائي]]: ''vitlo''؛ [[اوسڪن]]: ''Víteliú'')<!-- and named for the god of cattle, [[Mars (mythology)|Mars]] -->.<ref>J.P. Mallory and D.Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'' (London: Fitzroy and Dearborn, 1997), 24.</ref> ڪيترن قديم ليکڪن چيو آهي ته اهو نالو هڪ مقامي حڪمران [[اٽالس]] جي نالي تان پيو.<ref>Dionysius of Halicarnassus, ''Roman Antiquities'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B*.html 1.35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221215151343/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B%2A.html|date=15 December 2022}}, on LacusCurtius; Aristotle, ''Politics'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b#note-link2 7.1329b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910185719/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b|date=10 September 2015}}, on Perseus; Thucydides, ''The Peloponnesian War'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924213434/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200|date=24 September 2015}}, on Perseus</ref> اٽلي لاءِ قديم يوناني اصطلاح شروعات ۾ رڳو [[ڪلابريا|بروٽيم]] اپٻيٽ جي ڏکڻ حصي ۽ [[ڪاتانزارو]] ۽ [[ويبو والينتيا]] جي ڪجهه حصن لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[اوينوٽريا]] ۽ "اٽلي" جو وڏو تصور هڪ ٻئي جا مترادف بڻجي ويا، ۽ اهو نالو [[لوڪانيا]] جي اڪثر حصي تي به لاڳو ٿيڻ لڳو. رومي جمهوريه جي واڌ کان اڳ، اهو نالو يونانين طرفان [[ميسينا آبنائے]] ۽ [[ساليرنو نار|ساليرنو نارين]] ۽ [[تارانٽو نار|تارانٽو]] کي ملائيندڙ لڪير جي وچ واري زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا ڪلابريا سان مطابقت رکي ٿي. يونانين "اٽاليا" کي وڌيڪ وڏي علائقي تي لاڳو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>Pallottino, M., ''History of Earliest Italy'', trans. Ryle, M & Soper, K. in Jerome Lectures, Seventeenth Series, p. 50</ref> ڏکڻ ۾ "[[يوناني اٽلي]]" کان علاوه، مورخن هڪ "ايٽرسڪن اٽلي" جي وجود جو به امڪان ظاهر ڪيو آهي، جيڪو وچ اٽلي جي علائقن تي مشتمل هو.<ref>Giovanni Brizzi, Roma. Potere e identità: dalle origini alla nascita dell'impero cristiano, Bologna, Patron, 2012 p. 94</ref> [[رومي اٽلي]]، يعني ''اٽاليا''، جون سرحدون وڌيڪ واضح طور مقرر ٿيل آهن. ڪيٽو جي ''[[اوريجنيز]]'' اٽلي کي الپس جي ڏکڻ ۾ واقع سڄي اپٻيٽ طور بيان ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=cato+italy+south+of+the+Alps&pg=PT49|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7}}; {{Cite book|last=Levene|first=D. S.|url=https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108|title=Livy on the Hannibalic War|date=17 June 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5295-8|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152752/https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108#v=snippet&q=cato%20walls%20of%20Italy&f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live}}</ref> 264 ق م ۾ رومي اٽلي مرڪزي-اتر جي [[آرنو]] ۽ [[روبيڪون]] دريائن کان وٺي سڄي ڏکڻ تائين پکڙيل هئي. اتر وارو علائقو، [[سيسالپائن گال]]، جغرافيائي طور اٽلي جو حصو سمجهيو ويندو هو، 220ع ق م واري ڏهاڪي ۾ روم طرفان قبضو ڪيو ويو،<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000755/https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454#v=snippet&q=Tota%20Italia%20essays&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> پر سياسي طور الڳ رهيو. 42 ق م ۾ ان کي قانوني طور اٽلي جي انتظامي وحدت ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Williams|first=J. H. C.|url=https://books.google.com/books?id=RPj_FkEeVO4C&q=beyond+the+Rubicon|title=Beyond the Rubicon: Romans and Gauls in Republican Italy – J. H. C. Williams – Google Books|date=22 May 2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5300-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522000630/https://books.google.it/books?id=RPj_FkEeVO4C&dq=beyond+the+Rubicon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiI5YrC6rbkAhUvDmMBHXZOCMAQ6AEIKTAA|archive-date=22 May 2020}}; {{Cite book|last=Long|first=George|title=Decline of the Roman republic: Volume 2|year=1866}}; {{Cite web|last=Aurigemma|first=Salvatore|title=Gallia Cisalpina|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404054511/https://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|archive-date=4 April 2023|access-date=14 October 2014|website=treccani.it|publisher=Enciclopedia Italiana|language=it}}</ref> سارڊينيا، [[ڪورسيڪا]]، سسلي ۽ [[مالٽا]] کي 292ع ۾ [[ڊيوڪليشن]] اٽلي ۾ شامل ڪيو،<ref>{{Cite web|title=Italy (ancient Roman territory)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110232259/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|archive-date=10 November 2013|access-date=10 November 2013|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> جنهن سان آخري قديم دور جو اٽلي جديد [[اطالوي جاگرافيائي علائقو|اطالوي جاگرافيائي علائقي]] سان لڳ ڀڳ هم سرحد ٿي ويو.<ref>{{Cite web|title=La riorganizzazione amministrativa dell'Italia. Costantino, Roma, il Senato e gli equilibri dell'Italia romana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_%28Enciclopedia-Costantiniana%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119225335/https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_(Enciclopedia-Costantiniana)|archive-date=19 November 2021|access-date=19 November 2021|language=it}}</ref> لاطيني لفظ ''Italicus'' "اٽلي جي ماڻهو" لاءِ استعمال ٿيندو هو، يعني ''provincial'' يا [[رومي صوبو|رومي صوبي]] مان آيل ماڻهو جي ابتڙ.<ref>''Letters'' 9.23</ref> صفت ''italianus''، جنهن مان ''Italian'' نڪتو، [[وچئين دور جي لاطيني]] مان آهي ۽ [[اوائلي جديد دور]] دوران ''Italicus'' سان متبادل طور استعمال ٿيندي هئي.<ref>''ytaliiens'' (1265) [http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien TLFi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029191636/http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien|date=29 October 2018}}</ref> [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي جي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ٿي. [[لومبارڊ|لومبارڊن]] جي حملن کان پوءِ، ''اٽاليا'' سندن بادشاهت جي نالي طور برقرار رهي، ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] اندر ان جي [[اٽلي جي بادشاهت (پاڪ رومي سلطنت)|جانشين بادشاهت]] لاءِ به اهو نالو استعمال ٿيو.<ref>{{Cite web|title=IL COMUNE MEDIEVALE|url=https://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318214257/http://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|archive-date=18 March 2012|website=homolaicus.com}}</ref> == تاريخ == {{Main|اٽلي جي تاريخ}} === قبل تاريخ ۽ قديم دور === {{Main|قبل تاريخي اٽلي|اٽالڪ قومون|ايٽرسڪن تهذيب|يوناني نوآبادڪاري|ميگنا گريشيا}} [[File:Etruscan Painting 1.jpg|thumb|right|[[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] فريسڪو، [[مونتيروتسي نيڪروپولس]] ۾، 5هين صدي ق م]] [[هيٺيون پيلئوليٿڪ]] جا آثار، جيڪي 850,000 سال اڳ جا آهن، [[مونتي پوجيولو]] مان مليا آهن.<ref>{{Cite web|last=Society|first=National Geographic|title=Erano padani i primi abitanti d'Italia|url=http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626220707/http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|archive-date=26 June 2019|access-date=11 March 2019|website=National Geographic}}</ref> سڄي اٽلي ۾ کوٽاين مان 200,000 سال اڳ وچين پيلئوليٿڪ دور ۾ [[نينڊرٿال]] جي موجودگي ظاهر ٿي آهي،<ref>Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. {{ISBN|0-3064-6463-2}}.</ref> جڏهن ته [[اوائلي جديد انسان|جديد انسان]] لڳ ڀڳ 40,000 سال اڳ [[ريپارو موڪي]] ۾ ظاهر ٿيا.<ref>42.7–41.5 ka ([[68–95–99.7 rule|1σ CI]]). {{Cite journal|last=Douka|first=Katerina|display-authors=etal|year=2012|title=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy)|journal=Journal of Human Evolution|volume=62|issue=2|pages=286–299|doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009|pmid=22189428|bibcode=2012JHumE..62..286D }}; {{Cite web|date=29 January 2010|title=Istituto Italiano di Preistoria e Protostoria|url=http://www.iipp.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015231105/http://www.iipp.it/|archive-date=15 October 2013|publisher=IIPP|access-date=15 August 2017}}</ref> رومي دور کان اڳ واري اٽلي جا [[اٽلي جا قديم ماڻھو|قديم ماڻھو]] [[پروٽو-انڊو-يورپي|انڊو-يورپي]] هئا، خاص طور [[اٽالڪ قومون]]. ممڪن غير انڊو-يورپي يا [[قبل انڊو-يورپي ٻوليون|قبل انڊو-يورپي]] ورثي وارن مکيه تاريخي ماڻهن ۾ [[ايٽرسڪن]]، سسلي جا [[ايلميئن]] ۽ [[سيڪاني]]، ۽ قبل تاريخي [[سارڊينيائي ماڻھو]] شامل آهن، جن [[نوراجڪ تهذيب]] کي جنم ڏنو. ٻين قديم آبادين ۾ [[ريئتيائي ماڻھو]] ۽ [[ڪاموني]] شامل آهن، جيڪي [[والڪامونيڪا ۾ پٿريلي چٽساليون|والڪامونيڪا جي پٿريلي چٽسالين]] لاءِ مشهور آهن.<ref>{{Cite web|title=Rock Drawings in Valcamonica|url=https://whc.unesco.org/en/list/94|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703183257/http://whc.unesco.org/en/list/94|archive-date=3 July 2010|access-date=29 June 2010|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> هڪ قدرتي ممي، [[اوئٽسي]]، جيڪا 3400–3100 ق م جي آهي، 1991ع ۾ [[سيميلاون]] گليشيئر مان دريافت ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Bonani|first1=Georges|last2=Ivy|first2=Susan D.|display-authors=etal|year=1994|title=AMS {{SimpleNuclide|Carbon|14}} Age Determination of Tissue, Bone and Grass Samples from the Ötzal Ice Man|url=http://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|url-status=live|journal=Radiocarbon|volume=36|issue=2|pages=247–250|doi=10.1017/s0033822200040534|archive-url=https://web.archive.org/web/20100720211402/https://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|archive-date=20 July 2010|access-date=4 February 2016|doi-access=free}}</ref> پهريان نوآبادڪار [[فينيقيه|فينيقي]] هئا، جن سسلي ۽ سارڊينيا جي ڪنارن تي [[ايمپوريم (قديم دور)|واپاري مرڪز]] قائم ڪيا. انهن مان ڪجهه ننڍا شهري مرڪز بڻيا ۽ [[يوناني نوآبادين]] سان گڏوگڏ ترقي ڪئي.<ref>{{Cite journal|last1=Raclot|first1=Thierry|last2=Oudart|first2=Hugues|date=January 2000|title=CORPS GRAS ET OBESITE Acides gras alimentaires et obésité: aspects qualitatifs et quantitatifs|journal=Oléagineux, Corps gras, Lipides|volume=7|issue=1|pages=77–85|doi=10.1051/ocl.2000.0077|issn=1258-8210|doi-access=free}}</ref> 8هين ۽ 7هين صدي ق م دوران، [[پٿيڪوسائي]] ۾ يوناني نوآباديون قائم ٿيون، جيڪي آخرڪار اطالوي اپٻيٽ جي ڏکڻ ۽ سسلي جي سامونڊي ڪناري تائين پکڙجي ويون؛ اهو علائقو بعد ۾ [[ميگنا گريشيا]] جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>Emilio Peruzzi, ''Mycenaeans in early Latium'', (Incunabula Graeca 75), Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri, Roma, 1980</ref> [[آيونيائي]]، [[ڊوريائي يوناني|ڊوريائي]] نوآبادڪارن، [[سيراڪيوز وارا|سيراڪيوزن]] ۽ [[اڪائيائي (قبيلو)|اڪائيائين]] ڪيترائي شهر قائم ڪيا. [[اٽلي جي يوناني نوآبادڪاري|يوناني نوآبادڪاري]] [[اٽالڪ قومون|اٽالڪ قومن]] کي جمهوري حڪومتي صورتن ۽ اعليٰ فني ۽ ثقافتي اظهار سان رابطي ۾ آندو.<ref>{{Cite web|title=II 1987: Uomini e vicende di Magna Grecia |url=https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204123345/https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|archive-date=4 February 2021|access-date=31 January 2021|website=bpp.it}}</ref> === قديم روم === {{Main|قديم روم|اٽلي ۾ رومي واڌ|رومي اٽلي}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Colosseo 2020.jpg | caption1 = [[ڪولوسيئم]]، جنهن کي وڏي پيماني تي قديم تاريخ جي تعمير ۽ انجنيئرنگ جي عظيم ترين ڪمن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو | image2 = Roman Empire Trajan 117AD.png|275 | caption2 = {{legend|#b23938|117ع ۾ [[رومي سلطنت]] پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي<ref>{{Cite book|last=Bennett, Julian|url=https://books.google.com/books?id=qk_tofvS8EsC|title=Trajan: Optimus Princeps : a Life and Times|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-16524-2}}</ref>}} {{legend|#d28989|[[تابع رياست|تابع رياستون]]}} }} اٽلي جي تاريخ ڪيترين [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last1=Carl Waldman |url=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |title=Encyclopedia of European Peoples |last2=Catherine Mason |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-1-4381-2918-1 |page=586 |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |archive-date=11 March 2023 |url-status=live}}; {{Cite book |last=Mommsen |first=Theodor |author-link=Theodor Mommsen |title=[[History of Rome (Mommsen)|History of Rome]], Book II: From the Abolition of the Monarchy in Rome to the Union of Italy |publisher=Reimer & Hirsel |year=1855 |location=Leipzig}}; {{Cite book |last=Lazenby |first=John Francis |url=https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze |title=Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War |date=4 February 1998 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-3004-0 |page=[https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze/page/29 29] |quote=Italy homeland of the Romans. |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> قديم روم، جيڪو وچ اٽلي ۾ [[ٽائبر درياهه]] تي هڪ آبادڪاري هو، [[روم جو بنياد|753 ق م ۾ قائم ٿيو]] ۽ 244 سالن تائين بادشاهي نظام هيٺ حڪمراني ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=24 November 2009 |title=Rome founded {{!}} 21 April, 753 B.C. |url=https://www.history.com/this-day-in-history/april-21/rome-founded |access-date=10 April 2025 |website=HISTORY |language=en}}</ref> 509 ق م ۾، رومن، سينيٽ ۽ عوام ([[SPQR]]) واري حڪومت جي حمايت ڪندي، [[رومي بادشاهت جو خاتمو|بادشاهت کي نيڪالي ڏني]] ۽ هڪ اشرافي جمهوريه قائم ڪئي.<ref>{{Cite journal|last=Sanders|first=Henry A.|date=1908|title=The Chronology of Early Rome|url=https://www.jstor.org/stable/261793|journal=Classical Philology|volume=3|issue=3|pages=316–329|doi=10.1086/359186|jstor=261793|s2cid=161535192|issn=0009-837X |quote=It has come to be second nature ... to date the founding of Rome [to] 753 BC [and] the first year of the Republic [to] 509&nbsp;BC.|url-access=subscription}}</ref> اطالوي اپٻيٽ، جنهن جو نالو ''اٽاليا'' هو، رومي واڌ دوران هڪ متحد وحدت ۾ گڏ ڪيو ويو؛ نون علائقن جي فتح اڪثر [[سامنائيٽ جنگيون|ٻين اٽالڪ قبيلن]]، [[رومي-ايٽرسڪن جنگيون|ايٽرسڪنن]]، [[رومي-گالي جنگيون|سيلٽن]] ۽ [[پائرهڪ جنگ|يونانين]] جي قيمت تي ٿي. مقامي قبيلن ۽ شهرن جي اڪثريت سان هڪ مستقل اتحاد قائم ٿيو، ۽ روم اولهه يورپ، اتر آفريڪا ۽ [[وچ اوڀر جي تاريخ#يوناني ۽ رومي سلطنت|وچ اوڀر]] جي فتح شروع ڪئي. 44 ق م ۾ [[جوليس سيزر]] جي قتل کان پوءِ، روم هڪ وڏي سلطنت بڻجي ويو، جيڪا [[رومي برطانيه|برطانيه]] کان [[ميسوپوٽيميا (رومي صوبو)|فارس]] جي سرحدن تائين پکڙيل هئي، ۽ سڄي ڀونوچ سمنڊ جي حوض کي پنهنجي اندر آڻي ڇڏيو، جتي يوناني، رومي ۽ ٻيون ثقافتون گڏجي هڪ طاقتور تهذيب ۾ تبديل ٿيون. پهرئين شهنشاهه [[آگسٽس]] جي ڊگهي حڪومت امن ۽ خوشحالي جو دور شروع ڪيو. رومي اٽلي سلطنت جو [[ميٽروپول]]، رومن جو وطن ۽ گاديءَ واري هنڌ جو علائقو رهيو.<ref>{{Cite journal|last=Morcillo|first=Marta García|title=The Glory of Italy and Rome's Universal Destiny in Strabo's Geographika, in: A. Fear – P. Liddel (eds), Historiae Mundi. Studies in Universal History. Duckworth: London 2010: 87–101. |url=https://www.academia.edu/362374|url-status=live|journal=Historiae Mundi: Studies in Universal History|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073554/https://www.academia.edu/362374|archive-date=14 January 2022|access-date=20 November 2021}}; {{Cite book|last=Keaveney|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|title=Arthur Keaveney: ''Rome and the Unification of Italy''|date=January 1987|publisher=Croom Helm|isbn=978-0-7099-3121-8|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000835/https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}; {{Cite book|last=Billanovich|first=Giuseppe|url=https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13|title=Libreria Universitaria Hoepli, Lezioni di filologia, Giuseppe Billanovich e Roberto Pesce: ''Corpus Iuris Civilis, Italia non erat provincia, sed domina provinciarum'', Feltrinelli, p.363|publisher=Roberto Pesce|year=2008|isbn=978-8-8965-4309-2|language=it|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000801/https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13#v=onepage&q=Italia%20domina%20provinciarum&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> [[رومي سلطنت جي تاريخ|سلطنت جي پهرين ٻن صدين]] ۾ بي مثال استحڪام جو دور ڏٺو ويو، جيڪو [[پيڪس رومانا]] ({{Literal translation|رومي امن}}) جي نالي سان مشهور آهي. روم [[رومي سلطنت جون سرحدون|پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي وسعت]] [[ٽراجن]] جي دور ۾ حاصل ڪئي ({{Reign|98|117|era=AD}})، پر وڌندڙ پريشانين ۽ زوال جو دور [[ڪوموڊس]] جي دور ۾ شروع ٿيو ({{Reign|180|192}}).<ref>{{Cite web |date=10 June 2024 |title=Five Good Emperors |url=https://www.britannica.com/topic/Five-Good-Emperors |access-date=4 August 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Gibbon |first=Edward |title=The History of the Decline And Fall of the Roman Empire |date=1776 |chapter=The Decline And Fall in the West – Chapter 4 |chapter-url=https://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |author-link=Edward Gibbon |access-date=27 June 2017 |archive-date=24 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824100850/http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |url-status=live}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور]]، جنهن ۾ [[جرمنڪ-رومي رابطا|جرمنڪ قومن جا وڏا حملا]] شامل هئا، رومي سلطنت جي زوال جو سبب بڻيو. رومي سلطنت تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي، جنهن وٽ وڏي اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ فوجي طاقت هئي.<ref>{{Cite web |date=4 June 2024 |title=The Roman Empire at its greatest expansion |url=https://trizioeditore.it/en/blogs/notizie/impero-romano-massima-espansione-mappa-storia |access-date=10 April 2025 |website=Trizio Editore |language=en}}</ref> پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي، ان جو علائقو {{Convert|5|e6km2|abbr=off}} هو.<ref>{{Cite journal|last=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|year=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}; {{Cite journal|last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D|year=2006|title=East–West Orientation of Historical Empires|url=http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|url-status=live|journal=Journal of World-Systems Research|volume=12|issue=2|page=222|doi=10.5195/JWSR.2006.369|issn=1076-156X|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|archive-date=17 May 2016|access-date=6 February 2016|doi-access=free}}</ref> [[رومي سلطنت جو ورثو|رومي ورثي]] مغربي تهذيب تي گهرو اثر وڌو ۽ جديد دنيا کي شڪل ڏني. لاطيني مان نڪتل [[رومانس ٻوليون|رومانس ٻولين]] جو وسيع استعمال، [[رومي انگ|عددي نظام]]، جديد مغربي الفابيٽ ۽ ڪئلينڊر، ۽ عيسائيت جو عالمي مذهب طور اڀرڻ، رومي غلبي جي ڪيترن ئي ورثن مان آهن.<ref>{{Cite book|last=Richard|first=Carl J.|title=Why we're all Romans: the Roman contribution to the western world|publisher=Rowman & Littlefield|year=2010|isbn=978-0-7425-6779-5|edition=1st pbk.|location=Lanham, MD|pages=xi–xv}}</ref> === وچون دور === {{Main|وچئين دور ۾ اٽلي}} [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اوڊواڪر جي بادشاهت]] هيٺ آيو، ۽ پوءِ [[اوستروگوٿ]] ان تي قابض ٿيا.<ref>{{Cite book|last=Sarris|first=Peter|title=Empires of faith: the fall of Rome to the rise of Islam, 500–700|publisher=Oxford UP|year=2011|isbn=978-0-1992-6126-0|edition=1st. pub.|location=Oxford|page=118}}</ref> حملن جي نتيجي ۾ بادشاهتن جو افراتفري وارو سلسلو پيدا ٿيو ۽ مبينا "[[اونداهو دور (تاريخ نويسي)|اونداهو دور]]" شروع ٿيو. 6هين صديءَ ۾ هڪ ٻئي [[جرمنڪ قومون|جرمنڪ قبيلي]]، [[لومبارڊن]]، جي حملي بازنطيني موجودگي کي گهٽائي ڇڏيو ۽ اپٻيٽ جي سياسي وحدت ختم ڪري ڇڏي. اتر ۾ [[لومبارڊ بادشاهت]] ٺهي، وچ-ڏکڻ تي پڻ لومبارڊن جو ڪنٽرول هو، ۽ ٻيا حصا بازنطيني رهيا.<ref>{{Cite web|title=History of Italy|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929150112/https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|archive-date=29 September 2022|access-date=29 September 2022|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> [[File:Marco Polo Mosaic from Palazzo Tursi.jpg|thumb|right|upright=.7|[[مارڪو پولو]]، 13هين صديءَ جو ڳولائو]] لومبارڊ بادشاهت 8هين صديءَ جي آخر ۾ [[شارليمان]] جي هٿان [[فرانڪيا]] ۾ ضم ٿي وئي ۽ اٽلي جي بادشاهت بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|title=Carolingian and post-Carolingian Italy, 774–962|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007160553/https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|archive-date=7 October 2022|access-date=7 October 2022|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> فرانڪن [[پاپائي رياستون]] ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي. 13هين صديءَ تائين سياست [[پاڪ رومي شهنشاهه|پاڪ رومي شهنشاهن]] ۽ پاپائيت جي لاڳاپن تي غالب رهي، جتي شهري رياستون عارضي فائدي لاءِ اڳئين ڌر ([[گبيلين]]) يا پوئين ڌر ([[گويلف]]) سان گڏ ٿينديون هيون.<ref>{{Cite book|last=Nolan|first=Cathal J.|title=The age of wars of religion, 1000–1650: an encyclopedia of global warfare and civilization |publisher=Greenwood Press|year=2006|isbn=978-0-3133-3045-2|edition=1. publ.|location=Westport (Connecticut)|page=360}}</ref> جرمنڪ شهنشاهه ۽ رومي پونٽف وچئين دور جي يورپ جون [[عالمي طاقتون]] بڻجي ويا. بهرحال، [[سرماياداري تڪرار]] ۽ گويلفن ۽ گبيلينن جي وچ ۾ ٽڪراءُ اتر ۾ شهنشاهي-جاگيرداري نظام کي ختم ڪري ڇڏيو، جتي شهرن آزادي حاصل ڪئي.<ref>{{Cite book|last=Jones|first=Philip|author-link=Philip Jones (historian)|title=The Italian city-state: from Commune to Signoria|publisher=Clarendon Press|year=1997|isbn=978-0-1982-2585-0|location=Oxford|pages=55–77}}</ref> 1176ع ۾، شهري رياستن جي [[لومبارڊ ليگ]] پاڪ رومي شهنشاهه [[فريڊرڪ بارباروسا]] کي شڪست ڏني، جنهن سان انهن جي آزادي يقيني ٿي. شهري رياستن، جهڙوڪ ميلان، فلورينس ۽ وينس، مالياتي ترقي ۾ نهايت اهم جدت وارو ڪردار ادا ڪيو، بئنڪنگ جي طريقن کي تيار ڪندي، ۽ سماجي تنظيم جي نون روپن کي ممڪن بڻائيندي.<ref>{{Cite book|last=Niall|first=Ferguson|title=The Ascent of Money: The Financial History of the World|publisher=Penguin|year=2008}}</ref> ساحلي ۽ ڏاکڻن علائقن ۾، سامونڊي جمهوريهن ڀونوچ سمنڊ تي غلبو حاصل ڪيو ۽ مشرق ڏانهن واپار تي اجارو قائم ڪيو. اهي آزاد [[ٿالاسوڪريسي|سامونڊي طاقت واريون]] شهري رياستون هيون، جن ۾ واپارين وٽ ڪافي طاقت هئي. جيتوڻيڪ اهي اشرافي حڪومتون هيون، پر انهن طرفان ڏنل نسبي سياسي آزادي علمي ۽ فني ترقي لاءِ سازگار هئي.<ref name="Lane">{{Cite book|last=Lane|first=Frederic C.|title=Venice, a maritime republic|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1991|isbn=978-0-8018-1460-0|edition=4. print.|location=Baltimore|page=73}}</ref> سڀ کان مشهور سامونڊي جمهوريهون وينس، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] هيون.<ref>G. Benvenuti – Le Repubbliche Marinare. Amalfi, Pisa, Genova, Venezia – Newton & Compton editori, Roma 1989; Armando Lodolini, ''Le repubbliche del mare'', Biblioteca di storia patria, 1967, Roma. {{Cite book|last=Peris|first=Persi|title=Conoscere l'Italia|publisher=Istituto Geografico De Agostini|year=1982|pages=74}}; {{Cite web|title=Repubbliche Marinare|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829104758/http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|archive-date=29 August 2019|access-date=13 September 2019|website=Treccani.it|publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana|language=it}}; {{Cite web|title=Repubbliche marinare|url=https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101131949/https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|archive-date=1 January 2020|access-date=13 September 2019|website=thes.bncf.firenze.sbn.it|publisher=[[قومي مرڪزي لائبريري (فلورينس)]]|language=it}}</ref> هر هڪ کي پرڏيهي زمينن، ٻيٽن، ايڊرياٽڪ، ايجيئن ۽ ڪاري سمنڊن جي علائقن، ۽ ويجهي اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ واپاري نوآبادين تي غلبو حاصل هو.<ref>{{Cite book|last=Zorzi|first=Alvise|author-link=Alvise Zorzi|url=https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|title=Venice: The Golden Age, 697 – 1797 |publisher=Abbeville Press|year=1983|isbn=0-8965-9406-8|location=New York|page=255|access-date=16 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202182132/https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|archive-date=2 February 2023|url-status=live}}</ref> {{Multiple image | align = right | total_width = 345 | direction = horizontal | width1 = 280 | image1 = Naval Jack of Italy.svg | width2 = 280 | image2 = Republik Venedig Handelswege01-IT.png | alt2 = نقشو | footer = کاٻي: [[اطالوي بحريه]] جو جهنڊو. گھڙيال جي رخ ۾، مٿئين کاٻي کان: [[وينس جي جمهوريه|وينس]]، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] جا نشان.<br/>ساڄي: واپاري رستا، [[جينووا جون نوآباديون|جينووا]] ۽ [[اسٽاتو دا مار|وينس]] جون نوآباديون. }} وينس ۽ جينووا يورپ جا اوڀر ڏانهن دروازا هئا، ۽ نفيس شيشي جا ٺاهيندڙ هئا، جڏهن ته فلورينس ريشم، اون، بئنڪنگ ۽ زيورن جو مرڪز هو. پيدا ٿيل دولت وڏن عوامي ۽ خانگي فني منصوبن جي سرپرستي لاءِ استعمال ٿي. انهن جمهوريهن [[صليبي جنگون|صليبي جنگين]] ۾ حصو ورتو، مدد ۽ ٽرانسپورٽ مهيا ڪئي، پر بنيادي طور سياسي ۽ تجارتي موقعن جي پيروي ڪئي.<ref name=Lane/> اٽلي پهريون علائقو هو جتي اهي معاشي تبديليون محسوس ٿيون، جن [[تجارتي انقلاب]] ڏانهن واٽ هموار ڪئي: وينس [[قسطنطنيه جي لٽ|بازنطيني گاديءَ واري شهر کي لٽڻ]] ۽ [[مارڪو پولو]] جي ايشيا ڏانهن سفرن جي مالي مدد ڪرڻ جي قابل ٿي؛ پهرين يونيورسٽيون اطالوي شهرن ۾ ٺهيون، ۽ [[اڪويناس]] جهڙن عالمن عالمي شهرت حاصل ڪئي؛ سرمائيداري ۽ بئنڪنگ خاندان فلورينس ۾ اڀريا، جتي [[دانتي]] ۽ [[جوتو]] لڳ ڀڳ 1300ع ۾ سرگرم هئا.<ref name="See">{{Cite web |last=Sée |first=Henri |title=Modern Capitalism Its Origin and Evolution |url=http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007010542/http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |archive-date=7 October 2013 |access-date=29 August 2013 |website=University of Rennes |publisher=Batoche Books}}</ref> ڏکڻ ۾، سسلي 9هين صديءَ ۾ [[سسلي جي امارت|عرب اسلامي امارت]] بڻجي چڪي هئي، جيڪا 11هين صديءَ جي آخر ۾ [[اطالو-نارمن]] جي فتح تائين خوشحال رهي؛ انهن ڏکڻ اٽلي جي اڪثر لومبارڊ ۽ بازنطيني شهزادگين سان گڏ ان کي فتح ڪيو.<ref>{{cite book |last=Ali |first=Ahmed Essa with Othman |title=Studies in Islamic civilization: the Muslim contribution to the Renaissance |year=2010 |publisher=International Institute of Islamic Thought |location=Herndon, VA |isbn=978-1-56564-350-5 |pages=38–40}}</ref> پوءِ اهو علائقو [[سسلي جي بادشاهت]] ۽ [[نيپلز جي بادشاهت]] جي وچ ۾ ورهايو ويو.{{efn|نيپلز جي بادشاهت جو اصطلاح مورخ استعمال ڪن ٿا، پر ان جي حڪمرانن نه، جن اصل نالو 'سسلي جي بادشاهت' برقرار رکيو، يعني ٻه سسلي جون بادشاهتون موجود هيون.}}<ref>Eleni Sakellariou, ''Southern Italy in the Late Middle Ages: Demographic, Institutional and Economic Change in the Kingdom of Naples, c.1440–c.1530'' (Brill, 2012), pp. 63–64.</ref> 1348ع واري [[ڪاري موت]] شايد اٽلي جي آبادي جو هڪ ٽيون حصو ماري ڇڏيو.<ref>Stéphane Barry and Norbert Gualde, "The Biggest Epidemics of History" (La plus grande épidémie de l'histoire), in ''L'Histoire'' n° 310, June 2006, pp. 45–46; "[https://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml Plague]". Brown University. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831003435/http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml|date=31 August 2009}}</ref> === اوائلي جديد دور === {{Main|اطالوي نشاةِ ثانيه|اوائلي جديد اٽلي جي تاريخ}} [[File:Italy 1494.svg|thumb|upright=.8|right|1494ع ۾ [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] کان اڳ [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست#آخري وچون دور|اطالوي رياستون]]]] 1400ع ۽ 1500ع جي ڏهاڪن دوران، اٽلي [[نشاةِ ثانيه]] جو جنم هنڌ ۽ مرڪز هو. هن دور وچئين دور کان جديد دور ڏانهن منتقلي کي ظاهر ڪيو ۽ واپاري شهرن جي گڏ ڪيل دولت ۽ حاڪم خاندانن جي سرپرستيءَ سان وڌايو ويو.<ref name="strathern">Strathern, Paul ''The Medici: Godfathers of the Renaissance'' (2003)</ref> اطالوي سياسي وحدتون هاڻي علائقائي رياستون هيون، جن تي عملي طور شهزادن جي حڪومت هئي، جيڪي واپار ۽ انتظاميه تي ڪنٽرول رکندا هئا، ۽ سندن درٻارون فنون ۽ سائنسن جا مرڪز بڻجي ويون. اهي شهزادگيون سياسي خاندانن ۽ واپاري خاندانن، جهڙوڪ فلورينس جا [[ميڊيچي]]، جي اڳواڻي هيٺ هيون. [[مغربي ڦوٽ]] جي خاتمي کان پوءِ، نئين چونڊيل [[پوپ مارٽن پنجون]] [[پاپائي رياستون|پاپائي رياستن]] ڏانهن موٽي آيو ۽ اٽلي کي اولهه عيسائيت جو واحد مرڪز طور بحال ڪيو. [[ميڊيچي بئنڪ]] پاپائيت جو قرض ڏيندڙ ادارو بڻيو، ۽ ڪليسا ۽ نون سياسي خاندانن جي وچ ۾ اهم لاڳاپا قائم ٿيا.<ref name="strathern"/><ref>[http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm Peter Barenboim, Sergey Shiyan, ''Michelangelo: Mysteries of Medici Chapel'', SLOVO, Moscow, 2006]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511133416/http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm|date=11 May 2011}}. {{ISBN|5-8505-0825-2}}.</ref> [[File:Leonardo self.jpg|thumb|upright=.7|[[ليونارڊو دا ونچي]]، مثالي [[نشاةِ ثانيه انسان]]، پنهنجي تصوير ۾ ({{circa}} 1512)]] 1453ع ۾، [[پوپ نڪولس پنجون]] جي بازنطينين جي مدد لاءِ ڪوششن باوجود، [[قسطنطنيه]] جو شهر [[عثماني سلطنت|عثمانين]] جي قبضي ۾ آيو. ان سبب [[نشاةِ ثانيه ۾ يوناني عالم|يوناني عالمن]] ۽ متنن جي اٽلي ڏانهن لڏپلاڻ ٿي، جنهن يوناني [[انسان پرستي]] جي ٻيهر دريافت کي وڌيڪ هٿي ڏني.<ref>Encyclopædia Britannica, ''Renaissance'', 2008, O.Ed.; Har, Michael H. ''History of Libraries in the Western World'', Scarecrow Press Incorporate, 1999. {{ISBN|0-8108-3724-2}}. Norwich, John Julius, ''A Short History of Byzantium'', 1997, Knopf. {{ISBN|0-6794-5088-2}}.</ref> انسان پرست حڪمرانن، جهڙوڪ [[فيديريڪو دا مونتيفيلترو]] ۽ [[پوپ پائيس ٻيون]]، [[مثالي شهر|مثالي شهرن]] جي قيام لاءِ ڪم ڪيو، ۽ [[اربينو]] ۽ [[پيئنزا]] جو بنياد وڌو. [[پيڪو ديلا ميراندولا]] ''[[انسان جي عظمت تي خطبو]]'' لکيو، جنهن کي نشاةِ ثانيه جو منشور سمجهيو وڃي ٿو. فنون ۾، اطالوي نشاةِ ثانيه صديون تائين يورپي فن تي غالب اثر رکيو، فنڪارن جهڙوڪ [[ليونارڊو دا ونچي]]، [[بوتيچيلي]]، [[مائيڪل اينجلو]]، [[رافائيل]]، [[جوتو]]، [[دوناتيلو]] ۽ [[تيشيان]]، ۽ معمارن جهڙوڪ [[فليپو برونيلليسڪي]]، [[اندريا پالاديو]] ۽ [[دوناتو برامانتي]] سان. سامونڊي جمهوريهن مان اطالوي [[اطالوي ڳولائوئن جي فهرست|ڳولائو]] ۽ ناوَچالڪ، عثمانين کان بچندي هندستان ڏانهن متبادل رستو ڳولڻ لاءِ بيتاب، ائٽلانٽڪ ملڪن جي بادشاهن کي پنهنجون خدمتون پيش ڪندا هئا ۽ [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۽ آمريڪا جي نوآبادڪاري جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سڀ کان نمايان ڳولائوئن ۾ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] شامل هو، جنهن جي [[ڪرسٽوفر ڪولمبس جا سفر|1492ع واري سفر]] آمريڪا سان مسلسل يورپي رابطو، نوآبادڪاري ۽ استحصال شروع ڪيو؛<ref>Encyclopædia Britannica, 1993 ed., Vol. 16, pp. 605ff / Morison, ''Christopher Columbus'', 1955 ed., pp. 14ff</ref> [[جان ڪيبٽ]]، جنهن [[نارسمن|نارس]] کان پوءِ اتر آمريڪا جي پهرين دستاويزي يورپي کوجنا ڪئي؛<ref>{{Cite web|year=2007|title=''Catholic Encyclopedia'' "John & Sebastian Cabot"|url=http://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518005335/https://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|archive-date=18 May 2020|access-date=17 May 2008|publisher=newadvent}}</ref> ۽ [[آمريگو ويسپوچي]]، جنهن جي سفرن انهن زمينن کي نئون کنڊ، يعني "نئين دنيا"، طور تصديق ڪيو، جنهن کي پوءِ سندس نالي تي رکيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Eric Martone|url=https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|title=Italian Americans: The History and Culture of a People|publisher=ABC-CLIO|year=2016|isbn=978-1-6106-9995-2|page=504|access-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001055/https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Greene|first=George Washington|author-link=George Washington Greene|url=https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13|title=The Life and Voyages of Verrazzano|publisher=Folsom, Wells, and Thurston|year=1837|location=Cambridge University|page=13|access-date=18 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000806/https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live|via=Google Books}}</ref> وينس، نيپلز، فلورينس، ميلان ۽ پاپائيت جي وچ ۾ [[اٽالڪ ليگ]] نالي دفاعي اتحاد قائم ٿيو. [[لورينزو دي ميڊيچي|لورينزو ''دي ميگنيفيسنٽ'' دي ميڊيچي]] نشاةِ ثانيه جو سڀ کان وڏو سرپرست هو؛ سندس مدد ليگ کي ترڪن جي [[اوترانتو جو گهيرو|حملي کي ناڪام ڪرڻ]] جي قابل بڻايو. بهرحال، اهو اتحاد 1490ع واري ڏهاڪي ۾ ٽٽي پيو؛ [[فرانس جو چارلس اٺون]] جي حملي اپٻيٽ ۾ جنگين جي هڪ سلسلي جي شروعات ڪئي. [[اعليٰ نشاةِ ثانيه]] دوران، [[جوليس ٻيون]] (1503–1513) جهڙا پوپ اٽلي تي ڪنٽرول لاءِ پرڏيهي بادشاهن خلاف وڙهيا؛ [[پال ٽيون]] (1534–1549) يورپي طاقتن جي وچ ۾ امن لاءِ ثالثي کي ترجيح ڏني. اهڙن تڪرارن جي وچ ۾، ميڊيچي پوپن [[ليو ڏهون]] (1513–1521) ۽ [[ڪليمنٽ ستون]] (1523–1534) جرمني، انگلينڊ ۽ ٻين هنڌن ۾ [[پروٽيسٽنٽ اصلاح]] کي منهن ڏنو. 1559ع ۾، فرانس ۽ هبسبرگن جي وچ ۾ [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] جي خاتمي تي، اٽلي جو لڳ ڀڳ اڌ حصو، يعني ڏکڻ واريون [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]]، [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]]، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جون بادشاهتون ۽ [[ميلان جو ڊچي]]، اسپيني حڪمراني هيٺ هو، جڏهن ته ٻيو اڌ آزاد رهيو؛ ڪيترائي رياستون رسمي طور اڃا به پاڪ رومي سلطنت جو حصو رهيون. پاپائيت [[جوابي اصلاح]] شروع ڪئي، جنهن جا اهم واقعا هي هئا: [[ٽرينٽ ڪائونسل]] (1545–1563)؛ [[گريگورين ڪئلينڊر]] جي قبوليت؛ [[جيسوئٽ چين مشن]]؛ [[فرانسيسي مذهبي جنگيون]]؛ [[ٽيهه سالن جي جنگ]] (1618–1648) جو خاتمو؛ ۽ [[وڏي ترڪي جنگ]]. اطالوي معيشت 1600ع ۽ 1700ع جي ڏهاڪن ۾ زوال پذير ٿي. [[File:Flag of the Cispadane Republic.svg|thumb|[[چيسپاداني جمهوريه]] جو جهنڊو، پهريون [[اطالوي ترنگو]] جيڪو ڪنهن خودمختيار اطالوي رياست اختيار ڪيو (1797)]] [[اسپيني جانشيني جي جنگ]] (1700–1714) دوران، آسٽريا اٽلي ۾ اسپيني علائقن جو وڏو حصو، يعني ميلان، نيپلز ۽ سارڊينيا حاصل ڪيو؛ پوءِ 1720ع ۾ سارڊينيا سسلي جي بدلي ۾ هائوس آف ساووي کي ڏني وئي. بعد ۾ بوربن خاندان جي هڪ شاخ سسلي ۽ نيپلز جي تخت تي ويٺي. [[نيپوليني جنگيون|نيپوليني جنگين]] دوران، اتر ۽ وچ اٽلي کي فرانس جي [[ڀيڻ جمهوريهون]] طور ٻيهر منظم ڪيو ويو، ۽ پوءِ [[اٽلي جي بادشاهت (نيپوليني)|اٽلي جي بادشاهت]] طور.<ref>Napoleon Bonaparte, "The Economy of the Empire in Italy: Instructions from Napoleon to Eugène, Viceroy of Italy", ''Exploring the European Past: Texts & Images'', Second Edition, ed. Timothy E. Gregory (Mason: Thomson, 2007), 65–66.</ref> ڏکڻ کي نيپولين جي ڀيڻوئي [[جواڪيم مورا]] هلائيندو هو. 1814ع جي [[ويانا ڪانگريس]] 18هين صديءَ جي آخر واري صورتحال بحال ڪئي، پر [[فرانسيسي انقلاب]] جا آدرش ختم نه ٿي سگهيا، ۽ 19هين صديءَ جي شروعات جي [[سياسي اٿل پٿل|سياسي اٿل پٿلن]] دوران ٻيهر ظاهر ٿيا. ڪنهن اطالوي رياست طرفان [[اطالوي ترنگو]] جي پهرين قبوليت، [[چيسپاداني جمهوريه]]، [[نيپوليني اٽلي جا جهنڊا|نيپوليني اٽلي]] دوران ٿي، فرانسيسي انقلاب کان پوءِ، جنهن قومي [[خود اراديت]] جي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite book |last1=Maiorino |first1=Tarquinio |title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera |last2=Marchetti Tricamo |first2=Giuseppe |last3=Zagami |first3=Andrea |publisher=Arnoldo Mondadori Editore |year=2002 |isbn=978-8-8045-0946-2 |page=156 |language=it}} [http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm The tri-coloured standard]. Getting to Know Italy, Ministry of Foreign Affairs (retrieved 5 October 2008). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223131121/http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm|date=23 February 2008}}.</ref> هي واقعو [[ترنگو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي.<ref>Article 1 of the law n. 671 of 31 December 1996 ("National celebration of the bicentenary of the first national flag")</ref> === اتحاد === {{Main|اٽلي جو اتحاد}} [[اٽلي جي بادشاهت جو جنم]] اطالوي قومپرستن ۽ [[هائوس آف ساووي]] سان وفادار شاهپرستن جي ڪوششن جو نتيجو هو، جن سڄي [[اطالوي اپٻيٽ]] تي مشتمل هڪ گڏيل بادشاهت قائم ڪرڻ ٿي چاهي. 19هين صديءَ جي وچ تائين، وڌندڙ [[اطالوي قومپرستي]] انقلاب جو سبب بڻجي.<ref>{{Cite web|title=Risorgimento in 'Dizionario di Storia'|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922035556/https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|archive-date=22 September 2022|access-date=22 September 2022|website=treccani.it|language=it-IT}}</ref> 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ، اٽلي جي سياسي ۽ سماجي اتحاد واري تحريڪ، يعني [[ريسورجي مينتو]]، اٽلي کي رياستن جي گڏجڻ ۽ انهن کي پرڏيهي ڪنٽرول کان آزاد ڪرڻ ذريعي متحد ڪرڻ لاءِ اڀري. هڪ انقلابي شخصيت محب وطن صحافي [[جوزيپي ماتسيني]] هو، جنهن 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سياسي تحريڪ [[نوجوان اٽلي]] جو بنياد وڌو؛ هو وحداني جمهوريه جو حامي هو ۽ وسيع قومپرست تحريڪ جي وڪالت ڪندو هو. 1847ع ۾ "[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]" جي پهرين عوامي پرفارمنس ٿي، جيڪو 1946ع ۾ قومي ترانو بڻيو.<ref>{{Cite book|last1=Maiorino|first1=Tarquinio|last2=Marchetti Tricamo|first2=Giuseppe|last3=Zagami|first3=Andrea|title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera|year=2002|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|language=it|isbn=978-8-8045-0946-2|page=18}}; {{Cite web|title=Fratelli d'Italia|url=https://www.quirinale.it/page/inno|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426052752/https://www.quirinale.it/page/inno|archive-date=26 April 2023|access-date=1 October 2021|language=it}}</ref> {{Multiple image | align = right | image1 = Giuseppe Mazzini.jpg | width1 = 173 | image2 = Giuseppe Garibaldi 1861.jpg | width2 = 138 | footer = [[جوزيپي ماتسيني]] (کاٻي)، اطالوي انقلابي تحريڪ جو انتهائي اثرائتو اڳواڻ؛ ۽ [[جوزيپي گاريبالدي]] (ساڄي)، جديد دور جي عظيم ترين جرنيلن مان هڪ طور مشهور<ref name="scholar and patriot">{{cite web |url={{Google books|iWK7AAAAIAAJ |page=PA133 |keywords=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time |text= |plainurl=yes}}|title=Scholar and Patriot|publisher=Manchester University Press|via=Google Books}}</ref> ۽ ڏکڻ آمريڪا ۽ يورپ ۾ پنهنجي فوجي ڪارنامن سبب "ٻن جهانن جو هيرو" طور سڃاتو ويندڙ،<ref>{{Cite web|title=Giuseppe Garibaldi (Italian revolutionary)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226091529/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|archive-date=26 February 2014|access-date=6 March 2014}}</ref> جنهن ڪيترين فوجي مهمن ۾ وڙهيو، جيڪي [[اٽلي جو اتحاد|اطالوي اتحاد]] تائين پهتيون }} نوجوان اٽلي جو سڀ کان مشهور ميمبر انقلابي ۽ جنرل [[جوزيپي گاريبالدي]] هو،<ref>Denis Mack Smith, ''Modern Italy: A Political History'', (University of Michigan Press, 1997) p. 15. A literary echo may be found in the character of Giorgio Viola in Joseph Conrad's ''[[Nostromo]]''.</ref> جنهن ڏکڻ اٽلي ۾ اتحاد لاءِ جمهوري مهم جي اڳواڻي ڪئي. بهرحال، [[سارڊينيا جي بادشاهت (1720–1861)|سارڊينيا جي بادشاهت]] ۾ هائوس آف ساووي جي اطالوي بادشاهت، جنهن جي حڪومت [[ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير]] هلائي رهيو هو، به متحد اطالوي رياست قائم ڪرڻ جا ارادا رکندي هئي. يورپ ۾ پکڙيل [[1848ع جا لبرل انقلاب|1848ع جي لبرل انقلابن]] جي پس منظر ۾، [[آسٽريا-هنگري|آسٽريا]] خلاف هڪ ناڪام [[پهرين اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] جو اعلان ڪيو ويو. 1855ع ۾، سارڊينيا [[ڪريميائي جنگ]] ۾ برطانيا ۽ فرانس جو اتحادي بڻيو.<ref>Enrico Dal Lago, "Lincoln, Cavour, and National Unification: American Republicanism and Italian Liberal Nationalism in Comparative Perspective". ''The Journal of the Civil War Era'' 3#1 (2013): 85–113.; William L. Langer, ed., ''An Encyclopedia of World Cup History''. 4th ed. 1968. pp 704–7.</ref> سارڊينيا 1859ع جي [[ٻي اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] ۾ فرانس جي مدد سان آسٽريائي سلطنت خلاف وڙهيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[لومباردي]] آزاد ٿي. [[پلومبيئرز معاهدو|پلومبيئرز معاهدي]] جي بنياد تي، سارڊينيا [[ساووي]] ۽ [[نيس]] فرانس کي حوالي ڪيا، اهڙو واقعو جنهن [[نيسارڊ لڏپلاڻ]] جو سبب بڻيو.<ref>{{Cite web|date=28 August 2017|title="Un nizzardo su quattro prese la via dell'esilio" in seguito all'unità d'Italia, dice lo scrittore Casalino Pierluigi|url=https://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219165302/http://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|archive-date=19 February 2020|access-date=14 May 2021|language=it}}</ref> 1860–1861ع ۾، گاريبالدي نيپلز ۽ سسلي ۾ اتحاد واري مهم جي اڳواڻي ڪئي.<ref>Mack Smith, Denis (1997). ''Modern Italy; A Political History''. Ann Arbor: The University of Michigan Press. {{ISBN|0-4721-0895-6}}.</ref> [[تيانو]] گاريبالدي ۽ [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون]]، سارڊينيا جي آخري بادشاهه، جي مشهور ملاقات جو هنڌ هو، جنهن دوران گاريبالدي وڪٽر ايمانوئل سان هٿ ملايو ۽ کيس [[اٽلي جو بادشاهه]] ڪري سلام ڪيو. ڪاوير 1860ع ۾ گاريبالدي جي ڏکڻ اٽلي کي سارڊينيا جي بادشاهت سان اتحاد ۾ شامل ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان سان سارڊينيا جي حڪومت کي 17 مارچ 1861ع تي [[اٽلي جي بادشاهت جو اعلان|متحد اطالوي بادشاهت جو اعلان]] ڪرڻ جي اجازت ملي،<ref>{{Cite news|date=17 March 2017|title=Everything you need to know about March 17th, Italy's Unity Day|url=https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617212538/https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|archive-date=17 June 2017|access-date=17 July 2017}}</ref> ۽ وڪٽر ايمانوئل ٻيون ان جو پهريون بادشاهه بڻيو. 1865ع ۾ بادشاهت جي گادي تورين کان فلورينس منتقل ڪئي وئي. 1866ع ۾، وڪٽر ايمانوئل ٻيون، [[پروشيا]] سان اتحاد ڪندي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران، [[ٽين اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] وڙهي، جنهن جي نتيجي ۾ اٽلي [[وينيتو|وينيتيا]] کي پاڻ ۾ شامل ڪيو. آخرڪار، 1870ع ۾، جڏهن فرانس [[فرانڪو-پروشين جنگ]] دوران روم ڇڏي ڏنو، اطالوين [[روم تي قبضو|پاپائي رياستن تي قبضو ڪيو]]، اتحاد مڪمل ٿيو، ۽ گادي روم منتقل ڪئي وئي.<ref name="scholar and patriot"/> === لبرل دور === {{Main|اٽلي جي بادشاهت|اطالوي ڊائاسپورا|اطالوي سلطنت|پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ}} {{Multiple image | align = right | image1 = VictorEmmanuel2.jpg | width1 = 125 | image2 = Camillo Benso Cavour di Ciseri.jpg | width2 = 141 | footer = [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون]] (کاٻي) ۽ [[ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير]] (ساڄي)، اتحاد جون اهم شخصيتون، ترتيبوار متحد اٽلي جا پهريان بادشاهه ۽ وزيراعظم بڻيا. }} سارڊينيا جو آئين 1861ع ۾ سڄي اٽلي تائين وڌايو ويو، ۽ نئين رياست لاءِ بنيادي آزاديون مهيا ڪيون ويون؛ پر چونڊ قانونن بي ملڪيت طبقن کي ٻاهر رکيو. نئين بادشاهت هڪ پارلياماني آئيني بادشاهت طور هلائي وئي، جنهن تي لبرلن جو غلبو هو. جيئن اتر اٽلي تيزيءَ سان صنعتي ٿيو، ڏکڻ ۽ اتر جا ڳوٺاڻا علائقا غير ترقي يافته ۽ وڌيڪ آبادي وارا رهيا، جنهن سبب لکين ماڻهو لڏپلاڻ ڪرڻ تي مجبور ٿيا ۽ [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي ۽ اثرائتي ڊائاسپورا]] کي هٿي ملي. [[اطالوي سوشلسٽ پارٽي]] طاقت ۾ وڌي، جنهن روايتي لبرل ۽ قدامت پسند اسٽيبلشمينٽ کي چئلينج ڪيو. 19هين صديءَ جي آخري ٻن ڏهاڪن ۾، اٽلي آفريڪا ۾ [[اطالوي اريٽريا|اريٽريا]]، [[اطالوي صوماليا|صوماليا]]، [[اطالوي ٽرپوليطانيا|ٽرپوليطانيا]] ۽ [[اطالوي سيرينيڪا|سيرينيڪا]] کي ماتحت ڪري [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي طاقت]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |title=The Italian Colonial Empire |url=http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224012449/http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |archive-date=24 February 2012 |access-date=17 June 2012 |publisher=All Empires |quote=At its peak, just before WWII, the Italian Empire comprehended the territories of present time Italy, Albania, Rhodes, Dodecanese, Libya, Ethiopia, Eritrea, the majority of Somalia and the little concession of Tientsin in China}}</ref><ref>(Bosworth (2005), p. 49.)</ref> 1913ع ۾ مردن لاءِ عام ووٽ جو حق اختيار ڪيو ويو. [[پهريين عالمي جنگ]] کان اڳ واري دور تي [[جيوواني جيوليٽي]] جو غلبو رهيو، جيڪو 1892ع ۽ 1921ع جي وچ ۾ پنج ڀيرا وزيراعظم رهيو. [[File:Trento 3 novembre 1918.jpg|thumb|3 نومبر 1918ع تي، فاتح [[ويتوريو وينيتو جي جنگ]] کان پوءِ، [[ترنتو]] ۾ اطالوي گهوڙيسوار]] [[پهريين عالمي جنگ ۾ اٽلي جي شموليت|اٽلي 1915ع ۾ پهريين عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو]]، جنهن جو مقصد قومي اتحاد کي مڪمل ڪرڻ هو، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ جي نقطه نظر کان ان کي چوٿين اطالوي آزاديءَ جي جنگ به سمجهيو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web|date=6 March 2015|title=Il 1861 e le quattro Guerre per l'Indipendenza (1848–1918) |url=http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075828/http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|archive-date=19 March 2022|access-date=12 March 2021|language=it}}</ref> جيئن [[اٽلي جو اتحاد|اٽلي جي اتحاد]] جي پڄاڻي.<ref>{{Cite web|title=La Grande Guerra nei manifesti italiani dell'epoca|url=http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923183754/http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|archive-date=23 September 2015|access-date=12 March 2021|language=it}}; {{Cite book|last=Genovesi|first=Piergiovanni|url=https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41|title=Il Manuale di Storia in Italia, di Piergiovanni Genovesi|date=11 June 2009|publisher=FrancoAngeli|isbn=978-8-8568-1868-0|language=it|access-date=12 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41#v=snippet&q=%22quarta%20guerra%20d'indipendenza%22&f=false|archive-date=16 January 2024|url-status=live}}</ref> اٽلي، جيڪو ظاهري طور [[جرمن سلطنت|جرمن]] ۽ [[آسٽرو-هنگريائي]] سلطنتن سان [[ٽرپل الائنس (1882)|ٽرپل الائنس]] ۾ اتحادي هو، 1915ع ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان شامل ٿيو، ۽ [[لنڊن جو معاهدو (1915)|وعدي]] تحت پهريين عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو، جنهن ۾ وڏن علائقائي فائدن جو واعدو شامل هو: اولهه [[انر ڪارنيولا]]، اڳوڻو [[آسٽريائي لٽرل]] ۽ [[دلماتيا]]، گڏوگڏ [[عثماني سلطنت]] جا ڪجهه حصا. اتحادي فتح ۾ ملڪ جي حصي سبب ان کي "[[بگ فور (پهريين عالمي جنگ)|بگ فور]]" طاقتن مان هڪ جي حيثيت ملي. فوج جي ٻيهر تنظيم ۽ جبري ڀرتي اطالوي فتحن جو سبب بڻيا. آڪٽوبر 1918ع ۾، اطالوين هڪ وڏي جارحاڻي مهم شروع ڪئي، جيڪا [[ويتوريو وينيتو جي جنگ]] ۾ فتح تي ختم ٿي.<ref>Burgwyn, H. James: ''Italian foreign policy in the interwar period, 1918–1940.'' Greenwood Publishing Group, 1997. p. 4. {{ISBN|0-2759-4877-3}}. Schindler, John R.: ''Isonzo: The Forgotten Sacrifice of the Great War.'' Greenwood Publishing Group, 2001. p. 303. {{ISBN|0-2759-7204-6}}. Mack Smith, Denis: ''Mussolini.'' Knopf, 1982. p. 31. {{ISBN|0-3945-0694-4}}.</ref> هن اطالوي محاذ تي جنگ جي پڄاڻي ڪئي، آسٽرو-هنگريائي سلطنت جي ٽٽڻ کي يقيني بڻايو، ۽ ٻن هفتن کان به گهٽ عرصي ۾ جنگ کي [[جرمني سان جنگبندي|ختم ڪرڻ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جنگ دوران 650,000 کان وڌيڪ اطالوي سپاهي ۽ ايترا ئي عام شهري مارجي ويا،<ref>{{Cite book|last=Mortara|first=G|title=La Salute pubblica in Italia durante e dopo la Guerra|publisher=Yale University Press|year=1925|location=New Haven}}</ref> ۽ بادشاهت ڏيوالپڻي جي ڪناري تي هئي. [[سينٽ-جرمين-آن-لي جو معاهدو (1919)|سينٽ-جرمين-آن-لي جو معاهدو]] (1919) ۽ [[راپالو جو معاهدو (1920)|راپالو جو معاهدو]] (1920) [[ترنتينو]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول]]، [[جوليئن مارچ]]، [[استريا]]، [[ڪوارنر نار]] ۽ دلماتيا جي شهر [[زادار|زارا]] کي اٽلي ۾ شامل ڪرڻ جي اجازت ڏني. بعد واري [[روم جو معاهدو (1924)|روم جي معاهدي]] (1924) سبب [[فيومي]] اٽلي سان شامل ٿيو. اٽلي کي لنڊن جي معاهدي ۾ واعدو ڪيل ٻيا علائقا نه مليا، تنهنڪري [[بينيتو موسوليني]] هن نتيجي کي "[[ڪٽيل فتح]]" قرار ڏنو، جنهن [[فاشسٽ اٽلي (1922–1943)|اطالوي فاشزم جي اڀار]] ۾ مدد ڪئي. مورخ "ڪٽيل فتح" کي هڪ "سياسي افسانو" سمجهن ٿا، جنهن کي فاشسٽن [[اطالوي سامراجيت]] کي ڀڙڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو.<ref>G.Sabbatucci, ''La vittoria mutilata'', in AA.VV., ''Miti e storia dell'Italia unita'', Il Mulino, Bologna 1999, pp.101–106</ref> اٽلي کي [[قومون جي ليگ]] جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل ۾ مستقل سيٽ ملي. === فاشسٽ حڪومت ۽ ٻي عالمي جنگ === {{Main|فاشسٽ اٽلي|ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اطالوي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اٽلي ۾ هولوڪاسٽ}} [[File:Mussolini mezzobusto.jpg|thumb|upright=.7|left|فاشسٽ آمر [[بينيتو موسوليني]] پاڻ کي ''[[دوچي]]'' سڏائيندو هو ۽ 1922ع کان [[اٽلي ۾ فاشسٽ حڪومت جو زوال|1943ع ۾ پنهنجي معزولي]] تائين ملڪ تي حڪومت ڪئي.]] عظيم جنگ جي تباهي کان پوءِ پيدا ٿيل [[ٻه ڳاڙها سال|سوشلسٽ تحريڪن]]، جيڪي [[روسي انقلاب]] کان متاثر هيون، سڄي اٽلي ۾ جوابي انقلاب ۽ دٻاءُ جو سبب بڻيون. لبرل اسٽيبلشمينٽ، سوويت طرز جي انقلاب کان ڊڄندي، موسوليني جي اڳواڻي هيٺ ننڍي [[نيشنل فاشسٽ پارٽي]] جي حمايت شروع ڪئي. آڪٽوبر 1922ع ۾، نيشنل فاشسٽ پارٽي جي [[بليڪ شرٽس]] هڪ [[عوامي مظاهرو]] ۽ "[[روم ڏانهن مارچ]]" وارو ڪُو منظم ڪيو. بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئل ٽيون]] موسوليني کي [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] مقرر ڪيو، هٿياربند ٽڪراءَ کان سواءِ اقتدار فاشسٽن ڏانهن منتقل ڪندي.<ref>{{Cite book|last=Lyttelton|first=Adrian|title=The Seizure of Power: Fascism in Italy, 1919–1929 |date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4155-5394-0|location=New York|pages=75–77}}; {{Cite news|title=March on Rome {{!}} Italian history|url=https://www.britannica.com/event/March-on-Rome|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504055509/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/508871/March-on-Rome|archive-date=4 May 2015|access-date=25 July 2017|work=Encyclopædia Britannica}}</ref> موسوليني سياسي پارٽين تي پابندي وڌي ۽ ذاتي آزاديون گهٽايون، آمريت قائم ڪندي. انهن قدمن عالمي ڌيان حاصل ڪيو ۽ [[نازي جرمني]] ۽ [[شاهي جاپان]] ۾ ساڳين آمريتن کي متاثر ڪيو. [[فاشزم]] اطالوي قومپرستي ۽ سامراجيت تي ٻڌل هو، ۽ رومي ۽ [[وينسي سلطنت|وينسي سلطنتن]] جي ورثي جي بنياد تي [[ارڊينٽزم|ارڊينٽسٽ دعوائن]] وسيلي اطالوي ملڪيتن کي وڌائڻ چاهيندو هو.<ref>{{Cite book|last=Rodogno|first=Davide|author-link=Davide Rodogno|title=Fascism's European Empire: Italian Occupation during the Second World War|date=2006|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|page=88}}; {{Cite book|last=Kallis|first=Aristotle A.|title=Fascist ideology: territory and expansionism in Italy and Germany, 1922–1945 |date=2000|publisher=Routledge|location=London, England; New York City, USA|pages=41}}; {{Cite book|last1=Ball|first1=Terence|title=The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought|last2=Bellamy|first2=Richard|pages=133}}; {{Cite book|last=Stephen J. Lee|url=https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157|title=European Dictatorships, 1918–1945 |date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4154-5484-1|pages=157–158|access-date=8 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001320/https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> انهيءَ سبب فاشسٽ [[مداخلت پسند پرڏيهي پاليسي]] ۾ مصروف رهيا. 1935ع ۾، موسوليني [[ٻي اطالو-ابيسينيائي جنگ|ايٿوپيا تي حملو ڪيو]] ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عالمي اڪيلائي پيدا ٿي. اٽلي [[قومون جي ليگ]] مان نڪري ويو. پوءِ اٽلي [[اسٽيل جو معاهدو|نازي جرمني سان اتحاد]] ڪيو ۽ [[ٽرائيپارٽائيٽ پيڪٽ|جاپاني سلطنت]] سان گڏ ٿيو، ۽ [[اسپيني گهرو جنگ]] ۾ [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي مضبوط حمايت ڪئي. اپريل 1939ع ۾، اٽلي [[البانيا تي اطالوي حملو|البانيا تي حملو ڪيو]]. اٽلي 10 جون 1940ع تي ٻي عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو. ان تاريخ تائين فرانس عملي طور [[فرانس جي جنگ]] هارائي چڪو هو. مختلف وقتن تي، اطالوي [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي قبضو|برطانوي صومالي لينڊ]]، [[مصر تي اطالوي حملو|مصر]]، [[بلقان مهم (ٻي عالمي جنگ)|بلقان]] ۽ اوڀر محاذن تي اڳتي وڌيا. بهرحال، اهي [[اوڀر محاذ تي اطالوي شموليت|اوڀر محاذ]] سان گڏ [[اوڀر آفريقي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اوڀر آفريقي]] ۽ [[اتر آفريقي مهم|اتر آفريقي]] مهمن ۾ شڪست کائي ويا، ۽ آفريڪا ۽ بلقان ۾ پنهنجا علائقا وڃائي ويٺا. [[اطالوي جنگي ڏوهه|اطالوي جنگي ڏوهن]] ۾ [[عدالت کان ٻاهر قتل]] ۽ [[نسلي صفائي]] شامل هئا،<ref>James H. Burgwyn (2004). [http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005 General Roatta's war against the partisans in Yugoslavia: 1942] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054155/http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005|date=21 September 2013}}, Journal of Modern Italian Studies, Volume 9, Number 3, pp. 314–329(16)</ref> جن ۾ لڳ ڀڳ 25,000 ماڻهن، خاص طور يوگوسلاوين، کي [[اطالوي حراستي ڪيمپ|اطالوي حراستي ڪيمپن]] ۽ ٻين هنڌن ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. [[يوگوسلاو پارٽيزنز]] جنگ دوران ۽ ان کان پوءِ نسلي اطالوي آبادي خلاف پنهنجا ڏوهه ڪيا، جن ۾ [[فوئبي قتل عام]] شامل هئا. جولاءِ 1943ع ۾ [[سسلي تي اتحادي حملو]] شروع ٿيو، جنهن 25 جولاءِ تي [[اٽلي ۾ فاشسٽ حڪومت جو زوال|فاشسٽ حڪومت جي خاتمي]] جو سبب بڻيو. بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئل ٽيون]] جي حڪم سان موسوليني کي معزول ۽ گرفتار ڪيو ويو. 3 سيپٽمبر تي، اٽلي [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] تي صحيح ڪئي،<!-- it became effective on 8 Sept---> جنهن برطانيا ۽ آمريڪا سان جنگ ختم ڪئي. جرمن، اطالوي فاشسٽن جي مدد سان، اتر ۽ وچ اٽلي تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا ([[آپريشن آڪسي]]). ملڪ جنگ جو ميدان رهيو، جڏهن ته اتحادي ڏکڻ کان اڳتي وڌندا رهيا. [[File:01 partigiani a milano1.jpg|thumb|اپريل 1945ع ۾ [[اٽلي جي آزادي]] تائين پهچندڙ آخري بغاوت دوران ميلان ۾ [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]]]] اتر ۾، جرمنن [[اطالوي سماجي جمهوريه]] (RSI) قائم ڪئي، جيڪا هڪ نازي [[ڪٺ پتلي رياست]] ۽ [[سهڪاريت پسند|سهڪاريت پسند]] حڪومت هئي، جنهن ۾ موسوليني کي جرمن پيراٽروپرن طرفان [[گران ساسو ريڊ|بچائڻ]] کان پوءِ اڳواڻ مقرر ڪيو ويو. اطالوي فوجن جو باقي حصو [[اطالوي هم جنگي فوج]] ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن اتحادي طاقتن سان گڏ وڙهيو، جڏهن ته موسوليني سان وفادار ٻيون اطالوي فوجون [[نيشنل ريپبلڪن آرمي]] ۾ جرمنن سان گڏ وڙهڻ لاءِ چونڊيو. جرمن فوجن، RSI جي سهڪار سان، قتل عام ڪيا ۽ هزارين يهودين کي موت جي ڪيمپن ڏانهن جلاوطن ڪيو. جنگبندي کان پوءِ واري دور ۾ [[اطالوي مزاحمت]] اڀري، جنهن [[آپريشن آڪسي|نازي جرمن قابضن]] ۽ سهڪاريت پسندن خلاف گوريلا جنگ وڙهي.<ref>G. Bianchi, ''La Resistenza'', in: AA.VV., ''Storia d'Italia'', vol. 8, pp. 368–369.</ref> هن دور جو هڪ پاسو [[اطالوي گهرو جنگ]] هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پارٽيزنن ۽ فاشسٽ RSI فوجن جي وچ ۾ ويڙهه ٿي.<ref>{{Cite web|title=Storia della guerra civile in Italia|url=http://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013183444/https://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|archive-date=13 October 2022|access-date=28 August 2023}}; See the books from Italian historian [[Giorgio Pisanò]] ''Storia della guerra civile in Italia'', 1943–1945, 3 voll., Milano, FPE, 1965 and the book ''L'Italia della guerra civile'' ("Italy of civil war"), published in 1983 by the Italian writer and journalist [[Indro Montanelli]] as the fifteen volume of the ''Storia d'Italia'' ("History of Italy") by the same author.</ref><ref>{{Cite book|last=Pavone|first=Claudio|title=Una guerra civile. Saggio storico sulla moralità della Resistenza|date=1991|publisher=Bollati Boringhieri|isbn=8-8339-0629-9|location=Torino|page=238|language=it}}</ref> اپريل 1945ع ۾، جڏهن شڪست ويجهي هئي، موسوليني اتر طرف ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي،<ref>{{Citation|last=Viganò|first=Marino|title=Un'analisi accurata della presunta fuga in Svizzera|date=2001|work=Nuova Storia Contemporanea|volume=3|language=it}}</ref> پر پارٽيزنن هٿان پڪڙيو ويو ۽ [[بينيتو موسوليني جو موت|فوري طور قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite news|date=28 April 1945|title=1945: Italian partisans kill Mussolini |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126075555/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|archive-date=26 November 2011|access-date=17 October 2011|publisher=BBC News}}</ref> دشمنيون 29 اپريل 1945ع تي ختم ٿيون، [[ڪازيرتا جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ|جڏهن اٽلي ۾ جرمن فوجن هٿيار ڦٽا ڪيا]]. جنگ ۾ لڳ ڀڳ اڌ ملين اطالوي مارجي ويا،<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italy – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|access-date=2 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306095718/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|archive-date=6 March 2012|url-status=live}}</ref> سماج ورهائجي ويو، ۽ معيشت لڳ ڀڳ تباهه ٿي وئي؛ 1944ع ۾ في فرد آمدني 1900ع کان پوءِ سڀ کان هيٺين سطح تي هئي.<ref>{{Cite book|title=Liberal and fascist Italy, 1900–1945 |date=2002|publisher=Oxford University Press|editor-last=Lyttelton|editor-first=Adrian|page=13}}</ref> جنگ کان پوءِ اطالوي جمهوريت پسندي ٻيهر اڀري، جنهن [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم]] ڏانهن واٽ هموار ڪئي.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italia|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano|publisher=[[Treccani]]|date=1970|volume=VI|page=456|language=it}}</ref> === جمهوري دور === {{Main|اطالوي جمهوريه جي تاريخ}} اٽلي 2 جون تي ٿيل 1946ع جي ريفرنڊم کان پوءِ جمهوريه بڻيو،<ref>{{Cite AV media|url=https://archive.org/details/1946-06-06_Damage_Foreshadows_A-Bomb_Test|title=Damage Foreshadows A-Bomb Test, 1946/06/06 (1946) |publisher=[[Universal Newsreel]]|year=1946|access-date=22 February 2012}}</ref> اهو ڏينهن ان کان پوءِ ''[[جمهوريه جو عيد]]'' طور ملهايو وڃي ٿو. اها پهريون ڀيرو هئي جو عورتن قومي سطح تي ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite web|title=Italia 1946: le donne al voto, dossier a cura di Mariachiara Fugazza e Silvia Cassamagnaghi |url=http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520041048/http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|archive-date=20 May 2011|access-date=30 May 2011}}; {{Cite news|title=La prima volta in cui le donne votarono in Italia, 75 anni fa|url=https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|access-date=24 August 2021|work=Il Post|date=10 March 2021|language=it-IT|archive-date=23 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823162103/https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|url-status=live}}</ref> وڪٽر ايمانوئل ٽئين جي پٽ، [[امبيرتو ٻيون]]، کي تخت ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. [[اٽلي جو آئين|جمهوري آئين]] 1948ع ۾ منظور ڪيو ويو. [[اٽلي ۽ اتحادي طاقتن جي وچ ۾ پيرس جو معاهدو]] تحت، [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] جي ڀرسان علائقا [[سوشلسٽ وفاقي جمهوريه يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] سان شامل ڪيا ويا، جنهن جي نتيجي ۾ [[استريائي-دلماتيني لڏپلاڻ]] ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 [[استريائي اطالوي|استريائي]] ۽ [[دلماتيني اطالوي]] لڏي ويا.<ref>{{Cite web|last=Tobagi|first=Benedetta|title=La Repubblica italiana {{!}} Treccani, il portale del sapere|url=http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305001726/http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|archive-date=5 March 2016|access-date=28 January 2015|publisher=Treccani.it}}</ref> اٽلي پنهنجون سڀ نوآبادياتي ملڪيتون وڃايون، جنهن سان [[اطالوي سلطنت]] ختم ٿي. [[File:Alcide de Gasperi 2.jpg|thumb|upright=.7|[[الچيدي دي گاسپري]]، جمهوريه جو [[اٽلي جي وزيراعظمن جي فهرست|پهريون]] [[اٽلي جو وزيراعظم]] ۽ [[يورپي يونين جا باني پيءُ|يورپي يونين جي باني پيئرن]] مان هڪ]] ڪميونسٽ قبضي جي خوف [[1948ع جي اطالوي عام چونڊن]] ۾ فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو، جتي [[ڪرسچن ڊيموڪريسي (اٽلي)|ڪرسچن ڊيموڪريٽن]]، [[الچيدي دي گاسپري]] جي اڳواڻي هيٺ، وڏي اڪثريت سان فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Cite book|last1=Lawrence S. Kaplan|url=https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|title=NATO 1948: The Birth of the Transatlantic Alliance |last2=Morris Honick|date=2007|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-3917-4|pages=52–55|access-date=5 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|archive-date=16 January 2024|url-status=live}}; {{Cite book|author=Robert Ventresca|title=From Fascism to Democracy: Culture and Politics in the Italian Election of 1948 |publisher=University of Toronto Press|date=2004|pages=236–37}}</ref> نتيجي طور، 1949ع ۾ اٽلي [[نيٽو]] جو ميمبر بڻيو. [[مارشل پلان]] معيشت کي بحال ڪيو، جنهن 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ اهڙو دور ڏٺو جيڪو [[اطالوي معاشي معجزو]] جي نالي سان مشهور آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي [[يورپي برادرين]] جو باني ملڪ بڻيو، جيڪي بعد ۾ يورپي يونين جو بنياد بڻيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، ملڪ ''[[ليڊ جا سال (اٽلي)|ليڊ جا سال]]'' نالي دور مان گذريو، جيڪو معاشي مشڪلاتن، خاص طور تي [[1973ع جو تيل بحران]]، سماجي تڪرارن ۽ دهشتگرد حملا ۽ قتل عام جي واقعن سان نمايان هو.<ref>{{Cite web|year=1995|title=Commissione parlamentare d'inchiesta sul terrorismo in Italia e sulle cause della mancata individuazione dei responsabili delle stragi (Parliamentary investigative commission on terrorism in Italy and the failure to identify the perpetrators)|url=http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819211212/http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-date=19 August 2006|access-date=2 May 2006|language=it}}; {{In lang|en|it|fr|de}} {{Cite web|title=Secret Warfare: Operation Gladio and NATO's Stay-Behind Armies|url=http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm#Documents|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060425182721/http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm|archive-date=25 April 2006|access-date=2 May 2006|publisher=Swiss Federal Institute of Technology / International Relation and Security Network}}; {{Cite web|date=24 June 2000|title=Clarion: Philip Willan, Guardian, 24 June 2000, p. 19 |url=http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329113138/http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|archive-date=29 March 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Cambridgeclarion.org}}</ref> معيشت ٻيهر بحال ٿي ۽ اٽلي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[جي-7]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ دنيا جي پنجين وڏي صنعتي قوم بڻجي ويو. بهرحال، قومي قرض مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي 100 سيڪڙو کان به وڌي ويو. 1992ع ۽ 1993ع جي وچ ۾، حڪومت جي نون مافيا مخالف قدمن جي نتيجي ۾ اٽلي [[سسلين مافيا]] طرفان ڪيل دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو.<ref>{{Cite web|date=8 March 2012|title=New Arrests for Via D'Amelio Bomb Attack|url=https://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013204755/http://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|archive-date=13 October 2012|access-date=9 February 2019|website=Corriere della Sera}}</ref> ووٽر، جيڪي سياسي جمود، وڏي عوامي قرضي ۽ [[اٽلي ۾ بدعنواني|بدعنواني]] کان مايوس هئا، جيڪا [[ماني پوليتي|صاف هٿن]] واري جاچ ذريعي ظاهر ٿي، بنيادي سڌارن جو مطالبو ڪرڻ لڳا. ڪرسچن ڊيموڪريٽ، جيڪي لڳ ڀڳ 50 سالن تائين حڪومت ڪندا رهيا هئا، بحران جو شڪار ٿيا ۽ ٽٽي مختلف ڌڙن ۾ ورهائجي ويا.<ref>The so-called "Second Republic" was born by forceps: not with a revolt of Algiers, but formally under the same Constitution, with the mere replacement of one ruling class by another: {{Cite journal|last=Buonomo|first=Giampiero|year=2015|title=Tovaglie pulite|journal=Mondoperaio Edizione Online}}</ref> ڪميونسٽن پاڻ کي هڪ [[سماجي جمهوريت پسند]] قوت طور ٻيهر منظم ڪيو. 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪن دوران، [[مرڪز-ساڄي اتحاد (اٽلي)|مرڪز-ساڄي اتحاد]] (جنهن تي ميڊيا جي واپاري شخصيت [[سلويو برلسڪوني]] جو غلبو هو) ۽ [[مرڪز-کاٻي اتحاد (اٽلي)|مرڪز-کاٻي اتحاد]] (جنهن جي اڳواڻي پروفيسر [[رومانو پروڊي]] ڪندو هو) باري باري حڪومت ڪندا رهيا. 21هين صديءَ جي شروعات ۾، اٽلي سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام جي هڪ ڊگهي دور مان گذريو، جيڪو بين الاقوامي بحرانن کان گهڻو متاثر ٿيو. 2008ع ۾ شروع ٿيندڙ [[عظيم معاشي بحران]] جا اثر ملڪ جي معيشت ۽ عوامي ماليات تي گهرا پيا، جنهن جي نتيجي ۾ [[سخت مالي پاليسيون]] اختيار ڪيون ويون ۽ استحڪام ۽ عالمي اعتبار کي يقيني بڻائڻ لاءِ [[ٽيڪنوڪريٽ]] يا وسيع اتحادي حڪومتن تي وڌيڪ ڀروسو ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|last=Hooper|first=John|date=16 November 2011|title=Mario Monti appoints technocrats to steer Italy out of economic crisis|url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319230844/https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|archive-date=19 March 2020|access-date=19 March 2020|work=The Guardian}}</ref> [[File:Imigrantes salvos no Mar Mediterrâneo - SALVAMAR 2015 (52149723177).jpg|300px|thumb|[[غير قانوني مهاجر]]، جيڪي 5 سيپٽمبر 2015ع تي [[ڪاتانيا]] جي اطالوي بندرگاهه ڏانهن [[بحر روم]] ذريعي سفر ڪري رهيا آهن]] 2010ع واري ڏهاڪي دوران، نئين وزيراعظم [[ماتيو رينزي]] طرفان ادارتي سڌارا متعارف ڪرائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون، جن جو مقصد سياسي نظام کي وڌيڪ مؤثر بڻائڻ ۽ انتظامي شاخ کي مضبوط ڪرڻ هو، پر اهي تجويزون [[2016ع جو اطالوي آئيني ريفرنڊم]] ۾ رد ٿي ويون.<ref>{{Cite news|date=12 December 2016|title=New Italian PM Paolo Gentiloni sworn in|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38295549|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191129122857/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38295549|archive-date=29 November 2019|access-date=19 March 2020|publisher=BBC News}}</ref> ساڳئي وقت، [[يورپي مهاجر بحران]] اٽلي کي [[يورپي يونين]] ۾ داخل ٿيڻ جي هڪ اهم مرڪزي دروازي جي حيثيت ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏي تعداد ۾ مهاجر ۽ پناهه گهرندڙ [[بحر روم]] رستي يورپ پهتا،<ref>{{Cite news|date=21 May 2018|title=What will Italy's new government mean for migrants?|url=https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401231010/https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|archive-date=1 April 2019|access-date=8 June 2018|work=The Local Italy}}</ref> خاص طور تي سب-صحارا آفريڪا مان.<ref>{{Cite news|date=18 July 2017|title=African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals|url=https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402002627/https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|archive-date=2 April 2019|access-date=8 June 2018|work=Reuters}}</ref> هن صورتحال جا اهم سماجي ۽ سياسي اثر ٿيا، جنهن سبب اميگريشن بابت عوامي بحث وڌيو ۽ [[عوام پسند]] سياسي پارٽين جي حمايت ۾ واڌ آئي.<ref>{{Cite news|title=Italy starts to show the strains of migrant influx|url=http://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429061446/https://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|archive-date=29 April 2017|access-date=10 January 2017|work=[[The Local]]}}; {{Cite news|title=Italy's far right jolts back from dead|url=http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|access-date=10 January 2017|work=Politico|date=3 February 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119122156/http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|archive-date=19 January 2017}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 May 2018|title=Opinion – The Populists Take Rome|url=https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|archive-date=3 January 2022|access-date=2 June 2018|work=The New York Times}}{{Cbignore}}</ref> [[اٽلي ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا]]، جيڪا 2020ع ۾ شروع ٿي، ملڪ جي عوامي صحت ۽ معاشي ڪارڪردگي کي سخت متاثر ڪيو، ۽ اڳ ۾ موجود ڍانچائي ڪمزورين کي وڌيڪ نمايان بڻايو.<ref>{{Cite news|last=Ellyatt|first=Holly|date=19 March 2020|title=Italy's lockdown will be extended, prime minister says as death toll spikes and hospitals struggle|url=https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319084719/https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|archive-date=19 March 2020|access-date=19 March 2020|publisher=CNBC}}</ref> ان جي جواب ۾، [[اٽلي ۾ ڪووڊ-19 لاڪ ڊائون|غير معمولي قدم اختيار ڪيا ويا]] ته جيئن معيشت کي سهارو ملي سگهي، جن مان ڪيترائي يورپي سطح تي گڏيل طور هم آهنگ ڪيا ويا.<ref>[https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041/ L'Italia pagherà il conto più salato della crisi post-epidemia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527124958/https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041|date=27 May 2020}}, AGI</ref><ref>{{Cite web|date=12 February 2021|title=Mario Draghi's new government to be sworn in on Saturday|url=http://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419104552/https://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|archive-date=19 April 2021|access-date=19 February 2021|website=The Guardian}}</ref> 2022ع ۾، [[جورجيا ميلوني]] اٽلي جي پهرين خاتون وزيراعظم طور حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=21 October 2022|title=Who is Giorgia Meloni? The rise to power of Italy's new far-right PM|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024023546/https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|archive-date=24 October 2022|access-date=24 October 2022|publisher=BBC News}}</ref> == جاگرافي == {{Main|اٽلي جي جاگرافي}} {{Further|اٽلي جي ارضيات|اٽلي ۾ آتش فشاني سرگرمي|اٽلي جي دريائن جي فهرست|اٽلي جي ڍنڍن جي فهرست|اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|اٽلي (جاگرافيائي علائقو)}} [[File:Italy relief location map.jpg|thumb|اٽلي جو جاگرافيائي اُڀار وارو نقشو]] اٽلي، جنهن جو علائقو گهڻي حد تائين [[اٽلي (جاگرافيائي علائقو)|ساڳئي نالي واري جاگرافيائي علائقي]] سان ملي ٿو،<ref name="Treccani">{{Citation |title=Italia |volume=VI |page=413 |year=1970 |publisher=[[Treccani]] |language=it |encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}</ref> [[ڏکڻ يورپ]] ۾ واقع آهي<ref>{{Cite web |title=Southern Europe, a peninsula extending into the central Mediterranean Sea, northeast of Tunisia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |archive-date=1 July 2021 |access-date=17 August 2021 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency}}</ref> (۽ [[اولهه يورپ]] جو حصو پڻ سمجهيو ويندو آهي{{efn|name=WE}})، [[35هين اتر متوازي|35° اتر]] ۽ [[47° اتر]] ويڪرائي ڦاڪن، ۽ [[6هين اوڀر نصف النهار|6° اوڀر]] ۽ [[19هين اوڀر نصف النهار|19° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾. اتر ۾، اولهه کان اوڀر طرف، اٽلي جون سرحدون [[فرانس]]، [[سوئٽزرلينڊ]]، [[آسٽريا]] ۽ [[سلووينيا]] سان ملن ٿيون، ۽ تقريباً [[الپس]] جي آبي ورهاست واري حد تائين پکڙيل آهن، جنهن ۾ [[پو ماٿري]] ۽ [[وينيسيائي ميدان]] شامل آهن. ملڪ [[اطالوي اپٻيٽ]]، [[سسلي]] ۽ [[سارڊينيا]] (جيڪي [[بحر روم]] جا سڀ کان وڏا ٻيٽ آهن)، ۽ [[اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|ڪيترن ننڍن ٻيٽن]] تي مشتمل آهي.<ref name="Treccani" /> اٽلي جا ڪي علائقا الپائن حوض کان ٻاهر به پکڙيل آهن، ۽ ڪجهه ٻيٽ [[يوروشيا]] جي براعظمي کنڊ کان ٻاهر واقع آهن. ملڪ جو ڪل پکيڙ {{Convert|301230|km2|0|abbr=out}} آهي، جنهن مان {{Convert|294020|km2|0|abbr=on}} خشڪي ۽ {{Convert|7210|km2|0|abbr=on}} پاڻي آهي.<ref name="Area">{{Cite web|date=30 October 2014|title=Principali dimensioni geostatistiche e grado di urbanizzazione del Paese|url=https://www.istat.it/it/archivio/137001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117054950/https://www.istat.it/it/archivio/137001|archive-date=17 November 2014|access-date=22 March 2019|website=istat.it}}</ref> ٻيٽن سميت، اٽلي جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه {{Convert|7600|km|0|abbr=off}} آهي، جيڪا [[بحر روم]]، [[ليگورين سمنڊ]]، [[ٽيرينين سمنڊ]]، [[آئيونين سمنڊ]]<ref>{{Cite book|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas|publisher=[[Organisation hydrographique internationale]]|year=1953|edition=3rd|access-date=28 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=8 October 2011|issue=28}}</ref> ۽ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] سان لڳي ٿي.{{Sfn|Cushman-Roisin|Gačić|Poulain|2001|pp=1–2}} فرانس سان سرحد {{Convert|488|km|0|abbr=on}}، سوئٽزرلينڊ سان {{Convert|740|km|0|abbr=on}}، آسٽريا سان {{Convert|430|km|0|abbr=on}} ۽ سلووينيا سان {{Convert|232|km|0|abbr=on}} ڊگهي آهي. [[سان مارينو]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] (دنيا جو سڀ کان ننڍو ملڪ ۽ [[هولي سي]] جي انتظام هيٺ عالمي [[ڪيٿولڪ چرچ]] جو مرڪز) اٽلي جي اندر واقع [[انڪليو]] آهن،<ref>{{Cite encyclopedia|year=2012|title=San Marino|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|access-date=1 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511180105/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|archive-date=11 May 2011|url-status=live}}; {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|title=Vatican country profile|year=2018|publisher=BBC News|access-date=24 August 2018|archive-date=25 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825011001/https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[ڪامپيوني ڊي اٽاليا]] سوئٽزرلينڊ جي اندر واقع هڪ اطالوي [[ايڪسڪليو]] آهي.<ref>{{Cite web|title=Democracy in Figures|url=http://demo.istat.it/index_e.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126215040/http://demo.istat.it/index_e.php|archive-date=26 January 2021|access-date=28 May 2021|website=[[Italian National Institute of Statistics]]}}</ref> سان مارينو سان سرحد {{Convert|39|km|0|abbr=on}} ۽ ويٽيڪن سٽي سان {{Convert|3.2|km|1|abbr=on}} ڊگهي آهي.<ref name=Area/> [[File:Monte Bianco DSF1243-m.jpg|thumb|[[مونٽي بيانڪو]] (مون بلان)، [[اوستا وادي]] ۾، جيڪو [[يورپي يونين]] جو سڀ کان اوچو مقام آهي]] اٽلي جي 35 سيڪڙو کان وڌيڪ زمين جبلن تي مشتمل آهي.<ref name="eug92">{{Cite book|last=Riganti|first=dir. da Alberto|title=Enciclopedia universale Garzanti.|publisher=Garzanti|year=1991|isbn=8-8115-0459-7|edition=Nuova ed. aggiornata e ampliata.|location=Milano}}</ref> [[اپينائن جبل]] اپٻيٽ جي مرڪزي ريڙهه آهن، جڏهن ته [[الپس]] اترين سرحد جو وڏو حصو ٺاهين ٿا، جتي اٽلي جو سڀ کان اوچو مقام [[مونٽي بيانڪو]] (مون بلان) جي چوٽيءَ تي {{Cvt|4810|m|ft}} جي اوچائي تي واقع آهي. ٻيا مشهور جبل [[مونٽي چيروينو]] (ميٽرهورن) ۽ [[ڊولومائيٽس]] آهن. اٽلي جا ڪيترائي حصا [[اٽلي ۾ آتش فشاني سرگرمي|آتش فشاني اصل]] جا آهن. ڏکڻ جا گهڻا ننڍا ٻيٽ ۽ ٻيٽ-گروهه [[آتش فشاني ٻيٽ]] آهن. فعال آتش فشانن ۾ [[ايٽنا جبل]] (سسلي ۾ ۽ يورپ جو سڀ کان وڏو فعال آتش فشان)، [[ولڪانو]]، [[اسٽرومبولي]] ۽ [[ويسوويس]] شامل آهن. اٽلي جون اڪثر [[اٽلي جون دريائون|دريائون]] [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] يا [[ٽيرينين سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web|title=List of Italian rivers|url=http://www.comuni-italiani.it/fiumi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916010640/http://www.comuni-italiani.it/fiumi|archive-date=16 September 2017|access-date=30 July 2018|publisher=comuni-italiani.it}}</ref> سڀ کان ڊگهي درياهه [[پو درياهه]] آهي، جيڪو الپس مان نڪري [[پادان ميدان]] مان گذري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{Cite magazine|last=Zwingle|first=Erla|date=May 2002|title=Italy's Po River Punished for centuries by destructive floods, northern Italians stubbornly embrace their nation's longest river, which nurtures rice fields, vineyards, fisheries – and legends|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071223133709/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|archive-date=23 December 2007|access-date=6 April 2009|magazine=National Geographic}}</ref> [[پو ماٿري]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ميدان آهي، جنهن جو پکيڙ {{Convert|46000|km2|abbr=on}} آهي، ۽ ملڪ جي 70 سيڪڙو کان وڌيڪ هيٺاهين زمينن تي مشتمل آهي.<ref name=eug92/> سڀ کان وڏيون ڍنڍون، وڏي کان ننڍي ترتيب سان، [[گاردا ڍنڍ]]، [[ماجوري ڍنڍ]] ۽ [[ڪومو ڍنڍ]] آهن.<ref>{{Cite web|title=Morphometric and hydrological characteristics of some important Italian lakes|url=http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205043503/http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|archive-date=5 February 2010|access-date=3 March 2010|publisher=Istituto per lo Studio degli Ecosistemi|location=Verbania Pallanza}}</ref> [[File:C. l. italicus in MNP.jpg|thumb|upright=.7|[[اطالوي بگھڙ]]، اٽلي جو قومي جانور]] [[اطالوي بگھڙ]] اٽلي جو قومي جانور آهي،<ref>{{Cite web|last=Sheri Foster|date=January 2021|title=What is Italy national animal?|url=https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|archive-date=9 January 2023|access-date=15 November 2021|website=Yourtrip.com}}; {{Cite web|url=https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|title=Il lupo grigio degli appennini e l animale dell Italia|author=James Hansen|date=June 2018|access-date=15 November 2021|archive-date=26 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126224852/https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|url-status=live}}</ref> جڏهن ته قومي وڻ [[اربوٽس يونيڊو|اسٽرابيري وڻ]] آهي.<ref name="altovastese">{{Cite web|date=3 October 2011|title=Il corbezzolo simbolo dell'Unità d'Italia. Una specie che resiste agli incendi|url=http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205120852/http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|archive-date=5 February 2016|access-date=25 January 2016|language=it}}</ref> ان جو سبب اهو آهي ته اطالوي بگھڙ، جيڪو [[اپينائن جبل]] ۽ اولهندي [[الپس]] ۾ رهندو آهي، لاطيني ۽ اطالوي ثقافتن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو، جهڙوڪ [[روم جو قيام|روم جي بنياد پوڻ]] واري ڏند ڪٿا ۾،<ref>{{Cite book|last=Livy|title=The history of Rome|publisher=Printed for A. Strahan|others=George Baker (trans.)|year=1797}}</ref> جڏهن ته اسٽرابيري وڻ جا ساوا پن، اڇا گل ۽ ڳاڙها ٻير، جيڪي [[بحر روم]] جي علائقي جا مقامي آهن، قومي جهنڊي جي رنگن جي ياد ڏيارين ٿا.<ref name="altovastese"/> قومي پکي [[اطالوي جهرڪي]] آهي،<ref>{{cite web|title=Passero Italiano: L'uccello nazionale d'Italia|date=18 December 2022|url=https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|publisher=Conca Ternana Oggi|access-date=22 August 2024|archive-date=22 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240822123815/https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|url-status=live}}</ref> جڏهن ته قومي گل اسٽرابيري وڻ جو گل آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|title=Il fiore nazionale dell'Italia (e quello degli altri Paesi del mondo)|website=[[MSN]]|access-date=26 August 2024|language=it|archive-date=2 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002211951/https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|url-status=live}}</ref> === ماحول === {{See also|اٽلي جي قومي پارڪن جي فهرست|اٽلي جي علائقائي پارڪن جي فهرست|اٽلي جي سامونڊي محفوظ علائقن جي فهرست}} [[File:National and Regional Parks of Italy.svg|thumb|اٽلي جا قومي ۽ علائقائي پارڪ]] تيز صنعتي ترقي کان پوءِ، اٽلي کي پنهنجي ماحولياتي مسئلن کي منهن ڏيڻ ۾ ڪجهه وقت لڳو. بهتري کان پوءِ، اٽلي هاڻي ماحولياتي پائيداري جي لحاظ کان دنيا ۾ 84هين درجي تي آهي.<ref>{{Cite web|title=Italy – Environment|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064224/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|archive-date=1 July 2009|access-date=2 August 2010|publisher=Dev.prenhall.com}}</ref> قومي پارڪن، علائقائي پارڪن ۽ قدرتي محفوظ علائقن هيٺ محفوظ ڪيل ڪل زمين اٽلي جي علائقي جي لڳ ڀڳ 11 سيڪڙو تي مشتمل آهي،<ref>{{Cite web|title=Regione e aree protette|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111173345/https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|archive-date=11 January 2022|access-date=11 January 2022|language=it}}</ref> جڏهن ته اٽلي جي سامونڊي ڪناري جو 12 سيڪڙو حصو پڻ محفوظ ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web|title=Le aree protette in Italia|url=http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302220957/http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|archive-date=2 March 2022|access-date=2 March 2022|language=it}}</ref> اٽلي دنيا جي اهم [[اٽلي ۾ قابلِ تجديد توانائي|قابلِ تجديد توانائي]] پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ رهيو آهي. 2010ع ۾ اهو نصب ٿيل [[شمسي توانائي]] جي گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو چوٿون وڏو فراهم ڪندڙ هو،<ref>{{Cite web|date=15 July 2010|title=Renewables 2010 Global Status Report |url=http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820095506/http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|archive-date=20 August 2011|access-date=16 July 2010|publisher=[[REN21]]}}; {{Cite web|title=Photovoltaic energy barometer 2010 – EurObserv'ER |url=https://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011224419/http://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|archive-date=11 October 2010|access-date=30 October 2010}}</ref> ۽ [[هَوائي توانائي]] جي گنجائش جي لحاظ کان ڇهون وڏو ملڪ هو.<ref>{{Cite web|date=February 2011|title=World Wind Energy Report 2010 |url=http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904232058/http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|archive-date=4 September 2011|access-date=8 August 2011|publisher=[[World Wind Energy Association]]}}</ref> 2020ع ۾ قابلِ تجديد توانائي اٽلي جي ڪل توانائي استعمال جو لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{Cite web|date=25 May 2021|title=Renewables provided 37% of Italy's energy in 2020 – English |url=https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023040922/https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|archive-date=23 October 2021|access-date=28 May 2021|website=ANSA.it}}</ref> ملڪ 1963ع کان 1990ع تائين جوهري ريئڪٽر هلائيندو رهيو، پر [[چرنوبل حادثو]] ۽ [[1987ع جا اطالوي ريفرنڊم]] ٿيڻ کان پوءِ جوهري پروگرام ختم ڪيو ويو. 2008ع ۾ حڪومت هن فيصلي کي واپس وٺندي چار تائين جوهري بجلي گهر ٺاهڻ جا منصوبا جوڙيا، پر [[فوكوشيما جوهري حادثو]] کان پوءِ ٿيل ريفرنڊم ذريعي اهي منصوبا به رد ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|last=Duncan Kennedy|date=14 June 2011|title=Italy nuclear: Berlusconi accepts referendum blow|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612112154/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|archive-date=12 June 2011|access-date=20 April 2013|publisher=BBC News}}</ref> هوا جي آلودگي اڃا تائين هڪ سنگين مسئلو آهي، خاص طور تي صنعتي اتر ۾. اٽلي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ اخراج موجب ملڪن جي فهرست|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪندڙ دنيا جو ٻارهون وڏو ملڪ آهي.<ref>United Nations Statistics Division, Millennium Development Goals indicators: [http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid= Carbon dioxide emissions ({{CO2}}), thousand metric tons of {{CO2}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091225014715/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid=|date=25 December 2009}}</ref> وڏن شهرن ۾ وڌندڙ ٽرئفڪ ۽ رش ماحولياتي ۽ صحت جا مسئلا پيدا ڪندا رهن ٿا، جيتوڻيڪ 1970ع ۽ 1980ع وارن ڏهاڪن کان پوءِ دونهين ۽ سموگ جي سطح ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي، ۽ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جا مقدار پڻ گهٽيا آهن.<ref>{{Cite web|title=Environment and Health in Italy – Executive Summary|url=https://www.euro.who.int/en/home|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100303051309/http://www.euro.who.int/document/hms/ehiexes_e.pdf|archive-date=3 March 2010|publisher=World Health Organization}}</ref> ٻيلن جي ڪٽائي، غيرقانوني اڏاوتن، ۽ زمين جي ناقص انتظامي پاليسين سبب اٽلي جي جبلستاني علائقن ۾ وڏي پيماني تي زميني ڪٽائي ٿي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ماحولياتي آفتون پيدا ٿيون آهن، جهڙوڪ 1963ع ۾ [[واجونٽ ڊيم]] جي تباهي، 1998ع جو [[سارنو]] سانحو،<ref>{{Cite news|last=Nick Squires|date=2 October 2009|title=Sicily mudslide leaves scores dead|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|archive-date=6 October 2009|access-date=2 October 2009|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> ۽ 2009ع جا [[2009ع ميسينا جا ٻوڏ ۽ مٽيءَ جا ڌوڪڙا|ميسينا جا مٽيءَ جا ڌوڪڙا ۽ ٻوڏون]].<ref>{{Cite news|last=Nick Squires|date=2 October 2009|title=Sicily mudslide leaves scores dead|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|archive-date=6 October 2009|access-date=2 October 2009|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> 0koho16yn5eq7fegcmm4csgo1kdobma 382500 382499 2026-06-03T10:26:04Z Intisar Ali 8681 382500 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|جون 2026}} {{Short description|ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = اطالوي جمهوريه | common_name = اٽلي | native_name = {{Lang|it|Repubblica Italiana<!--upper case see Italian wiki-->}} | image_flag = Flag of Italy.svg | image_coat = Emblem of Italy.svg | symbol_type = نشان | national_anthem = "{{Lang|it|[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]|italic=no}}"<br/>"اطالوين جو گيت"<div style="padding-top:0.5em;">{{Center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Italy (orthographic projection).svg|frameless]]|گلوب ڏيکاريو|[[File:EU-Italy.svg|upright=1.15|frameless]]|يورپي يونين جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[روم]] | coordinates = {{Coord|41|54|N|12|29|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ڏيهي ٻوليون | languages = ڏسو [[اٽلي جون ٻوليون|مکيه مضمون]] | official_languages = [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]^a {{Infobox|child=yes |label1 = [[اٽلي ڏانهن اميگريشن|قوميت]] {{Nobold|(2021)}}<ref name="id2020">{{Cite web|title=Indicatori demografici, anno 2020 |url=https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503091112/https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|archive-date=3 May 2021|access-date=3 May 2021}}</ref> | data1 = {{Unbulleted list|91% اطالوي|9% ٻيا}} }} | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap;|84% [[اٽلي ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|12% [[اٽلي ۾ لادينيت|لادينيت]]|4% [[اٽلي ۾ مذهب|ٻيا]]}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref>{{Cite web|date=September 2021|title=Special Eurobarometer 516|url=https://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629085321/http://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|archive-date=29 June 2023|access-date=2 June 2026|publisher=European Union: [[European Commission]]|via=[[European Data Portal]] (see Volume C: Country/socio-demographics: IT: Question D90.2.)}}</ref> | demonym = اطالوي | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[اٽلي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[سرجيو ماتاريلا]] | leader_title2 = [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[جورجيا ميلوني]] | leader_title3 = [[جمہوريه جي سينيٽ جو صدر (اٽلي)|سينيٽ جو صدر]] | leader_name3 = [[اگناتسيو لا روسا]] | leader_title4 = [[چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر]] | leader_name4 = [[لورينزو فونتانا]] | legislature = [[اطالوي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[جمہوريه جي سينيٽ (اٽلي)|جمہوريه جي سينيٽ]] | lower_house = [[چيمبر آف ڊپٽيز (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز]] | sovereignty_type = [[اٽلي جي تاريخ|تاريخي سياسي وحدتون]] | established_event1 = [[اٽلي جا قديم ماڻھو|اٽالڪ ماڻھو]] | established_date1 = قديم دور | established_event2 = [[قديم روم]]<br>[[رومي اٽلي]] | established_date2 = 753 ق م–476 ع | established_event3 = [[بربر بادشاهتون|رومي-بربر بادشاهتون]]<br>[[بازنطيني اٽلي]] | established_date3 = اوائلي وچون دور | established_event4 = [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست|اطالوي شهري رياستون ۽ علائقائي سياسي وحدتون]] | established_date4 = وچون دور ۽ جديد دور | established_event5 = [[اٽلي جي بادشاهت]] | established_date5 = 1861–1946<br>{{start date and age|1861|03|17|df=y}} | established_event6 = [[اطالوي سلطنت]] | established_date6 = 1869/1882–1960 | established_event7 = [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|اطالوي جمهوريه]] | established_date7 = {{start date and age|1946|06|02|df=y}} | area_km2 = 301,340 | area_footnote = <ref name="Central Intelligence Agency-2023">{{Cite web|date=23 August 2023|title=Italy|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=1 July 2021|access-date=28 August 2023|publisher=Central Intelligence Agency}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 November 2023|title=Italy country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218111602/https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|archive-date=18 December 2023|access-date=12 November 2023|publisher=BBC News}}</ref> | area_rank = 71هون | area_sq_mi = 116,347 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.24 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 58,915,561<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 25هون | population_density_km2 = 195.5 | population_density_sq_mi = auto<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 72هون | GDP_PPP = {{Increase}} $3.872&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=18 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 12هون | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $65,761<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 29هون | GDP_nominal = {{Increase}} $2.738&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 8هون | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $46,505<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 27هون | Gini = 32.5 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/steady/decrease--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|archive-date=9 October 2020|access-date=21 June 2022|publisher=European Commission}}</ref> | HDI = 0.915 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 29هون | currency = [[يورو]] (€)^b | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي گرمي وارو وقت|CEST]] | calling_code = [[+39]] ^c | cctld = [[.it]] | footnote_a = <span style="font-size:100%;">جرمن [[ڏکڻ ٽائرول]] ۽ [[فريولي-وينيتسيا جوليا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ فرينچ [[آئوستا وادي]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سلووين ٻولي|سلووين]] [[ٽريئستي صوبو]]، [[گوريتسيا صوبو]] ۽ فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[لاڊن ٻولي|لاڊن]] ڏکڻ ٽائرول، [[ترنتينو]] ۽ ٻين اترين علائقن ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[فريولي ٻولي|فريولي]] فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سارڊينيائي ٻولي|سارڊينيائي]] [[سارڊينيا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{Cite web|title=Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26 |url=http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|archive-date=26 February 2021|access-date=31 May 2018|publisher=Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna}}; {{Cite web|title=Regione Autonoma Friuli-Venezia Giulia – Comunità linguistiche regionali|url=https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904201140/https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|archive-date=4 September 2015|access-date=2 November 2020|website=regione.fvg.it}}</ref></span> | footnote_b = <span style="font-size:100%;">2002ع کان اڳ، [[اطالوي ليرا]]. يورو [[ڪامپيوني دي اٽاليا]] ۾ قبول ڪئي وڃي ٿي، پر ان جي سرڪاري ڪرنسي [[سوئس فرانڪ]] آهي.<ref>{{Cite web|date=14 July 2010|title=Comune di Campione d'Italia|url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430223743/http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|archive-date=30 April 2011|access-date=30 October 2010|publisher=Comune.campione-d-italia.co.it}}</ref></span> | footnote_c = <span style="font-size:100%;">ڪامپيوني دي اٽاليا کي فون ڪرڻ لاءِ سوئس ڪوڊ [[+41]] استعمال ڪرڻ ضروري آهي.</span> }} '''اٽلي'''،{{Efn|{{Lang|it|Italia}}, {{IPA|it|iˈtaːlja|pron|small=no|It-Italia.ogg}}}} سرڪاري طور '''اطالوي جمهوريه'''،{{Efn|{{Lang|it|ريپبلڪا اطاليانا|links=no}}, {{IPA|it|reˈpubblika itaˈljaːna|pron|small=no}}}} [[ڏکڻ يورپ|ڏکڻ]] ۽ [[اولهه يورپ]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي.{{Efn|اٽلي کي گهڻو ڪري اولهه يورپ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>اٽلي کي اولهه يورپي ملڪ طور بيان ڪندڙ علمي ڪم:{{Bulleted list |{{Cite book|last1=Hancock|first1=M. Donald|url=https://archive.org/details/politicsinwester00hanc_0|title=Politics in Western Europe: an introduction to the politics of the United Kingdom, France, Germany, Italy, Sweden, and the European Union|last2=Conradt|first2=David P.|last3=Peters|first3=B. Guy|last4=Safran|first4=William|last5=Zariski|first5=Raphael|date=11 November 1998|publisher=Chatham House Publishers|isbn=978-1-5664-3039-5|edition=2nd|quote=list of Western European countries Italy.|url-access=registration|ref=none}} |{{Cite book|last1=Ugo|first1=Ascoli|last2=Emmanuele|first2=Pavolini|title=The Italian welfare state in a European perspective: A comparative analysis|date=2016|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-3444-6|url=https://books.google.com/books?id=BEzRDAAAQBAJ&q=list+of+Western+European+countries+Italy|ref=none}} |{{Cite book|last1=Zloch-Christy|first1=Iliana|title=East-West Financial Relations: Current Problems and Future Prospects|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5213-9530-4|url=https://archive.org/details/eastwestfinancia00zloc|url-access=registration|quote=list of Western European countries Italy.|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Clout|first1=Hugh D.|title=Western Europe: Geographical Perspectives|date=1989|publisher=Longman Scientific & Technical|isbn=978-0-5820-1772-6|url=https://books.google.com/books?id=WGbIT90ppZsC|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Furlong|first1=Paul|title=Modern Italy: Representation and Reform|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-1349-7983-7|url=https://books.google.com/books?id=JNNsOl65D0AC&q=italy+western+European+country|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Hanf|first1=Kenneth|last2=Jansen|first2=Alf-Inge|title=Governance and Environment in Western Europe: Politics, Policy and Administration|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-3178-7917-6|url=https://books.google.com/books?id=31wSBAAAQBAJ&q=West+Europe+Italy|access-date=29 September 2019|ref=none}} }}</ref>|name=WE}} اهو [[اطالوي اپٻيٽ|هڪ اپٻيٽ]] تي مشتمل آهي، جيڪو [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي اترين زميني سرحد تي [[الپس]] آهن، ۽ ان سان گڏ [[اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|لڳ ڀڳ 800 ٻيٽ]] پڻ شامل آهن، جن مان خاص طور [[سسلي]] ۽ [[سارڊينيا]] اهم آهن. اٽلي اولهه ۾ [[فرانس]]؛ اتر ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[آسٽريا]]؛ اوڀر ۾ [[سلووينيا]]؛ ۽ ٻن [[انڪليو|انڪليوز]]، [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]]، سان زميني سرحدون رکي ٿو. ايراضي جي لحاظ کان اهو [[ايراضيءَ موجب يورپي ملڪن جي فهرست|يورپ جو ڏهون وڏو ملڪ]] آهي، جيڪو {{Convert|301340|km2|sqmi|abbr=on}} تي پکڙيل آهي، ۽ لڳ ڀڳ 59 ملين آبادي سان [[يورپي يونين]] جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو [[يورپي يونين جو رڪن ملڪ|رڪن ملڪ]] آهي. اٽلي جي گاديءَ جو هنڌ ۽ [[اٽلي جي شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] [[روم]] آهي؛ ٻين وڏن شهرن ۾ [[ميلان]]، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] آهي، [[نيپلز]]، [[تورين]]، [[پالرمو]]، [[بولونيا]]، [[فلورينس]]، [[جينووا]] ۽ [[وينس]] شامل آهن. [[اٽلي جي تاريخ]] ڪيترن ئي [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي. عيسائيت جي پکڙجڻ سان، روم [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] ۽ [[پاپائيت]] جو مرڪز بڻجي ويو. [[بربر حملا|بربر حملن]] ۽ ٻين سببن ڪري [[قديم دور جي آخري مرحلي]] ۽ [[اوائلي وچئين دور]] جي وچ ۾ [[اولهه رومي سلطنت جو زوال ۽ خاتمو]] ٿيو. يارهين صديءَ تائين [[اطالوي شهري رياستون]] ۽ [[سامونڊي جمهوريهون]] وڌيون، جن واپار ذريعي نئين خوشحالي آندي ۽ جديد سرمائيداريءَ لاءِ بنياد وڌا. [[اطالوي نشاةِ ثانيه]] پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران ڦهلي ڦولي ۽ [[نشاةِ ثانيه#پکڙجڻ|باقي يورپ تائين پکڙجي وئي]]. اطالوي ڳولائوئن پري اوڀر ۽ [[نئين دنيا]] ڏانهن نوان رستا دريافت ڪيا، جنهن سان [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۾ اهم حصو پيو. سياسي ۽ علائقائي ورهاستن جي صدين کان پوءِ، [[اٽلي جي بادشاهت]] 1861ع ۾ [[اطالوي آزاديءَ جون جنگيون|آزاديءَ جي جنگين]] ۽ [[هزارن جي مهم]] کان پوءِ قائم ٿي. اوڻيهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين، [[اٽلي ۾ صنعتڪاري|اٽلي صنعتڪاري ڪئي]] ۽ [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي سلطنت]] حاصل ڪئي، جڏهن ته [[ڏکڻ اٽلي|ڏکڻ]] گهڻي حد تائين غريب رهيو، جنهن سبب آمريڪا ڏانهن [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي مهاجر ڊائاسپورا]] پيدا ٿي. 1915ع کان 1918ع تائين، [[پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اٽلي]] [[پهريين عالمي جنگ]] ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|انتانت]] سان گڏ [[مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن]] خلاف وڙهيو. 1922ع ۾ [[اطالوي فاشزم|اطالوي فاشسٽ]] آمريت قائم ٿي. [[ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ دوران]]، اٽلي پهرين [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جو حصو هو، جيستائين [[ڪاسيبلي جي جنگبندي|جنگبندي]] [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] سان نه ٿي (1940–1943)، پوءِ [[اطالوي مزاحمت]] ۽ جرمن قبضي ۽ سهڪار ڪندڙ [[اطالوي سماجي جمهوريه|آر ايس آءِ]] کان [[اٽلي جي آزادي]] دوران اتحادي طاقتن جو هم جنگي ساٿي بڻيو (1943–1945). 1946ع ۾ بادشاهت کي [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|جمهوريه سان تبديل ڪيو ويو]] ۽ ملڪ [[اطالوي اقتصادي معجزو|مضبوط بحالي]] ڪئي. [[ترقي يافته ملڪ]] طور، [[اٽلي جي معيشت|ترقي يافته معيشت]] سان، اٽلي دنيا جو [[ناليوار جي ڊي پي موجب ملڪن جي فهرست|اٺون وڏو ناليوار جي ڊي پي]] رکي ٿو، يورپ جو [[پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|ٻيون وڏو پيداوار وارو شعبو]] رکي ٿو، ۽ [[علائقائي طاقت|علائقائي]] ۽ – [[وڏين طاقتن مان گهٽ ترين|گهٽ حد تائين]] – عالمي اقتصادي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو يورپي يونين جو [[اندروني ڇهه|باني]] ۽ [[يورپي يونين جا ٽي|اهم رڪن]] آهي، ۽ [[اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا#بين الاقوامي ادارا|ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو]] آهي. [[ثقافتي سپر پاور]] طور، اٽلي ڊگهي عرصي کان [[اطالوي فن|فن]]، [[اٽلي جي موسيقي|موسيقي]]، [[اطالوي ادب|ادب]]، [[اطالوي کاڌو|کاڌي]]، [[اطالوي فيشن|فيشن]]، [[اٽلي ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] جو مشهور عالمي مرڪز رهيو آهي، ۽ [[اطالوي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست|ڪيترين ايجادن ۽ دريافتن]] جو ذريعو آهي. هن وٽ [[ملڪ موجب عالمي ورثو ماڳ|سڀ کان وڌيڪ تعداد]] ۾ [[عالمي ورثو ماڳ]] ([[اٽلي ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|61]]) آهن ۽ اهو دنيا جو [[عالمي سياحت درجابندي|پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ]] آهي. == نالو<span class="anchor" id="Etymology"></span> == {{Main|اٽلي جو نالو}} ''اٽاليا'' جي اشتقاق بابت ڪيترائي مفروضا موجود آهن.<ref>Alberto Manco, ''Italia. Disegno storico-linguistico''. 2009, Naples: L'Orientale. {{ISBN|978-8-8950-4462-0}}.</ref> هڪ نظريي موجب اهو [[قديم يوناني]] اصطلاح مان نڪتو، جيڪو ''اٽالوئي'' جي زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ اٽالوئي هڪ قبيلو هو، جيڪو انهيءَ علائقي ۾ رهندو هو، جيڪو اڄ [[ڪلابريا]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اصل ۾ سمجهيو ويندو هو ته ان جو نالو ''ويتولي'' هو، ۽ ڪجهه عالمن جي راءِ آهي ته سندن [[ٽوٽم]]ي جانور ڳئون جو ٻچو هو ([[لاطيني]]: ''vitulus''؛ [[امبريائي]]: ''vitlo''؛ [[اوسڪن]]: ''Víteliú'')<!-- and named for the god of cattle, [[Mars (mythology)|Mars]] -->.<ref>J.P. Mallory and D.Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'' (London: Fitzroy and Dearborn, 1997), 24.</ref> ڪيترن قديم ليکڪن چيو آهي ته اهو نالو هڪ مقامي حڪمران [[اٽالس]] جي نالي تان پيو.<ref>Dionysius of Halicarnassus, ''Roman Antiquities'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B*.html 1.35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221215151343/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B%2A.html|date=15 December 2022}}, on LacusCurtius; Aristotle, ''Politics'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b#note-link2 7.1329b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910185719/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b|date=10 September 2015}}, on Perseus; Thucydides, ''The Peloponnesian War'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924213434/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200|date=24 September 2015}}, on Perseus</ref> اٽلي لاءِ قديم يوناني اصطلاح شروعات ۾ رڳو [[ڪلابريا|بروٽيم]] اپٻيٽ جي ڏکڻ حصي ۽ [[ڪاتانزارو]] ۽ [[ويبو والينتيا]] جي ڪجهه حصن لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[اوينوٽريا]] ۽ "اٽلي" جو وڏو تصور هڪ ٻئي جا مترادف بڻجي ويا، ۽ اهو نالو [[لوڪانيا]] جي اڪثر حصي تي به لاڳو ٿيڻ لڳو. رومي جمهوريه جي واڌ کان اڳ، اهو نالو يونانين طرفان [[ميسينا آبنائے]] ۽ [[ساليرنو نار|ساليرنو نارين]] ۽ [[تارانٽو نار|تارانٽو]] کي ملائيندڙ لڪير جي وچ واري زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا ڪلابريا سان مطابقت رکي ٿي. يونانين "اٽاليا" کي وڌيڪ وڏي علائقي تي لاڳو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>Pallottino, M., ''History of Earliest Italy'', trans. Ryle, M & Soper, K. in Jerome Lectures, Seventeenth Series, p. 50</ref> ڏکڻ ۾ "[[يوناني اٽلي]]" کان علاوه، مورخن هڪ "ايٽرسڪن اٽلي" جي وجود جو به امڪان ظاهر ڪيو آهي، جيڪو وچ اٽلي جي علائقن تي مشتمل هو.<ref>Giovanni Brizzi, Roma. Potere e identità: dalle origini alla nascita dell'impero cristiano, Bologna, Patron, 2012 p. 94</ref> [[رومي اٽلي]]، يعني ''اٽاليا''، جون سرحدون وڌيڪ واضح طور مقرر ٿيل آهن. ڪيٽو جي ''[[اوريجنيز]]'' اٽلي کي الپس جي ڏکڻ ۾ واقع سڄي اپٻيٽ طور بيان ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=cato+italy+south+of+the+Alps&pg=PT49|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7}}; {{Cite book|last=Levene|first=D. S.|url=https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108|title=Livy on the Hannibalic War|date=17 June 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5295-8|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152752/https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108#v=snippet&q=cato%20walls%20of%20Italy&f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live}}</ref> 264 ق م ۾ رومي اٽلي مرڪزي-اتر جي [[آرنو]] ۽ [[روبيڪون]] دريائن کان وٺي سڄي ڏکڻ تائين پکڙيل هئي. اتر وارو علائقو، [[سيسالپائن گال]]، جغرافيائي طور اٽلي جو حصو سمجهيو ويندو هو، 220ع ق م واري ڏهاڪي ۾ روم طرفان قبضو ڪيو ويو،<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000755/https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454#v=snippet&q=Tota%20Italia%20essays&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> پر سياسي طور الڳ رهيو. 42 ق م ۾ ان کي قانوني طور اٽلي جي انتظامي وحدت ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Williams|first=J. H. C.|url=https://books.google.com/books?id=RPj_FkEeVO4C&q=beyond+the+Rubicon|title=Beyond the Rubicon: Romans and Gauls in Republican Italy – J. H. C. Williams – Google Books|date=22 May 2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5300-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522000630/https://books.google.it/books?id=RPj_FkEeVO4C&dq=beyond+the+Rubicon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiI5YrC6rbkAhUvDmMBHXZOCMAQ6AEIKTAA|archive-date=22 May 2020}}; {{Cite book|last=Long|first=George|title=Decline of the Roman republic: Volume 2|year=1866}}; {{Cite web|last=Aurigemma|first=Salvatore|title=Gallia Cisalpina|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404054511/https://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|archive-date=4 April 2023|access-date=14 October 2014|website=treccani.it|publisher=Enciclopedia Italiana|language=it}}</ref> سارڊينيا، [[ڪورسيڪا]]، سسلي ۽ [[مالٽا]] کي 292ع ۾ [[ڊيوڪليشن]] اٽلي ۾ شامل ڪيو،<ref>{{Cite web|title=Italy (ancient Roman territory)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110232259/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|archive-date=10 November 2013|access-date=10 November 2013|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> جنهن سان آخري قديم دور جو اٽلي جديد [[اطالوي جاگرافيائي علائقو|اطالوي جاگرافيائي علائقي]] سان لڳ ڀڳ هم سرحد ٿي ويو.<ref>{{Cite web|title=La riorganizzazione amministrativa dell'Italia. Costantino, Roma, il Senato e gli equilibri dell'Italia romana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_%28Enciclopedia-Costantiniana%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119225335/https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_(Enciclopedia-Costantiniana)|archive-date=19 November 2021|access-date=19 November 2021|language=it}}</ref> لاطيني لفظ ''Italicus'' "اٽلي جي ماڻهو" لاءِ استعمال ٿيندو هو، يعني ''provincial'' يا [[رومي صوبو|رومي صوبي]] مان آيل ماڻهو جي ابتڙ.<ref>''Letters'' 9.23</ref> صفت ''italianus''، جنهن مان ''Italian'' نڪتو، [[وچئين دور جي لاطيني]] مان آهي ۽ [[اوائلي جديد دور]] دوران ''Italicus'' سان متبادل طور استعمال ٿيندي هئي.<ref>''ytaliiens'' (1265) [http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien TLFi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029191636/http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien|date=29 October 2018}}</ref> [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي جي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ٿي. [[لومبارڊ|لومبارڊن]] جي حملن کان پوءِ، ''اٽاليا'' سندن بادشاهت جي نالي طور برقرار رهي، ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] اندر ان جي [[اٽلي جي بادشاهت (پاڪ رومي سلطنت)|جانشين بادشاهت]] لاءِ به اهو نالو استعمال ٿيو.<ref>{{Cite web|title=IL COMUNE MEDIEVALE|url=https://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318214257/http://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|archive-date=18 March 2012|website=homolaicus.com}}</ref> == تاريخ == {{Main|اٽلي جي تاريخ}} === قبل تاريخ ۽ قديم دور === {{Main|قبل تاريخي اٽلي|اٽالڪ قومون|ايٽرسڪن تهذيب|يوناني نوآبادڪاري|ميگنا گريشيا}} [[File:Etruscan Painting 1.jpg|thumb|right|[[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] فريسڪو، [[مونتيروتسي نيڪروپولس]] ۾، 5هين صدي ق م]] [[هيٺيون پيلئوليٿڪ]] جا آثار، جيڪي 850,000 سال اڳ جا آهن، [[مونتي پوجيولو]] مان مليا آهن.<ref>{{Cite web|last=Society|first=National Geographic|title=Erano padani i primi abitanti d'Italia|url=http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626220707/http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|archive-date=26 June 2019|access-date=11 March 2019|website=National Geographic}}</ref> سڄي اٽلي ۾ کوٽاين مان 200,000 سال اڳ وچين پيلئوليٿڪ دور ۾ [[نينڊرٿال]] جي موجودگي ظاهر ٿي آهي،<ref>Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. {{ISBN|0-3064-6463-2}}.</ref> جڏهن ته [[اوائلي جديد انسان|جديد انسان]] لڳ ڀڳ 40,000 سال اڳ [[ريپارو موڪي]] ۾ ظاهر ٿيا.<ref>42.7–41.5 ka ([[68–95–99.7 rule|1σ CI]]). {{Cite journal|last=Douka|first=Katerina|display-authors=etal|year=2012|title=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy)|journal=Journal of Human Evolution|volume=62|issue=2|pages=286–299|doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009|pmid=22189428|bibcode=2012JHumE..62..286D }}; {{Cite web|date=29 January 2010|title=Istituto Italiano di Preistoria e Protostoria|url=http://www.iipp.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015231105/http://www.iipp.it/|archive-date=15 October 2013|publisher=IIPP|access-date=15 August 2017}}</ref> رومي دور کان اڳ واري اٽلي جا [[اٽلي جا قديم ماڻھو|قديم ماڻھو]] [[پروٽو-انڊو-يورپي|انڊو-يورپي]] هئا، خاص طور [[اٽالڪ قومون]]. ممڪن غير انڊو-يورپي يا [[قبل انڊو-يورپي ٻوليون|قبل انڊو-يورپي]] ورثي وارن مکيه تاريخي ماڻهن ۾ [[ايٽرسڪن]]، سسلي جا [[ايلميئن]] ۽ [[سيڪاني]]، ۽ قبل تاريخي [[سارڊينيائي ماڻھو]] شامل آهن، جن [[نوراجڪ تهذيب]] کي جنم ڏنو. ٻين قديم آبادين ۾ [[ريئتيائي ماڻھو]] ۽ [[ڪاموني]] شامل آهن، جيڪي [[والڪامونيڪا ۾ پٿريلي چٽساليون|والڪامونيڪا جي پٿريلي چٽسالين]] لاءِ مشهور آهن.<ref>{{Cite web|title=Rock Drawings in Valcamonica|url=https://whc.unesco.org/en/list/94|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703183257/http://whc.unesco.org/en/list/94|archive-date=3 July 2010|access-date=29 June 2010|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> هڪ قدرتي ممي، [[اوئٽسي]]، جيڪا 3400–3100 ق م جي آهي، 1991ع ۾ [[سيميلاون]] گليشيئر مان دريافت ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Bonani|first1=Georges|last2=Ivy|first2=Susan D.|display-authors=etal|year=1994|title=AMS {{SimpleNuclide|Carbon|14}} Age Determination of Tissue, Bone and Grass Samples from the Ötzal Ice Man|url=http://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|url-status=live|journal=Radiocarbon|volume=36|issue=2|pages=247–250|doi=10.1017/s0033822200040534|archive-url=https://web.archive.org/web/20100720211402/https://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|archive-date=20 July 2010|access-date=4 February 2016|doi-access=free}}</ref> پهريان نوآبادڪار [[فينيقيه|فينيقي]] هئا، جن سسلي ۽ سارڊينيا جي ڪنارن تي [[ايمپوريم (قديم دور)|واپاري مرڪز]] قائم ڪيا. انهن مان ڪجهه ننڍا شهري مرڪز بڻيا ۽ [[يوناني نوآبادين]] سان گڏوگڏ ترقي ڪئي.<ref>{{Cite journal|last1=Raclot|first1=Thierry|last2=Oudart|first2=Hugues|date=January 2000|title=CORPS GRAS ET OBESITE Acides gras alimentaires et obésité: aspects qualitatifs et quantitatifs|journal=Oléagineux, Corps gras, Lipides|volume=7|issue=1|pages=77–85|doi=10.1051/ocl.2000.0077|issn=1258-8210|doi-access=free}}</ref> 8هين ۽ 7هين صدي ق م دوران، [[پٿيڪوسائي]] ۾ يوناني نوآباديون قائم ٿيون، جيڪي آخرڪار اطالوي اپٻيٽ جي ڏکڻ ۽ سسلي جي سامونڊي ڪناري تائين پکڙجي ويون؛ اهو علائقو بعد ۾ [[ميگنا گريشيا]] جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>Emilio Peruzzi, ''Mycenaeans in early Latium'', (Incunabula Graeca 75), Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri, Roma, 1980</ref> [[آيونيائي]]، [[ڊوريائي يوناني|ڊوريائي]] نوآبادڪارن، [[سيراڪيوز وارا|سيراڪيوزن]] ۽ [[اڪائيائي (قبيلو)|اڪائيائين]] ڪيترائي شهر قائم ڪيا. [[اٽلي جي يوناني نوآبادڪاري|يوناني نوآبادڪاري]] [[اٽالڪ قومون|اٽالڪ قومن]] کي جمهوري حڪومتي صورتن ۽ اعليٰ فني ۽ ثقافتي اظهار سان رابطي ۾ آندو.<ref>{{Cite web|title=II 1987: Uomini e vicende di Magna Grecia |url=https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204123345/https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|archive-date=4 February 2021|access-date=31 January 2021|website=bpp.it}}</ref> === قديم روم === {{Main|قديم روم|اٽلي ۾ رومي واڌ|رومي اٽلي}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Colosseo 2020.jpg | caption1 = [[ڪولوسيئم]]، جنهن کي وڏي پيماني تي قديم تاريخ جي تعمير ۽ انجنيئرنگ جي عظيم ترين ڪمن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو | image2 = Roman Empire Trajan 117AD.png|275 | caption2 = {{legend|#b23938|117ع ۾ [[رومي سلطنت]] پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي<ref>{{Cite book|last=Bennett, Julian|url=https://books.google.com/books?id=qk_tofvS8EsC|title=Trajan: Optimus Princeps : a Life and Times|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-16524-2}}</ref>}} {{legend|#d28989|[[تابع رياست|تابع رياستون]]}} }} اٽلي جي تاريخ ڪيترين [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last1=Carl Waldman |url=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |title=Encyclopedia of European Peoples |last2=Catherine Mason |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-1-4381-2918-1 |page=586 |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |archive-date=11 March 2023 |url-status=live}}; {{Cite book |last=Mommsen |first=Theodor |author-link=Theodor Mommsen |title=[[History of Rome (Mommsen)|History of Rome]], Book II: From the Abolition of the Monarchy in Rome to the Union of Italy |publisher=Reimer & Hirsel |year=1855 |location=Leipzig}}; {{Cite book |last=Lazenby |first=John Francis |url=https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze |title=Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War |date=4 February 1998 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-3004-0 |page=[https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze/page/29 29] |quote=Italy homeland of the Romans. |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> قديم روم، جيڪو وچ اٽلي ۾ [[ٽائبر درياهه]] تي هڪ آبادڪاري هو، [[روم جو بنياد|753 ق م ۾ قائم ٿيو]] ۽ 244 سالن تائين بادشاهي نظام هيٺ حڪمراني ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=24 November 2009 |title=Rome founded {{!}} 21 April, 753 B.C. |url=https://www.history.com/this-day-in-history/april-21/rome-founded |access-date=10 April 2025 |website=HISTORY |language=en}}</ref> 509 ق م ۾، رومن، سينيٽ ۽ عوام ([[SPQR]]) واري حڪومت جي حمايت ڪندي، [[رومي بادشاهت جو خاتمو|بادشاهت کي نيڪالي ڏني]] ۽ هڪ اشرافي جمهوريه قائم ڪئي.<ref>{{Cite journal|last=Sanders|first=Henry A.|date=1908|title=The Chronology of Early Rome|url=https://www.jstor.org/stable/261793|journal=Classical Philology|volume=3|issue=3|pages=316–329|doi=10.1086/359186|jstor=261793|s2cid=161535192|issn=0009-837X |quote=It has come to be second nature ... to date the founding of Rome [to] 753 BC [and] the first year of the Republic [to] 509&nbsp;BC.|url-access=subscription}}</ref> اطالوي اپٻيٽ، جنهن جو نالو ''اٽاليا'' هو، رومي واڌ دوران هڪ متحد وحدت ۾ گڏ ڪيو ويو؛ نون علائقن جي فتح اڪثر [[سامنائيٽ جنگيون|ٻين اٽالڪ قبيلن]]، [[رومي-ايٽرسڪن جنگيون|ايٽرسڪنن]]، [[رومي-گالي جنگيون|سيلٽن]] ۽ [[پائرهڪ جنگ|يونانين]] جي قيمت تي ٿي. مقامي قبيلن ۽ شهرن جي اڪثريت سان هڪ مستقل اتحاد قائم ٿيو، ۽ روم اولهه يورپ، اتر آفريڪا ۽ [[وچ اوڀر جي تاريخ#يوناني ۽ رومي سلطنت|وچ اوڀر]] جي فتح شروع ڪئي. 44 ق م ۾ [[جوليس سيزر]] جي قتل کان پوءِ، روم هڪ وڏي سلطنت بڻجي ويو، جيڪا [[رومي برطانيه|برطانيه]] کان [[ميسوپوٽيميا (رومي صوبو)|فارس]] جي سرحدن تائين پکڙيل هئي، ۽ سڄي ڀونوچ سمنڊ جي حوض کي پنهنجي اندر آڻي ڇڏيو، جتي يوناني، رومي ۽ ٻيون ثقافتون گڏجي هڪ طاقتور تهذيب ۾ تبديل ٿيون. پهرئين شهنشاهه [[آگسٽس]] جي ڊگهي حڪومت امن ۽ خوشحالي جو دور شروع ڪيو. رومي اٽلي سلطنت جو [[ميٽروپول]]، رومن جو وطن ۽ گاديءَ واري هنڌ جو علائقو رهيو.<ref>{{Cite journal|last=Morcillo|first=Marta García|title=The Glory of Italy and Rome's Universal Destiny in Strabo's Geographika, in: A. Fear – P. Liddel (eds), Historiae Mundi. Studies in Universal History. Duckworth: London 2010: 87–101. |url=https://www.academia.edu/362374|url-status=live|journal=Historiae Mundi: Studies in Universal History|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073554/https://www.academia.edu/362374|archive-date=14 January 2022|access-date=20 November 2021}}; {{Cite book|last=Keaveney|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|title=Arthur Keaveney: ''Rome and the Unification of Italy''|date=January 1987|publisher=Croom Helm|isbn=978-0-7099-3121-8|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000835/https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}; {{Cite book|last=Billanovich|first=Giuseppe|url=https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13|title=Libreria Universitaria Hoepli, Lezioni di filologia, Giuseppe Billanovich e Roberto Pesce: ''Corpus Iuris Civilis, Italia non erat provincia, sed domina provinciarum'', Feltrinelli, p.363|publisher=Roberto Pesce|year=2008|isbn=978-8-8965-4309-2|language=it|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000801/https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13#v=onepage&q=Italia%20domina%20provinciarum&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> [[رومي سلطنت جي تاريخ|سلطنت جي پهرين ٻن صدين]] ۾ بي مثال استحڪام جو دور ڏٺو ويو، جيڪو [[پيڪس رومانا]] ({{Literal translation|رومي امن}}) جي نالي سان مشهور آهي. روم [[رومي سلطنت جون سرحدون|پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي وسعت]] [[ٽراجن]] جي دور ۾ حاصل ڪئي ({{Reign|98|117|era=AD}})، پر وڌندڙ پريشانين ۽ زوال جو دور [[ڪوموڊس]] جي دور ۾ شروع ٿيو ({{Reign|180|192}}).<ref>{{Cite web |date=10 June 2024 |title=Five Good Emperors |url=https://www.britannica.com/topic/Five-Good-Emperors |access-date=4 August 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Gibbon |first=Edward |title=The History of the Decline And Fall of the Roman Empire |date=1776 |chapter=The Decline And Fall in the West – Chapter 4 |chapter-url=https://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |author-link=Edward Gibbon |access-date=27 June 2017 |archive-date=24 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824100850/http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |url-status=live}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور]]، جنهن ۾ [[جرمنڪ-رومي رابطا|جرمنڪ قومن جا وڏا حملا]] شامل هئا، رومي سلطنت جي زوال جو سبب بڻيو. رومي سلطنت تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي، جنهن وٽ وڏي اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ فوجي طاقت هئي.<ref>{{Cite web |date=4 June 2024 |title=The Roman Empire at its greatest expansion |url=https://trizioeditore.it/en/blogs/notizie/impero-romano-massima-espansione-mappa-storia |access-date=10 April 2025 |website=Trizio Editore |language=en}}</ref> پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي، ان جو علائقو {{Convert|5|e6km2|abbr=off}} هو.<ref>{{Cite journal|last=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|year=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}; {{Cite journal|last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D|year=2006|title=East–West Orientation of Historical Empires|url=http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|url-status=live|journal=Journal of World-Systems Research|volume=12|issue=2|page=222|doi=10.5195/JWSR.2006.369|issn=1076-156X|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|archive-date=17 May 2016|access-date=6 February 2016|doi-access=free}}</ref> [[رومي سلطنت جو ورثو|رومي ورثي]] مغربي تهذيب تي گهرو اثر وڌو ۽ جديد دنيا کي شڪل ڏني. لاطيني مان نڪتل [[رومانس ٻوليون|رومانس ٻولين]] جو وسيع استعمال، [[رومي انگ|عددي نظام]]، جديد مغربي الفابيٽ ۽ ڪئلينڊر، ۽ عيسائيت جو عالمي مذهب طور اڀرڻ، رومي غلبي جي ڪيترن ئي ورثن مان آهن.<ref>{{Cite book|last=Richard|first=Carl J.|title=Why we're all Romans: the Roman contribution to the western world|publisher=Rowman & Littlefield|year=2010|isbn=978-0-7425-6779-5|edition=1st pbk.|location=Lanham, MD|pages=xi–xv}}</ref> === وچون دور === {{Main|وچئين دور ۾ اٽلي}} [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اوڊواڪر جي بادشاهت]] هيٺ آيو، ۽ پوءِ [[اوستروگوٿ]] ان تي قابض ٿيا.<ref>{{Cite book|last=Sarris|first=Peter|title=Empires of faith: the fall of Rome to the rise of Islam, 500–700|publisher=Oxford UP|year=2011|isbn=978-0-1992-6126-0|edition=1st. pub.|location=Oxford|page=118}}</ref> حملن جي نتيجي ۾ بادشاهتن جو افراتفري وارو سلسلو پيدا ٿيو ۽ مبينا "[[اونداهو دور (تاريخ نويسي)|اونداهو دور]]" شروع ٿيو. 6هين صديءَ ۾ هڪ ٻئي [[جرمنڪ قومون|جرمنڪ قبيلي]]، [[لومبارڊن]]، جي حملي بازنطيني موجودگي کي گهٽائي ڇڏيو ۽ اپٻيٽ جي سياسي وحدت ختم ڪري ڇڏي. اتر ۾ [[لومبارڊ بادشاهت]] ٺهي، وچ-ڏکڻ تي پڻ لومبارڊن جو ڪنٽرول هو، ۽ ٻيا حصا بازنطيني رهيا.<ref>{{Cite web|title=History of Italy|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929150112/https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|archive-date=29 September 2022|access-date=29 September 2022|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> [[File:Marco Polo Mosaic from Palazzo Tursi.jpg|thumb|right|upright=.7|[[مارڪو پولو]]، 13هين صديءَ جو ڳولائو]] لومبارڊ بادشاهت 8هين صديءَ جي آخر ۾ [[شارليمان]] جي هٿان [[فرانڪيا]] ۾ ضم ٿي وئي ۽ اٽلي جي بادشاهت بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|title=Carolingian and post-Carolingian Italy, 774–962|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007160553/https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|archive-date=7 October 2022|access-date=7 October 2022|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> فرانڪن [[پاپائي رياستون]] ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي. 13هين صديءَ تائين سياست [[پاڪ رومي شهنشاهه|پاڪ رومي شهنشاهن]] ۽ پاپائيت جي لاڳاپن تي غالب رهي، جتي شهري رياستون عارضي فائدي لاءِ اڳئين ڌر ([[گبيلين]]) يا پوئين ڌر ([[گويلف]]) سان گڏ ٿينديون هيون.<ref>{{Cite book|last=Nolan|first=Cathal J.|title=The age of wars of religion, 1000–1650: an encyclopedia of global warfare and civilization |publisher=Greenwood Press|year=2006|isbn=978-0-3133-3045-2|edition=1. publ.|location=Westport (Connecticut)|page=360}}</ref> جرمنڪ شهنشاهه ۽ رومي پونٽف وچئين دور جي يورپ جون [[عالمي طاقتون]] بڻجي ويا. بهرحال، [[سرماياداري تڪرار]] ۽ گويلفن ۽ گبيلينن جي وچ ۾ ٽڪراءُ اتر ۾ شهنشاهي-جاگيرداري نظام کي ختم ڪري ڇڏيو، جتي شهرن آزادي حاصل ڪئي.<ref>{{Cite book|last=Jones|first=Philip|author-link=Philip Jones (historian)|title=The Italian city-state: from Commune to Signoria|publisher=Clarendon Press|year=1997|isbn=978-0-1982-2585-0|location=Oxford|pages=55–77}}</ref> 1176ع ۾، شهري رياستن جي [[لومبارڊ ليگ]] پاڪ رومي شهنشاهه [[فريڊرڪ بارباروسا]] کي شڪست ڏني، جنهن سان انهن جي آزادي يقيني ٿي. شهري رياستن، جهڙوڪ ميلان، فلورينس ۽ وينس، مالياتي ترقي ۾ نهايت اهم جدت وارو ڪردار ادا ڪيو، بئنڪنگ جي طريقن کي تيار ڪندي، ۽ سماجي تنظيم جي نون روپن کي ممڪن بڻائيندي.<ref>{{Cite book|last=Niall|first=Ferguson|title=The Ascent of Money: The Financial History of the World|publisher=Penguin|year=2008}}</ref> ساحلي ۽ ڏاکڻن علائقن ۾، سامونڊي جمهوريهن ڀونوچ سمنڊ تي غلبو حاصل ڪيو ۽ مشرق ڏانهن واپار تي اجارو قائم ڪيو. اهي آزاد [[ٿالاسوڪريسي|سامونڊي طاقت واريون]] شهري رياستون هيون، جن ۾ واپارين وٽ ڪافي طاقت هئي. جيتوڻيڪ اهي اشرافي حڪومتون هيون، پر انهن طرفان ڏنل نسبي سياسي آزادي علمي ۽ فني ترقي لاءِ سازگار هئي.<ref name="Lane">{{Cite book|last=Lane|first=Frederic C.|title=Venice, a maritime republic|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1991|isbn=978-0-8018-1460-0|edition=4. print.|location=Baltimore|page=73}}</ref> سڀ کان مشهور سامونڊي جمهوريهون وينس، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] هيون.<ref>G. Benvenuti – Le Repubbliche Marinare. Amalfi, Pisa, Genova, Venezia – Newton & Compton editori, Roma 1989; Armando Lodolini, ''Le repubbliche del mare'', Biblioteca di storia patria, 1967, Roma. {{Cite book|last=Peris|first=Persi|title=Conoscere l'Italia|publisher=Istituto Geografico De Agostini|year=1982|pages=74}}; {{Cite web|title=Repubbliche Marinare|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829104758/http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|archive-date=29 August 2019|access-date=13 September 2019|website=Treccani.it|publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana|language=it}}; {{Cite web|title=Repubbliche marinare|url=https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101131949/https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|archive-date=1 January 2020|access-date=13 September 2019|website=thes.bncf.firenze.sbn.it|publisher=[[قومي مرڪزي لائبريري (فلورينس)]]|language=it}}</ref> هر هڪ کي پرڏيهي زمينن، ٻيٽن، ايڊرياٽڪ، ايجيئن ۽ ڪاري سمنڊن جي علائقن، ۽ ويجهي اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ واپاري نوآبادين تي غلبو حاصل هو.<ref>{{Cite book|last=Zorzi|first=Alvise|author-link=Alvise Zorzi|url=https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|title=Venice: The Golden Age, 697 – 1797 |publisher=Abbeville Press|year=1983|isbn=0-8965-9406-8|location=New York|page=255|access-date=16 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202182132/https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|archive-date=2 February 2023|url-status=live}}</ref> {{Multiple image | align = right | total_width = 345 | direction = horizontal | width1 = 280 | image1 = Naval Jack of Italy.svg | width2 = 280 | image2 = Republik Venedig Handelswege01-IT.png | alt2 = نقشو | footer = کاٻي: [[اطالوي بحريه]] جو جهنڊو. گھڙيال جي رخ ۾، مٿئين کاٻي کان: [[وينس جي جمهوريه|وينس]]، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] جا نشان.<br/>ساڄي: واپاري رستا، [[جينووا جون نوآباديون|جينووا]] ۽ [[اسٽاتو دا مار|وينس]] جون نوآباديون. }} وينس ۽ جينووا يورپ جا اوڀر ڏانهن دروازا هئا، ۽ نفيس شيشي جا ٺاهيندڙ هئا، جڏهن ته فلورينس ريشم، اون، بئنڪنگ ۽ زيورن جو مرڪز هو. پيدا ٿيل دولت وڏن عوامي ۽ خانگي فني منصوبن جي سرپرستي لاءِ استعمال ٿي. انهن جمهوريهن [[صليبي جنگون|صليبي جنگين]] ۾ حصو ورتو، مدد ۽ ٽرانسپورٽ مهيا ڪئي، پر بنيادي طور سياسي ۽ تجارتي موقعن جي پيروي ڪئي.<ref name=Lane/> اٽلي پهريون علائقو هو جتي اهي معاشي تبديليون محسوس ٿيون، جن [[تجارتي انقلاب]] ڏانهن واٽ هموار ڪئي: وينس [[قسطنطنيه جي لٽ|بازنطيني گاديءَ واري شهر کي لٽڻ]] ۽ [[مارڪو پولو]] جي ايشيا ڏانهن سفرن جي مالي مدد ڪرڻ جي قابل ٿي؛ پهرين يونيورسٽيون اطالوي شهرن ۾ ٺهيون، ۽ [[اڪويناس]] جهڙن عالمن عالمي شهرت حاصل ڪئي؛ سرمائيداري ۽ بئنڪنگ خاندان فلورينس ۾ اڀريا، جتي [[دانتي]] ۽ [[جوتو]] لڳ ڀڳ 1300ع ۾ سرگرم هئا.<ref name="See">{{Cite web |last=Sée |first=Henri |title=Modern Capitalism Its Origin and Evolution |url=http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007010542/http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |archive-date=7 October 2013 |access-date=29 August 2013 |website=University of Rennes |publisher=Batoche Books}}</ref> ڏکڻ ۾، سسلي 9هين صديءَ ۾ [[سسلي جي امارت|عرب اسلامي امارت]] بڻجي چڪي هئي، جيڪا 11هين صديءَ جي آخر ۾ [[اطالو-نارمن]] جي فتح تائين خوشحال رهي؛ انهن ڏکڻ اٽلي جي اڪثر لومبارڊ ۽ بازنطيني شهزادگين سان گڏ ان کي فتح ڪيو.<ref>{{cite book |last=Ali |first=Ahmed Essa with Othman |title=Studies in Islamic civilization: the Muslim contribution to the Renaissance |year=2010 |publisher=International Institute of Islamic Thought |location=Herndon, VA |isbn=978-1-56564-350-5 |pages=38–40}}</ref> پوءِ اهو علائقو [[سسلي جي بادشاهت]] ۽ [[نيپلز جي بادشاهت]] جي وچ ۾ ورهايو ويو.{{efn|نيپلز جي بادشاهت جو اصطلاح مورخ استعمال ڪن ٿا، پر ان جي حڪمرانن نه، جن اصل نالو 'سسلي جي بادشاهت' برقرار رکيو، يعني ٻه سسلي جون بادشاهتون موجود هيون.}}<ref>Eleni Sakellariou, ''Southern Italy in the Late Middle Ages: Demographic, Institutional and Economic Change in the Kingdom of Naples, c.1440–c.1530'' (Brill, 2012), pp. 63–64.</ref> 1348ع واري [[ڪاري موت]] شايد اٽلي جي آبادي جو هڪ ٽيون حصو ماري ڇڏيو.<ref>Stéphane Barry and Norbert Gualde, "The Biggest Epidemics of History" (La plus grande épidémie de l'histoire), in ''L'Histoire'' n° 310, June 2006, pp. 45–46; "[https://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml Plague]". Brown University. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831003435/http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml|date=31 August 2009}}</ref> === اوائلي جديد دور === {{Main|اطالوي نشاةِ ثانيه|اوائلي جديد اٽلي جي تاريخ}} [[File:Italy 1494.svg|thumb|upright=.8|right|1494ع ۾ [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] کان اڳ [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست#آخري وچون دور|اطالوي رياستون]]]] 1400ع ۽ 1500ع جي ڏهاڪن دوران، اٽلي [[نشاةِ ثانيه]] جو جنم هنڌ ۽ مرڪز هو. هن دور وچئين دور کان جديد دور ڏانهن منتقلي کي ظاهر ڪيو ۽ واپاري شهرن جي گڏ ڪيل دولت ۽ حاڪم خاندانن جي سرپرستيءَ سان وڌايو ويو.<ref name="strathern">Strathern, Paul ''The Medici: Godfathers of the Renaissance'' (2003)</ref> اطالوي سياسي وحدتون هاڻي علائقائي رياستون هيون، جن تي عملي طور شهزادن جي حڪومت هئي، جيڪي واپار ۽ انتظاميه تي ڪنٽرول رکندا هئا، ۽ سندن درٻارون فنون ۽ سائنسن جا مرڪز بڻجي ويون. اهي شهزادگيون سياسي خاندانن ۽ واپاري خاندانن، جهڙوڪ فلورينس جا [[ميڊيچي]]، جي اڳواڻي هيٺ هيون. [[مغربي ڦوٽ]] جي خاتمي کان پوءِ، نئين چونڊيل [[پوپ مارٽن پنجون]] [[پاپائي رياستون|پاپائي رياستن]] ڏانهن موٽي آيو ۽ اٽلي کي اولهه عيسائيت جو واحد مرڪز طور بحال ڪيو. [[ميڊيچي بئنڪ]] پاپائيت جو قرض ڏيندڙ ادارو بڻيو، ۽ ڪليسا ۽ نون سياسي خاندانن جي وچ ۾ اهم لاڳاپا قائم ٿيا.<ref name="strathern"/><ref>[http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm Peter Barenboim, Sergey Shiyan, ''Michelangelo: Mysteries of Medici Chapel'', SLOVO, Moscow, 2006]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511133416/http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm|date=11 May 2011}}. {{ISBN|5-8505-0825-2}}.</ref> [[File:Leonardo self.jpg|thumb|upright=.7|[[ليونارڊو دا ونچي]]، مثالي [[نشاةِ ثانيه انسان]]، پنهنجي تصوير ۾ ({{circa}} 1512)]] 1453ع ۾، [[پوپ نڪولس پنجون]] جي بازنطينين جي مدد لاءِ ڪوششن باوجود، [[قسطنطنيه]] جو شهر [[عثماني سلطنت|عثمانين]] جي قبضي ۾ آيو. ان سبب [[نشاةِ ثانيه ۾ يوناني عالم|يوناني عالمن]] ۽ متنن جي اٽلي ڏانهن لڏپلاڻ ٿي، جنهن يوناني [[انسان پرستي]] جي ٻيهر دريافت کي وڌيڪ هٿي ڏني.<ref>Encyclopædia Britannica, ''Renaissance'', 2008, O.Ed.; Har, Michael H. ''History of Libraries in the Western World'', Scarecrow Press Incorporate, 1999. {{ISBN|0-8108-3724-2}}. Norwich, John Julius, ''A Short History of Byzantium'', 1997, Knopf. {{ISBN|0-6794-5088-2}}.</ref> انسان پرست حڪمرانن، جهڙوڪ [[فيديريڪو دا مونتيفيلترو]] ۽ [[پوپ پائيس ٻيون]]، [[مثالي شهر|مثالي شهرن]] جي قيام لاءِ ڪم ڪيو، ۽ [[اربينو]] ۽ [[پيئنزا]] جو بنياد وڌو. [[پيڪو ديلا ميراندولا]] ''[[انسان جي عظمت تي خطبو]]'' لکيو، جنهن کي نشاةِ ثانيه جو منشور سمجهيو وڃي ٿو. فنون ۾، اطالوي نشاةِ ثانيه صديون تائين يورپي فن تي غالب اثر رکيو، فنڪارن جهڙوڪ [[ليونارڊو دا ونچي]]، [[بوتيچيلي]]، [[مائيڪل اينجلو]]، [[رافائيل]]، [[جوتو]]، [[دوناتيلو]] ۽ [[تيشيان]]، ۽ معمارن جهڙوڪ [[فليپو برونيلليسڪي]]، [[اندريا پالاديو]] ۽ [[دوناتو برامانتي]] سان. سامونڊي جمهوريهن مان اطالوي [[اطالوي ڳولائوئن جي فهرست|ڳولائو]] ۽ ناوَچالڪ، عثمانين کان بچندي هندستان ڏانهن متبادل رستو ڳولڻ لاءِ بيتاب، ائٽلانٽڪ ملڪن جي بادشاهن کي پنهنجون خدمتون پيش ڪندا هئا ۽ [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۽ آمريڪا جي نوآبادڪاري جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سڀ کان نمايان ڳولائوئن ۾ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] شامل هو، جنهن جي [[ڪرسٽوفر ڪولمبس جا سفر|1492ع واري سفر]] آمريڪا سان مسلسل يورپي رابطو، نوآبادڪاري ۽ استحصال شروع ڪيو؛<ref>Encyclopædia Britannica, 1993 ed., Vol. 16, pp. 605ff / Morison, ''Christopher Columbus'', 1955 ed., pp. 14ff</ref> [[جان ڪيبٽ]]، جنهن [[نارسمن|نارس]] کان پوءِ اتر آمريڪا جي پهرين دستاويزي يورپي کوجنا ڪئي؛<ref>{{Cite web|year=2007|title=''Catholic Encyclopedia'' "John & Sebastian Cabot"|url=http://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518005335/https://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|archive-date=18 May 2020|access-date=17 May 2008|publisher=newadvent}}</ref> ۽ [[آمريگو ويسپوچي]]، جنهن جي سفرن انهن زمينن کي نئون کنڊ، يعني "نئين دنيا"، طور تصديق ڪيو، جنهن کي پوءِ سندس نالي تي رکيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Eric Martone|url=https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|title=Italian Americans: The History and Culture of a People|publisher=ABC-CLIO|year=2016|isbn=978-1-6106-9995-2|page=504|access-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001055/https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Greene|first=George Washington|author-link=George Washington Greene|url=https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13|title=The Life and Voyages of Verrazzano|publisher=Folsom, Wells, and Thurston|year=1837|location=Cambridge University|page=13|access-date=18 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000806/https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live|via=Google Books}}</ref> وينس، نيپلز، فلورينس، ميلان ۽ پاپائيت جي وچ ۾ [[اٽالڪ ليگ]] نالي دفاعي اتحاد قائم ٿيو. [[لورينزو دي ميڊيچي|لورينزو ''دي ميگنيفيسنٽ'' دي ميڊيچي]] نشاةِ ثانيه جو سڀ کان وڏو سرپرست هو؛ سندس مدد ليگ کي ترڪن جي [[اوترانتو جو گهيرو|حملي کي ناڪام ڪرڻ]] جي قابل بڻايو. بهرحال، اهو اتحاد 1490ع واري ڏهاڪي ۾ ٽٽي پيو؛ [[فرانس جو چارلس اٺون]] جي حملي اپٻيٽ ۾ جنگين جي هڪ سلسلي جي شروعات ڪئي. [[اعليٰ نشاةِ ثانيه]] دوران، [[جوليس ٻيون]] (1503–1513) جهڙا پوپ اٽلي تي ڪنٽرول لاءِ پرڏيهي بادشاهن خلاف وڙهيا؛ [[پال ٽيون]] (1534–1549) يورپي طاقتن جي وچ ۾ امن لاءِ ثالثي کي ترجيح ڏني. اهڙن تڪرارن جي وچ ۾، ميڊيچي پوپن [[ليو ڏهون]] (1513–1521) ۽ [[ڪليمنٽ ستون]] (1523–1534) جرمني، انگلينڊ ۽ ٻين هنڌن ۾ [[پروٽيسٽنٽ اصلاح]] کي منهن ڏنو. 1559ع ۾، فرانس ۽ هبسبرگن جي وچ ۾ [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] جي خاتمي تي، اٽلي جو لڳ ڀڳ اڌ حصو، يعني ڏکڻ واريون [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]]، [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]]، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جون بادشاهتون ۽ [[ميلان جو ڊچي]]، اسپيني حڪمراني هيٺ هو، جڏهن ته ٻيو اڌ آزاد رهيو؛ ڪيترائي رياستون رسمي طور اڃا به پاڪ رومي سلطنت جو حصو رهيون. پاپائيت [[جوابي اصلاح]] شروع ڪئي، جنهن جا اهم واقعا هي هئا: [[ٽرينٽ ڪائونسل]] (1545–1563)؛ [[گريگورين ڪئلينڊر]] جي قبوليت؛ [[جيسوئٽ چين مشن]]؛ [[فرانسيسي مذهبي جنگيون]]؛ [[ٽيهه سالن جي جنگ]] (1618–1648) جو خاتمو؛ ۽ [[وڏي ترڪي جنگ]]. اطالوي معيشت 1600ع ۽ 1700ع جي ڏهاڪن ۾ زوال پذير ٿي. [[File:Flag of the Cispadane Republic.svg|thumb|[[چيسپاداني جمهوريه]] جو جهنڊو، پهريون [[اطالوي ترنگو]] جيڪو ڪنهن خودمختيار اطالوي رياست اختيار ڪيو (1797)]] [[اسپيني جانشيني جي جنگ]] (1700–1714) دوران، آسٽريا اٽلي ۾ اسپيني علائقن جو وڏو حصو، يعني ميلان، نيپلز ۽ سارڊينيا حاصل ڪيو؛ پوءِ 1720ع ۾ سارڊينيا سسلي جي بدلي ۾ هائوس آف ساووي کي ڏني وئي. بعد ۾ بوربن خاندان جي هڪ شاخ سسلي ۽ نيپلز جي تخت تي ويٺي. [[نيپوليني جنگيون|نيپوليني جنگين]] دوران، اتر ۽ وچ اٽلي کي فرانس جي [[ڀيڻ جمهوريهون]] طور ٻيهر منظم ڪيو ويو، ۽ پوءِ [[اٽلي جي بادشاهت (نيپوليني)|اٽلي جي بادشاهت]] طور.<ref>Napoleon Bonaparte, "The Economy of the Empire in Italy: Instructions from Napoleon to Eugène, Viceroy of Italy", ''Exploring the European Past: Texts & Images'', Second Edition, ed. Timothy E. Gregory (Mason: Thomson, 2007), 65–66.</ref> ڏکڻ کي نيپولين جي ڀيڻوئي [[جواڪيم مورا]] هلائيندو هو. 1814ع جي [[ويانا ڪانگريس]] 18هين صديءَ جي آخر واري صورتحال بحال ڪئي، پر [[فرانسيسي انقلاب]] جا آدرش ختم نه ٿي سگهيا، ۽ 19هين صديءَ جي شروعات جي [[سياسي اٿل پٿل|سياسي اٿل پٿلن]] دوران ٻيهر ظاهر ٿيا. ڪنهن اطالوي رياست طرفان [[اطالوي ترنگو]] جي پهرين قبوليت، [[چيسپاداني جمهوريه]]، [[نيپوليني اٽلي جا جهنڊا|نيپوليني اٽلي]] دوران ٿي، فرانسيسي انقلاب کان پوءِ، جنهن قومي [[خود اراديت]] جي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite book |last1=Maiorino |first1=Tarquinio |title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera |last2=Marchetti Tricamo |first2=Giuseppe |last3=Zagami |first3=Andrea |publisher=Arnoldo Mondadori Editore |year=2002 |isbn=978-8-8045-0946-2 |page=156 |language=it}} [http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm The tri-coloured standard]. Getting to Know Italy, Ministry of Foreign Affairs (retrieved 5 October 2008). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223131121/http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm|date=23 February 2008}}.</ref> هي واقعو [[ترنگو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي.<ref>Article 1 of the law n. 671 of 31 December 1996 ("National celebration of the bicentenary of the first national flag")</ref> === اتحاد === {{Main|اٽلي جو اتحاد}} [[اٽلي جي بادشاهت جو جنم]] اطالوي قومپرستن ۽ [[هائوس آف ساووي]] سان وفادار شاهپرستن جي ڪوششن جو نتيجو هو، جن سڄي [[اطالوي اپٻيٽ]] تي مشتمل هڪ گڏيل بادشاهت قائم ڪرڻ ٿي چاهي. 19هين صديءَ جي وچ تائين، وڌندڙ [[اطالوي قومپرستي]] انقلاب جو سبب بڻجي.<ref>{{Cite web|title=Risorgimento in 'Dizionario di Storia'|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922035556/https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|archive-date=22 September 2022|access-date=22 September 2022|website=treccani.it|language=it-IT}}</ref> 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ، اٽلي جي سياسي ۽ سماجي اتحاد واري تحريڪ، يعني [[ريسورجي مينتو]]، اٽلي کي رياستن جي گڏجڻ ۽ انهن کي پرڏيهي ڪنٽرول کان آزاد ڪرڻ ذريعي متحد ڪرڻ لاءِ اڀري. هڪ انقلابي شخصيت محب وطن صحافي [[جوزيپي ماتسيني]] هو، جنهن 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سياسي تحريڪ [[نوجوان اٽلي]] جو بنياد وڌو؛ هو وحداني جمهوريه جو حامي هو ۽ وسيع قومپرست تحريڪ جي وڪالت ڪندو هو. 1847ع ۾ "[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]" جي پهرين عوامي پرفارمنس ٿي، جيڪو 1946ع ۾ قومي ترانو بڻيو.<ref>{{Cite book|last1=Maiorino|first1=Tarquinio|last2=Marchetti Tricamo|first2=Giuseppe|last3=Zagami|first3=Andrea|title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera|year=2002|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|language=it|isbn=978-8-8045-0946-2|page=18}}; {{Cite web|title=Fratelli d'Italia|url=https://www.quirinale.it/page/inno|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426052752/https://www.quirinale.it/page/inno|archive-date=26 April 2023|access-date=1 October 2021|language=it}}</ref> {{Multiple image | align = right | image1 = Giuseppe Mazzini.jpg | width1 = 173 | image2 = Giuseppe Garibaldi 1861.jpg | width2 = 138 | footer = [[جوزيپي ماتسيني]] (کاٻي)، اطالوي انقلابي تحريڪ جو انتهائي اثرائتو اڳواڻ؛ ۽ [[جوزيپي گاريبالدي]] (ساڄي)، جديد دور جي عظيم ترين جرنيلن مان هڪ طور مشهور<ref name="scholar and patriot">{{cite web |url={{Google books|iWK7AAAAIAAJ |page=PA133 |keywords=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time |text= |plainurl=yes}}|title=Scholar and Patriot|publisher=Manchester University Press|via=Google Books}}</ref> ۽ ڏکڻ آمريڪا ۽ يورپ ۾ پنهنجي فوجي ڪارنامن سبب "ٻن جهانن جو هيرو" طور سڃاتو ويندڙ،<ref>{{Cite web|title=Giuseppe Garibaldi (Italian revolutionary)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226091529/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|archive-date=26 February 2014|access-date=6 March 2014}}</ref> جنهن ڪيترين فوجي مهمن ۾ وڙهيو، جيڪي [[اٽلي جو اتحاد|اطالوي اتحاد]] تائين پهتيون }} نوجوان اٽلي جو سڀ کان مشهور ميمبر انقلابي ۽ جنرل [[جوزيپي گاريبالدي]] هو،<ref>Denis Mack Smith, ''Modern Italy: A Political History'', (University of Michigan Press, 1997) p. 15. A literary echo may be found in the character of Giorgio Viola in Joseph Conrad's ''[[Nostromo]]''.</ref> جنهن ڏکڻ اٽلي ۾ اتحاد لاءِ جمهوري مهم جي اڳواڻي ڪئي. بهرحال، [[سارڊينيا جي بادشاهت (1720–1861)|سارڊينيا جي بادشاهت]] ۾ هائوس آف ساووي جي اطالوي بادشاهت، جنهن جي حڪومت [[ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير]] هلائي رهيو هو، به متحد اطالوي رياست قائم ڪرڻ جا ارادا رکندي هئي. يورپ ۾ پکڙيل [[1848ع جا لبرل انقلاب|1848ع جي لبرل انقلابن]] جي پس منظر ۾، [[آسٽريا-هنگري|آسٽريا]] خلاف هڪ ناڪام [[پهرين اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] جو اعلان ڪيو ويو. 1855ع ۾، سارڊينيا [[ڪريميائي جنگ]] ۾ برطانيا ۽ فرانس جو اتحادي بڻيو.<ref>Enrico Dal Lago, "Lincoln, Cavour, and National Unification: American Republicanism and Italian Liberal Nationalism in Comparative Perspective". ''The Journal of the Civil War Era'' 3#1 (2013): 85–113.; William L. Langer, ed., ''An Encyclopedia of World Cup History''. 4th ed. 1968. pp 704–7.</ref> سارڊينيا 1859ع جي [[ٻي اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] ۾ فرانس جي مدد سان آسٽريائي سلطنت خلاف وڙهيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[لومباردي]] آزاد ٿي. [[پلومبيئرز معاهدو|پلومبيئرز معاهدي]] جي بنياد تي، سارڊينيا [[ساووي]] ۽ [[نيس]] فرانس کي حوالي ڪيا، اهڙو واقعو جنهن [[نيسارڊ لڏپلاڻ]] جو سبب بڻيو.<ref>{{Cite web|date=28 August 2017|title="Un nizzardo su quattro prese la via dell'esilio" in seguito all'unità d'Italia, dice lo scrittore Casalino Pierluigi|url=https://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219165302/http://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|archive-date=19 February 2020|access-date=14 May 2021|language=it}}</ref> 1860–1861ع ۾، گاريبالدي نيپلز ۽ سسلي ۾ اتحاد واري مهم جي اڳواڻي ڪئي.<ref>Mack Smith, Denis (1997). ''Modern Italy; A Political History''. Ann Arbor: The University of Michigan Press. {{ISBN|0-4721-0895-6}}.</ref> [[تيانو]] گاريبالدي ۽ [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون]]، سارڊينيا جي آخري بادشاهه، جي مشهور ملاقات جو هنڌ هو، جنهن دوران گاريبالدي وڪٽر ايمانوئل سان هٿ ملايو ۽ کيس [[اٽلي جو بادشاهه]] ڪري سلام ڪيو. ڪاوير 1860ع ۾ گاريبالدي جي ڏکڻ اٽلي کي سارڊينيا جي بادشاهت سان اتحاد ۾ شامل ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان سان سارڊينيا جي حڪومت کي 17 مارچ 1861ع تي [[اٽلي جي بادشاهت جو اعلان|متحد اطالوي بادشاهت جو اعلان]] ڪرڻ جي اجازت ملي،<ref>{{Cite news|date=17 March 2017|title=Everything you need to know about March 17th, Italy's Unity Day|url=https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617212538/https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|archive-date=17 June 2017|access-date=17 July 2017}}</ref> ۽ وڪٽر ايمانوئل ٻيون ان جو پهريون بادشاهه بڻيو. 1865ع ۾ بادشاهت جي گادي تورين کان فلورينس منتقل ڪئي وئي. 1866ع ۾، وڪٽر ايمانوئل ٻيون، [[پروشيا]] سان اتحاد ڪندي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران، [[ٽين اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] وڙهي، جنهن جي نتيجي ۾ اٽلي [[وينيتو|وينيتيا]] کي پاڻ ۾ شامل ڪيو. آخرڪار، 1870ع ۾، جڏهن فرانس [[فرانڪو-پروشين جنگ]] دوران روم ڇڏي ڏنو، اطالوين [[روم تي قبضو|پاپائي رياستن تي قبضو ڪيو]]، اتحاد مڪمل ٿيو، ۽ گادي روم منتقل ڪئي وئي.<ref name="scholar and patriot"/> === لبرل دور === {{Main|اٽلي جي بادشاهت|اطالوي ڊائاسپورا|اطالوي سلطنت|پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ}} {{Multiple image | align = right | image1 = VictorEmmanuel2.jpg | width1 = 125 | image2 = Camillo Benso Cavour di Ciseri.jpg | width2 = 141 | footer = [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون]] (کاٻي) ۽ [[ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير]] (ساڄي)، اتحاد جون اهم شخصيتون، ترتيبوار متحد اٽلي جا پهريان بادشاهه ۽ وزيراعظم بڻيا. }} سارڊينيا جو آئين 1861ع ۾ سڄي اٽلي تائين وڌايو ويو، ۽ نئين رياست لاءِ بنيادي آزاديون مهيا ڪيون ويون؛ پر چونڊ قانونن بي ملڪيت طبقن کي ٻاهر رکيو. نئين بادشاهت هڪ پارلياماني آئيني بادشاهت طور هلائي وئي، جنهن تي لبرلن جو غلبو هو. جيئن اتر اٽلي تيزيءَ سان صنعتي ٿيو، ڏکڻ ۽ اتر جا ڳوٺاڻا علائقا غير ترقي يافته ۽ وڌيڪ آبادي وارا رهيا، جنهن سبب لکين ماڻهو لڏپلاڻ ڪرڻ تي مجبور ٿيا ۽ [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي ۽ اثرائتي ڊائاسپورا]] کي هٿي ملي. [[اطالوي سوشلسٽ پارٽي]] طاقت ۾ وڌي، جنهن روايتي لبرل ۽ قدامت پسند اسٽيبلشمينٽ کي چئلينج ڪيو. 19هين صديءَ جي آخري ٻن ڏهاڪن ۾، اٽلي آفريڪا ۾ [[اطالوي اريٽريا|اريٽريا]]، [[اطالوي صوماليا|صوماليا]]، [[اطالوي ٽرپوليطانيا|ٽرپوليطانيا]] ۽ [[اطالوي سيرينيڪا|سيرينيڪا]] کي ماتحت ڪري [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي طاقت]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |title=The Italian Colonial Empire |url=http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224012449/http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |archive-date=24 February 2012 |access-date=17 June 2012 |publisher=All Empires |quote=At its peak, just before WWII, the Italian Empire comprehended the territories of present time Italy, Albania, Rhodes, Dodecanese, Libya, Ethiopia, Eritrea, the majority of Somalia and the little concession of Tientsin in China}}</ref><ref>(Bosworth (2005), p. 49.)</ref> 1913ع ۾ مردن لاءِ عام ووٽ جو حق اختيار ڪيو ويو. [[پهريين عالمي جنگ]] کان اڳ واري دور تي [[جيوواني جيوليٽي]] جو غلبو رهيو، جيڪو 1892ع ۽ 1921ع جي وچ ۾ پنج ڀيرا وزيراعظم رهيو. [[File:Trento 3 novembre 1918.jpg|thumb|3 نومبر 1918ع تي، فاتح [[ويتوريو وينيتو جي جنگ]] کان پوءِ، [[ترنتو]] ۾ اطالوي گهوڙيسوار]] [[پهريين عالمي جنگ ۾ اٽلي جي شموليت|اٽلي 1915ع ۾ پهريين عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو]]، جنهن جو مقصد قومي اتحاد کي مڪمل ڪرڻ هو، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ جي نقطه نظر کان ان کي چوٿين اطالوي آزاديءَ جي جنگ به سمجهيو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web|date=6 March 2015|title=Il 1861 e le quattro Guerre per l'Indipendenza (1848–1918) |url=http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075828/http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|archive-date=19 March 2022|access-date=12 March 2021|language=it}}</ref> جيئن [[اٽلي جو اتحاد|اٽلي جي اتحاد]] جي پڄاڻي.<ref>{{Cite web|title=La Grande Guerra nei manifesti italiani dell'epoca|url=http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923183754/http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|archive-date=23 September 2015|access-date=12 March 2021|language=it}}; {{Cite book|last=Genovesi|first=Piergiovanni|url=https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41|title=Il Manuale di Storia in Italia, di Piergiovanni Genovesi|date=11 June 2009|publisher=FrancoAngeli|isbn=978-8-8568-1868-0|language=it|access-date=12 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41#v=snippet&q=%22quarta%20guerra%20d'indipendenza%22&f=false|archive-date=16 January 2024|url-status=live}}</ref> اٽلي، جيڪو ظاهري طور [[جرمن سلطنت|جرمن]] ۽ [[آسٽرو-هنگريائي]] سلطنتن سان [[ٽرپل الائنس (1882)|ٽرپل الائنس]] ۾ اتحادي هو، 1915ع ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان شامل ٿيو، ۽ [[لنڊن جو معاهدو (1915)|وعدي]] تحت پهريين عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو، جنهن ۾ وڏن علائقائي فائدن جو واعدو شامل هو: اولهه [[انر ڪارنيولا]]، اڳوڻو [[آسٽريائي لٽرل]] ۽ [[دلماتيا]]، گڏوگڏ [[عثماني سلطنت]] جا ڪجهه حصا. اتحادي فتح ۾ ملڪ جي حصي سبب ان کي "[[بگ فور (پهريين عالمي جنگ)|بگ فور]]" طاقتن مان هڪ جي حيثيت ملي. فوج جي ٻيهر تنظيم ۽ جبري ڀرتي اطالوي فتحن جو سبب بڻيا. آڪٽوبر 1918ع ۾، اطالوين هڪ وڏي جارحاڻي مهم شروع ڪئي، جيڪا [[ويتوريو وينيتو جي جنگ]] ۾ فتح تي ختم ٿي.<ref>Burgwyn, H. James: ''Italian foreign policy in the interwar period, 1918–1940.'' Greenwood Publishing Group, 1997. p. 4. {{ISBN|0-2759-4877-3}}. Schindler, John R.: ''Isonzo: The Forgotten Sacrifice of the Great War.'' Greenwood Publishing Group, 2001. p. 303. {{ISBN|0-2759-7204-6}}. Mack Smith, Denis: ''Mussolini.'' Knopf, 1982. p. 31. {{ISBN|0-3945-0694-4}}.</ref> هن اطالوي محاذ تي جنگ جي پڄاڻي ڪئي، آسٽرو-هنگريائي سلطنت جي ٽٽڻ کي يقيني بڻايو، ۽ ٻن هفتن کان به گهٽ عرصي ۾ جنگ کي [[جرمني سان جنگبندي|ختم ڪرڻ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جنگ دوران 650,000 کان وڌيڪ اطالوي سپاهي ۽ ايترا ئي عام شهري مارجي ويا،<ref>{{Cite book|last=Mortara|first=G|title=La Salute pubblica in Italia durante e dopo la Guerra|publisher=Yale University Press|year=1925|location=New Haven}}</ref> ۽ بادشاهت ڏيوالپڻي جي ڪناري تي هئي. [[سينٽ-جرمين-آن-لي جو معاهدو (1919)|سينٽ-جرمين-آن-لي جو معاهدو]] (1919) ۽ [[راپالو جو معاهدو (1920)|راپالو جو معاهدو]] (1920) [[ترنتينو]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول]]، [[جوليئن مارچ]]، [[استريا]]، [[ڪوارنر نار]] ۽ دلماتيا جي شهر [[زادار|زارا]] کي اٽلي ۾ شامل ڪرڻ جي اجازت ڏني. بعد واري [[روم جو معاهدو (1924)|روم جي معاهدي]] (1924) سبب [[فيومي]] اٽلي سان شامل ٿيو. اٽلي کي لنڊن جي معاهدي ۾ واعدو ڪيل ٻيا علائقا نه مليا، تنهنڪري [[بينيتو موسوليني]] هن نتيجي کي "[[ڪٽيل فتح]]" قرار ڏنو، جنهن [[فاشسٽ اٽلي (1922–1943)|اطالوي فاشزم جي اڀار]] ۾ مدد ڪئي. مورخ "ڪٽيل فتح" کي هڪ "سياسي افسانو" سمجهن ٿا، جنهن کي فاشسٽن [[اطالوي سامراجيت]] کي ڀڙڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو.<ref>G.Sabbatucci, ''La vittoria mutilata'', in AA.VV., ''Miti e storia dell'Italia unita'', Il Mulino, Bologna 1999, pp.101–106</ref> اٽلي کي [[قومون جي ليگ]] جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل ۾ مستقل سيٽ ملي. === فاشسٽ حڪومت ۽ ٻي عالمي جنگ === {{Main|فاشسٽ اٽلي|ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اطالوي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اٽلي ۾ هولوڪاسٽ}} [[File:Mussolini mezzobusto.jpg|thumb|upright=.7|left|فاشسٽ آمر [[بينيتو موسوليني]] پاڻ کي ''[[دوچي]]'' سڏائيندو هو ۽ 1922ع کان [[اٽلي ۾ فاشسٽ حڪومت جو زوال|1943ع ۾ پنهنجي معزولي]] تائين ملڪ تي حڪومت ڪئي.]] عظيم جنگ جي تباهي کان پوءِ پيدا ٿيل [[ٻه ڳاڙها سال|سوشلسٽ تحريڪن]]، جيڪي [[روسي انقلاب]] کان متاثر هيون، سڄي اٽلي ۾ جوابي انقلاب ۽ دٻاءُ جو سبب بڻيون. لبرل اسٽيبلشمينٽ، سوويت طرز جي انقلاب کان ڊڄندي، موسوليني جي اڳواڻي هيٺ ننڍي [[نيشنل فاشسٽ پارٽي]] جي حمايت شروع ڪئي. آڪٽوبر 1922ع ۾، نيشنل فاشسٽ پارٽي جي [[بليڪ شرٽس]] هڪ [[عوامي مظاهرو]] ۽ "[[روم ڏانهن مارچ]]" وارو ڪُو منظم ڪيو. بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئل ٽيون]] موسوليني کي [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] مقرر ڪيو، هٿياربند ٽڪراءَ کان سواءِ اقتدار فاشسٽن ڏانهن منتقل ڪندي.<ref>{{Cite book|last=Lyttelton|first=Adrian|title=The Seizure of Power: Fascism in Italy, 1919–1929 |date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4155-5394-0|location=New York|pages=75–77}}; {{Cite news|title=March on Rome {{!}} Italian history|url=https://www.britannica.com/event/March-on-Rome|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504055509/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/508871/March-on-Rome|archive-date=4 May 2015|access-date=25 July 2017|work=Encyclopædia Britannica}}</ref> موسوليني سياسي پارٽين تي پابندي وڌي ۽ ذاتي آزاديون گهٽايون، آمريت قائم ڪندي. انهن قدمن عالمي ڌيان حاصل ڪيو ۽ [[نازي جرمني]] ۽ [[شاهي جاپان]] ۾ ساڳين آمريتن کي متاثر ڪيو. [[فاشزم]] اطالوي قومپرستي ۽ سامراجيت تي ٻڌل هو، ۽ رومي ۽ [[وينسي سلطنت|وينسي سلطنتن]] جي ورثي جي بنياد تي [[ارڊينٽزم|ارڊينٽسٽ دعوائن]] وسيلي اطالوي ملڪيتن کي وڌائڻ چاهيندو هو.<ref>{{Cite book|last=Rodogno|first=Davide|author-link=Davide Rodogno|title=Fascism's European Empire: Italian Occupation during the Second World War|date=2006|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|page=88}}; {{Cite book|last=Kallis|first=Aristotle A.|title=Fascist ideology: territory and expansionism in Italy and Germany, 1922–1945 |date=2000|publisher=Routledge|location=London, England; New York City, USA|pages=41}}; {{Cite book|last1=Ball|first1=Terence|title=The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought|last2=Bellamy|first2=Richard|pages=133}}; {{Cite book|last=Stephen J. Lee|url=https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157|title=European Dictatorships, 1918–1945 |date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4154-5484-1|pages=157–158|access-date=8 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001320/https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> انهيءَ سبب فاشسٽ [[مداخلت پسند پرڏيهي پاليسي]] ۾ مصروف رهيا. 1935ع ۾، موسوليني [[ٻي اطالو-ابيسينيائي جنگ|ايٿوپيا تي حملو ڪيو]] ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عالمي اڪيلائي پيدا ٿي. اٽلي [[قومون جي ليگ]] مان نڪري ويو. پوءِ اٽلي [[اسٽيل جو معاهدو|نازي جرمني سان اتحاد]] ڪيو ۽ [[ٽرائيپارٽائيٽ پيڪٽ|جاپاني سلطنت]] سان گڏ ٿيو، ۽ [[اسپيني گهرو جنگ]] ۾ [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي مضبوط حمايت ڪئي. اپريل 1939ع ۾، اٽلي [[البانيا تي اطالوي حملو|البانيا تي حملو ڪيو]]. اٽلي 10 جون 1940ع تي ٻي عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو. ان تاريخ تائين فرانس عملي طور [[فرانس جي جنگ]] هارائي چڪو هو. مختلف وقتن تي، اطالوي [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي قبضو|برطانوي صومالي لينڊ]]، [[مصر تي اطالوي حملو|مصر]]، [[بلقان مهم (ٻي عالمي جنگ)|بلقان]] ۽ اوڀر محاذن تي اڳتي وڌيا. بهرحال، اهي [[اوڀر محاذ تي اطالوي شموليت|اوڀر محاذ]] سان گڏ [[اوڀر آفريقي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اوڀر آفريقي]] ۽ [[اتر آفريقي مهم|اتر آفريقي]] مهمن ۾ شڪست کائي ويا، ۽ آفريڪا ۽ بلقان ۾ پنهنجا علائقا وڃائي ويٺا. [[اطالوي جنگي ڏوهه|اطالوي جنگي ڏوهن]] ۾ [[عدالت کان ٻاهر قتل]] ۽ [[نسلي صفائي]] شامل هئا،<ref>James H. Burgwyn (2004). [http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005 General Roatta's war against the partisans in Yugoslavia: 1942] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054155/http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005|date=21 September 2013}}, Journal of Modern Italian Studies, Volume 9, Number 3, pp. 314–329(16)</ref> جن ۾ لڳ ڀڳ 25,000 ماڻهن، خاص طور يوگوسلاوين، کي [[اطالوي حراستي ڪيمپ|اطالوي حراستي ڪيمپن]] ۽ ٻين هنڌن ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. [[يوگوسلاو پارٽيزنز]] جنگ دوران ۽ ان کان پوءِ نسلي اطالوي آبادي خلاف پنهنجا ڏوهه ڪيا، جن ۾ [[فوئبي قتل عام]] شامل هئا. جولاءِ 1943ع ۾ [[سسلي تي اتحادي حملو]] شروع ٿيو، جنهن 25 جولاءِ تي [[اٽلي ۾ فاشسٽ حڪومت جو زوال|فاشسٽ حڪومت جي خاتمي]] جو سبب بڻيو. بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئل ٽيون]] جي حڪم سان موسوليني کي معزول ۽ گرفتار ڪيو ويو. 3 سيپٽمبر تي، اٽلي [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] تي صحيح ڪئي،<!-- it became effective on 8 Sept---> جنهن برطانيا ۽ آمريڪا سان جنگ ختم ڪئي. جرمن، اطالوي فاشسٽن جي مدد سان، اتر ۽ وچ اٽلي تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا ([[آپريشن آڪسي]]). ملڪ جنگ جو ميدان رهيو، جڏهن ته اتحادي ڏکڻ کان اڳتي وڌندا رهيا. [[File:01 partigiani a milano1.jpg|thumb|اپريل 1945ع ۾ [[اٽلي جي آزادي]] تائين پهچندڙ آخري بغاوت دوران ميلان ۾ [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]]]] اتر ۾، جرمنن [[اطالوي سماجي جمهوريه]] (RSI) قائم ڪئي، جيڪا هڪ نازي [[ڪٺ پتلي رياست]] ۽ [[سهڪاريت پسند|سهڪاريت پسند]] حڪومت هئي، جنهن ۾ موسوليني کي جرمن پيراٽروپرن طرفان [[گران ساسو ريڊ|بچائڻ]] کان پوءِ اڳواڻ مقرر ڪيو ويو. اطالوي فوجن جو باقي حصو [[اطالوي هم جنگي فوج]] ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن اتحادي طاقتن سان گڏ وڙهيو، جڏهن ته موسوليني سان وفادار ٻيون اطالوي فوجون [[نيشنل ريپبلڪن آرمي]] ۾ جرمنن سان گڏ وڙهڻ لاءِ چونڊيو. جرمن فوجن، RSI جي سهڪار سان، قتل عام ڪيا ۽ هزارين يهودين کي موت جي ڪيمپن ڏانهن جلاوطن ڪيو. جنگبندي کان پوءِ واري دور ۾ [[اطالوي مزاحمت]] اڀري، جنهن [[آپريشن آڪسي|نازي جرمن قابضن]] ۽ سهڪاريت پسندن خلاف گوريلا جنگ وڙهي.<ref>G. Bianchi, ''La Resistenza'', in: AA.VV., ''Storia d'Italia'', vol. 8, pp. 368–369.</ref> هن دور جو هڪ پاسو [[اطالوي گهرو جنگ]] هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پارٽيزنن ۽ فاشسٽ RSI فوجن جي وچ ۾ ويڙهه ٿي.<ref>{{Cite web|title=Storia della guerra civile in Italia|url=http://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013183444/https://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|archive-date=13 October 2022|access-date=28 August 2023}}; See the books from Italian historian [[Giorgio Pisanò]] ''Storia della guerra civile in Italia'', 1943–1945, 3 voll., Milano, FPE, 1965 and the book ''L'Italia della guerra civile'' ("Italy of civil war"), published in 1983 by the Italian writer and journalist [[Indro Montanelli]] as the fifteen volume of the ''Storia d'Italia'' ("History of Italy") by the same author.</ref><ref>{{Cite book|last=Pavone|first=Claudio|title=Una guerra civile. Saggio storico sulla moralità della Resistenza|date=1991|publisher=Bollati Boringhieri|isbn=8-8339-0629-9|location=Torino|page=238|language=it}}</ref> اپريل 1945ع ۾، جڏهن شڪست ويجهي هئي، موسوليني اتر طرف ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي،<ref>{{Citation|last=Viganò|first=Marino|title=Un'analisi accurata della presunta fuga in Svizzera|date=2001|work=Nuova Storia Contemporanea|volume=3|language=it}}</ref> پر پارٽيزنن هٿان پڪڙيو ويو ۽ [[بينيتو موسوليني جو موت|فوري طور قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite news|date=28 April 1945|title=1945: Italian partisans kill Mussolini |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126075555/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|archive-date=26 November 2011|access-date=17 October 2011|publisher=BBC News}}</ref> دشمنيون 29 اپريل 1945ع تي ختم ٿيون، [[ڪازيرتا جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ|جڏهن اٽلي ۾ جرمن فوجن هٿيار ڦٽا ڪيا]]. جنگ ۾ لڳ ڀڳ اڌ ملين اطالوي مارجي ويا،<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italy – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|access-date=2 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306095718/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|archive-date=6 March 2012|url-status=live}}</ref> سماج ورهائجي ويو، ۽ معيشت لڳ ڀڳ تباهه ٿي وئي؛ 1944ع ۾ في فرد آمدني 1900ع کان پوءِ سڀ کان هيٺين سطح تي هئي.<ref>{{Cite book|title=Liberal and fascist Italy, 1900–1945 |date=2002|publisher=Oxford University Press|editor-last=Lyttelton|editor-first=Adrian|page=13}}</ref> جنگ کان پوءِ اطالوي جمهوريت پسندي ٻيهر اڀري، جنهن [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم]] ڏانهن واٽ هموار ڪئي.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italia|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano|publisher=[[Treccani]]|date=1970|volume=VI|page=456|language=it}}</ref> === جمهوري دور === {{Main|اطالوي جمهوريه جي تاريخ}} اٽلي 2 جون تي ٿيل 1946ع جي ريفرنڊم کان پوءِ جمهوريه بڻيو،<ref>{{Cite AV media|url=https://archive.org/details/1946-06-06_Damage_Foreshadows_A-Bomb_Test|title=Damage Foreshadows A-Bomb Test, 1946/06/06 (1946) |publisher=[[Universal Newsreel]]|year=1946|access-date=22 February 2012}}</ref> اهو ڏينهن ان کان پوءِ ''[[جمهوريه جو عيد]]'' طور ملهايو وڃي ٿو. اها پهريون ڀيرو هئي جو عورتن قومي سطح تي ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite web|title=Italia 1946: le donne al voto, dossier a cura di Mariachiara Fugazza e Silvia Cassamagnaghi |url=http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520041048/http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|archive-date=20 May 2011|access-date=30 May 2011}}; {{Cite news|title=La prima volta in cui le donne votarono in Italia, 75 anni fa|url=https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|access-date=24 August 2021|work=Il Post|date=10 March 2021|language=it-IT|archive-date=23 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823162103/https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|url-status=live}}</ref> وڪٽر ايمانوئل ٽئين جي پٽ، [[امبيرتو ٻيون]]، کي تخت ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. [[اٽلي جو آئين|جمهوري آئين]] 1948ع ۾ منظور ڪيو ويو. [[اٽلي ۽ اتحادي طاقتن جي وچ ۾ پيرس جو معاهدو]] تحت، [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] جي ڀرسان علائقا [[سوشلسٽ وفاقي جمهوريه يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] سان شامل ڪيا ويا، جنهن جي نتيجي ۾ [[استريائي-دلماتيني لڏپلاڻ]] ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 [[استريائي اطالوي|استريائي]] ۽ [[دلماتيني اطالوي]] لڏي ويا.<ref>{{Cite web|last=Tobagi|first=Benedetta|title=La Repubblica italiana {{!}} Treccani, il portale del sapere|url=http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305001726/http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|archive-date=5 March 2016|access-date=28 January 2015|publisher=Treccani.it}}</ref> اٽلي پنهنجون سڀ نوآبادياتي ملڪيتون وڃايون، جنهن سان [[اطالوي سلطنت]] ختم ٿي. [[File:Alcide de Gasperi 2.jpg|thumb|upright=.7|[[الچيدي دي گاسپري]]، جمهوريه جو [[اٽلي جي وزيراعظمن جي فهرست|پهريون]] [[اٽلي جو وزيراعظم]] ۽ [[يورپي يونين جا باني پيءُ|يورپي يونين جي باني پيئرن]] مان هڪ]] ڪميونسٽ قبضي جي خوف [[1948ع جي اطالوي عام چونڊن]] ۾ فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو، جتي [[ڪرسچن ڊيموڪريسي (اٽلي)|ڪرسچن ڊيموڪريٽن]]، [[الچيدي دي گاسپري]] جي اڳواڻي هيٺ، وڏي اڪثريت سان فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Cite book|last1=Lawrence S. Kaplan|url=https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|title=NATO 1948: The Birth of the Transatlantic Alliance |last2=Morris Honick|date=2007|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-3917-4|pages=52–55|access-date=5 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|archive-date=16 January 2024|url-status=live}}; {{Cite book|author=Robert Ventresca|title=From Fascism to Democracy: Culture and Politics in the Italian Election of 1948 |publisher=University of Toronto Press|date=2004|pages=236–37}}</ref> نتيجي طور، 1949ع ۾ اٽلي [[نيٽو]] جو ميمبر بڻيو. [[مارشل پلان]] معيشت کي بحال ڪيو، جنهن 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ اهڙو دور ڏٺو جيڪو [[اطالوي معاشي معجزو]] جي نالي سان مشهور آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي [[يورپي برادرين]] جو باني ملڪ بڻيو، جيڪي بعد ۾ يورپي يونين جو بنياد بڻيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، ملڪ ''[[ليڊ جا سال (اٽلي)|ليڊ جا سال]]'' نالي دور مان گذريو، جيڪو معاشي مشڪلاتن، خاص طور تي [[1973ع جو تيل بحران]]، سماجي تڪرارن ۽ دهشتگرد حملا ۽ قتل عام جي واقعن سان نمايان هو.<ref>{{Cite web|year=1995|title=Commissione parlamentare d'inchiesta sul terrorismo in Italia e sulle cause della mancata individuazione dei responsabili delle stragi (Parliamentary investigative commission on terrorism in Italy and the failure to identify the perpetrators)|url=http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819211212/http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-date=19 August 2006|access-date=2 May 2006|language=it}}; {{In lang|en|it|fr|de}} {{Cite web|title=Secret Warfare: Operation Gladio and NATO's Stay-Behind Armies|url=http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm#Documents|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060425182721/http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm|archive-date=25 April 2006|access-date=2 May 2006|publisher=Swiss Federal Institute of Technology / International Relation and Security Network}}; {{Cite web|date=24 June 2000|title=Clarion: Philip Willan, Guardian, 24 June 2000, p. 19 |url=http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329113138/http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|archive-date=29 March 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Cambridgeclarion.org}}</ref> معيشت ٻيهر بحال ٿي ۽ اٽلي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[جي-7]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ دنيا جي پنجين وڏي صنعتي قوم بڻجي ويو. بهرحال، قومي قرض مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي 100 سيڪڙو کان به وڌي ويو. 1992ع ۽ 1993ع جي وچ ۾، حڪومت جي نون مافيا مخالف قدمن جي نتيجي ۾ اٽلي [[سسلين مافيا]] طرفان ڪيل دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو.<ref>{{Cite web|date=8 March 2012|title=New Arrests for Via D'Amelio Bomb Attack|url=https://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013204755/http://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|archive-date=13 October 2012|access-date=9 February 2019|website=Corriere della Sera}}</ref> ووٽر، جيڪي سياسي جمود، وڏي عوامي قرضي ۽ [[اٽلي ۾ بدعنواني|بدعنواني]] کان مايوس هئا، جيڪا [[ماني پوليتي|صاف هٿن]] واري جاچ ذريعي ظاهر ٿي، بنيادي سڌارن جو مطالبو ڪرڻ لڳا. ڪرسچن ڊيموڪريٽ، جيڪي لڳ ڀڳ 50 سالن تائين حڪومت ڪندا رهيا هئا، بحران جو شڪار ٿيا ۽ ٽٽي مختلف ڌڙن ۾ ورهائجي ويا.<ref>The so-called "Second Republic" was born by forceps: not with a revolt of Algiers, but formally under the same Constitution, with the mere replacement of one ruling class by another: {{Cite journal|last=Buonomo|first=Giampiero|year=2015|title=Tovaglie pulite|journal=Mondoperaio Edizione Online}}</ref> ڪميونسٽن پاڻ کي هڪ [[سماجي جمهوريت پسند]] قوت طور ٻيهر منظم ڪيو. 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪن دوران، [[مرڪز-ساڄي اتحاد (اٽلي)|مرڪز-ساڄي اتحاد]] (جنهن تي ميڊيا جي واپاري شخصيت [[سلويو برلسڪوني]] جو غلبو هو) ۽ [[مرڪز-کاٻي اتحاد (اٽلي)|مرڪز-کاٻي اتحاد]] (جنهن جي اڳواڻي پروفيسر [[رومانو پروڊي]] ڪندو هو) باري باري حڪومت ڪندا رهيا. 21هين صديءَ جي شروعات ۾، اٽلي سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام جي هڪ ڊگهي دور مان گذريو، جيڪو بين الاقوامي بحرانن کان گهڻو متاثر ٿيو. 2008ع ۾ شروع ٿيندڙ [[عظيم معاشي بحران]] جا اثر ملڪ جي معيشت ۽ عوامي ماليات تي گهرا پيا، جنهن جي نتيجي ۾ [[سخت مالي پاليسيون]] اختيار ڪيون ويون ۽ استحڪام ۽ عالمي اعتبار کي يقيني بڻائڻ لاءِ [[ٽيڪنوڪريٽ]] يا وسيع اتحادي حڪومتن تي وڌيڪ ڀروسو ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|last=Hooper|first=John|date=16 November 2011|title=Mario Monti appoints technocrats to steer Italy out of economic crisis|url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319230844/https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|archive-date=19 March 2020|access-date=19 March 2020|work=The Guardian}}</ref> [[File:Imigrantes salvos no Mar Mediterrâneo - SALVAMAR 2015 (52149723177).jpg|300px|thumb|[[غير قانوني مهاجر]]، جيڪي 5 سيپٽمبر 2015ع تي [[ڪاتانيا]] جي اطالوي بندرگاهه ڏانهن [[بحر روم]] ذريعي سفر ڪري رهيا آهن]] 2010ع واري ڏهاڪي دوران، نئين وزيراعظم [[ماتيو رينزي]] طرفان ادارتي سڌارا متعارف ڪرائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون، جن جو مقصد سياسي نظام کي وڌيڪ مؤثر بڻائڻ ۽ انتظامي شاخ کي مضبوط ڪرڻ هو، پر اهي تجويزون [[2016ع جو اطالوي آئيني ريفرنڊم]] ۾ رد ٿي ويون.<ref>{{Cite news|date=12 December 2016|title=New Italian PM Paolo Gentiloni sworn in|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38295549|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191129122857/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38295549|archive-date=29 November 2019|access-date=19 March 2020|publisher=BBC News}}</ref> ساڳئي وقت، [[يورپي مهاجر بحران]] اٽلي کي [[يورپي يونين]] ۾ داخل ٿيڻ جي هڪ اهم مرڪزي دروازي جي حيثيت ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏي تعداد ۾ مهاجر ۽ پناهه گهرندڙ [[بحر روم]] رستي يورپ پهتا،<ref>{{Cite news|date=21 May 2018|title=What will Italy's new government mean for migrants?|url=https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401231010/https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|archive-date=1 April 2019|access-date=8 June 2018|work=The Local Italy}}</ref> خاص طور تي سب-صحارا آفريڪا مان.<ref>{{Cite news|date=18 July 2017|title=African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals|url=https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402002627/https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|archive-date=2 April 2019|access-date=8 June 2018|work=Reuters}}</ref> هن صورتحال جا اهم سماجي ۽ سياسي اثر ٿيا، جنهن سبب اميگريشن بابت عوامي بحث وڌيو ۽ [[عوام پسند]] سياسي پارٽين جي حمايت ۾ واڌ آئي.<ref>{{Cite news|title=Italy starts to show the strains of migrant influx|url=http://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429061446/https://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|archive-date=29 April 2017|access-date=10 January 2017|work=[[The Local]]}}; {{Cite news|title=Italy's far right jolts back from dead|url=http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|access-date=10 January 2017|work=Politico|date=3 February 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119122156/http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|archive-date=19 January 2017}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 May 2018|title=Opinion – The Populists Take Rome|url=https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|archive-date=3 January 2022|access-date=2 June 2018|work=The New York Times}}{{Cbignore}}</ref> [[اٽلي ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا]]، جيڪا 2020ع ۾ شروع ٿي، ملڪ جي عوامي صحت ۽ معاشي ڪارڪردگي کي سخت متاثر ڪيو، ۽ اڳ ۾ موجود ڍانچائي ڪمزورين کي وڌيڪ نمايان بڻايو.<ref>{{Cite news|last=Ellyatt|first=Holly|date=19 March 2020|title=Italy's lockdown will be extended, prime minister says as death toll spikes and hospitals struggle|url=https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319084719/https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|archive-date=19 March 2020|access-date=19 March 2020|publisher=CNBC}}</ref> ان جي جواب ۾، [[اٽلي ۾ ڪووڊ-19 لاڪ ڊائون|غير معمولي قدم اختيار ڪيا ويا]] ته جيئن معيشت کي سهارو ملي سگهي، جن مان ڪيترائي يورپي سطح تي گڏيل طور هم آهنگ ڪيا ويا.<ref>[https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041/ L'Italia pagherà il conto più salato della crisi post-epidemia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527124958/https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041|date=27 May 2020}}, AGI</ref><ref>{{Cite web|date=12 February 2021|title=Mario Draghi's new government to be sworn in on Saturday|url=http://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419104552/https://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|archive-date=19 April 2021|access-date=19 February 2021|website=The Guardian}}</ref> 2022ع ۾، [[جورجيا ميلوني]] اٽلي جي پهرين خاتون وزيراعظم طور حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=21 October 2022|title=Who is Giorgia Meloni? The rise to power of Italy's new far-right PM|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024023546/https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|archive-date=24 October 2022|access-date=24 October 2022|publisher=BBC News}}</ref> == جاگرافي == {{Main|اٽلي جي جاگرافي}} {{Further|اٽلي جي ارضيات|اٽلي ۾ آتش فشاني سرگرمي|اٽلي جي دريائن جي فهرست|اٽلي جي ڍنڍن جي فهرست|اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|اٽلي (جاگرافيائي علائقو)}} [[File:Italy relief location map.jpg|thumb|اٽلي جو جاگرافيائي اُڀار وارو نقشو]] اٽلي، جنهن جو علائقو گهڻي حد تائين [[اٽلي (جاگرافيائي علائقو)|ساڳئي نالي واري جاگرافيائي علائقي]] سان ملي ٿو،<ref name="Treccani">{{Citation |title=Italia |volume=VI |page=413 |year=1970 |publisher=[[Treccani]] |language=it |encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}</ref> [[ڏکڻ يورپ]] ۾ واقع آهي<ref>{{Cite web |title=Southern Europe, a peninsula extending into the central Mediterranean Sea, northeast of Tunisia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |archive-date=1 July 2021 |access-date=17 August 2021 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency}}</ref> (۽ [[اولهه يورپ]] جو حصو پڻ سمجهيو ويندو آهي{{efn|name=WE}})، [[35هين اتر متوازي|35° اتر]] ۽ [[47° اتر]] ويڪرائي ڦاڪن، ۽ [[6هين اوڀر نصف النهار|6° اوڀر]] ۽ [[19هين اوڀر نصف النهار|19° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾. اتر ۾، اولهه کان اوڀر طرف، اٽلي جون سرحدون [[فرانس]]، [[سوئٽزرلينڊ]]، [[آسٽريا]] ۽ [[سلووينيا]] سان ملن ٿيون، ۽ تقريباً [[الپس]] جي آبي ورهاست واري حد تائين پکڙيل آهن، جنهن ۾ [[پو ماٿري]] ۽ [[وينيسيائي ميدان]] شامل آهن. ملڪ [[اطالوي اپٻيٽ]]، [[سسلي]] ۽ [[سارڊينيا]] (جيڪي [[بحر روم]] جا سڀ کان وڏا ٻيٽ آهن)، ۽ [[اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|ڪيترن ننڍن ٻيٽن]] تي مشتمل آهي.<ref name="Treccani" /> اٽلي جا ڪي علائقا الپائن حوض کان ٻاهر به پکڙيل آهن، ۽ ڪجهه ٻيٽ [[يوروشيا]] جي براعظمي کنڊ کان ٻاهر واقع آهن. ملڪ جو ڪل پکيڙ {{Convert|301230|km2|0|abbr=out}} آهي، جنهن مان {{Convert|294020|km2|0|abbr=on}} خشڪي ۽ {{Convert|7210|km2|0|abbr=on}} پاڻي آهي.<ref name="Area">{{Cite web|date=30 October 2014|title=Principali dimensioni geostatistiche e grado di urbanizzazione del Paese|url=https://www.istat.it/it/archivio/137001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117054950/https://www.istat.it/it/archivio/137001|archive-date=17 November 2014|access-date=22 March 2019|website=istat.it}}</ref> ٻيٽن سميت، اٽلي جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه {{Convert|7600|km|0|abbr=off}} آهي، جيڪا [[بحر روم]]، [[ليگورين سمنڊ]]، [[ٽيرينين سمنڊ]]، [[آئيونين سمنڊ]]<ref>{{Cite book|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas|publisher=[[Organisation hydrographique internationale]]|year=1953|edition=3rd|access-date=28 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=8 October 2011|issue=28}}</ref> ۽ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] سان لڳي ٿي.{{Sfn|Cushman-Roisin|Gačić|Poulain|2001|pp=1–2}} فرانس سان سرحد {{Convert|488|km|0|abbr=on}}، سوئٽزرلينڊ سان {{Convert|740|km|0|abbr=on}}، آسٽريا سان {{Convert|430|km|0|abbr=on}} ۽ سلووينيا سان {{Convert|232|km|0|abbr=on}} ڊگهي آهي. [[سان مارينو]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] (دنيا جو سڀ کان ننڍو ملڪ ۽ [[هولي سي]] جي انتظام هيٺ عالمي [[ڪيٿولڪ چرچ]] جو مرڪز) اٽلي جي اندر واقع [[انڪليو]] آهن،<ref>{{Cite encyclopedia|year=2012|title=San Marino|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|access-date=1 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511180105/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|archive-date=11 May 2011|url-status=live}}; {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|title=Vatican country profile|year=2018|publisher=BBC News|access-date=24 August 2018|archive-date=25 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825011001/https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[ڪامپيوني ڊي اٽاليا]] سوئٽزرلينڊ جي اندر واقع هڪ اطالوي [[ايڪسڪليو]] آهي.<ref>{{Cite web|title=Democracy in Figures|url=http://demo.istat.it/index_e.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126215040/http://demo.istat.it/index_e.php|archive-date=26 January 2021|access-date=28 May 2021|website=[[Italian National Institute of Statistics]]}}</ref> سان مارينو سان سرحد {{Convert|39|km|0|abbr=on}} ۽ ويٽيڪن سٽي سان {{Convert|3.2|km|1|abbr=on}} ڊگهي آهي.<ref name=Area/> [[File:Monte Bianco DSF1243-m.jpg|thumb|[[مونٽي بيانڪو]] (مون بلان)، [[اوستا وادي]] ۾، جيڪو [[يورپي يونين]] جو سڀ کان اوچو مقام آهي]] اٽلي جي 35 سيڪڙو کان وڌيڪ زمين جبلن تي مشتمل آهي.<ref name="eug92">{{Cite book|last=Riganti|first=dir. da Alberto|title=Enciclopedia universale Garzanti.|publisher=Garzanti|year=1991|isbn=8-8115-0459-7|edition=Nuova ed. aggiornata e ampliata.|location=Milano}}</ref> [[اپينائن جبل]] اپٻيٽ جي مرڪزي ريڙهه آهن، جڏهن ته [[الپس]] اترين سرحد جو وڏو حصو ٺاهين ٿا، جتي اٽلي جو سڀ کان اوچو مقام [[مونٽي بيانڪو]] (مون بلان) جي چوٽيءَ تي {{Cvt|4810|m|ft}} جي اوچائي تي واقع آهي. ٻيا مشهور جبل [[مونٽي چيروينو]] (ميٽرهورن) ۽ [[ڊولومائيٽس]] آهن. اٽلي جا ڪيترائي حصا [[اٽلي ۾ آتش فشاني سرگرمي|آتش فشاني اصل]] جا آهن. ڏکڻ جا گهڻا ننڍا ٻيٽ ۽ ٻيٽ-گروهه [[آتش فشاني ٻيٽ]] آهن. فعال آتش فشانن ۾ [[ايٽنا جبل]] (سسلي ۾ ۽ يورپ جو سڀ کان وڏو فعال آتش فشان)، [[ولڪانو]]، [[اسٽرومبولي]] ۽ [[ويسوويس]] شامل آهن. اٽلي جون اڪثر [[اٽلي جون دريائون|دريائون]] [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] يا [[ٽيرينين سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web|title=List of Italian rivers|url=http://www.comuni-italiani.it/fiumi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916010640/http://www.comuni-italiani.it/fiumi|archive-date=16 September 2017|access-date=30 July 2018|publisher=comuni-italiani.it}}</ref> سڀ کان ڊگهي درياهه [[پو درياهه]] آهي، جيڪو الپس مان نڪري [[پادان ميدان]] مان گذري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{Cite magazine|last=Zwingle|first=Erla|date=May 2002|title=Italy's Po River Punished for centuries by destructive floods, northern Italians stubbornly embrace their nation's longest river, which nurtures rice fields, vineyards, fisheries – and legends|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071223133709/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|archive-date=23 December 2007|access-date=6 April 2009|magazine=National Geographic}}</ref> [[پو ماٿري]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ميدان آهي، جنهن جو پکيڙ {{Convert|46000|km2|abbr=on}} آهي، ۽ ملڪ جي 70 سيڪڙو کان وڌيڪ هيٺاهين زمينن تي مشتمل آهي.<ref name=eug92/> سڀ کان وڏيون ڍنڍون، وڏي کان ننڍي ترتيب سان، [[گاردا ڍنڍ]]، [[ماجوري ڍنڍ]] ۽ [[ڪومو ڍنڍ]] آهن.<ref>{{Cite web|title=Morphometric and hydrological characteristics of some important Italian lakes|url=http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205043503/http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|archive-date=5 February 2010|access-date=3 March 2010|publisher=Istituto per lo Studio degli Ecosistemi|location=Verbania Pallanza}}</ref> [[File:C. l. italicus in MNP.jpg|thumb|upright=.7|[[اطالوي بگھڙ]]، اٽلي جو قومي جانور]] [[اطالوي بگھڙ]] اٽلي جو قومي جانور آهي،<ref>{{Cite web|last=Sheri Foster|date=January 2021|title=What is Italy national animal?|url=https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|archive-date=9 January 2023|access-date=15 November 2021|website=Yourtrip.com}}; {{Cite web|url=https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|title=Il lupo grigio degli appennini e l animale dell Italia|author=James Hansen|date=June 2018|access-date=15 November 2021|archive-date=26 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126224852/https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|url-status=live}}</ref> جڏهن ته قومي وڻ [[اربوٽس يونيڊو|اسٽرابيري وڻ]] آهي.<ref name="altovastese">{{Cite web|date=3 October 2011|title=Il corbezzolo simbolo dell'Unità d'Italia. Una specie che resiste agli incendi|url=http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205120852/http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|archive-date=5 February 2016|access-date=25 January 2016|language=it}}</ref> ان جو سبب اهو آهي ته اطالوي بگھڙ، جيڪو [[اپينائن جبل]] ۽ اولهندي [[الپس]] ۾ رهندو آهي، لاطيني ۽ اطالوي ثقافتن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو، جهڙوڪ [[روم جو قيام|روم جي بنياد پوڻ]] واري ڏند ڪٿا ۾،<ref>{{Cite book|last=Livy|title=The history of Rome|publisher=Printed for A. Strahan|others=George Baker (trans.)|year=1797}}</ref> جڏهن ته اسٽرابيري وڻ جا ساوا پن، اڇا گل ۽ ڳاڙها ٻير، جيڪي [[بحر روم]] جي علائقي جا مقامي آهن، قومي جهنڊي جي رنگن جي ياد ڏيارين ٿا.<ref name="altovastese"/> قومي پکي [[اطالوي جهرڪي]] آهي،<ref>{{cite web|title=Passero Italiano: L'uccello nazionale d'Italia|date=18 December 2022|url=https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|publisher=Conca Ternana Oggi|access-date=22 August 2024|archive-date=22 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240822123815/https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|url-status=live}}</ref> جڏهن ته قومي گل اسٽرابيري وڻ جو گل آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|title=Il fiore nazionale dell'Italia (e quello degli altri Paesi del mondo)|website=[[MSN]]|access-date=26 August 2024|language=it|archive-date=2 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002211951/https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|url-status=live}}</ref> === ماحول === {{See also|اٽلي جي قومي پارڪن جي فهرست|اٽلي جي علائقائي پارڪن جي فهرست|اٽلي جي سامونڊي محفوظ علائقن جي فهرست}} [[File:National and Regional Parks of Italy.svg|thumb|اٽلي جا قومي ۽ علائقائي پارڪ]] تيز صنعتي ترقي کان پوءِ، اٽلي کي پنهنجي ماحولياتي مسئلن کي منهن ڏيڻ ۾ ڪجهه وقت لڳو. بهتري کان پوءِ، اٽلي هاڻي ماحولياتي پائيداري جي لحاظ کان دنيا ۾ 84هين درجي تي آهي.<ref>{{Cite web|title=Italy – Environment|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064224/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|archive-date=1 July 2009|access-date=2 August 2010|publisher=Dev.prenhall.com}}</ref> قومي پارڪن، علائقائي پارڪن ۽ قدرتي محفوظ علائقن هيٺ محفوظ ڪيل ڪل زمين اٽلي جي علائقي جي لڳ ڀڳ 11 سيڪڙو تي مشتمل آهي،<ref>{{Cite web|title=Regione e aree protette|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111173345/https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|archive-date=11 January 2022|access-date=11 January 2022|language=it}}</ref> جڏهن ته اٽلي جي سامونڊي ڪناري جو 12 سيڪڙو حصو پڻ محفوظ ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web|title=Le aree protette in Italia|url=http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302220957/http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|archive-date=2 March 2022|access-date=2 March 2022|language=it}}</ref> اٽلي دنيا جي اهم [[اٽلي ۾ قابلِ تجديد توانائي|قابلِ تجديد توانائي]] پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ رهيو آهي. 2010ع ۾ اهو نصب ٿيل [[شمسي توانائي]] جي گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو چوٿون وڏو فراهم ڪندڙ هو،<ref>{{Cite web|date=15 July 2010|title=Renewables 2010 Global Status Report |url=http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820095506/http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|archive-date=20 August 2011|access-date=16 July 2010|publisher=[[REN21]]}}; {{Cite web|title=Photovoltaic energy barometer 2010 – EurObserv'ER |url=https://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011224419/http://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|archive-date=11 October 2010|access-date=30 October 2010}}</ref> ۽ [[هَوائي توانائي]] جي گنجائش جي لحاظ کان ڇهون وڏو ملڪ هو.<ref>{{Cite web|date=February 2011|title=World Wind Energy Report 2010 |url=http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904232058/http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|archive-date=4 September 2011|access-date=8 August 2011|publisher=[[World Wind Energy Association]]}}</ref> 2020ع ۾ قابلِ تجديد توانائي اٽلي جي ڪل توانائي استعمال جو لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{Cite web|date=25 May 2021|title=Renewables provided 37% of Italy's energy in 2020 – English |url=https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023040922/https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|archive-date=23 October 2021|access-date=28 May 2021|website=ANSA.it}}</ref> ملڪ 1963ع کان 1990ع تائين جوهري ريئڪٽر هلائيندو رهيو، پر [[چرنوبل حادثو]] ۽ [[1987ع جا اطالوي ريفرنڊم]] ٿيڻ کان پوءِ جوهري پروگرام ختم ڪيو ويو. 2008ع ۾ حڪومت هن فيصلي کي واپس وٺندي چار تائين جوهري بجلي گهر ٺاهڻ جا منصوبا جوڙيا، پر [[فوكوشيما جوهري حادثو]] کان پوءِ ٿيل ريفرنڊم ذريعي اهي منصوبا به رد ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|last=Duncan Kennedy|date=14 June 2011|title=Italy nuclear: Berlusconi accepts referendum blow|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612112154/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|archive-date=12 June 2011|access-date=20 April 2013|publisher=BBC News}}</ref> هوا جي آلودگي اڃا تائين هڪ سنگين مسئلو آهي، خاص طور تي صنعتي اتر ۾. اٽلي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ اخراج موجب ملڪن جي فهرست|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪندڙ دنيا جو ٻارهون وڏو ملڪ آهي.<ref>United Nations Statistics Division, Millennium Development Goals indicators: [http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid= Carbon dioxide emissions ({{CO2}}), thousand metric tons of {{CO2}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091225014715/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid=|date=25 December 2009}}</ref> وڏن شهرن ۾ وڌندڙ ٽرئفڪ ۽ رش ماحولياتي ۽ صحت جا مسئلا پيدا ڪندا رهن ٿا، جيتوڻيڪ 1970ع ۽ 1980ع وارن ڏهاڪن کان پوءِ دونهين ۽ سموگ جي سطح ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي، ۽ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جا مقدار پڻ گهٽيا آهن.<ref>{{Cite web|title=Environment and Health in Italy – Executive Summary|url=https://www.euro.who.int/en/home|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100303051309/http://www.euro.who.int/document/hms/ehiexes_e.pdf|archive-date=3 March 2010|publisher=World Health Organization}}</ref> ٻيلن جي ڪٽائي، غيرقانوني اڏاوتن، ۽ زمين جي ناقص انتظامي پاليسين سبب اٽلي جي جبلستاني علائقن ۾ وڏي پيماني تي زميني ڪٽائي ٿي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ماحولياتي آفتون پيدا ٿيون آهن، جهڙوڪ 1963ع ۾ [[واجونٽ ڊيم]] جي تباهي، 1998ع جو [[سارنو]] سانحو،<ref>{{Cite news|last=Nick Squires|date=2 October 2009|title=Sicily mudslide leaves scores dead|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|archive-date=6 October 2009|access-date=2 October 2009|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> ۽ 2009ع جا [[2009ع ميسينا جا ٻوڏ ۽ مٽيءَ جا ڌوڪڙا|ميسينا جا مٽيءَ جا ڌوڪڙا ۽ ٻوڏون]].<ref>{{Cite news|last=Nick Squires|date=2 October 2009|title=Sicily mudslide leaves scores dead|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|archive-date=6 October 2009|access-date=2 October 2009|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> == سياست == {{Main|اٽلي جي سياست|اٽلي ۾ چونڊون}} اٽلي 1946ع کان هڪ وحداني [[پارلياماني جمهوريه]] آهي، جڏهن بادشاهت کي [[1946ع جو اطالوي ادارياتي ريفرنڊم|1946ع جي ريفرنڊم]] وسيلي ختم ڪيو ويو. [[اٽلي جو صدر|اٽلي جو صدر]]، [[سرجيو ماتاريلا]]، جيڪو 2015ع کان هن عهدي تي فائز آهي، ملڪ جو سربراهه آهي. صدر کي گڏيل اجلاس ۾ [[اٽلي جي پارليامينٽ]] ۽ علائقائي نمائندن طرفان هڪ ستن سالن واري مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. اٽلي وٽ [[اٽلي جو آئين|هڪ لکيل جمهوري آئين]] موجود آهي، جيڪو [[اٽلي جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] طرفان تيار ڪيو ويو. اها اسيمبلي انهن [[فاشزم مخالف]] قوتن جي نمائندن تي مشتمل هئي، جن [[ٻي عالمي جنگ]] دوران اٽلي جي آزاديءَ وقت نازي ۽ فاشسٽ قوتن جي شڪست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو.<ref>Smyth, Howard McGaw Italy: From Fascism to the Republic (1943–1946) ''The Western Political Quarterly'' vol. 1 no. 3 (pp. 205–222), September 1948.{{JSTOR|442274}}</ref> اٽلي معاشي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم عالمي ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ [[يورپي يونين]] جي ٽن وڏين رياستن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. اهو عام طور تي هڪ [[علائقائي طاقت]] تصور ڪيو ويندو آهي،<ref>Gabriele Abbondanza, ''Italy as a Regional Power: the African Context from National Unification to the Present Day'' (Rome: Aracne, 2016); "''[[Operation Alba]] may be considered one of the most important instances in which Italy has acted as a regional power, taking the lead in executing a technically and politically coherent and determined strategy.''" See Federiga Bindi, ''Italy and the European Union'' (Washington, D.C.: Brookings Institution Press, 2011), p. 171.</ref> جڏهن ته ان جي [[عظيم طاقت]] واري حيثيت بابت عالمن ۽ سياسي تجزيه نگارن ۾ بحث جاري آهي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |title=Canada Among Nations, 2004: Setting Priorities Straight |date=17 January 2005 |publisher=McGill-Queen's Press – MQUP |isbn=978-0-7735-2836-9 |page=85 |quote=The United States is the sole world's superpower. France, Italy, Germany and the United Kingdom are great powers |access-date=13 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116145100/https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |archive-date=16 January 2023 |url-status=live}}; {{Cite book |last=Sterio |first=Milena |url=https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers |title=The right to self-determination under international law: "selfistans", secession and the rule of the great powers |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-4156-6818-7 |location=Milton Park, Abingdon, Oxon |page=xii (preface) |quote=The great powers are super-sovereign states: an exclusive club of the most powerful states economically, militarily, politically and strategically. These states include veto-wielding members of the United Nations Security Council (United States, United Kingdom, France, China, and Russia), as well as economic powerhouses such as Germany, Italy and Japan. |access-date=13 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers#v=snippet&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers&f=false |archive-date=16 January 2024 |url-status=live}}</ref> [[انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت واري اشاري (GSoD) ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، اٽلي مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي تي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو، جيتوڻيڪ [[قانون جي حڪمراني]] جي شعبي ۾ ڪجهه ڪمزورين جي نشاندهي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |title=Italy {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/italy |access-date=16 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref> === حڪومت === {{Main|اٽلي جي حڪومت}} {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Sergio Mattarella Official (cropped).jpg | caption1 = [[سرجيو ماتاريلا]]<br/>{{small|[[اٽلي جو صدر|صدر]]}} | image2 = Giorgia Meloni Official 2023 crop.jpg | caption2 = [[جورجيا ميلوني]]<br/>{{small|[[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]]}} | total_width = 320 }} اٽلي ۾ پارلياماني حڪومت آهي، جيڪا [[مخلوط اڪثريتي نمائندگي]] واري چونڊ نظام تي ٻڌل آهي. پارليامينٽ مڪمل طور تي [[ٻه ايواني پارليامينٽ|ٻه ايواني]] آهي ۽ ٻنهي ايوانن وٽ ساڳيا اختيار آهن. اهي ٻه ايوان هي آهن: [[اٽلي جي چيمبر آف ڊپٽيز|چيمبر آف ڊپٽيز]]، جيڪو [[پالازو مونٽيچيٽوريو]] ۾ اجلاس ڪندو آهي، ۽ [[اٽلي جي سينيٽ|سينيٽ آف دي ريپبلڪ]]، جيڪا [[پالازو ماداما]] ۾ اجلاس ڪندي آهي. [[اٽلي جي پارليامينٽ]] جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته پرڏيهه ۾ مستقل رهندڙ [[اطالوي شهريت جو قانون|اطالوي شهرين]] کي پڻ نمائندگي حاصل آهي؛ 8 ڊپٽيز ۽ 4 سينيٽر چار الڳ [[اٽلي جي پارليامينٽ#اوورسيز حلقو|پرڏيهي حلقن]] مان چونڊيا ويندا آهن. پارليامينٽ ۾ [[تاحيات سينيٽر]] پڻ هوندا آهن، جن کي صدر "سماجي، سائنسي، فني يا ادبي ميدان ۾ غيرمعمولي وطن دوست خدمتن" جي بنياد تي مقرر ڪندو آهي. اڳوڻا صدر خودبخود تاحيات سينيٽر بڻجي ويندا آهن. [[File:Palazzo Madama (Roma).jpg|thumb|[[پالازو ماداما]]، روم، [[اٽلي جي سينيٽ|سينيٽ آف دي ريپبلڪ]] جو صدر مقام]] [[اٽلي جو وزيراعظم]] حڪومت جو سربراهه آهي ۽ انتظامي اختيار رکي ٿو، پر گهڻين پاليسين تي عملدرآمد لاءِ کيس وزيرن جي ڪائونسل جي منظوري حاصل ڪرڻي پوي ٿي. وزيراعظم ۽ ڪابينا کي صدر مقرر ڪندو آهي ۽ پوءِ پارليامينٽ کان اعتماد جو ووٽ وٺڻو پوندو آهي. پنهنجي عهدي تي برقرار رهڻ لاءِ وزيراعظم کي اعتماد جا ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري هوندا آهن. اٽلي جا اهم سياسي پارٽيون [[برادرز آف اٽلي]]، [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[فائيو اسٽار موومينٽ]] آهن. 2022ع جي عام چونڊن دوران انهن ٽنهي پارٽين ۽ سندن اتحادين [[چيمبر آف ڊپٽيز]] ۾ 400 مان 357 سيٽون ۽ سينيٽ ۾ 200 مان 187 سيٽون حاصل ڪيون. === قانون ۽ فوجداري انصاف === {{Main|اٽلي جو قانون|اٽلي جو عدالتي نظام|اٽلي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|اٽلي ۾ ڏوھ}} [[File:Roma 2011 08 07 Palazzo di Giustizia.jpg|thumb|[[اٽلي جي سپريم ڪورٽ آف ڪيسيشن]]، روم]] اٽلي جي قانون جا ڪيترائي ذريعا آهن. اهي درجابنديءَ جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهن؛ هيٺين درجي جي قانون يا ضابطي کي مٿين درجي جي قانون سان ٽڪراءُ ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref>{{Cite web|title=GERARCHIA DELLE FONTI|url=https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117194800/https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|archive-date=17 January 2022|access-date=26 March 2022|language=it}}</ref> [[اٽلي جو آئين|1948ع جو آئين]] سڀ کان اعليٰ قانوني ذريعو آهي.<ref>{{Cite web|title=Guide to Law Online: Italy |url=https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508132418/https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|archive-date=8 May 2021|access-date=26 March 2022|website=loc.gov}}</ref> [[اٽلي جي آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت بابت فيصلو ڪندي آهي. عدليه پنهنجا فيصلا [[رومي قانون]]، [[نيپولين ڪوڊ]] ۽ بعد وارن قانونن جي بنياد تي ڪري ٿي. [[اٽلي جي سپريم ڪورٽ آف ڪيسيشن]] فوجداري ۽ ديواني اپيلن لاءِ اعليٰ ترين عدالت آهي. اٽلي [[ايل جي بي ٽي حقن]] جي ميدان ۾ ٻين ڪيترن مغربي يورپي ملڪن کان پوئتي سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Country Ranking – Rainbow Europe|url=https://rainbow-europe.org/country-ranking|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521004552/https://rainbow-europe.org/country-ranking|archive-date=21 May 2019|access-date=28 October 2021|website=rainbow-europe.org}}</ref> تشدد جي ممانعت بابت اطالوي قانون کي پڻ ڪجهه بين الاقوامي معيارن کان گهٽ تصور ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web|title=The Struggle against Torture in Italy – The Failure of the Italian Law – English|url=https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608005803/https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|archive-date=8 June 2019|access-date=8 June 2019|website=menschenrechte.org}}</ref> قانون لاڳو ڪندڙ نظام گهڻ رخو آهي ۽ ان ۾ ڪيترائي پوليس ادارا شامل آهن.<ref name="Walters">{{Cite journal|last=Reece Walters|year=2013|editor2-last=Matthew Ball|editor3-last=Erin O'Brien|editor4-last=Juan Tauri|title=Eco Mafia and Environmental Crime|journal=Crime, Justice and Social Democracy: International Perspectives|publisher=Palgrave Macmillan|page=286|doi=10.1057/9781137008695_19|isbn=978-1-3494-3575-3|editor1=Kerry Carrington}}</ref> bzizgtrz1eznedw4owvpqa2wjrfgkwp 382502 382500 2026-06-03T10:31:23Z Intisar Ali 8681 382502 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون|جون 2026}} {{Short description|ڏکڻ ۽ اولهه يورپ جو ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = اطالوي جمهوريه | common_name = اٽلي | native_name = {{Lang|it|Repubblica Italiana<!--upper case see Italian wiki-->}} | image_flag = Flag of Italy.svg | image_coat = Emblem of Italy.svg | symbol_type = نشان | national_anthem = "{{Lang|it|[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]|italic=no}}"<br/>"اطالوين جو گيت"<div style="padding-top:0.5em;">{{Center|[[File:Canto degli Italiani - Marina Militare (strumentale).wav]]}}</div> | image_map = {{Switcher|[[File:EU-Italy (orthographic projection).svg|frameless]]|گلوب ڏيکاريو|[[File:EU-Italy.svg|upright=1.15|frameless]]|يورپي يونين جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | capital = [[روم]] | coordinates = {{Coord|41|54|N|12|29|E|type:city}} | largest_city = capital | languages_type = ڏيهي ٻوليون | languages = ڏسو [[اٽلي جون ٻوليون|مکيه مضمون]] | official_languages = [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]^a {{Infobox|child=yes |label1 = [[اٽلي ڏانهن اميگريشن|قوميت]] {{Nobold|(2021)}}<ref name="id2020">{{Cite web|title=Indicatori demografici, anno 2020 |url=https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503091112/https://www.istat.it/it/files//2021/05/REPORT_INDICATORI-DEMOGRAFICI-2020.pdf|archive-date=3 May 2021|access-date=3 May 2021}}</ref> | data1 = {{Unbulleted list|91% اطالوي|9% ٻيا}} }} | religion = {{Ublist|item_style=white-space:nowrap;|84% [[اٽلي ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|12% [[اٽلي ۾ لادينيت|لادينيت]]|4% [[اٽلي ۾ مذهب|ٻيا]]}} | religion_year = 2021 | religion_ref = <ref>{{Cite web|date=September 2021|title=Special Eurobarometer 516|url=https://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230629085321/http://data.europa.eu/data/datasets/s2237_95_2_516_eng?locale=en|archive-date=29 June 2023|access-date=2 June 2026|publisher=European Union: [[European Commission]]|via=[[European Data Portal]] (see Volume C: Country/socio-demographics: IT: Question D90.2.)}}</ref> | demonym = اطالوي | government_type = [[وحداني پارلياماني جمهوريه]] | leader_title1 = [[اٽلي جو صدر|صدر]] | leader_name1 = [[سرجيو ماتاريلا]] | leader_title2 = [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[جورجيا ميلوني]] | leader_title3 = [[جمہوريه جي سينيٽ جو صدر (اٽلي)|سينيٽ جو صدر]] | leader_name3 = [[اگناتسيو لا روسا]] | leader_title4 = [[چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز جو صدر]] | leader_name4 = [[لورينزو فونتانا]] | legislature = [[اطالوي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] | upper_house = [[جمہوريه جي سينيٽ (اٽلي)|جمہوريه جي سينيٽ]] | lower_house = [[چيمبر آف ڊپٽيز (اٽلي)|چيمبر آف ڊپٽيز]] | sovereignty_type = [[اٽلي جي تاريخ|تاريخي سياسي وحدتون]] | established_event1 = [[اٽلي جا قديم ماڻھو|اٽالڪ ماڻھو]] | established_date1 = قديم دور | established_event2 = [[قديم روم]]<br>[[رومي اٽلي]] | established_date2 = 753 ق م–476 ع | established_event3 = [[بربر بادشاهتون|رومي-بربر بادشاهتون]]<br>[[بازنطيني اٽلي]] | established_date3 = اوائلي وچون دور | established_event4 = [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست|اطالوي شهري رياستون ۽ علائقائي سياسي وحدتون]] | established_date4 = وچون دور ۽ جديد دور | established_event5 = [[اٽلي جي بادشاهت]] | established_date5 = 1861–1946<br>{{start date and age|1861|03|17|df=y}} | established_event6 = [[اطالوي سلطنت]] | established_date6 = 1869/1882–1960 | established_event7 = [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|اطالوي جمهوريه]] | established_date7 = {{start date and age|1946|06|02|df=y}} | area_km2 = 301,340 | area_footnote = <ref name="Central Intelligence Agency-2023">{{Cite web|date=23 August 2023|title=Italy|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy|archive-date=1 July 2021|access-date=28 August 2023|publisher=Central Intelligence Agency}}</ref><ref>{{Cite web|date=12 November 2023|title=Italy country profile|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20231218111602/https://www.bbc.com/news/world-europe-17433142|archive-date=18 December 2023|access-date=12 November 2023|publisher=BBC News}}</ref> | area_rank = 71هون | area_sq_mi = 116,347 <!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | percent_water = 1.24 (2015)<ref>{{Cite web|title=Surface water and surface water change|url=https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210324133453/https://stats.oecd.org/Index.aspx?DataSetCode=SURFACE_WATER|archive-date=24 March 2021|access-date=11 October 2020|publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development]] (OECD)}}</ref> | population_estimate = {{DecreaseNeutral}} 58,915,561<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 25هون | population_density_km2 = 195.5 | population_density_sq_mi = auto<!--Do not remove per [[Wikipedia:Manual of Style/Dates and numbers]]--> | population_density_rank = 72هون | GDP_PPP = {{Increase}} $3.872&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT">{{cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database (April 2026 Edition) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 April 2026 |access-date=18 April 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 12هون | GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $65,761<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 29هون | GDP_nominal = {{Increase}} $2.738&nbsp;trillion<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 8هون | GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $46,505<ref name="IMFWEO.IT"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 27هون | Gini = 32.5 <!--number only--> | Gini_year = 2020 | Gini_change = decrease <!--increase/steady/decrease--> | Gini_ref = <ref>{{Cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009091832/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table?lang=en|archive-date=9 October 2020|access-date=21 June 2022|publisher=European Commission}}</ref> | HDI = 0.915 <!--number only--> | HDI_year = 2023<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 29هون | currency = [[يورو]] (€)^b | currency_code = EUR | time_zone = [[مرڪزي يورپي وقت|CET]] | utc_offset = +1 | utc_offset_DST = +2 | time_zone_DST = [[مرڪزي يورپي گرمي وارو وقت|CEST]] | calling_code = [[+39]] ^c | cctld = [[.it]] | footnote_a = <span style="font-size:100%;">جرمن [[ڏکڻ ٽائرول]] ۽ [[فريولي-وينيتسيا جوليا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ فرينچ [[آئوستا وادي]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سلووين ٻولي|سلووين]] [[ٽريئستي صوبو]]، [[گوريتسيا صوبو]] ۽ فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[لاڊن ٻولي|لاڊن]] ڏکڻ ٽائرول، [[ترنتينو]] ۽ ٻين اترين علائقن ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[فريولي ٻولي|فريولي]] فريولي-وينيتسيا جوليا ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي؛ [[سارڊينيائي ٻولي|سارڊينيائي]] [[سارڊينيا]] ۾ گڏيل سرڪاري ٻولي آهي.<ref>{{Cite web|title=Legge Regionale 15 ottobre 1997, n. 26 |url=http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210226213750/http://www.regione.sardegna.it/j/v/86?v=9&c=72&file=1997026|archive-date=26 February 2021|access-date=31 May 2018|publisher=Regione autonoma della Sardegna – Regione Autònoma de Sardigna}}; {{Cite web|title=Regione Autonoma Friuli-Venezia Giulia – Comunità linguistiche regionali|url=https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904201140/https://www.regione.fvg.it/rafvg/cms/RAFVG/cultura-sport/patrimonio-culturale/comunita-linguistiche|archive-date=4 September 2015|access-date=2 November 2020|website=regione.fvg.it}}</ref></span> | footnote_b = <span style="font-size:100%;">2002ع کان اڳ، [[اطالوي ليرا]]. يورو [[ڪامپيوني دي اٽاليا]] ۾ قبول ڪئي وڃي ٿي، پر ان جي سرڪاري ڪرنسي [[سوئس فرانڪ]] آهي.<ref>{{Cite web|date=14 July 2010|title=Comune di Campione d'Italia|url=http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430223743/http://www.comune.campione-d-italia.co.it/|archive-date=30 April 2011|access-date=30 October 2010|publisher=Comune.campione-d-italia.co.it}}</ref></span> | footnote_c = <span style="font-size:100%;">ڪامپيوني دي اٽاليا کي فون ڪرڻ لاءِ سوئس ڪوڊ [[+41]] استعمال ڪرڻ ضروري آهي.</span> }} '''اٽلي'''،{{Efn|{{Lang|it|Italia}}, {{IPA|it|iˈtaːlja|pron|small=no|It-Italia.ogg}}}} سرڪاري طور '''اطالوي جمهوريه'''،{{Efn|{{Lang|it|ريپبلڪا اطاليانا|links=no}}, {{IPA|it|reˈpubblika itaˈljaːna|pron|small=no}}}} [[ڏکڻ يورپ|ڏکڻ]] ۽ [[اولهه يورپ]] ۾ واقع هڪ ملڪ آهي.{{Efn|اٽلي کي گهڻو ڪري اولهه يورپ ۾ شامل ڪيو ويندو آهي.<ref>اٽلي کي اولهه يورپي ملڪ طور بيان ڪندڙ علمي ڪم:{{Bulleted list |{{Cite book|last1=Hancock|first1=M. Donald|url=https://archive.org/details/politicsinwester00hanc_0|title=Politics in Western Europe: an introduction to the politics of the United Kingdom, France, Germany, Italy, Sweden, and the European Union|last2=Conradt|first2=David P.|last3=Peters|first3=B. Guy|last4=Safran|first4=William|last5=Zariski|first5=Raphael|date=11 November 1998|publisher=Chatham House Publishers|isbn=978-1-5664-3039-5|edition=2nd|quote=list of Western European countries Italy.|url-access=registration|ref=none}} |{{Cite book|last1=Ugo|first1=Ascoli|last2=Emmanuele|first2=Pavolini|title=The Italian welfare state in a European perspective: A comparative analysis|date=2016|publisher=Policy Press|isbn=978-1-4473-3444-6|url=https://books.google.com/books?id=BEzRDAAAQBAJ&q=list+of+Western+European+countries+Italy|ref=none}} |{{Cite book|last1=Zloch-Christy|first1=Iliana|title=East-West Financial Relations: Current Problems and Future Prospects|date=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-5213-9530-4|url=https://archive.org/details/eastwestfinancia00zloc|url-access=registration|quote=list of Western European countries Italy.|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Clout|first1=Hugh D.|title=Western Europe: Geographical Perspectives|date=1989|publisher=Longman Scientific & Technical|isbn=978-0-5820-1772-6|url=https://books.google.com/books?id=WGbIT90ppZsC|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Furlong|first1=Paul|title=Modern Italy: Representation and Reform|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-1349-7983-7|url=https://books.google.com/books?id=JNNsOl65D0AC&q=italy+western+European+country|access-date=29 September 2019|ref=none}} |{{Cite book|last1=Hanf|first1=Kenneth|last2=Jansen|first2=Alf-Inge|title=Governance and Environment in Western Europe: Politics, Policy and Administration|date=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-3178-7917-6|url=https://books.google.com/books?id=31wSBAAAQBAJ&q=West+Europe+Italy|access-date=29 September 2019|ref=none}} }}</ref>|name=WE}} اهو [[اطالوي اپٻيٽ|هڪ اپٻيٽ]] تي مشتمل آهي، جيڪو [[ڀونوچ سمنڊ]] ۾ وڌي وڃي ٿو، جنهن جي اترين زميني سرحد تي [[الپس]] آهن، ۽ ان سان گڏ [[اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|لڳ ڀڳ 800 ٻيٽ]] پڻ شامل آهن، جن مان خاص طور [[سسلي]] ۽ [[سارڊينيا]] اهم آهن. اٽلي اولهه ۾ [[فرانس]]؛ اتر ۾ [[سوئٽزرلينڊ]] ۽ [[آسٽريا]]؛ اوڀر ۾ [[سلووينيا]]؛ ۽ ٻن [[انڪليو|انڪليوز]]، [[ويٽيڪن سٽي]] ۽ [[سان مارينو]]، سان زميني سرحدون رکي ٿو. ايراضي جي لحاظ کان اهو [[ايراضيءَ موجب يورپي ملڪن جي فهرست|يورپ جو ڏهون وڏو ملڪ]] آهي، جيڪو {{Convert|301340|km2|sqmi|abbr=on}} تي پکڙيل آهي، ۽ لڳ ڀڳ 59 ملين آبادي سان [[يورپي يونين]] جو ٽيون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو [[يورپي يونين جو رڪن ملڪ|رڪن ملڪ]] آهي. اٽلي جي گاديءَ جو هنڌ ۽ [[اٽلي جي شهرن جي فهرست|سڀ کان وڏو شهر]] [[روم]] آهي؛ ٻين وڏن شهرن ۾ [[ميلان]]، جيڪو ملڪ جو سڀ کان وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] آهي، [[نيپلز]]، [[تورين]]، [[پالرمو]]، [[بولونيا]]، [[فلورينس]]، [[جينووا]] ۽ [[وينس]] شامل آهن. [[اٽلي جي تاريخ]] ڪيترن ئي [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي. عيسائيت جي پکڙجڻ سان، روم [[ڪيٿولڪ ڪليسا]] ۽ [[پاپائيت]] جو مرڪز بڻجي ويو. [[بربر حملا|بربر حملن]] ۽ ٻين سببن ڪري [[قديم دور جي آخري مرحلي]] ۽ [[اوائلي وچئين دور]] جي وچ ۾ [[اولهه رومي سلطنت جو زوال ۽ خاتمو]] ٿيو. يارهين صديءَ تائين [[اطالوي شهري رياستون]] ۽ [[سامونڊي جمهوريهون]] وڌيون، جن واپار ذريعي نئين خوشحالي آندي ۽ جديد سرمائيداريءَ لاءِ بنياد وڌا. [[اطالوي نشاةِ ثانيه]] پندرهين ۽ سورهين صديءَ دوران ڦهلي ڦولي ۽ [[نشاةِ ثانيه#پکڙجڻ|باقي يورپ تائين پکڙجي وئي]]. اطالوي ڳولائوئن پري اوڀر ۽ [[نئين دنيا]] ڏانهن نوان رستا دريافت ڪيا، جنهن سان [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۾ اهم حصو پيو. سياسي ۽ علائقائي ورهاستن جي صدين کان پوءِ، [[اٽلي جي بادشاهت]] 1861ع ۾ [[اطالوي آزاديءَ جون جنگيون|آزاديءَ جي جنگين]] ۽ [[هزارن جي مهم]] کان پوءِ قائم ٿي. اوڻيهين صديءَ جي آخر کان ويهين صديءَ جي شروعات تائين، [[اٽلي ۾ صنعتڪاري|اٽلي صنعتڪاري ڪئي]] ۽ [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي سلطنت]] حاصل ڪئي، جڏهن ته [[ڏکڻ اٽلي|ڏکڻ]] گهڻي حد تائين غريب رهيو، جنهن سبب آمريڪا ڏانهن [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي مهاجر ڊائاسپورا]] پيدا ٿي. 1915ع کان 1918ع تائين، [[پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اٽلي]] [[پهريين عالمي جنگ]] ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|انتانت]] سان گڏ [[مرڪزي طاقتون|مرڪزي طاقتن]] خلاف وڙهيو. 1922ع ۾ [[اطالوي فاشزم|اطالوي فاشسٽ]] آمريت قائم ٿي. [[ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|ٻي عالمي جنگ دوران]]، اٽلي پهرين [[محوري طاقتون|محوري طاقتن]] جو حصو هو، جيستائين [[ڪاسيبلي جي جنگبندي|جنگبندي]] [[ٻي عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادي طاقتن]] سان نه ٿي (1940–1943)، پوءِ [[اطالوي مزاحمت]] ۽ جرمن قبضي ۽ سهڪار ڪندڙ [[اطالوي سماجي جمهوريه|آر ايس آءِ]] کان [[اٽلي جي آزادي]] دوران اتحادي طاقتن جو هم جنگي ساٿي بڻيو (1943–1945). 1946ع ۾ بادشاهت کي [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم|جمهوريه سان تبديل ڪيو ويو]] ۽ ملڪ [[اطالوي اقتصادي معجزو|مضبوط بحالي]] ڪئي. [[ترقي يافته ملڪ]] طور، [[اٽلي جي معيشت|ترقي يافته معيشت]] سان، اٽلي دنيا جو [[ناليوار جي ڊي پي موجب ملڪن جي فهرست|اٺون وڏو ناليوار جي ڊي پي]] رکي ٿو، يورپ جو [[پيداوار موجب ملڪن جي فهرست|ٻيون وڏو پيداوار وارو شعبو]] رکي ٿو، ۽ [[علائقائي طاقت|علائقائي]] ۽ – [[وڏين طاقتن مان گهٽ ترين|گهٽ حد تائين]] – عالمي اقتصادي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. اهو يورپي يونين جو [[اندروني ڇهه|باني]] ۽ [[يورپي يونين جا ٽي|اهم رڪن]] آهي، ۽ [[اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا#بين الاقوامي ادارا|ڪيترين ٻين بين الاقوامي تنظيمن ۽ فورمن جو حصو]] آهي. [[ثقافتي سپر پاور]] طور، اٽلي ڊگهي عرصي کان [[اطالوي فن|فن]]، [[اٽلي جي موسيقي|موسيقي]]، [[اطالوي ادب|ادب]]، [[اطالوي کاڌو|کاڌي]]، [[اطالوي فيشن|فيشن]]، [[اٽلي ۾ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي|سائنس ۽ ٽيڪنالاجي]] جو مشهور عالمي مرڪز رهيو آهي، ۽ [[اطالوي ايجادن ۽ دريافتن جي فهرست|ڪيترين ايجادن ۽ دريافتن]] جو ذريعو آهي. هن وٽ [[ملڪ موجب عالمي ورثو ماڳ|سڀ کان وڌيڪ تعداد]] ۾ [[عالمي ورثو ماڳ]] ([[اٽلي ۾ عالمي ورثو ماڳن جي فهرست|61]]) آهن ۽ اهو دنيا جو [[عالمي سياحت درجابندي|پنجون سڀ کان وڌيڪ گهميو ويندڙ ملڪ]] آهي. == نالو<span class="anchor" id="Etymology"></span> == {{Main|اٽلي جو نالو}} ''اٽاليا'' جي اشتقاق بابت ڪيترائي مفروضا موجود آهن.<ref>Alberto Manco, ''Italia. Disegno storico-linguistico''. 2009, Naples: L'Orientale. {{ISBN|978-8-8950-4462-0}}.</ref> هڪ نظريي موجب اهو [[قديم يوناني]] اصطلاح مان نڪتو، جيڪو ''اٽالوئي'' جي زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو؛ اٽالوئي هڪ قبيلو هو، جيڪو انهيءَ علائقي ۾ رهندو هو، جيڪو اڄ [[ڪلابريا]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. اصل ۾ سمجهيو ويندو هو ته ان جو نالو ''ويتولي'' هو، ۽ ڪجهه عالمن جي راءِ آهي ته سندن [[ٽوٽم]]ي جانور ڳئون جو ٻچو هو ([[لاطيني]]: ''vitulus''؛ [[امبريائي]]: ''vitlo''؛ [[اوسڪن]]: ''Víteliú'')<!-- and named for the god of cattle, [[Mars (mythology)|Mars]] -->.<ref>J.P. Mallory and D.Q. Adams, ''Encyclopedia of Indo-European Culture'' (London: Fitzroy and Dearborn, 1997), 24.</ref> ڪيترن قديم ليکڪن چيو آهي ته اهو نالو هڪ مقامي حڪمران [[اٽالس]] جي نالي تان پيو.<ref>Dionysius of Halicarnassus, ''Roman Antiquities'', [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B*.html 1.35] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221215151343/https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Dionysius_of_Halicarnassus/1B%2A.html|date=15 December 2022}}, on LacusCurtius; Aristotle, ''Politics'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b#note-link2 7.1329b] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150910185719/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D7%3Asection%3D1329b|date=10 September 2015}}, on Perseus; Thucydides, ''The Peloponnesian War'', [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200 6.2.4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924213434/http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Thuc.+6.2.4&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0200|date=24 September 2015}}, on Perseus</ref> اٽلي لاءِ قديم يوناني اصطلاح شروعات ۾ رڳو [[ڪلابريا|بروٽيم]] اپٻيٽ جي ڏکڻ حصي ۽ [[ڪاتانزارو]] ۽ [[ويبو والينتيا]] جي ڪجهه حصن لاءِ استعمال ٿيندو هو. [[اوينوٽريا]] ۽ "اٽلي" جو وڏو تصور هڪ ٻئي جا مترادف بڻجي ويا، ۽ اهو نالو [[لوڪانيا]] جي اڪثر حصي تي به لاڳو ٿيڻ لڳو. رومي جمهوريه جي واڌ کان اڳ، اهو نالو يونانين طرفان [[ميسينا آبنائے]] ۽ [[ساليرنو نار|ساليرنو نارين]] ۽ [[تارانٽو نار|تارانٽو]] کي ملائيندڙ لڪير جي وچ واري زمين لاءِ استعمال ٿيندو هو، جيڪا ڪلابريا سان مطابقت رکي ٿي. يونانين "اٽاليا" کي وڌيڪ وڏي علائقي تي لاڳو ڪرڻ شروع ڪيو.<ref>Pallottino, M., ''History of Earliest Italy'', trans. Ryle, M & Soper, K. in Jerome Lectures, Seventeenth Series, p. 50</ref> ڏکڻ ۾ "[[يوناني اٽلي]]" کان علاوه، مورخن هڪ "ايٽرسڪن اٽلي" جي وجود جو به امڪان ظاهر ڪيو آهي، جيڪو وچ اٽلي جي علائقن تي مشتمل هو.<ref>Giovanni Brizzi, Roma. Potere e identità: dalle origini alla nascita dell'impero cristiano, Bologna, Patron, 2012 p. 94</ref> [[رومي اٽلي]]، يعني ''اٽاليا''، جون سرحدون وڌيڪ واضح طور مقرر ٿيل آهن. ڪيٽو جي ''[[اوريجنيز]]'' اٽلي کي الپس جي ڏکڻ ۾ واقع سڄي اپٻيٽ طور بيان ڪري ٿي.<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=cato+italy+south+of+the+Alps&pg=PT49|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7}}; {{Cite book|last=Levene|first=D. S.|url=https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108|title=Livy on the Hannibalic War|date=17 June 2010|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5295-8|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240328152752/https://books.google.com/books?id=aLsRDAAAQBAJ&q=cato+walls+of+Italy&pg=PA108#v=snippet&q=cato%20walls%20of%20Italy&f=false|archive-date=28 March 2024|url-status=live}}</ref> 264 ق م ۾ رومي اٽلي مرڪزي-اتر جي [[آرنو]] ۽ [[روبيڪون]] دريائن کان وٺي سڄي ڏکڻ تائين پکڙيل هئي. اتر وارو علائقو، [[سيسالپائن گال]]، جغرافيائي طور اٽلي جو حصو سمجهيو ويندو هو، 220ع ق م واري ڏهاڪي ۾ روم طرفان قبضو ڪيو ويو،<ref>{{Cite book|last=Carlà-Uhink|first=Filippo|url=https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454|title=The "Birth" of Italy: The Institutionalization of Italy as a Region, 3rd–1st Century BCE|date=25 September 2017|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-1105-4478-7|access-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000755/https://books.google.com/books?id=dSY-DwAAQBAJ&q=Tota+Italia+essays&pg=PT454#v=snippet&q=Tota%20Italia%20essays&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> پر سياسي طور الڳ رهيو. 42 ق م ۾ ان کي قانوني طور اٽلي جي انتظامي وحدت ۾ ضم ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Williams|first=J. H. C.|url=https://books.google.com/books?id=RPj_FkEeVO4C&q=beyond+the+Rubicon|title=Beyond the Rubicon: Romans and Gauls in Republican Italy – J. H. C. Williams – Google Books|date=22 May 2020|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-1981-5300-9|archive-url=https://web.archive.org/web/20200522000630/https://books.google.it/books?id=RPj_FkEeVO4C&dq=beyond+the+Rubicon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiI5YrC6rbkAhUvDmMBHXZOCMAQ6AEIKTAA|archive-date=22 May 2020}}; {{Cite book|last=Long|first=George|title=Decline of the Roman republic: Volume 2|year=1866}}; {{Cite web|last=Aurigemma|first=Salvatore|title=Gallia Cisalpina|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404054511/https://www.treccani.it/enciclopedia/gallia-cisalpina_(Enciclopedia-Italiana)|archive-date=4 April 2023|access-date=14 October 2014|website=treccani.it|publisher=Enciclopedia Italiana|language=it}}</ref> سارڊينيا، [[ڪورسيڪا]]، سسلي ۽ [[مالٽا]] کي 292ع ۾ [[ڊيوڪليشن]] اٽلي ۾ شامل ڪيو،<ref>{{Cite web|title=Italy (ancient Roman territory)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110232259/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297743/Italy|archive-date=10 November 2013|access-date=10 November 2013|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> جنهن سان آخري قديم دور جو اٽلي جديد [[اطالوي جاگرافيائي علائقو|اطالوي جاگرافيائي علائقي]] سان لڳ ڀڳ هم سرحد ٿي ويو.<ref>{{Cite web|title=La riorganizzazione amministrativa dell'Italia. Costantino, Roma, il Senato e gli equilibri dell'Italia romana|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_%28Enciclopedia-Costantiniana%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119225335/https://www.treccani.it/enciclopedia/la-riorganizzazione-amministrativa-dell-italia-costantino-roma-il-senato-e-gli-equilibri-dell-italia-romana_(Enciclopedia-Costantiniana)|archive-date=19 November 2021|access-date=19 November 2021|language=it}}</ref> لاطيني لفظ ''Italicus'' "اٽلي جي ماڻهو" لاءِ استعمال ٿيندو هو، يعني ''provincial'' يا [[رومي صوبو|رومي صوبي]] مان آيل ماڻهو جي ابتڙ.<ref>''Letters'' 9.23</ref> صفت ''italianus''، جنهن مان ''Italian'' نڪتو، [[وچئين دور جي لاطيني]] مان آهي ۽ [[اوائلي جديد دور]] دوران ''Italicus'' سان متبادل طور استعمال ٿيندي هئي.<ref>''ytaliiens'' (1265) [http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien TLFi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181029191636/http://www.cnrtl.fr/etymologie/italien|date=29 October 2018}}</ref> [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي جي [[اوستروگوٿڪ بادشاهت]] قائم ٿي. [[لومبارڊ|لومبارڊن]] جي حملن کان پوءِ، ''اٽاليا'' سندن بادشاهت جي نالي طور برقرار رهي، ۽ [[پاڪ رومي سلطنت]] اندر ان جي [[اٽلي جي بادشاهت (پاڪ رومي سلطنت)|جانشين بادشاهت]] لاءِ به اهو نالو استعمال ٿيو.<ref>{{Cite web|title=IL COMUNE MEDIEVALE|url=https://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120318214257/http://www.homolaicus.com/storia/medioevo/comune_medievale.htm|archive-date=18 March 2012|website=homolaicus.com}}</ref> == تاريخ == {{Main|اٽلي جي تاريخ}} === قبل تاريخ ۽ قديم دور === {{Main|قبل تاريخي اٽلي|اٽالڪ قومون|ايٽرسڪن تهذيب|يوناني نوآبادڪاري|ميگنا گريشيا}} [[File:Etruscan Painting 1.jpg|thumb|right|[[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] فريسڪو، [[مونتيروتسي نيڪروپولس]] ۾، 5هين صدي ق م]] [[هيٺيون پيلئوليٿڪ]] جا آثار، جيڪي 850,000 سال اڳ جا آهن، [[مونتي پوجيولو]] مان مليا آهن.<ref>{{Cite web|last=Society|first=National Geographic|title=Erano padani i primi abitanti d'Italia|url=http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626220707/http://www.nationalgeographic.it/scienza/2012/01/20/news/erano_padani_iprimi_abitanti_ditalia-807204|archive-date=26 June 2019|access-date=11 March 2019|website=National Geographic}}</ref> سڄي اٽلي ۾ کوٽاين مان 200,000 سال اڳ وچين پيلئوليٿڪ دور ۾ [[نينڊرٿال]] جي موجودگي ظاهر ٿي آهي،<ref>Kluwer Academic/Plenum Publishers 2001, ch. 2. {{ISBN|0-3064-6463-2}}.</ref> جڏهن ته [[اوائلي جديد انسان|جديد انسان]] لڳ ڀڳ 40,000 سال اڳ [[ريپارو موڪي]] ۾ ظاهر ٿيا.<ref>42.7–41.5 ka ([[68–95–99.7 rule|1σ CI]]). {{Cite journal|last=Douka|first=Katerina|display-authors=etal|year=2012|title=A new chronostratigraphic framework for the Upper Palaeolithic of Riparo Mochi (Italy)|journal=Journal of Human Evolution|volume=62|issue=2|pages=286–299|doi=10.1016/j.jhevol.2011.11.009|pmid=22189428|bibcode=2012JHumE..62..286D }}; {{Cite web|date=29 January 2010|title=Istituto Italiano di Preistoria e Protostoria|url=http://www.iipp.it/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20131015231105/http://www.iipp.it/|archive-date=15 October 2013|publisher=IIPP|access-date=15 August 2017}}</ref> رومي دور کان اڳ واري اٽلي جا [[اٽلي جا قديم ماڻھو|قديم ماڻھو]] [[پروٽو-انڊو-يورپي|انڊو-يورپي]] هئا، خاص طور [[اٽالڪ قومون]]. ممڪن غير انڊو-يورپي يا [[قبل انڊو-يورپي ٻوليون|قبل انڊو-يورپي]] ورثي وارن مکيه تاريخي ماڻهن ۾ [[ايٽرسڪن]]، سسلي جا [[ايلميئن]] ۽ [[سيڪاني]]، ۽ قبل تاريخي [[سارڊينيائي ماڻھو]] شامل آهن، جن [[نوراجڪ تهذيب]] کي جنم ڏنو. ٻين قديم آبادين ۾ [[ريئتيائي ماڻھو]] ۽ [[ڪاموني]] شامل آهن، جيڪي [[والڪامونيڪا ۾ پٿريلي چٽساليون|والڪامونيڪا جي پٿريلي چٽسالين]] لاءِ مشهور آهن.<ref>{{Cite web|title=Rock Drawings in Valcamonica|url=https://whc.unesco.org/en/list/94|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100703183257/http://whc.unesco.org/en/list/94|archive-date=3 July 2010|access-date=29 June 2010|publisher=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> هڪ قدرتي ممي، [[اوئٽسي]]، جيڪا 3400–3100 ق م جي آهي، 1991ع ۾ [[سيميلاون]] گليشيئر مان دريافت ٿي.<ref>{{Cite journal|last1=Bonani|first1=Georges|last2=Ivy|first2=Susan D.|display-authors=etal|year=1994|title=AMS {{SimpleNuclide|Carbon|14}} Age Determination of Tissue, Bone and Grass Samples from the Ötzal Ice Man|url=http://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|url-status=live|journal=Radiocarbon|volume=36|issue=2|pages=247–250|doi=10.1017/s0033822200040534|archive-url=https://web.archive.org/web/20100720211402/https://digitalcommons.library.arizona.edu/objectviewer?o=http%3A%2F%2Fradiocarbon.library.arizona.edu%2FVolume36%2FNumber2%2Fazu_radiocarbon_v36_n2_247_250_v.pdf|archive-date=20 July 2010|access-date=4 February 2016|doi-access=free}}</ref> پهريان نوآبادڪار [[فينيقيه|فينيقي]] هئا، جن سسلي ۽ سارڊينيا جي ڪنارن تي [[ايمپوريم (قديم دور)|واپاري مرڪز]] قائم ڪيا. انهن مان ڪجهه ننڍا شهري مرڪز بڻيا ۽ [[يوناني نوآبادين]] سان گڏوگڏ ترقي ڪئي.<ref>{{Cite journal|last1=Raclot|first1=Thierry|last2=Oudart|first2=Hugues|date=January 2000|title=CORPS GRAS ET OBESITE Acides gras alimentaires et obésité: aspects qualitatifs et quantitatifs|journal=Oléagineux, Corps gras, Lipides|volume=7|issue=1|pages=77–85|doi=10.1051/ocl.2000.0077|issn=1258-8210|doi-access=free}}</ref> 8هين ۽ 7هين صدي ق م دوران، [[پٿيڪوسائي]] ۾ يوناني نوآباديون قائم ٿيون، جيڪي آخرڪار اطالوي اپٻيٽ جي ڏکڻ ۽ سسلي جي سامونڊي ڪناري تائين پکڙجي ويون؛ اهو علائقو بعد ۾ [[ميگنا گريشيا]] جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>Emilio Peruzzi, ''Mycenaeans in early Latium'', (Incunabula Graeca 75), Edizioni dell'Ateneo & Bizzarri, Roma, 1980</ref> [[آيونيائي]]، [[ڊوريائي يوناني|ڊوريائي]] نوآبادڪارن، [[سيراڪيوز وارا|سيراڪيوزن]] ۽ [[اڪائيائي (قبيلو)|اڪائيائين]] ڪيترائي شهر قائم ڪيا. [[اٽلي جي يوناني نوآبادڪاري|يوناني نوآبادڪاري]] [[اٽالڪ قومون|اٽالڪ قومن]] کي جمهوري حڪومتي صورتن ۽ اعليٰ فني ۽ ثقافتي اظهار سان رابطي ۾ آندو.<ref>{{Cite web|title=II 1987: Uomini e vicende di Magna Grecia |url=https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204123345/https://www.bpp.it/Apulia/html/archivio/1987/II/art/R87II015.html|archive-date=4 February 2021|access-date=31 January 2021|website=bpp.it}}</ref> === قديم روم === {{Main|قديم روم|اٽلي ۾ رومي واڌ|رومي اٽلي}} {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 220 | image1 = Colosseo 2020.jpg | caption1 = [[ڪولوسيئم]]، جنهن کي وڏي پيماني تي قديم تاريخ جي تعمير ۽ انجنيئرنگ جي عظيم ترين ڪمن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو | image2 = Roman Empire Trajan 117AD.png|275 | caption2 = {{legend|#b23938|117ع ۾ [[رومي سلطنت]] پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي<ref>{{Cite book|last=Bennett, Julian|url=https://books.google.com/books?id=qk_tofvS8EsC|title=Trajan: Optimus Princeps : a Life and Times|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-415-16524-2}}</ref>}} {{legend|#d28989|[[تابع رياست|تابع رياستون]]}} }} اٽلي جي تاريخ ڪيترين [[اٽلي جي قديم قومن جي فهرست|اٽالڪ قومن]] تائين وڃي ٿي، جن ۾ خاص طور [[قديم رومي]] شامل آهن، جن [[رومي جمهوريه]] دوران ڀونوچ سمنڊ جي دنيا کي فتح ڪيو ۽ [[رومي سلطنت]] دوران صدين تائين ان تي حڪومت ڪئي.<ref>{{Cite book |last1=Carl Waldman |url=https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |title=Encyclopedia of European Peoples |last2=Catherine Mason |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-1-4381-2918-1 |page=586 |access-date=23 February 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230311102543/https://books.google.com/books?id=kfv6HKXErqAC |archive-date=11 March 2023 |url-status=live}}; {{Cite book |last=Mommsen |first=Theodor |author-link=Theodor Mommsen |title=[[History of Rome (Mommsen)|History of Rome]], Book II: From the Abolition of the Monarchy in Rome to the Union of Italy |publisher=Reimer & Hirsel |year=1855 |location=Leipzig}}; {{Cite book |last=Lazenby |first=John Francis |url=https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze |title=Hannibal's War: A Military History of the Second Punic War |date=4 February 1998 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-3004-0 |page=[https://archive.org/details/hannibalswarmili00laze/page/29 29] |quote=Italy homeland of the Romans. |url-access=registration |via=Internet Archive}}</ref> قديم روم، جيڪو وچ اٽلي ۾ [[ٽائبر درياهه]] تي هڪ آبادڪاري هو، [[روم جو بنياد|753 ق م ۾ قائم ٿيو]] ۽ 244 سالن تائين بادشاهي نظام هيٺ حڪمراني ڪئي وئي.<ref>{{Cite web |date=24 November 2009 |title=Rome founded {{!}} 21 April, 753 B.C. |url=https://www.history.com/this-day-in-history/april-21/rome-founded |access-date=10 April 2025 |website=HISTORY |language=en}}</ref> 509 ق م ۾، رومن، سينيٽ ۽ عوام ([[SPQR]]) واري حڪومت جي حمايت ڪندي، [[رومي بادشاهت جو خاتمو|بادشاهت کي نيڪالي ڏني]] ۽ هڪ اشرافي جمهوريه قائم ڪئي.<ref>{{Cite journal|last=Sanders|first=Henry A.|date=1908|title=The Chronology of Early Rome|url=https://www.jstor.org/stable/261793|journal=Classical Philology|volume=3|issue=3|pages=316–329|doi=10.1086/359186|jstor=261793|s2cid=161535192|issn=0009-837X |quote=It has come to be second nature ... to date the founding of Rome [to] 753 BC [and] the first year of the Republic [to] 509&nbsp;BC.|url-access=subscription}}</ref> اطالوي اپٻيٽ، جنهن جو نالو ''اٽاليا'' هو، رومي واڌ دوران هڪ متحد وحدت ۾ گڏ ڪيو ويو؛ نون علائقن جي فتح اڪثر [[سامنائيٽ جنگيون|ٻين اٽالڪ قبيلن]]، [[رومي-ايٽرسڪن جنگيون|ايٽرسڪنن]]، [[رومي-گالي جنگيون|سيلٽن]] ۽ [[پائرهڪ جنگ|يونانين]] جي قيمت تي ٿي. مقامي قبيلن ۽ شهرن جي اڪثريت سان هڪ مستقل اتحاد قائم ٿيو، ۽ روم اولهه يورپ، اتر آفريڪا ۽ [[وچ اوڀر جي تاريخ#يوناني ۽ رومي سلطنت|وچ اوڀر]] جي فتح شروع ڪئي. 44 ق م ۾ [[جوليس سيزر]] جي قتل کان پوءِ، روم هڪ وڏي سلطنت بڻجي ويو، جيڪا [[رومي برطانيه|برطانيه]] کان [[ميسوپوٽيميا (رومي صوبو)|فارس]] جي سرحدن تائين پکڙيل هئي، ۽ سڄي ڀونوچ سمنڊ جي حوض کي پنهنجي اندر آڻي ڇڏيو، جتي يوناني، رومي ۽ ٻيون ثقافتون گڏجي هڪ طاقتور تهذيب ۾ تبديل ٿيون. پهرئين شهنشاهه [[آگسٽس]] جي ڊگهي حڪومت امن ۽ خوشحالي جو دور شروع ڪيو. رومي اٽلي سلطنت جو [[ميٽروپول]]، رومن جو وطن ۽ گاديءَ واري هنڌ جو علائقو رهيو.<ref>{{Cite journal|last=Morcillo|first=Marta García|title=The Glory of Italy and Rome's Universal Destiny in Strabo's Geographika, in: A. Fear – P. Liddel (eds), Historiae Mundi. Studies in Universal History. Duckworth: London 2010: 87–101. |url=https://www.academia.edu/362374|url-status=live|journal=Historiae Mundi: Studies in Universal History|archive-url=https://web.archive.org/web/20220114073554/https://www.academia.edu/362374|archive-date=14 January 2022|access-date=20 November 2021}}; {{Cite book|last=Keaveney|first=Arthur|url=https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|title=Arthur Keaveney: ''Rome and the Unification of Italy''|date=January 1987|publisher=Croom Helm|isbn=978-0-7099-3121-8|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000835/https://books.google.com/books?id=ojoOAAAAQAAJ|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}; {{Cite book|last=Billanovich|first=Giuseppe|url=https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13|title=Libreria Universitaria Hoepli, Lezioni di filologia, Giuseppe Billanovich e Roberto Pesce: ''Corpus Iuris Civilis, Italia non erat provincia, sed domina provinciarum'', Feltrinelli, p.363|publisher=Roberto Pesce|year=2008|isbn=978-8-8965-4309-2|language=it|access-date=20 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000801/https://books.google.com/books?id=fVylk1KUS84C&dq=Italia+domina+provinciarum&pg=PR13#v=onepage&q=Italia%20domina%20provinciarum&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> [[رومي سلطنت جي تاريخ|سلطنت جي پهرين ٻن صدين]] ۾ بي مثال استحڪام جو دور ڏٺو ويو، جيڪو [[پيڪس رومانا]] ({{Literal translation|رومي امن}}) جي نالي سان مشهور آهي. روم [[رومي سلطنت جون سرحدون|پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي وسعت]] [[ٽراجن]] جي دور ۾ حاصل ڪئي ({{Reign|98|117|era=AD}})، پر وڌندڙ پريشانين ۽ زوال جو دور [[ڪوموڊس]] جي دور ۾ شروع ٿيو ({{Reign|180|192}}).<ref>{{Cite web |date=10 June 2024 |title=Five Good Emperors |url=https://www.britannica.com/topic/Five-Good-Emperors |access-date=4 August 2024 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Citation |last=Gibbon |first=Edward |title=The History of the Decline And Fall of the Roman Empire |date=1776 |chapter=The Decline And Fall in the West – Chapter 4 |chapter-url=https://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |author-link=Edward Gibbon |access-date=27 June 2017 |archive-date=24 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824100850/http://www.ccel.org/g/gibbon/decline/volume1/chap4.htm |url-status=live}}</ref> [[لڏپلاڻ وارو دور]]، جنهن ۾ [[جرمنڪ-رومي رابطا|جرمنڪ قومن جا وڏا حملا]] شامل هئا، رومي سلطنت جي زوال جو سبب بڻيو. رومي سلطنت تاريخ جي سڀ کان وڏين سلطنتن مان هڪ هئي، جنهن وٽ وڏي اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ فوجي طاقت هئي.<ref>{{Cite web |date=4 June 2024 |title=The Roman Empire at its greatest expansion |url=https://trizioeditore.it/en/blogs/notizie/impero-romano-massima-espansione-mappa-storia |access-date=10 April 2025 |website=Trizio Editore |language=en}}</ref> پنهنجي سڀ کان وڏي وسعت تي، ان جو علائقو {{Convert|5|e6km2|abbr=off}} هو.<ref>{{Cite journal|last=Taagepera|first=Rein|author-link=Rein Taagepera|year=1979|title=Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D|journal=Social Science History|volume=3|issue=3/4|pages=115–138|doi=10.2307/1170959|jstor=1170959}}; {{Cite journal|last1=Turchin|first1=Peter|last2=Adams|first2=Jonathan M.|last3=Hall|first3=Thomas D|year=2006|title=East–West Orientation of Historical Empires|url=http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|url-status=live|journal=Journal of World-Systems Research|volume=12|issue=2|page=222|doi=10.5195/JWSR.2006.369|issn=1076-156X|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160517210851/http://peterturchin.com/PDF/Turchin_Adams_Hall_2006.pdf|archive-date=17 May 2016|access-date=6 February 2016|doi-access=free}}</ref> [[رومي سلطنت جو ورثو|رومي ورثي]] مغربي تهذيب تي گهرو اثر وڌو ۽ جديد دنيا کي شڪل ڏني. لاطيني مان نڪتل [[رومانس ٻوليون|رومانس ٻولين]] جو وسيع استعمال، [[رومي انگ|عددي نظام]]، جديد مغربي الفابيٽ ۽ ڪئلينڊر، ۽ عيسائيت جو عالمي مذهب طور اڀرڻ، رومي غلبي جي ڪيترن ئي ورثن مان آهن.<ref>{{Cite book|last=Richard|first=Carl J.|title=Why we're all Romans: the Roman contribution to the western world|publisher=Rowman & Littlefield|year=2010|isbn=978-0-7425-6779-5|edition=1st pbk.|location=Lanham, MD|pages=xi–xv}}</ref> === وچون دور === {{Main|وچئين دور ۾ اٽلي}} [[اولهه رومي سلطنت جي زوال]] کان پوءِ، اٽلي [[اٽلي جي بادشاهت (476–493)|اوڊواڪر جي بادشاهت]] هيٺ آيو، ۽ پوءِ [[اوستروگوٿ]] ان تي قابض ٿيا.<ref>{{Cite book|last=Sarris|first=Peter|title=Empires of faith: the fall of Rome to the rise of Islam, 500–700|publisher=Oxford UP|year=2011|isbn=978-0-1992-6126-0|edition=1st. pub.|location=Oxford|page=118}}</ref> حملن جي نتيجي ۾ بادشاهتن جو افراتفري وارو سلسلو پيدا ٿيو ۽ مبينا "[[اونداهو دور (تاريخ نويسي)|اونداهو دور]]" شروع ٿيو. 6هين صديءَ ۾ هڪ ٻئي [[جرمنڪ قومون|جرمنڪ قبيلي]]، [[لومبارڊن]]، جي حملي بازنطيني موجودگي کي گهٽائي ڇڏيو ۽ اپٻيٽ جي سياسي وحدت ختم ڪري ڇڏي. اتر ۾ [[لومبارڊ بادشاهت]] ٺهي، وچ-ڏکڻ تي پڻ لومبارڊن جو ڪنٽرول هو، ۽ ٻيا حصا بازنطيني رهيا.<ref>{{Cite web|title=History of Italy|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220929150112/https://www.britannica.com/place/Italy/Lombards-and-Byzantines|archive-date=29 September 2022|access-date=29 September 2022|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> [[File:Marco Polo Mosaic from Palazzo Tursi.jpg|thumb|right|upright=.7|[[مارڪو پولو]]، 13هين صديءَ جو ڳولائو]] لومبارڊ بادشاهت 8هين صديءَ جي آخر ۾ [[شارليمان]] جي هٿان [[فرانڪيا]] ۾ ضم ٿي وئي ۽ اٽلي جي بادشاهت بڻجي وئي.<ref>{{Cite web|title=Carolingian and post-Carolingian Italy, 774–962|url=https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007160553/https://www.britannica.com/place/Italy/Carolingian-and-post-Carolingian-Italy-774-962|archive-date=7 October 2022|access-date=7 October 2022|website=Encyclopædia Britannica}}</ref> فرانڪن [[پاپائي رياستون]] ٺاهڻ ۾ مدد ڪئي. 13هين صديءَ تائين سياست [[پاڪ رومي شهنشاهه|پاڪ رومي شهنشاهن]] ۽ پاپائيت جي لاڳاپن تي غالب رهي، جتي شهري رياستون عارضي فائدي لاءِ اڳئين ڌر ([[گبيلين]]) يا پوئين ڌر ([[گويلف]]) سان گڏ ٿينديون هيون.<ref>{{Cite book|last=Nolan|first=Cathal J.|title=The age of wars of religion, 1000–1650: an encyclopedia of global warfare and civilization |publisher=Greenwood Press|year=2006|isbn=978-0-3133-3045-2|edition=1. publ.|location=Westport (Connecticut)|page=360}}</ref> جرمنڪ شهنشاهه ۽ رومي پونٽف وچئين دور جي يورپ جون [[عالمي طاقتون]] بڻجي ويا. بهرحال، [[سرماياداري تڪرار]] ۽ گويلفن ۽ گبيلينن جي وچ ۾ ٽڪراءُ اتر ۾ شهنشاهي-جاگيرداري نظام کي ختم ڪري ڇڏيو، جتي شهرن آزادي حاصل ڪئي.<ref>{{Cite book|last=Jones|first=Philip|author-link=Philip Jones (historian)|title=The Italian city-state: from Commune to Signoria|publisher=Clarendon Press|year=1997|isbn=978-0-1982-2585-0|location=Oxford|pages=55–77}}</ref> 1176ع ۾، شهري رياستن جي [[لومبارڊ ليگ]] پاڪ رومي شهنشاهه [[فريڊرڪ بارباروسا]] کي شڪست ڏني، جنهن سان انهن جي آزادي يقيني ٿي. شهري رياستن، جهڙوڪ ميلان، فلورينس ۽ وينس، مالياتي ترقي ۾ نهايت اهم جدت وارو ڪردار ادا ڪيو، بئنڪنگ جي طريقن کي تيار ڪندي، ۽ سماجي تنظيم جي نون روپن کي ممڪن بڻائيندي.<ref>{{Cite book|last=Niall|first=Ferguson|title=The Ascent of Money: The Financial History of the World|publisher=Penguin|year=2008}}</ref> ساحلي ۽ ڏاکڻن علائقن ۾، سامونڊي جمهوريهن ڀونوچ سمنڊ تي غلبو حاصل ڪيو ۽ مشرق ڏانهن واپار تي اجارو قائم ڪيو. اهي آزاد [[ٿالاسوڪريسي|سامونڊي طاقت واريون]] شهري رياستون هيون، جن ۾ واپارين وٽ ڪافي طاقت هئي. جيتوڻيڪ اهي اشرافي حڪومتون هيون، پر انهن طرفان ڏنل نسبي سياسي آزادي علمي ۽ فني ترقي لاءِ سازگار هئي.<ref name="Lane">{{Cite book|last=Lane|first=Frederic C.|title=Venice, a maritime republic|publisher=Johns Hopkins University Press|year=1991|isbn=978-0-8018-1460-0|edition=4. print.|location=Baltimore|page=73}}</ref> سڀ کان مشهور سامونڊي جمهوريهون وينس، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] هيون.<ref>G. Benvenuti – Le Repubbliche Marinare. Amalfi, Pisa, Genova, Venezia – Newton & Compton editori, Roma 1989; Armando Lodolini, ''Le repubbliche del mare'', Biblioteca di storia patria, 1967, Roma. {{Cite book|last=Peris|first=Persi|title=Conoscere l'Italia|publisher=Istituto Geografico De Agostini|year=1982|pages=74}}; {{Cite web|title=Repubbliche Marinare|url=http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829104758/http://www.treccani.it/enciclopedia/repubbliche-marinare|archive-date=29 August 2019|access-date=13 September 2019|website=Treccani.it|publisher=Istituto dell'Enciclopedia Italiana|language=it}}; {{Cite web|title=Repubbliche marinare|url=https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200101131949/https://thes.bncf.firenze.sbn.it/termine.php?id=29771|archive-date=1 January 2020|access-date=13 September 2019|website=thes.bncf.firenze.sbn.it|publisher=[[قومي مرڪزي لائبريري (فلورينس)]]|language=it}}</ref> هر هڪ کي پرڏيهي زمينن، ٻيٽن، ايڊرياٽڪ، ايجيئن ۽ ڪاري سمنڊن جي علائقن، ۽ ويجهي اوڀر ۽ اتر آفريڪا ۾ واپاري نوآبادين تي غلبو حاصل هو.<ref>{{Cite book|last=Zorzi|first=Alvise|author-link=Alvise Zorzi|url=https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|title=Venice: The Golden Age, 697 – 1797 |publisher=Abbeville Press|year=1983|isbn=0-8965-9406-8|location=New York|page=255|access-date=16 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20230202182132/https://books.google.com/books?id=IP5OAAAAMAAJ&q=%22even+in+countries+where+aid+is+near+at+hand+%22+%22attack+from+the+sea%22|archive-date=2 February 2023|url-status=live}}</ref> {{Multiple image | align = right | total_width = 345 | direction = horizontal | width1 = 280 | image1 = Naval Jack of Italy.svg | width2 = 280 | image2 = Republik Venedig Handelswege01-IT.png | alt2 = نقشو | footer = کاٻي: [[اطالوي بحريه]] جو جهنڊو. گھڙيال جي رخ ۾، مٿئين کاٻي کان: [[وينس جي جمهوريه|وينس]]، [[جينووا جمهوريه|جينووا]]، [[پيزا جمهوريه|پيزا]] ۽ [[امالفي جو ڊچي|امالفي]] جا نشان.<br/>ساڄي: واپاري رستا، [[جينووا جون نوآباديون|جينووا]] ۽ [[اسٽاتو دا مار|وينس]] جون نوآباديون. }} وينس ۽ جينووا يورپ جا اوڀر ڏانهن دروازا هئا، ۽ نفيس شيشي جا ٺاهيندڙ هئا، جڏهن ته فلورينس ريشم، اون، بئنڪنگ ۽ زيورن جو مرڪز هو. پيدا ٿيل دولت وڏن عوامي ۽ خانگي فني منصوبن جي سرپرستي لاءِ استعمال ٿي. انهن جمهوريهن [[صليبي جنگون|صليبي جنگين]] ۾ حصو ورتو، مدد ۽ ٽرانسپورٽ مهيا ڪئي، پر بنيادي طور سياسي ۽ تجارتي موقعن جي پيروي ڪئي.<ref name=Lane/> اٽلي پهريون علائقو هو جتي اهي معاشي تبديليون محسوس ٿيون، جن [[تجارتي انقلاب]] ڏانهن واٽ هموار ڪئي: وينس [[قسطنطنيه جي لٽ|بازنطيني گاديءَ واري شهر کي لٽڻ]] ۽ [[مارڪو پولو]] جي ايشيا ڏانهن سفرن جي مالي مدد ڪرڻ جي قابل ٿي؛ پهرين يونيورسٽيون اطالوي شهرن ۾ ٺهيون، ۽ [[اڪويناس]] جهڙن عالمن عالمي شهرت حاصل ڪئي؛ سرمائيداري ۽ بئنڪنگ خاندان فلورينس ۾ اڀريا، جتي [[دانتي]] ۽ [[جوتو]] لڳ ڀڳ 1300ع ۾ سرگرم هئا.<ref name="See">{{Cite web |last=Sée |first=Henri |title=Modern Capitalism Its Origin and Evolution |url=http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131007010542/http://www.efm.bris.ac.uk/het/see/ModernCapitalism.pdf |archive-date=7 October 2013 |access-date=29 August 2013 |website=University of Rennes |publisher=Batoche Books}}</ref> ڏکڻ ۾، سسلي 9هين صديءَ ۾ [[سسلي جي امارت|عرب اسلامي امارت]] بڻجي چڪي هئي، جيڪا 11هين صديءَ جي آخر ۾ [[اطالو-نارمن]] جي فتح تائين خوشحال رهي؛ انهن ڏکڻ اٽلي جي اڪثر لومبارڊ ۽ بازنطيني شهزادگين سان گڏ ان کي فتح ڪيو.<ref>{{cite book |last=Ali |first=Ahmed Essa with Othman |title=Studies in Islamic civilization: the Muslim contribution to the Renaissance |year=2010 |publisher=International Institute of Islamic Thought |location=Herndon, VA |isbn=978-1-56564-350-5 |pages=38–40}}</ref> پوءِ اهو علائقو [[سسلي جي بادشاهت]] ۽ [[نيپلز جي بادشاهت]] جي وچ ۾ ورهايو ويو.{{efn|نيپلز جي بادشاهت جو اصطلاح مورخ استعمال ڪن ٿا، پر ان جي حڪمرانن نه، جن اصل نالو 'سسلي جي بادشاهت' برقرار رکيو، يعني ٻه سسلي جون بادشاهتون موجود هيون.}}<ref>Eleni Sakellariou, ''Southern Italy in the Late Middle Ages: Demographic, Institutional and Economic Change in the Kingdom of Naples, c.1440–c.1530'' (Brill, 2012), pp. 63–64.</ref> 1348ع واري [[ڪاري موت]] شايد اٽلي جي آبادي جو هڪ ٽيون حصو ماري ڇڏيو.<ref>Stéphane Barry and Norbert Gualde, "The Biggest Epidemics of History" (La plus grande épidémie de l'histoire), in ''L'Histoire'' n° 310, June 2006, pp. 45–46; "[https://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml Plague]". Brown University. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831003435/http://www.brown.edu/Departments/Italian_Studies/dweb/plague/effects/death_toll.shtml|date=31 August 2009}}</ref> === اوائلي جديد دور === {{Main|اطالوي نشاةِ ثانيه|اوائلي جديد اٽلي جي تاريخ}} [[File:Italy 1494.svg|thumb|upright=.8|right|1494ع ۾ [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] کان اڳ [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست#آخري وچون دور|اطالوي رياستون]]]] 1400ع ۽ 1500ع جي ڏهاڪن دوران، اٽلي [[نشاةِ ثانيه]] جو جنم هنڌ ۽ مرڪز هو. هن دور وچئين دور کان جديد دور ڏانهن منتقلي کي ظاهر ڪيو ۽ واپاري شهرن جي گڏ ڪيل دولت ۽ حاڪم خاندانن جي سرپرستيءَ سان وڌايو ويو.<ref name="strathern">Strathern, Paul ''The Medici: Godfathers of the Renaissance'' (2003)</ref> اطالوي سياسي وحدتون هاڻي علائقائي رياستون هيون، جن تي عملي طور شهزادن جي حڪومت هئي، جيڪي واپار ۽ انتظاميه تي ڪنٽرول رکندا هئا، ۽ سندن درٻارون فنون ۽ سائنسن جا مرڪز بڻجي ويون. اهي شهزادگيون سياسي خاندانن ۽ واپاري خاندانن، جهڙوڪ فلورينس جا [[ميڊيچي]]، جي اڳواڻي هيٺ هيون. [[مغربي ڦوٽ]] جي خاتمي کان پوءِ، نئين چونڊيل [[پوپ مارٽن پنجون]] [[پاپائي رياستون|پاپائي رياستن]] ڏانهن موٽي آيو ۽ اٽلي کي اولهه عيسائيت جو واحد مرڪز طور بحال ڪيو. [[ميڊيچي بئنڪ]] پاپائيت جو قرض ڏيندڙ ادارو بڻيو، ۽ ڪليسا ۽ نون سياسي خاندانن جي وچ ۾ اهم لاڳاپا قائم ٿيا.<ref name="strathern"/><ref>[http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm Peter Barenboim, Sergey Shiyan, ''Michelangelo: Mysteries of Medici Chapel'', SLOVO, Moscow, 2006]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110511133416/http://www.florentine-society.ru/Medici_Chapel_Mysteries.htm|date=11 May 2011}}. {{ISBN|5-8505-0825-2}}.</ref> [[File:Leonardo self.jpg|thumb|upright=.7|[[ليونارڊو دا ونچي]]، مثالي [[نشاةِ ثانيه انسان]]، پنهنجي تصوير ۾ ({{circa}} 1512)]] 1453ع ۾، [[پوپ نڪولس پنجون]] جي بازنطينين جي مدد لاءِ ڪوششن باوجود، [[قسطنطنيه]] جو شهر [[عثماني سلطنت|عثمانين]] جي قبضي ۾ آيو. ان سبب [[نشاةِ ثانيه ۾ يوناني عالم|يوناني عالمن]] ۽ متنن جي اٽلي ڏانهن لڏپلاڻ ٿي، جنهن يوناني [[انسان پرستي]] جي ٻيهر دريافت کي وڌيڪ هٿي ڏني.<ref>Encyclopædia Britannica, ''Renaissance'', 2008, O.Ed.; Har, Michael H. ''History of Libraries in the Western World'', Scarecrow Press Incorporate, 1999. {{ISBN|0-8108-3724-2}}. Norwich, John Julius, ''A Short History of Byzantium'', 1997, Knopf. {{ISBN|0-6794-5088-2}}.</ref> انسان پرست حڪمرانن، جهڙوڪ [[فيديريڪو دا مونتيفيلترو]] ۽ [[پوپ پائيس ٻيون]]، [[مثالي شهر|مثالي شهرن]] جي قيام لاءِ ڪم ڪيو، ۽ [[اربينو]] ۽ [[پيئنزا]] جو بنياد وڌو. [[پيڪو ديلا ميراندولا]] ''[[انسان جي عظمت تي خطبو]]'' لکيو، جنهن کي نشاةِ ثانيه جو منشور سمجهيو وڃي ٿو. فنون ۾، اطالوي نشاةِ ثانيه صديون تائين يورپي فن تي غالب اثر رکيو، فنڪارن جهڙوڪ [[ليونارڊو دا ونچي]]، [[بوتيچيلي]]، [[مائيڪل اينجلو]]، [[رافائيل]]، [[جوتو]]، [[دوناتيلو]] ۽ [[تيشيان]]، ۽ معمارن جهڙوڪ [[فليپو برونيلليسڪي]]، [[اندريا پالاديو]] ۽ [[دوناتو برامانتي]] سان. سامونڊي جمهوريهن مان اطالوي [[اطالوي ڳولائوئن جي فهرست|ڳولائو]] ۽ ناوَچالڪ، عثمانين کان بچندي هندستان ڏانهن متبادل رستو ڳولڻ لاءِ بيتاب، ائٽلانٽڪ ملڪن جي بادشاهن کي پنهنجون خدمتون پيش ڪندا هئا ۽ [[دريافتن جو دور|دريافتن جي دور]] ۽ آمريڪا جي نوآبادڪاري جي شروعات ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سڀ کان نمايان ڳولائوئن ۾ [[ڪرسٽوفر ڪولمبس]] شامل هو، جنهن جي [[ڪرسٽوفر ڪولمبس جا سفر|1492ع واري سفر]] آمريڪا سان مسلسل يورپي رابطو، نوآبادڪاري ۽ استحصال شروع ڪيو؛<ref>Encyclopædia Britannica, 1993 ed., Vol. 16, pp. 605ff / Morison, ''Christopher Columbus'', 1955 ed., pp. 14ff</ref> [[جان ڪيبٽ]]، جنهن [[نارسمن|نارس]] کان پوءِ اتر آمريڪا جي پهرين دستاويزي يورپي کوجنا ڪئي؛<ref>{{Cite web|year=2007|title=''Catholic Encyclopedia'' "John & Sebastian Cabot"|url=http://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518005335/https://www.newadvent.org/cathen/03126d.htm|archive-date=18 May 2020|access-date=17 May 2008|publisher=newadvent}}</ref> ۽ [[آمريگو ويسپوچي]]، جنهن جي سفرن انهن زمينن کي نئون کنڊ، يعني "نئين دنيا"، طور تصديق ڪيو، جنهن کي پوءِ سندس نالي تي رکيو ويو.<ref>{{Cite book|last=Eric Martone|url=https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|title=Italian Americans: The History and Culture of a People|publisher=ABC-CLIO|year=2016|isbn=978-1-6106-9995-2|page=504|access-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001055/https://books.google.com/books?id=MHJ1DQAAQBAJ&pg=PA109|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Greene|first=George Washington|author-link=George Washington Greene|url=https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13|title=The Life and Voyages of Verrazzano|publisher=Folsom, Wells, and Thurston|year=1837|location=Cambridge University|page=13|access-date=18 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211000806/https://books.google.com/books?id=1qsuAAAAYAAJ&pg=PAPA13#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live|via=Google Books}}</ref> وينس، نيپلز، فلورينس، ميلان ۽ پاپائيت جي وچ ۾ [[اٽالڪ ليگ]] نالي دفاعي اتحاد قائم ٿيو. [[لورينزو دي ميڊيچي|لورينزو ''دي ميگنيفيسنٽ'' دي ميڊيچي]] نشاةِ ثانيه جو سڀ کان وڏو سرپرست هو؛ سندس مدد ليگ کي ترڪن جي [[اوترانتو جو گهيرو|حملي کي ناڪام ڪرڻ]] جي قابل بڻايو. بهرحال، اهو اتحاد 1490ع واري ڏهاڪي ۾ ٽٽي پيو؛ [[فرانس جو چارلس اٺون]] جي حملي اپٻيٽ ۾ جنگين جي هڪ سلسلي جي شروعات ڪئي. [[اعليٰ نشاةِ ثانيه]] دوران، [[جوليس ٻيون]] (1503–1513) جهڙا پوپ اٽلي تي ڪنٽرول لاءِ پرڏيهي بادشاهن خلاف وڙهيا؛ [[پال ٽيون]] (1534–1549) يورپي طاقتن جي وچ ۾ امن لاءِ ثالثي کي ترجيح ڏني. اهڙن تڪرارن جي وچ ۾، ميڊيچي پوپن [[ليو ڏهون]] (1513–1521) ۽ [[ڪليمنٽ ستون]] (1523–1534) جرمني، انگلينڊ ۽ ٻين هنڌن ۾ [[پروٽيسٽنٽ اصلاح]] کي منهن ڏنو. 1559ع ۾، فرانس ۽ هبسبرگن جي وچ ۾ [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] جي خاتمي تي، اٽلي جو لڳ ڀڳ اڌ حصو، يعني ڏکڻ واريون [[نيپلز جي بادشاهت|نيپلز]]، [[سسلي جي بادشاهت|سسلي]]، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جون بادشاهتون ۽ [[ميلان جو ڊچي]]، اسپيني حڪمراني هيٺ هو، جڏهن ته ٻيو اڌ آزاد رهيو؛ ڪيترائي رياستون رسمي طور اڃا به پاڪ رومي سلطنت جو حصو رهيون. پاپائيت [[جوابي اصلاح]] شروع ڪئي، جنهن جا اهم واقعا هي هئا: [[ٽرينٽ ڪائونسل]] (1545–1563)؛ [[گريگورين ڪئلينڊر]] جي قبوليت؛ [[جيسوئٽ چين مشن]]؛ [[فرانسيسي مذهبي جنگيون]]؛ [[ٽيهه سالن جي جنگ]] (1618–1648) جو خاتمو؛ ۽ [[وڏي ترڪي جنگ]]. اطالوي معيشت 1600ع ۽ 1700ع جي ڏهاڪن ۾ زوال پذير ٿي. [[File:Flag of the Cispadane Republic.svg|thumb|[[چيسپاداني جمهوريه]] جو جهنڊو، پهريون [[اطالوي ترنگو]] جيڪو ڪنهن خودمختيار اطالوي رياست اختيار ڪيو (1797)]] [[اسپيني جانشيني جي جنگ]] (1700–1714) دوران، آسٽريا اٽلي ۾ اسپيني علائقن جو وڏو حصو، يعني ميلان، نيپلز ۽ سارڊينيا حاصل ڪيو؛ پوءِ 1720ع ۾ سارڊينيا سسلي جي بدلي ۾ هائوس آف ساووي کي ڏني وئي. بعد ۾ بوربن خاندان جي هڪ شاخ سسلي ۽ نيپلز جي تخت تي ويٺي. [[نيپوليني جنگيون|نيپوليني جنگين]] دوران، اتر ۽ وچ اٽلي کي فرانس جي [[ڀيڻ جمهوريهون]] طور ٻيهر منظم ڪيو ويو، ۽ پوءِ [[اٽلي جي بادشاهت (نيپوليني)|اٽلي جي بادشاهت]] طور.<ref>Napoleon Bonaparte, "The Economy of the Empire in Italy: Instructions from Napoleon to Eugène, Viceroy of Italy", ''Exploring the European Past: Texts & Images'', Second Edition, ed. Timothy E. Gregory (Mason: Thomson, 2007), 65–66.</ref> ڏکڻ کي نيپولين جي ڀيڻوئي [[جواڪيم مورا]] هلائيندو هو. 1814ع جي [[ويانا ڪانگريس]] 18هين صديءَ جي آخر واري صورتحال بحال ڪئي، پر [[فرانسيسي انقلاب]] جا آدرش ختم نه ٿي سگهيا، ۽ 19هين صديءَ جي شروعات جي [[سياسي اٿل پٿل|سياسي اٿل پٿلن]] دوران ٻيهر ظاهر ٿيا. ڪنهن اطالوي رياست طرفان [[اطالوي ترنگو]] جي پهرين قبوليت، [[چيسپاداني جمهوريه]]، [[نيپوليني اٽلي جا جهنڊا|نيپوليني اٽلي]] دوران ٿي، فرانسيسي انقلاب کان پوءِ، جنهن قومي [[خود اراديت]] جي حمايت ڪئي.<ref>{{Cite book |last1=Maiorino |first1=Tarquinio |title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera |last2=Marchetti Tricamo |first2=Giuseppe |last3=Zagami |first3=Andrea |publisher=Arnoldo Mondadori Editore |year=2002 |isbn=978-8-8045-0946-2 |page=156 |language=it}} [http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm The tri-coloured standard]. Getting to Know Italy, Ministry of Foreign Affairs (retrieved 5 October 2008). {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080223131121/http://www.esteri.it/MAE/EN/Benvenuti_in_Italia/Conoscere_Italia/bandieraInno.htm|date=23 February 2008}}.</ref> هي واقعو [[ترنگو ڏينهن]] طور ملهايو ويندو آهي.<ref>Article 1 of the law n. 671 of 31 December 1996 ("National celebration of the bicentenary of the first national flag")</ref> === اتحاد === {{Main|اٽلي جو اتحاد}} [[اٽلي جي بادشاهت جو جنم]] اطالوي قومپرستن ۽ [[هائوس آف ساووي]] سان وفادار شاهپرستن جي ڪوششن جو نتيجو هو، جن سڄي [[اطالوي اپٻيٽ]] تي مشتمل هڪ گڏيل بادشاهت قائم ڪرڻ ٿي چاهي. 19هين صديءَ جي وچ تائين، وڌندڙ [[اطالوي قومپرستي]] انقلاب جو سبب بڻجي.<ref>{{Cite web|title=Risorgimento in 'Dizionario di Storia'|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922035556/https://www.treccani.it/enciclopedia/risorgimento_(Dizionario-di-Storia)|archive-date=22 September 2022|access-date=22 September 2022|website=treccani.it|language=it-IT}}</ref> 1815ع جي [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ، اٽلي جي سياسي ۽ سماجي اتحاد واري تحريڪ، يعني [[ريسورجي مينتو]]، اٽلي کي رياستن جي گڏجڻ ۽ انهن کي پرڏيهي ڪنٽرول کان آزاد ڪرڻ ذريعي متحد ڪرڻ لاءِ اڀري. هڪ انقلابي شخصيت محب وطن صحافي [[جوزيپي ماتسيني]] هو، جنهن 1830ع واري ڏهاڪي ۾ سياسي تحريڪ [[نوجوان اٽلي]] جو بنياد وڌو؛ هو وحداني جمهوريه جو حامي هو ۽ وسيع قومپرست تحريڪ جي وڪالت ڪندو هو. 1847ع ۾ "[[اِل ڪانتو ديلي اطالياني]]" جي پهرين عوامي پرفارمنس ٿي، جيڪو 1946ع ۾ قومي ترانو بڻيو.<ref>{{Cite book|last1=Maiorino|first1=Tarquinio|last2=Marchetti Tricamo|first2=Giuseppe|last3=Zagami|first3=Andrea|title=Il tricolore degli italiani. Storia avventurosa della nostra bandiera|year=2002|publisher=Arnoldo Mondadori Editore|language=it|isbn=978-8-8045-0946-2|page=18}}; {{Cite web|title=Fratelli d'Italia|url=https://www.quirinale.it/page/inno|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230426052752/https://www.quirinale.it/page/inno|archive-date=26 April 2023|access-date=1 October 2021|language=it}}</ref> {{Multiple image | align = right | image1 = Giuseppe Mazzini.jpg | width1 = 173 | image2 = Giuseppe Garibaldi 1861.jpg | width2 = 138 | footer = [[جوزيپي ماتسيني]] (کاٻي)، اطالوي انقلابي تحريڪ جو انتهائي اثرائتو اڳواڻ؛ ۽ [[جوزيپي گاريبالدي]] (ساڄي)، جديد دور جي عظيم ترين جرنيلن مان هڪ طور مشهور<ref name="scholar and patriot">{{cite web |url={{Google books|iWK7AAAAIAAJ |page=PA133 |keywords=Garibaldi+one+of+the+greatest+generals+of+modern+time |text= |plainurl=yes}}|title=Scholar and Patriot|publisher=Manchester University Press|via=Google Books}}</ref> ۽ ڏکڻ آمريڪا ۽ يورپ ۾ پنهنجي فوجي ڪارنامن سبب "ٻن جهانن جو هيرو" طور سڃاتو ويندڙ،<ref>{{Cite web|title=Giuseppe Garibaldi (Italian revolutionary)|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140226091529/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/225978/Giuseppe-Garibaldi|archive-date=26 February 2014|access-date=6 March 2014}}</ref> جنهن ڪيترين فوجي مهمن ۾ وڙهيو، جيڪي [[اٽلي جو اتحاد|اطالوي اتحاد]] تائين پهتيون }} نوجوان اٽلي جو سڀ کان مشهور ميمبر انقلابي ۽ جنرل [[جوزيپي گاريبالدي]] هو،<ref>Denis Mack Smith, ''Modern Italy: A Political History'', (University of Michigan Press, 1997) p. 15. A literary echo may be found in the character of Giorgio Viola in Joseph Conrad's ''[[Nostromo]]''.</ref> جنهن ڏکڻ اٽلي ۾ اتحاد لاءِ جمهوري مهم جي اڳواڻي ڪئي. بهرحال، [[سارڊينيا جي بادشاهت (1720–1861)|سارڊينيا جي بادشاهت]] ۾ هائوس آف ساووي جي اطالوي بادشاهت، جنهن جي حڪومت [[ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير]] هلائي رهيو هو، به متحد اطالوي رياست قائم ڪرڻ جا ارادا رکندي هئي. يورپ ۾ پکڙيل [[1848ع جا لبرل انقلاب|1848ع جي لبرل انقلابن]] جي پس منظر ۾، [[آسٽريا-هنگري|آسٽريا]] خلاف هڪ ناڪام [[پهرين اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] جو اعلان ڪيو ويو. 1855ع ۾، سارڊينيا [[ڪريميائي جنگ]] ۾ برطانيا ۽ فرانس جو اتحادي بڻيو.<ref>Enrico Dal Lago, "Lincoln, Cavour, and National Unification: American Republicanism and Italian Liberal Nationalism in Comparative Perspective". ''The Journal of the Civil War Era'' 3#1 (2013): 85–113.; William L. Langer, ed., ''An Encyclopedia of World Cup History''. 4th ed. 1968. pp 704–7.</ref> سارڊينيا 1859ع جي [[ٻي اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] ۾ فرانس جي مدد سان آسٽريائي سلطنت خلاف وڙهيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[لومباردي]] آزاد ٿي. [[پلومبيئرز معاهدو|پلومبيئرز معاهدي]] جي بنياد تي، سارڊينيا [[ساووي]] ۽ [[نيس]] فرانس کي حوالي ڪيا، اهڙو واقعو جنهن [[نيسارڊ لڏپلاڻ]] جو سبب بڻيو.<ref>{{Cite web|date=28 August 2017|title="Un nizzardo su quattro prese la via dell'esilio" in seguito all'unità d'Italia, dice lo scrittore Casalino Pierluigi|url=https://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200219165302/http://www.montecarlonews.it/2017/08/28/notizie/argomenti/altre-notizie-1/articolo/un-nizzardo-su-quattro-prese-la-via-dellesilio-in-seguito-allunita-ditalia-dice-lo-scrittore.html|archive-date=19 February 2020|access-date=14 May 2021|language=it}}</ref> 1860–1861ع ۾، گاريبالدي نيپلز ۽ سسلي ۾ اتحاد واري مهم جي اڳواڻي ڪئي.<ref>Mack Smith, Denis (1997). ''Modern Italy; A Political History''. Ann Arbor: The University of Michigan Press. {{ISBN|0-4721-0895-6}}.</ref> [[تيانو]] گاريبالدي ۽ [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون]]، سارڊينيا جي آخري بادشاهه، جي مشهور ملاقات جو هنڌ هو، جنهن دوران گاريبالدي وڪٽر ايمانوئل سان هٿ ملايو ۽ کيس [[اٽلي جو بادشاهه]] ڪري سلام ڪيو. ڪاوير 1860ع ۾ گاريبالدي جي ڏکڻ اٽلي کي سارڊينيا جي بادشاهت سان اتحاد ۾ شامل ڪرڻ تي راضي ٿيو. ان سان سارڊينيا جي حڪومت کي 17 مارچ 1861ع تي [[اٽلي جي بادشاهت جو اعلان|متحد اطالوي بادشاهت جو اعلان]] ڪرڻ جي اجازت ملي،<ref>{{Cite news|date=17 March 2017|title=Everything you need to know about March 17th, Italy's Unity Day|url=https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170617212538/https://www.thelocal.it/20170317/everything-to-know-about-march-17th-italys-unity-unification-risorgimento-day|archive-date=17 June 2017|access-date=17 July 2017}}</ref> ۽ وڪٽر ايمانوئل ٻيون ان جو پهريون بادشاهه بڻيو. 1865ع ۾ بادشاهت جي گادي تورين کان فلورينس منتقل ڪئي وئي. 1866ع ۾، وڪٽر ايمانوئل ٻيون، [[پروشيا]] سان اتحاد ڪندي [[آسٽرو-پروشين جنگ]] دوران، [[ٽين اطالوي آزاديءَ جي جنگ]] وڙهي، جنهن جي نتيجي ۾ اٽلي [[وينيتو|وينيتيا]] کي پاڻ ۾ شامل ڪيو. آخرڪار، 1870ع ۾، جڏهن فرانس [[فرانڪو-پروشين جنگ]] دوران روم ڇڏي ڏنو، اطالوين [[روم تي قبضو|پاپائي رياستن تي قبضو ڪيو]]، اتحاد مڪمل ٿيو، ۽ گادي روم منتقل ڪئي وئي.<ref name="scholar and patriot"/> === لبرل دور === {{Main|اٽلي جي بادشاهت|اطالوي ڊائاسپورا|اطالوي سلطنت|پهريين عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ}} {{Multiple image | align = right | image1 = VictorEmmanuel2.jpg | width1 = 125 | image2 = Camillo Benso Cavour di Ciseri.jpg | width2 = 141 | footer = [[وڪٽر ايمانوئل ٻيون]] (کاٻي) ۽ [[ڪاميليو بينسو، ڪائونٽ آف ڪاوير]] (ساڄي)، اتحاد جون اهم شخصيتون، ترتيبوار متحد اٽلي جا پهريان بادشاهه ۽ وزيراعظم بڻيا. }} سارڊينيا جو آئين 1861ع ۾ سڄي اٽلي تائين وڌايو ويو، ۽ نئين رياست لاءِ بنيادي آزاديون مهيا ڪيون ويون؛ پر چونڊ قانونن بي ملڪيت طبقن کي ٻاهر رکيو. نئين بادشاهت هڪ پارلياماني آئيني بادشاهت طور هلائي وئي، جنهن تي لبرلن جو غلبو هو. جيئن اتر اٽلي تيزيءَ سان صنعتي ٿيو، ڏکڻ ۽ اتر جا ڳوٺاڻا علائقا غير ترقي يافته ۽ وڌيڪ آبادي وارا رهيا، جنهن سبب لکين ماڻهو لڏپلاڻ ڪرڻ تي مجبور ٿيا ۽ [[اطالوي ڊائاسپورا|وڏي ۽ اثرائتي ڊائاسپورا]] کي هٿي ملي. [[اطالوي سوشلسٽ پارٽي]] طاقت ۾ وڌي، جنهن روايتي لبرل ۽ قدامت پسند اسٽيبلشمينٽ کي چئلينج ڪيو. 19هين صديءَ جي آخري ٻن ڏهاڪن ۾، اٽلي آفريڪا ۾ [[اطالوي اريٽريا|اريٽريا]]، [[اطالوي صوماليا|صوماليا]]، [[اطالوي ٽرپوليطانيا|ٽرپوليطانيا]] ۽ [[اطالوي سيرينيڪا|سيرينيڪا]] کي ماتحت ڪري [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي طاقت]] بڻجي ويو.<ref>{{Cite web |title=The Italian Colonial Empire |url=http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120224012449/http://www.allempires.com/article/index.php?q=italian_colonial |archive-date=24 February 2012 |access-date=17 June 2012 |publisher=All Empires |quote=At its peak, just before WWII, the Italian Empire comprehended the territories of present time Italy, Albania, Rhodes, Dodecanese, Libya, Ethiopia, Eritrea, the majority of Somalia and the little concession of Tientsin in China}}</ref><ref>(Bosworth (2005), p. 49.)</ref> 1913ع ۾ مردن لاءِ عام ووٽ جو حق اختيار ڪيو ويو. [[پهريين عالمي جنگ]] کان اڳ واري دور تي [[جيوواني جيوليٽي]] جو غلبو رهيو، جيڪو 1892ع ۽ 1921ع جي وچ ۾ پنج ڀيرا وزيراعظم رهيو. [[File:Trento 3 novembre 1918.jpg|thumb|3 نومبر 1918ع تي، فاتح [[ويتوريو وينيتو جي جنگ]] کان پوءِ، [[ترنتو]] ۾ اطالوي گهوڙيسوار]] [[پهريين عالمي جنگ ۾ اٽلي جي شموليت|اٽلي 1915ع ۾ پهريين عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو]]، جنهن جو مقصد قومي اتحاد کي مڪمل ڪرڻ هو، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ جي نقطه نظر کان ان کي چوٿين اطالوي آزاديءَ جي جنگ به سمجهيو وڃي ٿو،<ref>{{Cite web|date=6 March 2015|title=Il 1861 e le quattro Guerre per l'Indipendenza (1848–1918) |url=http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20220319075828/http://www.piacenzaprimogenita150.it/index.php?it%2F176%2Fil-1861-e-le-quattro-guerre-per-lindipendenza-1848-1918|archive-date=19 March 2022|access-date=12 March 2021|language=it}}</ref> جيئن [[اٽلي جو اتحاد|اٽلي جي اتحاد]] جي پڄاڻي.<ref>{{Cite web|title=La Grande Guerra nei manifesti italiani dell'epoca|url=http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923183754/http://www.beniculturali.it/mibac/export/MiBAC/sito-MiBAC/Contenuti/MibacUnif/Eventi/visualizza_asset.html_1239896580.html|archive-date=23 September 2015|access-date=12 March 2021|language=it}}; {{Cite book|last=Genovesi|first=Piergiovanni|url=https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41|title=Il Manuale di Storia in Italia, di Piergiovanni Genovesi|date=11 June 2009|publisher=FrancoAngeli|isbn=978-8-8568-1868-0|language=it|access-date=12 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=_LntMIUOXngC&q=%22quarta+guerra+d%27indipendenza%22&pg=PA41#v=snippet&q=%22quarta%20guerra%20d'indipendenza%22&f=false|archive-date=16 January 2024|url-status=live}}</ref> اٽلي، جيڪو ظاهري طور [[جرمن سلطنت|جرمن]] ۽ [[آسٽرو-هنگريائي]] سلطنتن سان [[ٽرپل الائنس (1882)|ٽرپل الائنس]] ۾ اتحادي هو، 1915ع ۾ [[پهريين عالمي جنگ جا اتحادي|اتحادين]] سان شامل ٿيو، ۽ [[لنڊن جو معاهدو (1915)|وعدي]] تحت پهريين عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو، جنهن ۾ وڏن علائقائي فائدن جو واعدو شامل هو: اولهه [[انر ڪارنيولا]]، اڳوڻو [[آسٽريائي لٽرل]] ۽ [[دلماتيا]]، گڏوگڏ [[عثماني سلطنت]] جا ڪجهه حصا. اتحادي فتح ۾ ملڪ جي حصي سبب ان کي "[[بگ فور (پهريين عالمي جنگ)|بگ فور]]" طاقتن مان هڪ جي حيثيت ملي. فوج جي ٻيهر تنظيم ۽ جبري ڀرتي اطالوي فتحن جو سبب بڻيا. آڪٽوبر 1918ع ۾، اطالوين هڪ وڏي جارحاڻي مهم شروع ڪئي، جيڪا [[ويتوريو وينيتو جي جنگ]] ۾ فتح تي ختم ٿي.<ref>Burgwyn, H. James: ''Italian foreign policy in the interwar period, 1918–1940.'' Greenwood Publishing Group, 1997. p. 4. {{ISBN|0-2759-4877-3}}. Schindler, John R.: ''Isonzo: The Forgotten Sacrifice of the Great War.'' Greenwood Publishing Group, 2001. p. 303. {{ISBN|0-2759-7204-6}}. Mack Smith, Denis: ''Mussolini.'' Knopf, 1982. p. 31. {{ISBN|0-3945-0694-4}}.</ref> هن اطالوي محاذ تي جنگ جي پڄاڻي ڪئي، آسٽرو-هنگريائي سلطنت جي ٽٽڻ کي يقيني بڻايو، ۽ ٻن هفتن کان به گهٽ عرصي ۾ جنگ کي [[جرمني سان جنگبندي|ختم ڪرڻ]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. جنگ دوران 650,000 کان وڌيڪ اطالوي سپاهي ۽ ايترا ئي عام شهري مارجي ويا،<ref>{{Cite book|last=Mortara|first=G|title=La Salute pubblica in Italia durante e dopo la Guerra|publisher=Yale University Press|year=1925|location=New Haven}}</ref> ۽ بادشاهت ڏيوالپڻي جي ڪناري تي هئي. [[سينٽ-جرمين-آن-لي جو معاهدو (1919)|سينٽ-جرمين-آن-لي جو معاهدو]] (1919) ۽ [[راپالو جو معاهدو (1920)|راپالو جو معاهدو]] (1920) [[ترنتينو]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول]]، [[جوليئن مارچ]]، [[استريا]]، [[ڪوارنر نار]] ۽ دلماتيا جي شهر [[زادار|زارا]] کي اٽلي ۾ شامل ڪرڻ جي اجازت ڏني. بعد واري [[روم جو معاهدو (1924)|روم جي معاهدي]] (1924) سبب [[فيومي]] اٽلي سان شامل ٿيو. اٽلي کي لنڊن جي معاهدي ۾ واعدو ڪيل ٻيا علائقا نه مليا، تنهنڪري [[بينيتو موسوليني]] هن نتيجي کي "[[ڪٽيل فتح]]" قرار ڏنو، جنهن [[فاشسٽ اٽلي (1922–1943)|اطالوي فاشزم جي اڀار]] ۾ مدد ڪئي. مورخ "ڪٽيل فتح" کي هڪ "سياسي افسانو" سمجهن ٿا، جنهن کي فاشسٽن [[اطالوي سامراجيت]] کي ڀڙڪائڻ لاءِ استعمال ڪيو.<ref>G.Sabbatucci, ''La vittoria mutilata'', in AA.VV., ''Miti e storia dell'Italia unita'', Il Mulino, Bologna 1999, pp.101–106</ref> اٽلي کي [[قومون جي ليگ]] جي ايگزيڪيوٽو ڪائونسل ۾ مستقل سيٽ ملي. === فاشسٽ حڪومت ۽ ٻي عالمي جنگ === {{Main|فاشسٽ اٽلي|ٻي عالمي جنگ دوران اٽلي جي فوجي تاريخ|اطالوي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اٽلي ۾ هولوڪاسٽ}} [[File:Mussolini mezzobusto.jpg|thumb|upright=.7|left|فاشسٽ آمر [[بينيتو موسوليني]] پاڻ کي ''[[دوچي]]'' سڏائيندو هو ۽ 1922ع کان [[اٽلي ۾ فاشسٽ حڪومت جو زوال|1943ع ۾ پنهنجي معزولي]] تائين ملڪ تي حڪومت ڪئي.]] عظيم جنگ جي تباهي کان پوءِ پيدا ٿيل [[ٻه ڳاڙها سال|سوشلسٽ تحريڪن]]، جيڪي [[روسي انقلاب]] کان متاثر هيون، سڄي اٽلي ۾ جوابي انقلاب ۽ دٻاءُ جو سبب بڻيون. لبرل اسٽيبلشمينٽ، سوويت طرز جي انقلاب کان ڊڄندي، موسوليني جي اڳواڻي هيٺ ننڍي [[نيشنل فاشسٽ پارٽي]] جي حمايت شروع ڪئي. آڪٽوبر 1922ع ۾، نيشنل فاشسٽ پارٽي جي [[بليڪ شرٽس]] هڪ [[عوامي مظاهرو]] ۽ "[[روم ڏانهن مارچ]]" وارو ڪُو منظم ڪيو. بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئل ٽيون]] موسوليني کي [[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]] مقرر ڪيو، هٿياربند ٽڪراءَ کان سواءِ اقتدار فاشسٽن ڏانهن منتقل ڪندي.<ref>{{Cite book|last=Lyttelton|first=Adrian|title=The Seizure of Power: Fascism in Italy, 1919–1929 |date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4155-5394-0|location=New York|pages=75–77}}; {{Cite news|title=March on Rome {{!}} Italian history|url=https://www.britannica.com/event/March-on-Rome|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150504055509/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/508871/March-on-Rome|archive-date=4 May 2015|access-date=25 July 2017|work=Encyclopædia Britannica}}</ref> موسوليني سياسي پارٽين تي پابندي وڌي ۽ ذاتي آزاديون گهٽايون، آمريت قائم ڪندي. انهن قدمن عالمي ڌيان حاصل ڪيو ۽ [[نازي جرمني]] ۽ [[شاهي جاپان]] ۾ ساڳين آمريتن کي متاثر ڪيو. [[فاشزم]] اطالوي قومپرستي ۽ سامراجيت تي ٻڌل هو، ۽ رومي ۽ [[وينسي سلطنت|وينسي سلطنتن]] جي ورثي جي بنياد تي [[ارڊينٽزم|ارڊينٽسٽ دعوائن]] وسيلي اطالوي ملڪيتن کي وڌائڻ چاهيندو هو.<ref>{{Cite book|last=Rodogno|first=Davide|author-link=Davide Rodogno|title=Fascism's European Empire: Italian Occupation during the Second World War|date=2006|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge, England|page=88}}; {{Cite book|last=Kallis|first=Aristotle A.|title=Fascist ideology: territory and expansionism in Italy and Germany, 1922–1945 |date=2000|publisher=Routledge|location=London, England; New York City, USA|pages=41}}; {{Cite book|last1=Ball|first1=Terence|title=The Cambridge History of Twentieth-Century Political Thought|last2=Bellamy|first2=Richard|pages=133}}; {{Cite book|last=Stephen J. Lee|url=https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157|title=European Dictatorships, 1918–1945 |date=2008|publisher=Routledge|isbn=978-0-4154-5484-1|pages=157–158|access-date=8 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20240211001320/https://books.google.com/books?id=u-mm5UDlzBEC&pg=PA157#v=onepage&q&f=false|archive-date=11 February 2024|url-status=live}}</ref> انهيءَ سبب فاشسٽ [[مداخلت پسند پرڏيهي پاليسي]] ۾ مصروف رهيا. 1935ع ۾، موسوليني [[ٻي اطالو-ابيسينيائي جنگ|ايٿوپيا تي حملو ڪيو]] ۽ [[اطالوي اوڀر آفريڪا]] قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عالمي اڪيلائي پيدا ٿي. اٽلي [[قومون جي ليگ]] مان نڪري ويو. پوءِ اٽلي [[اسٽيل جو معاهدو|نازي جرمني سان اتحاد]] ڪيو ۽ [[ٽرائيپارٽائيٽ پيڪٽ|جاپاني سلطنت]] سان گڏ ٿيو، ۽ [[اسپيني گهرو جنگ]] ۾ [[فرانسسڪو فرانڪو]] جي مضبوط حمايت ڪئي. اپريل 1939ع ۾، اٽلي [[البانيا تي اطالوي حملو|البانيا تي حملو ڪيو]]. اٽلي 10 جون 1940ع تي ٻي عالمي جنگ ۾ داخل ٿيو. ان تاريخ تائين فرانس عملي طور [[فرانس جي جنگ]] هارائي چڪو هو. مختلف وقتن تي، اطالوي [[برطانوي صومالي لينڊ تي اطالوي قبضو|برطانوي صومالي لينڊ]]، [[مصر تي اطالوي حملو|مصر]]، [[بلقان مهم (ٻي عالمي جنگ)|بلقان]] ۽ اوڀر محاذن تي اڳتي وڌيا. بهرحال، اهي [[اوڀر محاذ تي اطالوي شموليت|اوڀر محاذ]] سان گڏ [[اوڀر آفريقي مهم (ٻي عالمي جنگ)|اوڀر آفريقي]] ۽ [[اتر آفريقي مهم|اتر آفريقي]] مهمن ۾ شڪست کائي ويا، ۽ آفريڪا ۽ بلقان ۾ پنهنجا علائقا وڃائي ويٺا. [[اطالوي جنگي ڏوهه|اطالوي جنگي ڏوهن]] ۾ [[عدالت کان ٻاهر قتل]] ۽ [[نسلي صفائي]] شامل هئا،<ref>James H. Burgwyn (2004). [http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005 General Roatta's war against the partisans in Yugoslavia: 1942] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054155/http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/rmis/2004/00000009/00000003/art00005|date=21 September 2013}}, Journal of Modern Italian Studies, Volume 9, Number 3, pp. 314–329(16)</ref> جن ۾ لڳ ڀڳ 25,000 ماڻهن، خاص طور يوگوسلاوين، کي [[اطالوي حراستي ڪيمپ|اطالوي حراستي ڪيمپن]] ۽ ٻين هنڌن ڏانهن جلاوطن ڪيو ويو. [[يوگوسلاو پارٽيزنز]] جنگ دوران ۽ ان کان پوءِ نسلي اطالوي آبادي خلاف پنهنجا ڏوهه ڪيا، جن ۾ [[فوئبي قتل عام]] شامل هئا. جولاءِ 1943ع ۾ [[سسلي تي اتحادي حملو]] شروع ٿيو، جنهن 25 جولاءِ تي [[اٽلي ۾ فاشسٽ حڪومت جو زوال|فاشسٽ حڪومت جي خاتمي]] جو سبب بڻيو. بادشاهه [[وڪٽر ايمانوئل ٽيون]] جي حڪم سان موسوليني کي معزول ۽ گرفتار ڪيو ويو. 3 سيپٽمبر تي، اٽلي [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] تي صحيح ڪئي،<!-- it became effective on 8 Sept---> جنهن برطانيا ۽ آمريڪا سان جنگ ختم ڪئي. جرمن، اطالوي فاشسٽن جي مدد سان، اتر ۽ وچ اٽلي تي ڪنٽرول حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيا ([[آپريشن آڪسي]]). ملڪ جنگ جو ميدان رهيو، جڏهن ته اتحادي ڏکڻ کان اڳتي وڌندا رهيا. [[File:01 partigiani a milano1.jpg|thumb|اپريل 1945ع ۾ [[اٽلي جي آزادي]] تائين پهچندڙ آخري بغاوت دوران ميلان ۾ [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ|اطالوي پارٽيزن]]]] اتر ۾، جرمنن [[اطالوي سماجي جمهوريه]] (RSI) قائم ڪئي، جيڪا هڪ نازي [[ڪٺ پتلي رياست]] ۽ [[سهڪاريت پسند|سهڪاريت پسند]] حڪومت هئي، جنهن ۾ موسوليني کي جرمن پيراٽروپرن طرفان [[گران ساسو ريڊ|بچائڻ]] کان پوءِ اڳواڻ مقرر ڪيو ويو. اطالوي فوجن جو باقي حصو [[اطالوي هم جنگي فوج]] ۾ منظم ڪيو ويو، جنهن اتحادي طاقتن سان گڏ وڙهيو، جڏهن ته موسوليني سان وفادار ٻيون اطالوي فوجون [[نيشنل ريپبلڪن آرمي]] ۾ جرمنن سان گڏ وڙهڻ لاءِ چونڊيو. جرمن فوجن، RSI جي سهڪار سان، قتل عام ڪيا ۽ هزارين يهودين کي موت جي ڪيمپن ڏانهن جلاوطن ڪيو. جنگبندي کان پوءِ واري دور ۾ [[اطالوي مزاحمت]] اڀري، جنهن [[آپريشن آڪسي|نازي جرمن قابضن]] ۽ سهڪاريت پسندن خلاف گوريلا جنگ وڙهي.<ref>G. Bianchi, ''La Resistenza'', in: AA.VV., ''Storia d'Italia'', vol. 8, pp. 368–369.</ref> هن دور جو هڪ پاسو [[اطالوي گهرو جنگ]] هو، ڇاڪاڻ⁠تہ پارٽيزنن ۽ فاشسٽ RSI فوجن جي وچ ۾ ويڙهه ٿي.<ref>{{Cite web|title=Storia della guerra civile in Italia|url=http://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221013183444/https://www.istitutobiggini.it/storia_pisano.pdf|archive-date=13 October 2022|access-date=28 August 2023}}; See the books from Italian historian [[Giorgio Pisanò]] ''Storia della guerra civile in Italia'', 1943–1945, 3 voll., Milano, FPE, 1965 and the book ''L'Italia della guerra civile'' ("Italy of civil war"), published in 1983 by the Italian writer and journalist [[Indro Montanelli]] as the fifteen volume of the ''Storia d'Italia'' ("History of Italy") by the same author.</ref><ref>{{Cite book|last=Pavone|first=Claudio|title=Una guerra civile. Saggio storico sulla moralità della Resistenza|date=1991|publisher=Bollati Boringhieri|isbn=8-8339-0629-9|location=Torino|page=238|language=it}}</ref> اپريل 1945ع ۾، جڏهن شڪست ويجهي هئي، موسوليني اتر طرف ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي،<ref>{{Citation|last=Viganò|first=Marino|title=Un'analisi accurata della presunta fuga in Svizzera|date=2001|work=Nuova Storia Contemporanea|volume=3|language=it}}</ref> پر پارٽيزنن هٿان پڪڙيو ويو ۽ [[بينيتو موسوليني جو موت|فوري طور قتل ڪيو ويو]].<ref>{{Cite news|date=28 April 1945|title=1945: Italian partisans kill Mussolini |url=https://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111126075555/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/april/28/newsid_3564000/3564529.stm|archive-date=26 November 2011|access-date=17 October 2011|publisher=BBC News}}</ref> دشمنيون 29 اپريل 1945ع تي ختم ٿيون، [[ڪازيرتا جي هٿيار ڦٽا ڪرڻ|جڏهن اٽلي ۾ جرمن فوجن هٿيار ڦٽا ڪيا]]. جنگ ۾ لڳ ڀڳ اڌ ملين اطالوي مارجي ويا،<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italy – Britannica Online Encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|access-date=2 August 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120306095718/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/297474/Italy|archive-date=6 March 2012|url-status=live}}</ref> سماج ورهائجي ويو، ۽ معيشت لڳ ڀڳ تباهه ٿي وئي؛ 1944ع ۾ في فرد آمدني 1900ع کان پوءِ سڀ کان هيٺين سطح تي هئي.<ref>{{Cite book|title=Liberal and fascist Italy, 1900–1945 |date=2002|publisher=Oxford University Press|editor-last=Lyttelton|editor-first=Adrian|page=13}}</ref> جنگ کان پوءِ اطالوي جمهوريت پسندي ٻيهر اڀري، جنهن [[1946ع اطالوي اداراتي ريفرنڊم]] ڏانهن واٽ هموار ڪئي.<ref>{{Cite encyclopedia|title=Italia|encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano|publisher=[[Treccani]]|date=1970|volume=VI|page=456|language=it}}</ref> === جمهوري دور === {{Main|اطالوي جمهوريه جي تاريخ}} اٽلي 2 جون تي ٿيل 1946ع جي ريفرنڊم کان پوءِ جمهوريه بڻيو،<ref>{{Cite AV media|url=https://archive.org/details/1946-06-06_Damage_Foreshadows_A-Bomb_Test|title=Damage Foreshadows A-Bomb Test, 1946/06/06 (1946) |publisher=[[Universal Newsreel]]|year=1946|access-date=22 February 2012}}</ref> اهو ڏينهن ان کان پوءِ ''[[جمهوريه جو عيد]]'' طور ملهايو وڃي ٿو. اها پهريون ڀيرو هئي جو عورتن قومي سطح تي ووٽ ڏنو.<ref>{{Cite web|title=Italia 1946: le donne al voto, dossier a cura di Mariachiara Fugazza e Silvia Cassamagnaghi |url=http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110520041048/http://www.insmli.it/pubblicazioni/35/Voto%20donne%20versione%20def.pdf|archive-date=20 May 2011|access-date=30 May 2011}}; {{Cite news|title=La prima volta in cui le donne votarono in Italia, 75 anni fa|url=https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|access-date=24 August 2021|work=Il Post|date=10 March 2021|language=it-IT|archive-date=23 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210823162103/https://www.ilpost.it/2021/03/10/primo-voto-italia-donne-10-marzo-1946|url-status=live}}</ref> وڪٽر ايمانوئل ٽئين جي پٽ، [[امبيرتو ٻيون]]، کي تخت ڇڏڻ تي مجبور ڪيو ويو. [[اٽلي جو آئين|جمهوري آئين]] 1948ع ۾ منظور ڪيو ويو. [[اٽلي ۽ اتحادي طاقتن جي وچ ۾ پيرس جو معاهدو]] تحت، [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] جي ڀرسان علائقا [[سوشلسٽ وفاقي جمهوريه يوگوسلاويا|يوگوسلاويا]] سان شامل ڪيا ويا، جنهن جي نتيجي ۾ [[استريائي-دلماتيني لڏپلاڻ]] ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 300,000 [[استريائي اطالوي|استريائي]] ۽ [[دلماتيني اطالوي]] لڏي ويا.<ref>{{Cite web|last=Tobagi|first=Benedetta|title=La Repubblica italiana {{!}} Treccani, il portale del sapere|url=http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305001726/http://www.treccani.it/scuola/lezioni/storia/la_repubblica_italiana.html|archive-date=5 March 2016|access-date=28 January 2015|publisher=Treccani.it}}</ref> اٽلي پنهنجون سڀ نوآبادياتي ملڪيتون وڃايون، جنهن سان [[اطالوي سلطنت]] ختم ٿي. [[File:Alcide de Gasperi 2.jpg|thumb|upright=.7|[[الچيدي دي گاسپري]]، جمهوريه جو [[اٽلي جي وزيراعظمن جي فهرست|پهريون]] [[اٽلي جو وزيراعظم]] ۽ [[يورپي يونين جا باني پيءُ|يورپي يونين جي باني پيئرن]] مان هڪ]] ڪميونسٽ قبضي جي خوف [[1948ع جي اطالوي عام چونڊن]] ۾ فيصلائتو ڪردار ادا ڪيو، جتي [[ڪرسچن ڊيموڪريسي (اٽلي)|ڪرسچن ڊيموڪريٽن]]، [[الچيدي دي گاسپري]] جي اڳواڻي هيٺ، وڏي اڪثريت سان فتح حاصل ڪئي.<ref>{{Cite book|last1=Lawrence S. Kaplan|url=https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|title=NATO 1948: The Birth of the Transatlantic Alliance |last2=Morris Honick|date=2007|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-0-7425-3917-4|pages=52–55|access-date=5 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=UV-ti1sYcbcC|archive-date=16 January 2024|url-status=live}}; {{Cite book|author=Robert Ventresca|title=From Fascism to Democracy: Culture and Politics in the Italian Election of 1948 |publisher=University of Toronto Press|date=2004|pages=236–37}}</ref> نتيجي طور، 1949ع ۾ اٽلي [[نيٽو]] جو ميمبر بڻيو. [[مارشل پلان]] معيشت کي بحال ڪيو، جنهن 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر تائين هڪ اهڙو دور ڏٺو جيڪو [[اطالوي معاشي معجزو]] جي نالي سان مشهور آهي. 1950ع واري ڏهاڪي ۾ اٽلي [[يورپي برادرين]] جو باني ملڪ بڻيو، جيڪي بعد ۾ يورپي يونين جو بنياد بڻيون. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر کان 1980ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين، ملڪ ''[[ليڊ جا سال (اٽلي)|ليڊ جا سال]]'' نالي دور مان گذريو، جيڪو معاشي مشڪلاتن، خاص طور تي [[1973ع جو تيل بحران]]، سماجي تڪرارن ۽ دهشتگرد حملا ۽ قتل عام جي واقعن سان نمايان هو.<ref>{{Cite web|year=1995|title=Commissione parlamentare d'inchiesta sul terrorismo in Italia e sulle cause della mancata individuazione dei responsabili delle stragi (Parliamentary investigative commission on terrorism in Italy and the failure to identify the perpetrators)|url=http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20060819211212/http://www.isn.ethz.ch/php/documents/collection_gladio/report_ital_senate.pdf|archive-date=19 August 2006|access-date=2 May 2006|language=it}}; {{In lang|en|it|fr|de}} {{Cite web|title=Secret Warfare: Operation Gladio and NATO's Stay-Behind Armies|url=http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm#Documents|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20060425182721/http://www.isn.ethz.ch/php/collections/coll_gladio.htm|archive-date=25 April 2006|access-date=2 May 2006|publisher=Swiss Federal Institute of Technology / International Relation and Security Network}}; {{Cite web|date=24 June 2000|title=Clarion: Philip Willan, Guardian, 24 June 2000, p. 19 |url=http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100329113138/http://www.cambridgeclarion.org/press_cuttings/us.terrorism_graun_24jun2000.html|archive-date=29 March 2010|access-date=24 April 2010|publisher=Cambridgeclarion.org}}</ref> معيشت ٻيهر بحال ٿي ۽ اٽلي 1970ع واري ڏهاڪي ۾ [[جي-7]] ۾ شامل ٿيڻ کان پوءِ دنيا جي پنجين وڏي صنعتي قوم بڻجي ويو. بهرحال، قومي قرض مجموعي ملڪي پيداوار (GDP) جي 100 سيڪڙو کان به وڌي ويو. 1992ع ۽ 1993ع جي وچ ۾، حڪومت جي نون مافيا مخالف قدمن جي نتيجي ۾ اٽلي [[سسلين مافيا]] طرفان ڪيل دهشتگرد حملن کي منهن ڏنو.<ref>{{Cite web|date=8 March 2012|title=New Arrests for Via D'Amelio Bomb Attack|url=https://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121013204755/http://www.corriere.it/International/english/articoli/2012/03/08/borsellino.shtml|archive-date=13 October 2012|access-date=9 February 2019|website=Corriere della Sera}}</ref> ووٽر، جيڪي سياسي جمود، وڏي عوامي قرضي ۽ [[اٽلي ۾ بدعنواني|بدعنواني]] کان مايوس هئا، جيڪا [[ماني پوليتي|صاف هٿن]] واري جاچ ذريعي ظاهر ٿي، بنيادي سڌارن جو مطالبو ڪرڻ لڳا. ڪرسچن ڊيموڪريٽ، جيڪي لڳ ڀڳ 50 سالن تائين حڪومت ڪندا رهيا هئا، بحران جو شڪار ٿيا ۽ ٽٽي مختلف ڌڙن ۾ ورهائجي ويا.<ref>The so-called "Second Republic" was born by forceps: not with a revolt of Algiers, but formally under the same Constitution, with the mere replacement of one ruling class by another: {{Cite journal|last=Buonomo|first=Giampiero|year=2015|title=Tovaglie pulite|journal=Mondoperaio Edizione Online}}</ref> ڪميونسٽن پاڻ کي هڪ [[سماجي جمهوريت پسند]] قوت طور ٻيهر منظم ڪيو. 1990ع ۽ 2000ع واري ڏهاڪن دوران، [[مرڪز-ساڄي اتحاد (اٽلي)|مرڪز-ساڄي اتحاد]] (جنهن تي ميڊيا جي واپاري شخصيت [[سلويو برلسڪوني]] جو غلبو هو) ۽ [[مرڪز-کاٻي اتحاد (اٽلي)|مرڪز-کاٻي اتحاد]] (جنهن جي اڳواڻي پروفيسر [[رومانو پروڊي]] ڪندو هو) باري باري حڪومت ڪندا رهيا. 21هين صديءَ جي شروعات ۾، اٽلي سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام جي هڪ ڊگهي دور مان گذريو، جيڪو بين الاقوامي بحرانن کان گهڻو متاثر ٿيو. 2008ع ۾ شروع ٿيندڙ [[عظيم معاشي بحران]] جا اثر ملڪ جي معيشت ۽ عوامي ماليات تي گهرا پيا، جنهن جي نتيجي ۾ [[سخت مالي پاليسيون]] اختيار ڪيون ويون ۽ استحڪام ۽ عالمي اعتبار کي يقيني بڻائڻ لاءِ [[ٽيڪنوڪريٽ]] يا وسيع اتحادي حڪومتن تي وڌيڪ ڀروسو ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|last=Hooper|first=John|date=16 November 2011|title=Mario Monti appoints technocrats to steer Italy out of economic crisis|url=https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319230844/https://www.theguardian.com/world/2011/nov/16/mario-monti-technocratic-cabinet-italy|archive-date=19 March 2020|access-date=19 March 2020|work=The Guardian}}</ref> [[File:Imigrantes salvos no Mar Mediterrâneo - SALVAMAR 2015 (52149723177).jpg|300px|thumb|[[غير قانوني مهاجر]]، جيڪي 5 سيپٽمبر 2015ع تي [[ڪاتانيا]] جي اطالوي بندرگاهه ڏانهن [[بحر روم]] ذريعي سفر ڪري رهيا آهن]] 2010ع واري ڏهاڪي دوران، نئين وزيراعظم [[ماتيو رينزي]] طرفان ادارتي سڌارا متعارف ڪرائڻ جون ڪوششون ڪيون ويون، جن جو مقصد سياسي نظام کي وڌيڪ مؤثر بڻائڻ ۽ انتظامي شاخ کي مضبوط ڪرڻ هو، پر اهي تجويزون [[2016ع جو اطالوي آئيني ريفرنڊم]] ۾ رد ٿي ويون.<ref>{{Cite news|date=12 December 2016|title=New Italian PM Paolo Gentiloni sworn in|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38295549|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20191129122857/https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-38295549|archive-date=29 November 2019|access-date=19 March 2020|publisher=BBC News}}</ref> ساڳئي وقت، [[يورپي مهاجر بحران]] اٽلي کي [[يورپي يونين]] ۾ داخل ٿيڻ جي هڪ اهم مرڪزي دروازي جي حيثيت ڏني، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏي تعداد ۾ مهاجر ۽ پناهه گهرندڙ [[بحر روم]] رستي يورپ پهتا،<ref>{{Cite news|date=21 May 2018|title=What will Italy's new government mean for migrants?|url=https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190401231010/https://www.thelocal.it/20180521/what-will-italys-new-government-mean-for-migrants|archive-date=1 April 2019|access-date=8 June 2018|work=The Local Italy}}</ref> خاص طور تي سب-صحارا آفريڪا مان.<ref>{{Cite news|date=18 July 2017|title=African migrants fear for future as Italy struggles with surge in arrivals|url=https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402002627/https://www.reuters.com/article/us-italy-migrants-africa/african-migrants-fear-for-future-as-italy-struggles-with-surge-in-arrivals-idUSKBN1A30QD|archive-date=2 April 2019|access-date=8 June 2018|work=Reuters}}</ref> هن صورتحال جا اهم سماجي ۽ سياسي اثر ٿيا، جنهن سبب اميگريشن بابت عوامي بحث وڌيو ۽ [[عوام پسند]] سياسي پارٽين جي حمايت ۾ واڌ آئي.<ref>{{Cite news|title=Italy starts to show the strains of migrant influx|url=http://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170429061446/https://www.thelocal.it/20150519/migrant-surge-tests-italys-humanitarian-instincts|archive-date=29 April 2017|access-date=10 January 2017|work=[[The Local]]}}; {{Cite news|title=Italy's far right jolts back from dead|url=http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|access-date=10 January 2017|work=Politico|date=3 February 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170119122156/http://www.politico.eu/article/italys-other-matteo-salvini-northern-league-politicians-media-effettosalvini|archive-date=19 January 2017}}</ref><ref>{{Cite news|date=24 May 2018|title=Opinion – The Populists Take Rome|url=https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|url-access=subscription|url-status=live|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220103/https://www.nytimes.com/2018/05/24/opinion/populists-rome-five-star-movement.html|archive-date=3 January 2022|access-date=2 June 2018|work=The New York Times}}{{Cbignore}}</ref> [[اٽلي ۾ ڪووڊ-19 وبا|ڪووڊ-19 وبا]]، جيڪا 2020ع ۾ شروع ٿي، ملڪ جي عوامي صحت ۽ معاشي ڪارڪردگي کي سخت متاثر ڪيو، ۽ اڳ ۾ موجود ڍانچائي ڪمزورين کي وڌيڪ نمايان بڻايو.<ref>{{Cite news|last=Ellyatt|first=Holly|date=19 March 2020|title=Italy's lockdown will be extended, prime minister says as death toll spikes and hospitals struggle|url=https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200319084719/https://www.cnbc.com/2020/03/19/italys-death-rate-reaches-record-high-hospitals-in-lombardy-struggle.html|archive-date=19 March 2020|access-date=19 March 2020|publisher=CNBC}}</ref> ان جي جواب ۾، [[اٽلي ۾ ڪووڊ-19 لاڪ ڊائون|غير معمولي قدم اختيار ڪيا ويا]] ته جيئن معيشت کي سهارو ملي سگهي، جن مان ڪيترائي يورپي سطح تي گڏيل طور هم آهنگ ڪيا ويا.<ref>[https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041/ L'Italia pagherà il conto più salato della crisi post-epidemia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200527124958/https://www.agi.it/economia/news/2020-04-14/coronavirus-fmi-crisi-economica-8331041|date=27 May 2020}}, AGI</ref><ref>{{Cite web|date=12 February 2021|title=Mario Draghi's new government to be sworn in on Saturday|url=http://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210419104552/https://www.theguardian.com/world/2021/feb/12/mario-draghis-new-italian-government-to-be-sworn-in-on-saturday|archive-date=19 April 2021|access-date=19 February 2021|website=The Guardian}}</ref> 2022ع ۾، [[جورجيا ميلوني]] اٽلي جي پهرين خاتون وزيراعظم طور حلف کنيو.<ref>{{Cite news|date=21 October 2022|title=Who is Giorgia Meloni? The rise to power of Italy's new far-right PM|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20221024023546/https://www.bbc.com/news/world-europe-63351655|archive-date=24 October 2022|access-date=24 October 2022|publisher=BBC News}}</ref> == جاگرافي == {{Main|اٽلي جي جاگرافي}} {{Further|اٽلي جي ارضيات|اٽلي ۾ آتش فشاني سرگرمي|اٽلي جي دريائن جي فهرست|اٽلي جي ڍنڍن جي فهرست|اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|اٽلي (جاگرافيائي علائقو)}} [[File:Italy relief location map.jpg|thumb|اٽلي جو جاگرافيائي اُڀار وارو نقشو]] اٽلي، جنهن جو علائقو گهڻي حد تائين [[اٽلي (جاگرافيائي علائقو)|ساڳئي نالي واري جاگرافيائي علائقي]] سان ملي ٿو،<ref name="Treccani">{{Citation |title=Italia |volume=VI |page=413 |year=1970 |publisher=[[Treccani]] |language=it |encyclopedia=Dizionario enciclopedico italiano}}</ref> [[ڏکڻ يورپ]] ۾ واقع آهي<ref>{{Cite web |title=Southern Europe, a peninsula extending into the central Mediterranean Sea, northeast of Tunisia |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210701235642/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/italy |archive-date=1 July 2021 |access-date=17 August 2021 |website=The World Factbook |publisher=Central Intelligence Agency}}</ref> (۽ [[اولهه يورپ]] جو حصو پڻ سمجهيو ويندو آهي{{efn|name=WE}})، [[35هين اتر متوازي|35° اتر]] ۽ [[47° اتر]] ويڪرائي ڦاڪن، ۽ [[6هين اوڀر نصف النهار|6° اوڀر]] ۽ [[19هين اوڀر نصف النهار|19° اوڀر]] ڊگهائي ڦاڪن جي وچ ۾. اتر ۾، اولهه کان اوڀر طرف، اٽلي جون سرحدون [[فرانس]]، [[سوئٽزرلينڊ]]، [[آسٽريا]] ۽ [[سلووينيا]] سان ملن ٿيون، ۽ تقريباً [[الپس]] جي آبي ورهاست واري حد تائين پکڙيل آهن، جنهن ۾ [[پو ماٿري]] ۽ [[وينيسيائي ميدان]] شامل آهن. ملڪ [[اطالوي اپٻيٽ]]، [[سسلي]] ۽ [[سارڊينيا]] (جيڪي [[بحر روم]] جا سڀ کان وڏا ٻيٽ آهن)، ۽ [[اٽلي جي ٻيٽن جي فهرست|ڪيترن ننڍن ٻيٽن]] تي مشتمل آهي.<ref name="Treccani" /> اٽلي جا ڪي علائقا الپائن حوض کان ٻاهر به پکڙيل آهن، ۽ ڪجهه ٻيٽ [[يوروشيا]] جي براعظمي کنڊ کان ٻاهر واقع آهن. ملڪ جو ڪل پکيڙ {{Convert|301230|km2|0|abbr=out}} آهي، جنهن مان {{Convert|294020|km2|0|abbr=on}} خشڪي ۽ {{Convert|7210|km2|0|abbr=on}} پاڻي آهي.<ref name="Area">{{Cite web|date=30 October 2014|title=Principali dimensioni geostatistiche e grado di urbanizzazione del Paese|url=https://www.istat.it/it/archivio/137001|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20141117054950/https://www.istat.it/it/archivio/137001|archive-date=17 November 2014|access-date=22 March 2019|website=istat.it}}</ref> ٻيٽن سميت، اٽلي جي سامونڊي ڪناري جي ڊيگهه {{Convert|7600|km|0|abbr=off}} آهي، جيڪا [[بحر روم]]، [[ليگورين سمنڊ]]، [[ٽيرينين سمنڊ]]، [[آئيونين سمنڊ]]<ref>{{Cite book|url=https://iho.int/uploads/user/pubs/standards/s-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|title=Limits of Oceans and Seas|publisher=[[Organisation hydrographique internationale]]|year=1953|edition=3rd|access-date=28 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20111008191433/http://www.iho.int/iho_pubs/standard/S-23/S-23_Ed3_1953_EN.pdf|archive-date=8 October 2011|issue=28}}</ref> ۽ [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] سان لڳي ٿي.{{Sfn|Cushman-Roisin|Gačić|Poulain|2001|pp=1–2}} فرانس سان سرحد {{Convert|488|km|0|abbr=on}}، سوئٽزرلينڊ سان {{Convert|740|km|0|abbr=on}}، آسٽريا سان {{Convert|430|km|0|abbr=on}} ۽ سلووينيا سان {{Convert|232|km|0|abbr=on}} ڊگهي آهي. [[سان مارينو]] ۽ [[ويٽيڪن سٽي]] (دنيا جو سڀ کان ننڍو ملڪ ۽ [[هولي سي]] جي انتظام هيٺ عالمي [[ڪيٿولڪ چرچ]] جو مرڪز) اٽلي جي اندر واقع [[انڪليو]] آهن،<ref>{{Cite encyclopedia|year=2012|title=San Marino|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|access-date=1 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110511180105/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/521449/San-Marino|archive-date=11 May 2011|url-status=live}}; {{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|title=Vatican country profile|year=2018|publisher=BBC News|access-date=24 August 2018|archive-date=25 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180825011001/https://www.bbc.com/news/world-europe-17994868|url-status=live}}</ref> جڏهن ته [[ڪامپيوني ڊي اٽاليا]] سوئٽزرلينڊ جي اندر واقع هڪ اطالوي [[ايڪسڪليو]] آهي.<ref>{{Cite web|title=Democracy in Figures|url=http://demo.istat.it/index_e.php|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20210126215040/http://demo.istat.it/index_e.php|archive-date=26 January 2021|access-date=28 May 2021|website=[[Italian National Institute of Statistics]]}}</ref> سان مارينو سان سرحد {{Convert|39|km|0|abbr=on}} ۽ ويٽيڪن سٽي سان {{Convert|3.2|km|1|abbr=on}} ڊگهي آهي.<ref name=Area/> [[File:Monte Bianco DSF1243-m.jpg|thumb|[[مونٽي بيانڪو]] (مون بلان)، [[اوستا وادي]] ۾، جيڪو [[يورپي يونين]] جو سڀ کان اوچو مقام آهي]] اٽلي جي 35 سيڪڙو کان وڌيڪ زمين جبلن تي مشتمل آهي.<ref name="eug92">{{Cite book|last=Riganti|first=dir. da Alberto|title=Enciclopedia universale Garzanti.|publisher=Garzanti|year=1991|isbn=8-8115-0459-7|edition=Nuova ed. aggiornata e ampliata.|location=Milano}}</ref> [[اپينائن جبل]] اپٻيٽ جي مرڪزي ريڙهه آهن، جڏهن ته [[الپس]] اترين سرحد جو وڏو حصو ٺاهين ٿا، جتي اٽلي جو سڀ کان اوچو مقام [[مونٽي بيانڪو]] (مون بلان) جي چوٽيءَ تي {{Cvt|4810|m|ft}} جي اوچائي تي واقع آهي. ٻيا مشهور جبل [[مونٽي چيروينو]] (ميٽرهورن) ۽ [[ڊولومائيٽس]] آهن. اٽلي جا ڪيترائي حصا [[اٽلي ۾ آتش فشاني سرگرمي|آتش فشاني اصل]] جا آهن. ڏکڻ جا گهڻا ننڍا ٻيٽ ۽ ٻيٽ-گروهه [[آتش فشاني ٻيٽ]] آهن. فعال آتش فشانن ۾ [[ايٽنا جبل]] (سسلي ۾ ۽ يورپ جو سڀ کان وڏو فعال آتش فشان)، [[ولڪانو]]، [[اسٽرومبولي]] ۽ [[ويسوويس]] شامل آهن. اٽلي جون اڪثر [[اٽلي جون دريائون|دريائون]] [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] يا [[ٽيرينين سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪن ٿيون.<ref>{{Cite web|title=List of Italian rivers|url=http://www.comuni-italiani.it/fiumi|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170916010640/http://www.comuni-italiani.it/fiumi|archive-date=16 September 2017|access-date=30 July 2018|publisher=comuni-italiani.it}}</ref> سڀ کان ڊگهي درياهه [[پو درياهه]] آهي، جيڪو الپس مان نڪري [[پادان ميدان]] مان گذري [[ايڊرياٽڪ سمنڊ]] ۾ ڇوڙ ڪري ٿو.<ref>{{Cite magazine|last=Zwingle|first=Erla|date=May 2002|title=Italy's Po River Punished for centuries by destructive floods, northern Italians stubbornly embrace their nation's longest river, which nurtures rice fields, vineyards, fisheries – and legends|url=http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20071223133709/http://ngm.nationalgeographic.com/ngm/0205/feature6|archive-date=23 December 2007|access-date=6 April 2009|magazine=National Geographic}}</ref> [[پو ماٿري]] ملڪ جو سڀ کان وڏو ميدان آهي، جنهن جو پکيڙ {{Convert|46000|km2|abbr=on}} آهي، ۽ ملڪ جي 70 سيڪڙو کان وڌيڪ هيٺاهين زمينن تي مشتمل آهي.<ref name=eug92/> سڀ کان وڏيون ڍنڍون، وڏي کان ننڍي ترتيب سان، [[گاردا ڍنڍ]]، [[ماجوري ڍنڍ]] ۽ [[ڪومو ڍنڍ]] آهن.<ref>{{Cite web|title=Morphometric and hydrological characteristics of some important Italian lakes|url=http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100205043503/http://www.iii.to.cnr.it/limnol/cicloac/lagit.htm|archive-date=5 February 2010|access-date=3 March 2010|publisher=Istituto per lo Studio degli Ecosistemi|location=Verbania Pallanza}}</ref> [[File:C. l. italicus in MNP.jpg|thumb|upright=.7|[[اطالوي بگھڙ]]، اٽلي جو قومي جانور]] [[اطالوي بگھڙ]] اٽلي جو قومي جانور آهي،<ref>{{Cite web|last=Sheri Foster|date=January 2021|title=What is Italy national animal?|url=https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20230109172951/https://it.yourtripagent.com/4052-what-is-italy-s-national-animal|archive-date=9 January 2023|access-date=15 November 2021|website=Yourtrip.com}}; {{Cite web|url=https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|title=Il lupo grigio degli appennini e l animale dell Italia|author=James Hansen|date=June 2018|access-date=15 November 2021|archive-date=26 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221126224852/https://www.affaritaliani.it/culturaspettacoli/il-lupo-grigio-degli-appennini-e-l-animale-dell-italia-544778.html|url-status=live}}</ref> جڏهن ته قومي وڻ [[اربوٽس يونيڊو|اسٽرابيري وڻ]] آهي.<ref name="altovastese">{{Cite web|date=3 October 2011|title=Il corbezzolo simbolo dell'Unità d'Italia. Una specie che resiste agli incendi|url=http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205120852/http://www.altovastese.it/cultura/il-corbezzolo-simbolo-unita-italia-specie-che-resiste-agli-incendi|archive-date=5 February 2016|access-date=25 January 2016|language=it}}</ref> ان جو سبب اهو آهي ته اطالوي بگھڙ، جيڪو [[اپينائن جبل]] ۽ اولهندي [[الپس]] ۾ رهندو آهي، لاطيني ۽ اطالوي ثقافتن ۾ نمايان حيثيت رکي ٿو، جهڙوڪ [[روم جو قيام|روم جي بنياد پوڻ]] واري ڏند ڪٿا ۾،<ref>{{Cite book|last=Livy|title=The history of Rome|publisher=Printed for A. Strahan|others=George Baker (trans.)|year=1797}}</ref> جڏهن ته اسٽرابيري وڻ جا ساوا پن، اڇا گل ۽ ڳاڙها ٻير، جيڪي [[بحر روم]] جي علائقي جا مقامي آهن، قومي جهنڊي جي رنگن جي ياد ڏيارين ٿا.<ref name="altovastese"/> قومي پکي [[اطالوي جهرڪي]] آهي،<ref>{{cite web|title=Passero Italiano: L'uccello nazionale d'Italia|date=18 December 2022|url=https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|publisher=Conca Ternana Oggi|access-date=22 August 2024|archive-date=22 August 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240822123815/https://www.concaternanaoggi.it/passero-italiano-luccello-nazionale-ditalia/|url-status=live}}</ref> جڏهن ته قومي گل اسٽرابيري وڻ جو گل آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|title=Il fiore nazionale dell'Italia (e quello degli altri Paesi del mondo)|website=[[MSN]]|access-date=26 August 2024|language=it|archive-date=2 October 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241002211951/https://www.msn.com/it-it/notizie/mondo/qual-%C3%A8-il-fiore-nazionale-dei-paesi-del-mondo/ss-AA1eWqXE#image=25|url-status=live}}</ref> === ماحول === {{See also|اٽلي جي قومي پارڪن جي فهرست|اٽلي جي علائقائي پارڪن جي فهرست|اٽلي جي سامونڊي محفوظ علائقن جي فهرست}} [[File:National and Regional Parks of Italy.svg|thumb|اٽلي جا قومي ۽ علائقائي پارڪ]] تيز صنعتي ترقي کان پوءِ، اٽلي کي پنهنجي ماحولياتي مسئلن کي منهن ڏيڻ ۾ ڪجهه وقت لڳو. بهتري کان پوءِ، اٽلي هاڻي ماحولياتي پائيداري جي لحاظ کان دنيا ۾ 84هين درجي تي آهي.<ref>{{Cite web|title=Italy – Environment|url=http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090701064224/http://dev.prenhall.com/divisions/hss/worldreference/IT/environment.html|archive-date=1 July 2009|access-date=2 August 2010|publisher=Dev.prenhall.com}}</ref> قومي پارڪن، علائقائي پارڪن ۽ قدرتي محفوظ علائقن هيٺ محفوظ ڪيل ڪل زمين اٽلي جي علائقي جي لڳ ڀڳ 11 سيڪڙو تي مشتمل آهي،<ref>{{Cite web|title=Regione e aree protette|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111173345/https://www.treccani.it/enciclopedia/regione-e-aree-protette_%28L%27Italia-e-le-sue-Regioni%29|archive-date=11 January 2022|access-date=11 January 2022|language=it}}</ref> جڏهن ته اٽلي جي سامونڊي ڪناري جو 12 سيڪڙو حصو پڻ محفوظ ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web|title=Le aree protette in Italia|url=http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220302220957/http://www.uccellidaproteggere.it/La-conservazione/Cosa-fa-l-Italia-Le-azioni/Le-aree-protette-in-Italia|archive-date=2 March 2022|access-date=2 March 2022|language=it}}</ref> اٽلي دنيا جي اهم [[اٽلي ۾ قابلِ تجديد توانائي|قابلِ تجديد توانائي]] پيدا ڪندڙ ملڪن مان هڪ رهيو آهي. 2010ع ۾ اهو نصب ٿيل [[شمسي توانائي]] جي گنجائش جي لحاظ کان دنيا جو چوٿون وڏو فراهم ڪندڙ هو،<ref>{{Cite web|date=15 July 2010|title=Renewables 2010 Global Status Report |url=http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110820095506/http://www.ren21.net/Portals/97/documents/GSR/REN21_GSR2011.pdf|archive-date=20 August 2011|access-date=16 July 2010|publisher=[[REN21]]}}; {{Cite web|title=Photovoltaic energy barometer 2010 – EurObserv'ER |url=https://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20101011224419/http://www.eurobserv-er.org/pdf/baro196.pdf|archive-date=11 October 2010|access-date=30 October 2010}}</ref> ۽ [[هَوائي توانائي]] جي گنجائش جي لحاظ کان ڇهون وڏو ملڪ هو.<ref>{{Cite web|date=February 2011|title=World Wind Energy Report 2010 |url=http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110904232058/http://www.wwindea.org/home/images/stories/pdfs/worldwindenergyreport2010_s.pdf|archive-date=4 September 2011|access-date=8 August 2011|publisher=[[World Wind Energy Association]]}}</ref> 2020ع ۾ قابلِ تجديد توانائي اٽلي جي ڪل توانائي استعمال جو لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو فراهم ڪري رهي هئي.<ref>{{Cite web|date=25 May 2021|title=Renewables provided 37% of Italy's energy in 2020 – English |url=https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023040922/https://www.ansa.it/english/news/2021/05/25/renewables-provided-37-of-italys-energy-in-2020_1a075060-c823-4076-a338-79367427dfd2.html|archive-date=23 October 2021|access-date=28 May 2021|website=ANSA.it}}</ref> ملڪ 1963ع کان 1990ع تائين جوهري ريئڪٽر هلائيندو رهيو، پر [[چرنوبل حادثو]] ۽ [[1987ع جا اطالوي ريفرنڊم]] ٿيڻ کان پوءِ جوهري پروگرام ختم ڪيو ويو. 2008ع ۾ حڪومت هن فيصلي کي واپس وٺندي چار تائين جوهري بجلي گهر ٺاهڻ جا منصوبا جوڙيا، پر [[فوكوشيما جوهري حادثو]] کان پوءِ ٿيل ريفرنڊم ذريعي اهي منصوبا به رد ڪيا ويا.<ref>{{Cite web|last=Duncan Kennedy|date=14 June 2011|title=Italy nuclear: Berlusconi accepts referendum blow|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110612112154/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13741105|archive-date=12 June 2011|access-date=20 April 2013|publisher=BBC News}}</ref> هوا جي آلودگي اڃا تائين هڪ سنگين مسئلو آهي، خاص طور تي صنعتي اتر ۾. اٽلي [[ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ اخراج موجب ملڪن جي فهرست|ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ]] پيدا ڪندڙ دنيا جو ٻارهون وڏو ملڪ آهي.<ref>United Nations Statistics Division, Millennium Development Goals indicators: [http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid= Carbon dioxide emissions ({{CO2}}), thousand metric tons of {{CO2}}] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091225014715/http://mdgs.un.org/unsd/mdg/SeriesDetail.aspx?srid=749&crid=|date=25 December 2009}}</ref> وڏن شهرن ۾ وڌندڙ ٽرئفڪ ۽ رش ماحولياتي ۽ صحت جا مسئلا پيدا ڪندا رهن ٿا، جيتوڻيڪ 1970ع ۽ 1980ع وارن ڏهاڪن کان پوءِ دونهين ۽ سموگ جي سطح ۾ نمايان گهٽتائي آئي آهي، ۽ [[سلفر ڊاءِ آڪسائيڊ]] جا مقدار پڻ گهٽيا آهن.<ref>{{Cite web|title=Environment and Health in Italy – Executive Summary|url=https://www.euro.who.int/en/home|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100303051309/http://www.euro.who.int/document/hms/ehiexes_e.pdf|archive-date=3 March 2010|publisher=World Health Organization}}</ref> ٻيلن جي ڪٽائي، غيرقانوني اڏاوتن، ۽ زمين جي ناقص انتظامي پاليسين سبب اٽلي جي جبلستاني علائقن ۾ وڏي پيماني تي زميني ڪٽائي ٿي آهي، جنهن جي نتيجي ۾ ماحولياتي آفتون پيدا ٿيون آهن، جهڙوڪ 1963ع ۾ [[واجونٽ ڊيم]] جي تباهي، 1998ع جو [[سارنو]] سانحو،<ref>{{Cite news|last=Nick Squires|date=2 October 2009|title=Sicily mudslide leaves scores dead|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|archive-date=6 October 2009|access-date=2 October 2009|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> ۽ 2009ع جا [[2009ع ميسينا جا ٻوڏ ۽ مٽيءَ جا ڌوڪڙا|ميسينا جا مٽيءَ جا ڌوڪڙا ۽ ٻوڏون]].<ref>{{Cite news|last=Nick Squires|date=2 October 2009|title=Sicily mudslide leaves scores dead|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091006082824/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6255575/Sicily-mudslide-leaves-scores-dead.html|archive-date=6 October 2009|access-date=2 October 2009|work=The Daily Telegraph|location=London}}</ref> == سياست == {{Main|اٽلي جي سياست|اٽلي ۾ چونڊون}} اٽلي 1946ع کان هڪ وحداني [[پارلياماني جمهوريه]] آهي، جڏهن بادشاهت کي [[1946ع جو اطالوي ادارياتي ريفرنڊم|1946ع جي ريفرنڊم]] وسيلي ختم ڪيو ويو. [[اٽلي جو صدر|اٽلي جو صدر]]، [[سرجيو ماتاريلا]]، جيڪو 2015ع کان هن عهدي تي فائز آهي، ملڪ جو سربراهه آهي. صدر کي گڏيل اجلاس ۾ [[اٽلي جي پارليامينٽ]] ۽ علائقائي نمائندن طرفان هڪ ستن سالن واري مدي لاءِ چونڊيو ويندو آهي. اٽلي وٽ [[اٽلي جو آئين|هڪ لکيل جمهوري آئين]] موجود آهي، جيڪو [[اٽلي جي آئين ساز اسيمبلي|آئين ساز اسيمبلي]] طرفان تيار ڪيو ويو. اها اسيمبلي انهن [[فاشزم مخالف]] قوتن جي نمائندن تي مشتمل هئي، جن [[ٻي عالمي جنگ]] دوران اٽلي جي آزاديءَ وقت نازي ۽ فاشسٽ قوتن جي شڪست ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو هو.<ref>Smyth, Howard McGaw Italy: From Fascism to the Republic (1943–1946) ''The Western Political Quarterly'' vol. 1 no. 3 (pp. 205–222), September 1948.{{JSTOR|442274}}</ref> اٽلي معاشي، فوجي، ثقافتي ۽ سياسي معاملن ۾ اهم عالمي ڪردار ادا ڪري ٿو ۽ [[يورپي يونين]] جي ٽن وڏين رياستن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. اهو عام طور تي هڪ [[علائقائي طاقت]] تصور ڪيو ويندو آهي،<ref>Gabriele Abbondanza, ''Italy as a Regional Power: the African Context from National Unification to the Present Day'' (Rome: Aracne, 2016); "''[[Operation Alba]] may be considered one of the most important instances in which Italy has acted as a regional power, taking the lead in executing a technically and politically coherent and determined strategy.''" See Federiga Bindi, ''Italy and the European Union'' (Washington, D.C.: Brookings Institution Press, 2011), p. 171.</ref> جڏهن ته ان جي [[عظيم طاقت]] واري حيثيت بابت عالمن ۽ سياسي تجزيه نگارن ۾ بحث جاري آهي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |title=Canada Among Nations, 2004: Setting Priorities Straight |date=17 January 2005 |publisher=McGill-Queen's Press – MQUP |isbn=978-0-7735-2836-9 |page=85 |quote=The United States is the sole world's superpower. France, Italy, Germany and the United Kingdom are great powers |access-date=13 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230116145100/https://books.google.com/books?id=nTKBdY5HBeUC&q=Canada%2520Among%2520Nations%252C%25202004%253A%2520Setting%2520Priorities+Straight |archive-date=16 January 2023 |url-status=live}}; {{Cite book |last=Sterio |first=Milena |url=https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers |title=The right to self-determination under international law: "selfistans", secession and the rule of the great powers |date=2013 |publisher=Routledge |isbn=978-0-4156-6818-7 |location=Milton Park, Abingdon, Oxon |page=xii (preface) |quote=The great powers are super-sovereign states: an exclusive club of the most powerful states economically, militarily, politically and strategically. These states include veto-wielding members of the United Nations Security Council (United States, United Kingdom, France, China, and Russia), as well as economic powerhouses such as Germany, Italy and Japan. |access-date=13 June 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240116110143/https://books.google.com/books?id=-QuI6n_OVMYC&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers#v=snippet&q=The%20Right%20to%20Self-determination%20Under%20International%20Law%3A%20%22selfistans%22%2C%20Secession%20and%20the%20Rule%20of%20the%20Great%20Powers&f=false |archive-date=16 January 2024 |url-status=live}}</ref> [[انٽرنيشنل آئيڊيا]] جي عالمي جمهوريت واري اشاري (GSoD) ۽ جمهوريت ٽريڪر موجب، اٽلي مجموعي جمهوري معيارن ۾ اعليٰ درجي تي ڪارڪردگي ڏيکاري ٿو، جيتوڻيڪ [[قانون جي حڪمراني]] جي شعبي ۾ ڪجهه ڪمزورين جي نشاندهي ڪئي وئي آهي.<ref>{{Cite web |title=Italy {{!}} The Global State of Democracy |url=https://www.idea.int/democracytracker/country/italy |access-date=16 October 2025 |website=www.idea.int |language=en}}</ref> === حڪومت === {{Main|اٽلي جي حڪومت}} {{Multiple image | align = right | caption_align = center | image1 = Sergio Mattarella Official (cropped).jpg | caption1 = [[سرجيو ماتاريلا]]<br/>{{small|[[اٽلي جو صدر|صدر]]}} | image2 = Giorgia Meloni Official 2023 crop.jpg | caption2 = [[جورجيا ميلوني]]<br/>{{small|[[اٽلي جو وزيراعظم|وزيراعظم]]}} | total_width = 320 }} اٽلي ۾ پارلياماني حڪومت آهي، جيڪا [[مخلوط اڪثريتي نمائندگي]] واري چونڊ نظام تي ٻڌل آهي. پارليامينٽ مڪمل طور تي [[ٻه ايواني پارليامينٽ|ٻه ايواني]] آهي ۽ ٻنهي ايوانن وٽ ساڳيا اختيار آهن. اهي ٻه ايوان هي آهن: [[اٽلي جي چيمبر آف ڊپٽيز|چيمبر آف ڊپٽيز]]، جيڪو [[پالازو مونٽيچيٽوريو]] ۾ اجلاس ڪندو آهي، ۽ [[اٽلي جي سينيٽ|سينيٽ آف دي ريپبلڪ]]، جيڪا [[پالازو ماداما]] ۾ اجلاس ڪندي آهي. [[اٽلي جي پارليامينٽ]] جي هڪ خاص خصوصيت اها آهي ته پرڏيهه ۾ مستقل رهندڙ [[اطالوي شهريت جو قانون|اطالوي شهرين]] کي پڻ نمائندگي حاصل آهي؛ 8 ڊپٽيز ۽ 4 سينيٽر چار الڳ [[اٽلي جي پارليامينٽ#اوورسيز حلقو|پرڏيهي حلقن]] مان چونڊيا ويندا آهن. پارليامينٽ ۾ [[تاحيات سينيٽر]] پڻ هوندا آهن، جن کي صدر "سماجي، سائنسي، فني يا ادبي ميدان ۾ غيرمعمولي وطن دوست خدمتن" جي بنياد تي مقرر ڪندو آهي. اڳوڻا صدر خودبخود تاحيات سينيٽر بڻجي ويندا آهن. [[File:Palazzo Madama (Roma).jpg|thumb|[[پالازو ماداما]]، روم، [[اٽلي جي سينيٽ|سينيٽ آف دي ريپبلڪ]] جو صدر مقام]] [[اٽلي جو وزيراعظم]] حڪومت جو سربراهه آهي ۽ انتظامي اختيار رکي ٿو، پر گهڻين پاليسين تي عملدرآمد لاءِ کيس وزيرن جي ڪائونسل جي منظوري حاصل ڪرڻي پوي ٿي. وزيراعظم ۽ ڪابينا کي صدر مقرر ڪندو آهي ۽ پوءِ پارليامينٽ کان اعتماد جو ووٽ وٺڻو پوندو آهي. پنهنجي عهدي تي برقرار رهڻ لاءِ وزيراعظم کي اعتماد جا ووٽ حاصل ڪرڻ ضروري هوندا آهن. اٽلي جا اهم سياسي پارٽيون [[برادرز آف اٽلي]]، [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[فائيو اسٽار موومينٽ]] آهن. 2022ع جي عام چونڊن دوران انهن ٽنهي پارٽين ۽ سندن اتحادين [[چيمبر آف ڊپٽيز]] ۾ 400 مان 357 سيٽون ۽ سينيٽ ۾ 200 مان 187 سيٽون حاصل ڪيون. === قانون ۽ فوجداري انصاف === {{Main|اٽلي جو قانون|اٽلي جو عدالتي نظام|اٽلي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|اٽلي ۾ ڏوھ}} [[File:Roma 2011 08 07 Palazzo di Giustizia.jpg|thumb|[[اٽلي جي سپريم ڪورٽ آف ڪيسيشن]]، روم]] اٽلي جي قانون جا ڪيترائي ذريعا آهن. اهي درجابنديءَ جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهن؛ هيٺين درجي جي قانون يا ضابطي کي مٿين درجي جي قانون سان ٽڪراءُ ڪرڻ جي اجازت ناهي.<ref>{{Cite web|title=GERARCHIA DELLE FONTI|url=https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220117194800/https://www.dirittoeconomia.net/diritto/fonti_diritto/gerarchia_fonti.htm|archive-date=17 January 2022|access-date=26 March 2022|language=it}}</ref> [[اٽلي جو آئين|1948ع جو آئين]] سڀ کان اعليٰ قانوني ذريعو آهي.<ref>{{Cite web|title=Guide to Law Online: Italy |url=https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210508132418/https://www.loc.gov/law/help/guide/nations/italy.php|archive-date=8 May 2021|access-date=26 March 2022|website=loc.gov}}</ref> [[اٽلي جي آئيني عدالت]] قانونن جي آئين سان مطابقت بابت فيصلو ڪندي آهي. عدليه پنهنجا فيصلا [[رومي قانون]]، [[نيپولين ڪوڊ]] ۽ بعد وارن قانونن جي بنياد تي ڪري ٿي. [[اٽلي جي سپريم ڪورٽ آف ڪيسيشن]] فوجداري ۽ ديواني اپيلن لاءِ اعليٰ ترين عدالت آهي. اٽلي [[ايل جي بي ٽي حقن]] جي ميدان ۾ ٻين ڪيترن مغربي يورپي ملڪن کان پوئتي سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web|title=Country Ranking – Rainbow Europe|url=https://rainbow-europe.org/country-ranking|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521004552/https://rainbow-europe.org/country-ranking|archive-date=21 May 2019|access-date=28 October 2021|website=rainbow-europe.org}}</ref> تشدد جي ممانعت بابت اطالوي قانون کي پڻ ڪجهه بين الاقوامي معيارن کان گهٽ تصور ڪيو ويو آهي.<ref>{{Cite web|title=The Struggle against Torture in Italy – The Failure of the Italian Law – English|url=https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608005803/https://www.menschenrechte.org/en/2018/03/06/the-struggle-against-torture-in-italy-the-failure-of-the-italian-law|archive-date=8 June 2019|access-date=8 June 2019|website=menschenrechte.org}}</ref> قانون لاڳو ڪندڙ نظام گهڻ رخو آهي ۽ ان ۾ ڪيترائي پوليس ادارا شامل آهن.<ref name="Walters">{{Cite journal|last=Reece Walters|year=2013|editor2-last=Matthew Ball|editor3-last=Erin O'Brien|editor4-last=Juan Tauri|title=Eco Mafia and Environmental Crime|journal=Crime, Justice and Social Democracy: International Perspectives|publisher=Palgrave Macmillan|page=286|doi=10.1057/9781137008695_19|isbn=978-1-3494-3575-3|editor1=Kerry Carrington}}</ref> قومي پوليس ادارن ۾ [[پوليٽسيا دي ستاتو]] ('رياستي پوليس')، [[ڪارابينيئري]]، [[گوارڊيا دي فنانزا]] ('مالي پوليس') ۽ [[پوليٽسيا پينيٽينتسيريا]] ('جيل پوليس') شامل آهن،<ref name="BuonannoMastrobuoni">{{Cite book|last1=Paulo Buonanno|title=Lessons from the Economics of Crime: What Reduces Offending?|last2=Giovanni Mastrobuoni|publisher=MIT Press|year=2013|isbn=978-0-2620-1961-3|editor-last=Philip J. Cook|page=193|chapter=Centralized versus Decentralized Police Hiring in Italy and the United States|doi=10.7551/mitpress/9780262019613.001.0001|editor-last2=Stephen Machin|editor-last3=Olivier Marie|editor-last4=Giovanni Mastrobuoni}}</ref> ان سان گڏ [[گوارڊيا ڪوسٽيرا]] ('[[پاڻي پوليس|سامونڊي ڪناري جي محافظ پوليس]]') پڻ آهي.<ref name=Walters/> جيتوڻيڪ پوليسنگ بنيادي طور قومي سطح تي فراهم ڪئي ويندي آهي،<ref name="BuonannoMastrobuoni"/> پر [[صوبائي پوليس|صوبائي]] ۽ [[ميونسپل پوليس (اٽلي)|ميونسپل]] پوليس پڻ موجود آهن.<ref name="Walters"/> 19هين صديءَ جي وچ ڌاري ظاهر ٿيڻ کان وٺي، [[اٽلي ۾ منظم ڏوھ|اطالوي منظم ڏوھ]] ۽ ڏوهاري تنظيمن ڏکڻ اٽلي جي ڪيترن علائقن جي سماجي ۽ معاشي زندگيءَ ۾ گهڙي وئي آهن؛ انهن مان سڀ کان بدنام سسلي مافيا آهي، جيڪا آمريڪا سميت پرڏيهي ملڪن تائين پکڙجي وئي. مافيا جي آمدني GDP جي 9 سيڪڙو تائين پهچي سگهي ٿي<ref>{{Cite web|last=Claudio Tucci|date=11 November 2008|title=Confesercenti, la crisi economica rende ancor più pericolosa la mafia|url=http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Economia%20e%20Lavoro/2008/11/confesercenti-mafia-racket-pizzo.shtml?uuid=20ff3b9c-afe7-11dd-8057-9c09c8bfa449|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427081220/http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Economia%20e%20Lavoro/2008/11/confesercenti-mafia-racket-pizzo.shtml?uuid=20ff3b9c-afe7-11dd-8057-9c09c8bfa449|archive-date=27 April 2011|access-date=21 April 2011|website=Confesercenti|publisher=Ilsole24ore.com|language=it}}; {{Cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6957240/Italy-claims-finally-defeating-the-mafia.html|title=Italy claims finally defeating the mafia|author=Nick Squires|date=9 January 2010|work=The Daily Telegraph|location=London|access-date=21 April 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429173631/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/italy/6957240/Italy-claims-finally-defeating-the-mafia.html|archive-date=29 April 2011}}</ref>.<ref>{{Cite news|last=Kiefer|first=Peter|date=22 October 2007|title=Mafia crime is 7% of GDP in Italy, group reports|url=https://www.nytimes.com/2007/10/22/world/europe/22iht-italy.4.8001812.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501085052/http://www.nytimes.com/2007/10/22/world/europe/22iht-italy.4.8001812.html|archive-date=1 May 2011|access-date=19 April 2011|work=The New York Times}}</ref> 2009ع جي هڪ رپورٽ 610 [[ڪوموني|{{Lang|it|comuni|nocat=true}}]] جي نشاندهي ڪئي، جتي مافيا جي مضبوط موجودگي آهي، جتي 13 ملين اطالوي رهن ٿا ۽ GDP جو 15 سيڪڙو پيدا ٿئي ٿو.<ref>{{Cite web|last=Maria Loi|date=1 October 2009|title=Rapporto Censis: 13 milioni di italiani convivono con la mafia|url=http://www.antimafiaduemila.com/content/view/20052/78|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429082416/http://www.antimafiaduemila.com/content/view/20052/78|archive-date=29 April 2011|access-date=21 April 2011|website=Censis|publisher=Antimafia Duemila|language=it}}; {{Cite news|url=https://www.theguardian.com/world/2009/oct/01/mafia-influence-hovers-over-italians|work=The Guardian|location=London|title=Mafia's influence hovers over 13{{spaces}}m Italians, says report|first=Tom|last=Kington|date=1 October 2009|access-date=5 May 2010| url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130908050448/http://www.theguardian.com/world/2009/oct/01/mafia-influence-hovers-over-italians|archive-date=8 September 2013}}</ref> ڪلابريا جي [['ندرنگيتا]]، جيڪا غالباً اٽلي جي سڀ کان طاقتور ڏوهاري تنظيم آهي، اڪيلي GDP جو 3 سيڪڙو حصو رکي ٿي.<ref>{{Cite web|last=ANSA|date=14 March 2011|title=Italy: Anti-mafia police arrest 35 suspects in northern Lombardy region|url=http://mafiatoday.com/sicilian-mafia-ndrangheta/italy-anti-mafia-police-arrest-35-suspects-in-northern-lombardy-region|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110429100220/http://mafiatoday.com/sicilian-mafia-ndrangheta/italy-anti-mafia-police-arrest-35-suspects-in-northern-lombardy-region|archive-date=29 April 2011|access-date=21 April 2011|website=adnkronos.com|publisher=Mafia Today}}</ref> هر 1,000 ماڻهن تي 0.013 جي شرح سان، اٽلي قتل جي شرح ۾ 61 ملڪن جي ڀيٽ ۾ 47هين نمبر تي آهي،<ref>{{Cite web|title=Crime Statistics – Murders (per capita) (more recent) by country|url=http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080929181837/http://www.nationmaster.com/graph/cri_mur_percap-crime-murders-per-capita|archive-date=29 September 2008|access-date=4 April 2010|publisher=NationMaster.com}}</ref> ۽ دنيا جي 64 ملڪن جي ڀيٽ ۾ هر 1,000 ماڻهن تي زيادتي جي ڪيسن جي تعداد ۾ 43هين نمبر تي آهي. اهي ترقي يافته ملڪن ۾ نسبتاً گهٽ انگ اکر آهن. === پرڏيهي لاڳاپا === {{Main|اٽلي جا پرڏيهي لاڳاپا}} [[File:G7 Summit 2024 - Family photo - 02.jpg|thumb|[[گروپ آف سيون|جي-7]] اڳواڻن جي [[50هين جي-7 سربراهي اجلاس]]، [[اپوليا]] ۾ گروپ تصوير]] اٽلي [[يورپي اقتصادي ڪميونٽي]] (EEC)، جيڪا هاڻي يورپي يونين (EU) آهي، ۽ [[نيٽو]] جو باني ميمبر آهي. اٽلي کي 1955ع ۾ گڏيل قومن ۾ داخل ڪيو ويو، ۽ اهو بين الاقوامي تنظيمن، جهڙوڪ [[او اي سي ڊي]]، [[ٽيرفن ۽ واپار بابت عام معاهدو]]/[[ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن]] (GATT/WTO)، [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]] (OSCE)، [[يورپ جي ڪائونسل]] ۽ [[مرڪزي يورپي انيشيٽو]] جو ميمبر ۽ مضبوط حامي آهي. بين الاقوامي تنظيمن جي گردشي صدارتن ۾ ان جا وارو شامل آهن: 2018ع ۾ [[يورپ ۾ سلامتي ۽ تعاون جي تنظيم]]، 2017ع ۾ [[جي-7]]، ۽ 2014ع ۾ [[يورپي يونين جي ڪائونسل جي صدارت|يورپي يونين ڪائونسل]]. اٽلي [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جي ميمبرن جي فهرست|گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] جو بار بار چونڊجندڙ [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل|غير مستقل ميمبر]] آهي. اٽلي گهڻ طرفي بين الاقوامي سياست جي مضبوط حمايت ڪري ٿو، گڏيل قومن ۽ ان جي بين الاقوامي سلامتي سرگرمين جي تائيد ڪري ٿو. 2013ع ۾، اٽلي جا 5,296 فوجي پرڏيهه ۾ مقرر هئا، جيڪي 25 ملڪن ۾ گڏيل قومن ۽ نيٽو جي 33 مشنن ۾ شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=Missioni/Attivita' Internazionali DAL 1 October 2013 AL 31 December 2013 – Situazione AL 11 December 2013 |url=http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201175427/http://www.difesa.it/OperazioniMilitari/Documents/SIT%20ANNO%202013%20al%2011%20dicembre%202013.pdf|archive-date=1 February 2014|access-date=27 January 2014|publisher=Italian Ministry of Defence}}</ref> اٽلي گڏيل قومن جي امن قائم رکڻ وارن مشنن جي حمايت ۾ [[UNITAF|صوماليا]]، [[موزمبيق ۾ گڏيل قومن جو آپريشن|موزمبيق]] ۽ [[اوڀر تيمور ۾ گڏيل قومن جو مربوط مشن|اوڀر تيمور]] ۾ فوجون مقرر ڪيون. اٽلي [[IFOR|بوسنيا]]، [[ڪوسوو فورس|ڪوسوو]] ۽ [[آپريشن سن رائز (البانيا)|البانيا]] ۾ نيٽو ۽ گڏيل قومن جي آپريشنن لاءِ مدد فراهم ڪري ٿو، ۽ 2003ع کان [[آپريشن اينڊيئرنگ فريڊم]] (OEF) جي حمايت ۾ افغانستان ۾ 2,000 کان وڌيڪ فوجي مقرر ڪيا. اٽلي عراق جي ٻيهر تعمير ۽ استحڪام لاءِ بين الاقوامي ڪوششن جي حمايت ڪئي، پر 2006ع تائين پنهنجو 3,200 فوجين وارو [[ملٽي نيشنل فورس – عراق#2006ع واپسيون|فوجي دستو]] واپس وٺي ڇڏيو. آگسٽ 2006ع ۾، اٽلي [[لبنان ۾ گڏيل قومن جي عبوري فورس]] لاءِ لڳ ڀڳ 2,450 فوجي مقرر ڪيا.<ref>[http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/08_Agosto/29/libano.shtml "Italian soldiers leave for Lebanon"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060902001118/http://www.corriere.it/Primo_Piano/Cronache/2006/08_Agosto/29/libano.shtml|date=2 September 2006}} Corriere della Sera, 30 August 2006</ref> اٽلي [[فلسطيني اٿارٽي]] جو هڪ وڏو مالي مددگار آهي، جنهن صرف 2013ع ۾ €60&nbsp;ملين جو حصو ڏنو.<ref>{{Cite news|date=4 September 2013|title=Italy donates 60 million euros to PA|url=http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018104825/http://www.maannews.net/eng/ViewDetails.aspx?ID=626926|archive-date=18 October 2014|access-date=27 January 2014|agency=[[Ma'an News Agency]]}}</ref> === فوج === {{Main|اطالوي هٿياربند فوجون|اٽلي جي فوجي تاريخ}} {{See also|اٽلي سان لاڳاپيل جنگين جي فهرست}} [[File:Cavour (550).jpg|thumb|هوائي جهاز بردار ٻيڙو ''[[اطالوي هوائي جهاز بردار ٻيڙو ڪاوير|ڪاوير]]''، [[اطالوي بحريه]] جو [[فليگ شپ]]]] [[File:Centauro01.JPEG|thumb|[[IFOR]] جي حصي طور [[بوسنيا ۽ هرزيگووينا]] ۾ گشت دوران اطالوي فوج جو [[چينتاورو (ٽينڪ تباه ڪندڙ)|چينتاورو]] ٽينڪ تباه ڪندڙ]] [[اٽلي جي فوجي تاريخ]] هڪ وسيع دور کي بيان ڪري ٿي، جيڪو [[اٽلي جون قديم قومون|اٽلي جي قديم قومن]] طرفان وڙهيل فوجي تڪرارن کان شروع ٿئي ٿو، خاص طور تي [[قديم رومن]] طرفان ڀونوچ سمنڊ جي دنيا جي فتح، وچئين دور ۾ اطالوي [[اطالوي شهري رياستون|شهري رياستن]] ۽ [[سامونڊي جمهوريهون|سامونڊي جمهوريهن]] جي واڌ، ۽ [[اٽلي جي تاريخي رياستن جي فهرست|تاريخي اطالوي رياستن]] جي [[اطالوي جنگيون|اطالوي جنگين]] ۽ [[جانشيني جون جنگيون|جانشيني جي جنگين]] ۾ شموليت کان گذري، نيپوليني دور، [[اٽلي جو اتحاد]]، [[اطالوي سلطنت|نوآبادياتي سلطنت]] جي مهمن، ٻنهي [[عالمي جنگون|عالمي جنگين]]، ۽ جديد دور تائين پهچي ٿو، جنهن ۾ [[نيٽو]]، يورپي يونين يا گڏيل قومن جي سرپرستي هيٺ عالمي [[امن قائم رکڻ]] واريون ڪارروائيون شامل آهن. [[اطالوي فوج]]، [[اطالوي بحريه|بحريه]]، [[اطالوي هوائي فوج|هوائي فوج]] ۽ [[ڪارابينيئري]] گڏجي اطالوي هٿياربند فوجون ٺاهين ٿيون، جيڪي [[هاءِ ڪائونسل آف ڊفينس (اٽلي)|هاءِ ڪائونسل آف ڊفينس]] جي حڪم هيٺ آهن، جنهن جي صدارت صدر ڪندو آهي، جيئن [[اٽلي جو آئين]] مقرر ڪري ٿو. آرٽيڪل 78 موجب، [[اٽلي جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] کي جنگ جي حالت جو اعلان ڪرڻ ۽ جنگ لاءِ ضروري اختيار حڪومت کي ڏيڻ جو اختيار آهي. هٿياربند فوجن جي شاخ نه هجڻ باوجود، [[گوارڊيا دي فنانزا]] کي فوجي حيثيت حاصل آهي ۽ اها فوجي بنيادن تي منظم آهي.{{Efn|گوارڊيا دي فنانزا جهازن، هوائي جهازن ۽ هيليڪاپٽرن جو وڏو ٻيڙو هلائي ٿي، جنهن سان اها اٽلي جي پاڻيءَ جي نگراني ڪري سگهي ٿي ۽ جنگي منظرنامن ۾ حصو وٺي سگهي ٿي.}} 2005ع کان فوجي خدمت رضاڪارانه آهي.<ref>{{Cite web|title=Law n°226 of August 23, 2004 |url=http://www.camera.it/parlam/leggi/04226l.htm|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117013103/http://www.camera.it/parlam/leggi/04226l.htm|archive-date=17 January 2013|access-date=13 July 2012|publisher=Camera.it}}</ref> 2010ع ۾، اطالوي فوج وٽ فعال ڊيوٽي تي 293,202 اهلڪار هئا،<ref>"The Military Balance 2010", pp. 141–145. [[International Institute for Strategic Studies]], 3 February 2010.</ref> جن مان 114,778 ڪارابينيئري هئا.<ref>{{Cite web|last=Italian Ministry of Defence|author-link=Ministry of Defence (Italy)|title=Nota aggiuntiva allo stato di previsione per la Difesa per l'anno 2009 |url=http://www.difesa.it/NR/rdonlyres/5EF11493-59DD-4FB7-8485-F4258D9F5891/0/Nota_Aggiuntiva_2009.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504073613/http://www.difesa.it/NR/rdonlyres/5EF11493-59DD-4FB7-8485-F4258D9F5891/0/Nota_Aggiuntiva_2009.pdf|archive-date=4 May 2011|access-date=11 July 2014|language=it}}</ref> نيٽو جي [[نيوڪليئر شيئرنگ]] حڪمت عملي جي حصي طور، اٽلي 90 آمريڪي [[B61 نيوڪليئر بم]]ن جي ميزباني ڪري ٿو، جيڪي [[گيدي ايئر بيس|گيدي]] ۽ [[اويانو ايئر بيس|اويانو]] هوائي اڏن تي رکيل آهن.<ref>{{Cite web|last=Hans M. Kristensen / Natural Resources Defense Council|year=2005|title=NRDC: U.S. Nuclear Weapons in Europe – part 1|url=http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110101060355/http://www.nrdc.org/nuclear/euro/euro_pt1.pdf|archive-date=1 January 2011|access-date=30 May 2011}}</ref> فوج قومي زميني دفاعي قوت آهي. اها 1946ع ۾، اٽلي جي جمهوريه بڻجڻ وقت، "[[رائل اطالوي آرمي]]" جي باقيات مان ٺهي. ان جون مشهور ترين جنگي گاڏيون [[دارڊو آءِ ايف وي|دارڊو]] [[پيادل جنگي گاڏي]]، [[بي 1 چينتاورو]] [[ٽينڪ تباه ڪندڙ]] ۽ [[ارييتي]] [[ٽينڪ]] آهن، ۽ ان جي هوائي جهازن ۾ [[اگوستا A129 مانگوستا|مانگوستا]] [[حملو ڪندڙ هيليڪاپٽر]] شامل آهي، جيڪو يورپي يونين، نيٽو ۽ گڏيل قومن جي مشنن ۾ مقرر ڪيو ويو آهي. ان وٽ [[ليوپارڊ 1]] ۽ [[M113]] بکتر بند گاڏيون پڻ موجود آهن. اطالوي بحريه هڪ [[بليو واٽر نيوي]] آهي. اها پڻ 1946ع ۾ ''[[ريجيا مارينا]]'' ('شاهي بحريه') جي باقيات مان ٺهي. يورپي يونين ۽ نيٽو جي ميمبر طور، بحريه سڄي دنيا ۾ اتحادي امن قائم رکڻ وارن آپريشنن ۾ حصو ورتو آهي. 2014ع ۾، بحريه 154 جهاز هلائي رهي هئي، جن ۾ ننڍا مددگار جهاز پڻ شامل هئا.<ref>{{Cite web|title=La Marina Militare OGGI|url=http://flpdifesa.org/wp-content/uploads/2013/06/Linee-intervento-del-Capo-di-SMM.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525043355/http://flpdifesa.org/wp-content/uploads/2013/06/Linee-intervento-del-Capo-di-SMM.pdf|archive-date=25 May 2022|access-date=28 April 2022|language=it}}</ref> اطالوي هوائي فوج 1923ع ۾ بادشاهه وڪٽر ايمانوئل ٽئين طرفان هڪ آزاد خدمتي هٿيار طور ''[[ريجيا ايروناوٽيڪا]]'' ('شاهي هوائي فوج') جي نالي سان قائم ڪئي وئي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، ان جو نالو ''ايروناوٽيڪا ميليتاري'' رکيو ويو. 2021ع ۾، اطالوي هوائي فوج 219 جنگي جيٽ هلائي رهي هئي. ٽرانسپورٽ جي صلاحيت 27 [[لاڪ هيڊ مارٽن C-130J سپر هرڪيولس|C-130J]] ۽ [[C-27J اسپارٽن]] جهازن جي ٻيڙي ذريعي يقيني بڻائي وئي آهي. فضائي ڪرتب ڏيکاريندڙ ٽيم ''[[فريتچي تريڪولوري]]'' ('ترنگا تير') آهي. فوج جو هڪ خودمختيار ڪور، ڪارابينيئري، اٽلي جي [[جينڊارمري]] ۽ [[فوجي پوليس]] آهي، جيڪا [[اٽلي ۾ قانون لاڳو ڪندڙ ادارا|اٽلي جي ٻين پوليس فورسن]] سان گڏ فوجي ۽ شهري آبادي جي پوليسنگ ڪري ٿي. جڏهن ته ڪارابينيئري جون مختلف شاخون الڳ وزارتن کي رپورٽ ڪن ٿيون، پر عوامي امن امان ۽ سلامتي برقرار رکڻ وقت هي ڪور گهرو وزارت کي رپورٽ ڪري ٿو.<ref>{{Cite web|title=The Carabinieri Force is linked to the Ministry of Defence|url=http://www.carabinieri.it/Internet/Multilingua/EN/GoverningBodies|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110430214042/http://www.carabinieri.it/Internet/Multilingua/EN/GoverningBodies|archive-date=30 April 2011|access-date=14 May 2010|publisher=Carabinieri}}</ref> ===<span class="anchor" id="Constituent entities"></span>انتظامي ورهاستون=== <!-- This Anchor tag serves to provide a permanent target for incoming section links. Please do not remove or modify it, except to add another appropriate anchor. If you modify the section title, please anchor the old title. It is always best to anchor an old section header that has been changed so that links to it will not be broken. See [[Template:Anchor]] for details. This template is {{Subst:Anchor comment}}. --> {{Main|اٽلي جا علائقا|اٽلي جا صوبا|اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ڪوموني}} {{Italy Labelled Map Scalable|image-width=400}} اٽلي 20 علائقن (''[[ريجوني]]'') تي مشتمل آهي، جن مان پنجن کي [[خاص قانوني حيثيت وارا خودمختيار علائقا|خاص خودمختيار حيثيت]] حاصل آهي، جيڪا کين اضافي معاملن تي قانون سازي ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿي.<ref name="tuttitalia">{{Cite news|title=Regioni italiane|url=http://www.tuttitalia.it/regioni|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20220509133929/https://www.tuttitalia.it/regioni|archive-date=9 May 2022|access-date=30 April 2022|language=it}}</ref> {{Div col}} * [[ابروزو]] * [[اوستا وادي]] * [[اپوليا]] * [[بازيليڪاتا]] * [[ڪلابريا]] * [[ڪمپانيا]] * [[ايميليا-رومانيا]] * [[فريولي-وينيزيا جوليا]] * [[لازيو]] * [[ليگوريا]] * [[لومباردي]] * [[مارڪي]] * [[موليزه]] * [[پيڊمونٽ]] * [[سارڊينيا]] * [[سسلي]] * [[ترنتينو-آلٽو آديجي/سڊٽيرول]] * [[ٽسڪني]] * [[امبريا]] * [[وينيتو]] {{Div col end}} ''ريجوني'' ۾ 107 صوبا (''[[اٽلي جا صوبا|پرووينچي]]'') يا ميٽروپوليٽن شهر (''[[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|چِتا ميٽروپوليتاني]]'')، ۽ 7,896 ميونسپلٽيون (''[[ڪوموني]]'') شامل آهن.<ref name="tuttitalia"/> fc7pyso3h2zpqcvwybk0ajxckxkxek7 0 14235 382350 276889 2026-06-02T15:49:12Z Indus Asia 5725 /* سنڌي ٻوليءَ ۾ آرائين جي معنا */ 382350 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=نومبر 2019}} '''آرائين''' ({{lang-en|Aaraeen or Arain}})آرائين بنيادي طور ھڪ 'ڪرت' يا 'پيشو' آھي. سنڌوماٿريءَ ۾ اڪثر 'ڪرتون' يا 'پيشا' ڪٽنبن ۾ ھلندا ھئا، ان ڪري اڳتي ھلي 'ذاتيون' ٿي ويا.ڪ ذات جو نالو آهي. پنجاب ۾ ”آرائين“ ذات جا تمام گھڻا ماڻھو آباد آھن. [[سنڌ]] ۾ به آرائين وڏي انگَ ۾ رهن ٿا<ref>{{حوالو_ويب|url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%90%D9%8A%D9%86%D8%8C%20%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8%20%D8%AA%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%86|title=آرائِين، مطلب تائين {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2023-03-09}}</ref><ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آرائين%20(ذات)|title=آرائين (ذات) : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2023-03-09}}</ref>، جيڪي گھڻو ڪري درگاھ اچ شريف جا مريد آھن. آرائين عام طرح باغن ھڻڻ يا بَڪر ڀاڄي ۽ گلن پوکڻ جو ڪم ڪن. مشهور صوفي شاعر '''بلا شاهه''' (Bulla Shah)، شاهه عنايت آرائينءَ جو مريد هو.<ref>[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آرائين%20(ذات) آرائين (ذات) : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title -->]</ref> [[مھاڀارت|مها ڀارت]] (Mahabharata) جي مطابق آرائين قبيلي جو لاڳاپو <big>'''اُر'''</big> (اوڀر پنجاب) ڪورو شيترا (Kurukshetra) جنگ ۾، [[پانڊو ۽ ڪورو|ڪوروئن]] (Kauravas) جو ساٿ ڏنو هو، جن کي [[پانڊوَ|پانڊوئن]] (Pandavas) شڪست ڏني هئي. هن قبيلي جي فردن جي اکين جو ناسي ۽ سائو رنگ ٻڌائي ٿو ته اهي سامي (عرب) يا درواڙ نسل مان نه پر آريا (Arian) نسل مان آهن. انگ اکرن مطابق [[ڀارت|انڊيا]] ۾ هن وقت 21 هزار [[سک|سکَ]] آرائين (Sikh Arain) ۽ ٻه لک 87 هزار [[هندو]] آرائين (Hindu Arain) موجود آهن، جنهن مان ثابت ٿئي ٿو ته اهي [[عرب]] نسل مان نه آهن، ڇو جو قبيلي جي هڪ دفعو [[مسلمان]] ٿيڻ کان پوءِ وري [[ھندو|هندو]] ٿيڻ جي روايت موجود ڪونهي. [[مسلمان]] آرائين هڪ [[ڪروڙ]] ست [[لک|لکَ]] آهن، جيڪي پنجاب، [[سنڌ]]، [[بلوچستان]] (ڊهارڙ) ۾ آباد آهن.<ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/16951/IN Arain (Hindu traditions) in India | Joshua Project<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[https://joshuaproject.net/people_groups/16228 Arain (Muslim traditions) | Joshua Project<!-- Bot generated title -->]</ref><ref>[http://en.citizendium.org/wiki/Arain Arain - encyclopedia article - Citizendium<!-- Bot generated title -->]</ref> [//en.wikipedia.org/wiki/Krishna#Kurukshetra_War_and_Bhagavad_Gita] آرائين اصل ۾ [[سنڌي سڀيتا|سنڌو تھذيب]] جو تمام پراڻو قبيلو آھي, جنھن لاء [[شيخ اياز]] چيو هو ته، <poem><center> <blockquote>'''’عشق اسان وٽ آرائين جيئن آيو جھول ڀري، ڪو ڪيئن ڪري‘.'''- (شيخ اياز)</blockquote> </poem></center><ref>{{حوالو_ويب|url=https://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%86|title=آرائين {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2023-03-09}}</ref> == سنڌي ٻوليءَ ۾ آرائين جي معنا == [[سنڌي ٻولي]]ءَ ۾ آرائين مان مراد '''مالهيءَ''' جي طور تي پڻ ورتي ويندي آهي. اڳي بهار جي منڌ يا بست رُت ۾ [[آرائين (ڪردار)|آرائين]] ('''مالهي''') گل کڻي در در تي وڃي ماڻهن کي ڏيندا هئا. اها [[سنڌ]] ۾ بهار جي منڌ اچڻ جي رسم ۽ نياپو هوندو هو. <ref>[//sd.wiktionary.org/wiki/آرائين آرائين - Wiktionary<!-- Bot generated title -->]</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ذاتيون]] [[زمرو:سنڌ جا معاشرتي گروه]] [[زمرو:سنڌ جون ذاتيون]] [[زمرو:سنڌي ذاتيون]] bs73ghxwy8gflvwp8g3szryztecejml 0 14401 382403 329689 2026-06-02T22:48:47Z SyntaxTerror 22309 Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204).jpg restored version 382403 wikitext text/x-wiki {{Short description|رومي سلطنت ۽ عثماني سلطنت جي راڄڌاني}} هي مضمون [[رومي سلطنت|مشرقي رومي سلطنت]] ۽ [[عثماني سلطنت]] جي [[راڄڌاني شھر|راڄڌاني]] تي آهي. قسطنطنيه جي جديد شهر تي مضمون جي لاءِ ڏسو: [[استنبول]] '''قسطنطنيه''' (<small>Constantinople</small>) [[330ع]] کان<small> </small>[[395ع]] تائين [[رومي سلطنت]] ۽ سال [[395ع]] کان [[1453ع]] تائين [[بازنطيني سلطنت]] جو گادي جو هنڌ  رهيو ۽ سال [[1453ع]] ۾ سلطان محمد فاتح پاران فتح کانپوء سال [[1923ع]] تائين [[عثماني سلطنت]] جو گادي جو هنڌ رهيو. قسطنطنيه جي فتح کانپوء سلطان هن شهر جو نالو '''اسلامبول''' رکيو، جيڪو آهستي آهستي '''استنبول ۾''' تبديل ٿي ويو. ھي شهر هاڻ [[استنبول]] جي نالي سان يورپ ۽ [[ايشيا]] جي ميلاپ تي شاخ زرين ۽ مارموره سمنڊ جي ڪناري تي آباد آهي ۽ [[ترڪي|جمهوريه ترڪي]] جي راڄڌاني آهي. [[وچون دور|وچين دؤر]] ۾ يورپ جو سڀ کان وڏو شهر هو. هن زماني ۾ هن کي "<small>'''وازيليوساپولس"'''</small> (<small>'''Vasileousa Polis،'''</small> <small>'''شهرن جي راڻي'''</small>) چيو ويندو هو. [[فائل:Byzantine_Constantinople.png|thumb|بازنطيني دور جي قسطنطنيه جو نقشو]] حڪيم الامت، شاعر مشرق، [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] پنهنجي ڪلام جي مجموعي "[[بانگ درا]]" جي مشهور نظم، "بلاد اسلاميه" ۾ قسطنطنيه کي ملت اسلاميه جي دل قرار ڏنو ۽ هنن لفظن ۾ هن شهر کي خراج تحسين پيش ڪيو آهي: <div style='text-align: center;'> <small>'''خطۂ قسطنطنيہ يعني قيصر ڪا ديار<br />مهديِ امت ڪي سطوت ڪا نشانِ پائيدار<br />صورتِ خاڪِ [[حرم قدسي شريف|حرم]] يه سرزمين ڀي پاڪ هي<br />آستانِ مسند آرائي [[محمد|شہِ لولاڪ]] هي<br />نڪهتِ گل ڪي طرح پاڪيزه هي اس ڪي هوا<br />[[قبر|تربتِ]] [[ابو ايوب انصاري|ايوب انصاري]] سي آتي هي صدا<br />اي [[مسلمان]]! ملت اسلام ڪا دل هي يه شهر<br />سيڪڙون صديون ڪي [[جنگ|ڪشت و خون]] ڪا حاصل هي يه شهر'''</small> </div> == تاريخ == {{Short description|Capital of the Eastern Roman and Ottoman empires}} {{Infobox ancient site | name = قسطنطنيه<br>Constantinople | native_name = Κωνσταντινούπολις ([[يوناني ٻولي|قديم يوناني]]) <br/>Constantinopolis ([[لاطيني]]<br/>قسطنطينيه ([[عربي ٻولي|عثماني ترڪ]]) | image = Byzantine Constantinople-en.png | alt = | caption = بازنطيني دور ۾ قسطنطنيه جو نقشو (موجوده استنبول جا ضلعا "فتيح" ۽ "بي اوغلو") | map_type = Istanbul#Turkey Marmara#Turkey | map_alt = A map of Byzantine Istanbul | map_size = 275 | map_caption = قسطنطنيه يوناني نوآبادي، بازنطين جي جاء تي ٺهرايو ويو هو، جيڪو هاڻ [[استنبول]]، [[ترڪي]] سان ڄاڻايو ويندو آهي. | coordinates = {{Coord|41|00|45|N|28|58|48|E|type:city_region:TR|display=inline,title}} | location = فتيح ضلعو ۽ بي اوغلو ضلعو، [[استنبول]]، [[ترڪي]] | region = مارمره علائقو | type = شاهي، راڄڌاني شهر | part_of = {{unbulleted list|[[رومي سلطنت]]|[[بازنطيني سلطنت]]|[[رومي سلطنت|لاطيني سلطنت]]|[[عثماني سلطنت]]}} | length = | width = | area = 6 چورس ڪلوميٽر ({{cvt|6|km2}}) قسطنطنيه جي ديوارن جي اندريان جو<br>14 چورس ڪلوميٽر ({{cvt|14|km2}}) ٿيوڊوسي دور جي ديوارن جي اندريان جو | height = | builder = شهنشاهه قسطنطين اعظم | material = | built = 11 مئي 330ع | abandoned = | epochs = قديم ڪلاسيڪي دور کان وچين دؤر | cultures = {{unbulleted list|يوناني تهذيب|لاطيني تهذيب|بازنطيني تهذيب|عثماني تهذيب}} | event = قسطنطنيه جو گهيرو ۽ شهر جي زوال سميت: (1204 ۽ 1453) | occupants = | designation1 = WHS | designation1_offname = [[استنبول]] جا تاريخي علائقا | designation1_type = ثقافتي | designation1_criteria = (i), (ii), (iii), (iv) | designation1_date = 1985ع<small> (9هون سيشن)</small> | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/356 356bis] | designation1_free1name = توسيع | designation1_free1value = 2017 | designation1_free2name = پکيڙ | designation1_free2value = 765.5 هيڪٽر | designation1_free3name = يونيسڪو علائقو | designation1_free3value = يورپ ۽ اتر آمريڪا |}} قسطنطنيه (Constantinople) هڪ تاريخي شهر، جيڪو باسپورس پاڻي جي رستي تي واقع هو. اهو رومن، بازنطيني، لاطيني ۽ عثماني سلطنتن جي گاديءَ جي حيثيت سان ڪم ڪندو رهيو (330 ۽ 1922 ۾ ان جي تقدس جي وچ ۾، جڏهن ان جو نالو استنبول رکيو ويو). شروعات ۾ نئين روم جي طور تي. قسطنطنيه 324 ۾ قائم ڪيو ويو (قسطنطنيه عظيم جي دور ۾. بازنطينيه جي موجوده آبادڪاري جي جاءِ تي. ۽ 330 ۾ رومي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو). 5 صدي جي آخر ۾ مغربي رومن سلطنت جي خاتمي کان پوءِ. قسطنطنيه بازنطيني/مشرقي رومن سلطنت (330-1204؛ 1261-1453)، لاطيني سلطنت (1204-1261) ۽ عثماني سلطنت (1453-1922) جو گاديءَ جو هنڌ رهيو. ترڪي جي جنگ آزادي کان پوءِ، ترڪي جي گاديءَ جو هنڌ انقره منتقل ٿي ويو. جيتوڻيڪ شهر 1453 کان استنبول جي نالي سان مشهور هو، پر ان جو سرڪاري طور تي نالو 28 مارچ 1930 تي استنبول رکيو ويو. a historical city located on the [[Bosporus]] that served as the capital of the [[Roman Empire|Roman]], [[Byzantine Empire|Byzantine]], [[Latin Empire|Latin]] and [[Ottoman Empire|Ottoman]] empires between its consecration in 330 and 1922, when it was renamed [[Istanbul]]. Initially as [[New Rome]], Constantinople was founded in 324 during the reign of [[Constantine the Great]] on the site of the existing settlement of [[Byzantium]] and in 330 became the capital of the Roman Empire. Following the collapse of the [[Western Roman Empire]] in the late 5th century, Constantinople remained the capital of the Eastern Roman Empire (also known as the Byzantine Empire; 330–1204 and 1261–1453), the Latin Empire (1204–1261) and the Ottoman Empire (1453–1922). Following the [[Turkish War of Independence]], the Turkish capital moved to [[Ankara]]. Although the city had been known as Istanbul since 1453, it was officially renamed [[Istanbul]] on 28 March 1930. The city is today the [[List of European cities by population within city limits|largest city in Europe]], straddling the [[Bosporus strait]] and lying in both Europe and Asia, and the financial center of [[Turkey]]. In 324, following the reunification of the Eastern and Western Roman Empires, the ancient city of Byzantium was selected to serve as the new capital of the Roman Empire, and the city was renamed Nova Roma, or 'New Rome', by Emperor [[Constantine the Great]]. On 11 May 330 it was renamed Constantinople and dedicated to Constantine.<ref name="ODB">{{ODB |title=Constantinople |last=Mango |first=Cyril |author link=Cyril Mango |pages=508–512}}</ref> Constantinople is generally considered to be the center and the "cradle of Orthodox [[Christian civilization]]".<ref>{{Cite book |last=Parry |first=Ken |title=Christianity: Religions of the World |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |isbn=9781438106397 |page=139}}</ref><ref>{{Cite book |last=Parry |first=Ken |title=The Blackwell Companion to Eastern Christianity |publisher=John Wiley & Sons |year=2010 |isbn=9781444333619 |page=368}}</ref> From the mid-5th century to the early 13th century Constantinople was the largest and wealthiest city in Europe.<ref>Pounds, Norman John Greville. ''An Historical Geography of Europe, 1500–1840'', p.&nbsp;124. CUP Archive, 1979. {{ISBN|0-521-22379-2}}.</ref> The city became famous for its architectural masterpieces, such as [[Hagia Sophia]], the cathedral of the [[Eastern Orthodox Church]], which served as the seat of the [[Ecumenical Patriarchate of Constantinople|Ecumenical Patriarchate]]; the sacred [[Great Palace of Constantinople|Imperial Palace]], where the emperors lived; the [[Hippodrome of Constantinople|Hippodrome]]; the [[Golden Gate (Constantinople)|Golden Gate]] of the Land Walls; and opulent aristocratic palaces. The [[University of Constantinople]] was founded in the 5th century and contained artistic and literary treasures before it was sacked in 1204 and 1453,<ref>Janin (1964), ''[[passim]]''</ref> including its vast [[Imperial Library of Constantinople|Imperial Library]] which contained more than 100,000 volumes.<ref>{{Cite web |title=Preserving The Intellectual Heritage--Preface|url=https://www.clir.org/pubs/reports/bellagio/bellag1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020090658/https://www.clir.org/pubs/reports/bellagio/bellag1.html |archive-date=2017-10-20 |access-date=2021-06-09 |website=CLIR}}</ref> The city was the home of the [[Ecumenical Patriarch of Constantinople]] and guardian of [[Christendom]]'s holiest relics, such as the [[Crown of Thorns]] and the [[True Cross]]. [[File: Bizansist touchup.jpg|thumb|upright=1.3|Aerial view of Byzantine Constantinople and the Propontis (Sea of Marmara)]] Constantinople was famous for its massive and complex fortifications, which ranked among the most sophisticated defensive architecture of [[Classical antiquity|antiquity]]. The [[Theodosian Walls]] consisted of a double wall lying about {{convert|2|km||abbr=out}} to the west of the first wall and a moat with palisades in front.<ref>{{Cite book |last=Treadgold |first=Warren |url=https://archive.org/details/historybyzantine00trea_749 |title=A History of Byzantine State and Society |publisher=Stanford University Press |year=1997 |location=Stanford, CA |page=[https://archive.org/details/historybyzantine00trea_749/page/n107 89] |url-access=limited}}</ref> Constantinople's location between the [[Golden Horn]] and the [[Sea of Marmara]] reduced the land area that needed defensive walls. The city was built intentionally to rival [[Ancient Rome|Rome]], and it was claimed that several elevations within its walls matched Rome's 'seven hills'.<ref>[[John Julius Norwich]] writes: "To identity them all needs a good deal more credulity and imagination than is required for their Roman counterparts." ''Byzantium: The Early Centuries'' (1989), Guildhall Publishing, p. 76n</ref> The impenetrable defenses enclosed magnificent palaces, domes, and towers, the result of prosperity Constantinople achieved as the gateway between two continents ([[Europe]] and [[Asia]]) and two seas (the Mediterranean and the Black Sea). Although besieged on numerous occasions by various armies, the defenses of Constantinople proved impenetrable for nearly nine hundred years. In 1204, however, the armies of the [[Fourth Crusade]] took and devastated the city, and for six decades its inhabitants resided under [[Latin occupation]] in a dwindling and depopulated city. In 1261, the Byzantine Emperor [[Michael VIII Palaiologos]] liberated the city, and after the restoration under the [[Palaiologos]] dynasty it enjoyed a partial recovery. With the advent of the Ottoman Empire in 1299, the Byzantine Empire began to lose territories, and the city began to lose population. By the early 15th century, the Byzantine Empire was reduced to just Constantinople and its environs, along with the territories of the despotate of [[Morea]], in [[Peloponnese]], Greece, making it an enclave inside the Ottoman Empire. The city was finally [[Fall of Constantinople|besieged and conquered]] by the Ottoman Empire in 1453, remaining under its control until the early 20th century, after which it was renamed Istanbul under the Empire's [[successor state]], Turkey. == مختلف نالا == تاريخ ۾ قسطنطنيه ڪيترائي نالا اختيار ڪيا جن مان بازنطين، نووا روما (نئون روم)، قسطنطنيه ۽ اسلامبول مشهور آهن. == بنياد == [[فائل:Walls_of_Constantinople.JPG|thumb|وچين دؤر ۾ قائم ڪيل شهر جي فصيل]] سال 667 ق.م. ۾ يونان جي وسعت جي ابتدائي ڏينهن ۾ شهر جو بنياد وڌو ويو ۽ ان وقت شهر کي ان جي باني، بائزس جي نالي تي بازنطين جو نالو ڏنو ويو. 11 مئي [[330ع]] تي شهنشاهه روم، قسطنطين (<small>'''Constantine'''</small>) طرفان هن جڳھ تي نئين شهر جي تعمير کانپوء هن کي قسطنطنيه جو نالو ڏنو ويو. سال 363ع کان رومي سلطنت جي ٻن حصن ۾ ورهاست جي ڪري قسطنطنيه جي اهميت ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو۔ سال 376ع ۾ جنگ ادرنه ۾ رومي فوجن جي هٿان بدترين شڪست کانپوء، شهنشاهه [[ٿيوڊوسس]] شهر کي 60 فوٽ اچي ٽن فصيلن ۾ بند ڪرائي ڇڏيو. ان فصيل جي مضبوطي جو اندازو هن ڳالھ مان لڳائي سگھجي ٿو ته [[بارود|بارود جي ايجاد]] تائين، ڪو به انکي ڀڃڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو. شاهه ٿيودوسس 27 فيبروري 425ع ۾ شهر ۾ يونيورسٽي به قائم ڪيائين. 7هين صدي ۾ وچ ايشيا جي آوار قبيلي (Avars) ۽ پوء بلغار قبيلو (Vulgars) [[بلقان]] جي وڏي حصي کي تباھه ڪري ڇڏيو ۽ اولهه کان قسطنطنيه جي لاءِ وڏو خطرو بڻجي ويو. هن ئي وقت سان [[ساساني سلطنت]] اوڀر ۾ [[مصر]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]، [[ليوانت (سر زمين شام)|سر زمين شام]] ۽ [[آرمينيا]] تي قبضو ڪري ورتو. ان مو قعي تي روم شاهه هرقل اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ علائقي کي [[يونانيت|يوناني تهذيب]] جو رنگ ڏيڻ شروع ڪيو ۽ [[لاطيني|لاطيني ٻولي]] جي جاء تي [[يوناني ٻولي]] کي قومي ٻولي قرار ڏنو ويو. هرقل، [[فارس صوبو|فارس جي سلطنت]] جي خلاف پنھنجي تاريخي مهم جو آغاز ڪيو ۽ انهن کي عظيم شڪست ڏني، سال 627ع تائين تمام علائقا واپس وٺي ڇڏيا. ان دوران [[اسلام]] قبول ڪرڻ وارن [[عرب|عربن]] جي طاقت اڀري، جنهن فارس ۾ ساساني سلطنت جو خاتمو ڪرڻ کانپوء، بازنطيني سلطنت کان [[ميسوپوٽيميا|بين النهرين]] (Mesopotamia)، سر زمين شام، مصر ۽ [[آفريڪا]] جا علائقا کٽي ورتا. == اسلامي لشڪر پاران محاصرا == خلافت جي دور ۾، اسلامي لشڪر ٻه ڀيرا، 674ع ۽ 717ع ۾ قسطنطنيه جو محاصرو ڪيو۔ ٻيو محاصرو زميني ۽ سامونڊي ٻنهي رستن سان ڪيو ويو، پر ٻنهي ۾ فتح ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو. ان ۾ ناڪامي سان قسطنطنيه جي رومي سلطنت کي هڪ نئين زندگي ملي ۽ مسيحي انکي اسلام جي خلاف عيسائيت جي فتح سان تعبير ڪندا آهن. يارهين صدي ۾ بازنطيني سلطنت ڍيري ڍيري زوال ڏانهن وڃڻ لڳي، خاص ڪري ملازڪرت جي جنگ، جن ۾ سلجوق سلطان، الپ ارسلان جي هٿان تاريخي شڪست کانپوء رومي شهنشاه، رومانوس چوٿين کي گرفتار ڪيو ويو ۽ پوء ڪجهه شرطن تي آزاد ڪيو ويو. موٽن تي رومي فوج، شهنشاهه رومانوس کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ نئين حڪمران، مائيڪل اٺيين، ڊوڪاڪس سلجوقين کي خراج ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. جنهن جي جواب ۾ ترڪ فوجون چڙھائي ڪندي [[اناطوليا]] جو وڏو حصو فتح ڪري ورتو ۽ بازنطيني سلطنت جي 30 هزار چورس ميل وڏي علائقي کي هميش لاء وڃائي ڇڏي. == صليبي فوجن جي هٿان تباهي == [[فائل:Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204).jpg|thumb|صليبي فوجن جو قسطنطنيه ۾ داخلو - يوجين ڊي لئڪروئڪس (1840ع) پاران ]] [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جي دوران 13 اپريل 1204ع تي صليبي فوجون شهر قسطنطنيه تي قبضو ڪري ورتو ۽ شهر کي سخت نقصان پهتايون. سال 1261ع ۾ بزنطیني فوجون مائيڪل پيلولوگس جي زير نگراني لاطيني حڪمران بالڊون ٻئين کان قسطنطنيه واپس حاصل ڪري ورتو. == ترڪن پاران قسطنطنيه جي فتح == <small>مڪمل مضمون جي لاءِ ڏسو [[فتح قسطنطنيه]]</small> 29 مئي 1453ع تي عثماني سلطنت جي سلطان محمد فاتح جي هٿان بازنطيني سلطنت سان گڏ شاهه قسطنطين يارهن جي اقتدار جو به خاتمو ٿي ويو ۽ قسطنطنيه اسلامي دنيا جي مرڪز جي طور تي اڀريو. مرڪزي گرجا، آيا صوفيا کي مسجد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ شهر ۾ مسيحين کي پرامن طور تي رهڻ جي کليل اجازت ڏني وئي. قسطنطنيه جي فتح اسلامي تاريخ جو هڪ سنهري باب آهي، جڏهن ته عيسائي انکي "قسطنطنيه جي زوال" (Fall of Constantinople) جي نالي سان ياد ڪندا آهن. == قسطنطنيه کان استنبول == شهر 470 سالن تائين [[عثماني سلطنت|سلطنت عثمانيه]] جي گادي جو هنڌ رهيو. سال 1923ع ۾ [[ڪمال اتاترڪ|مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] [[انقره]] کي نئين ترڪ جمهوريه جي گادي جو هنڌ قرار ڏنو، قسطنطنيه جو نالو تبديل ڪري، [[استنبول]] رکي ڇڏيو. == لاڳاپيل مضمون == [[بازنطيني سلطنت]] [[عثماني سلطنت|سلطنت عثمانيه]] [[سلطان محمد|سلطان محمد فاتح]] [[استنبول]] [[ڪمال اتاترڪ]] == خارجي ڳنڍڻا == [http://www.pallasweb.com/pantokrator/ قسطنطنيه جون يادگار اڏاوتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060218051306/http://www.pallasweb.com/pantokrator/ |date=2006-02-18 }} [http://www.pallasweb.com/deesis/ اياصوفيه جي ڪاشي ڪاري] [http://www.istan-bul.org/ نقشو، دلچسپ جڳهن جي نشاندهي سان گڏ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061109213540/http://www.istan-bul.org/ |date=2006-11-09 }} [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:ترڪي جي تاريخ]] [[زمرو:ترڪي ۾ تاريخي علائقا]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] ==حوالا== {{حوالا}} dgjvcsrajuqblcfqv00z3iv9bajbbzk 382521 382403 2026-06-03T10:55:19Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 382521 wikitext text/x-wiki {{Short description|رومي سلطنت ۽ عثماني سلطنت جي راڄڌاني}} هي مضمون [[رومي سلطنت|مشرقي رومي سلطنت]] ۽ [[عثماني سلطنت]] جي [[راڄڌاني شھر|راڄڌاني]] تي آهي. قسطنطنيه جي جديد شهر تي مضمون جي لاءِ ڏسو: [[استنبول]] '''قسطنطنيه''' (<small>Constantinople</small>) [[330ع]] کان<small> </small>[[395ع]] تائين [[رومي سلطنت]] ۽ سال [[395ع]] کان [[1453ع]] تائين [[بازنطيني سلطنت]] جو گادي جو هنڌ  رهيو ۽ سال [[1453ع]] ۾ سلطان محمد فاتح پاران فتح کانپوء سال [[1923ع]] تائين [[عثماني سلطنت]] جو گادي جو هنڌ رهيو. قسطنطنيه جي فتح کانپوء سلطان هن شهر جو نالو '''اسلامبول''' رکيو، جيڪو آهستي آهستي '''استنبول ۾''' تبديل ٿي ويو. ھي شهر هاڻ [[استنبول]] جي نالي سان يورپ ۽ [[ايشيا]] جي ميلاپ تي شاخ زرين ۽ مارموره سمنڊ جي ڪناري تي آباد آهي ۽ [[ترڪي|جمهوريه ترڪي]] جي راڄڌاني آهي. [[وچون دور|وچين دؤر]] ۾ يورپ جو سڀ کان وڏو شهر هو. هن زماني ۾ هن کي "<small>'''وازيليوساپولس"'''</small> (<small>'''Vasileousa Polis،'''</small> <small>'''شهرن جي راڻي'''</small>) چيو ويندو هو. [[فائل:Byzantine_Constantinople.png|thumb|بازنطيني دور جي قسطنطنيه جو نقشو]] حڪيم الامت، شاعر مشرق، [[محمد اقبال|علامه محمد اقبال]] پنهنجي ڪلام جي مجموعي "[[بانگ درا]]" جي مشهور نظم، "بلاد اسلاميه" ۾ قسطنطنيه کي ملت اسلاميه جي دل قرار ڏنو ۽ هنن لفظن ۾ هن شهر کي خراج تحسين پيش ڪيو آهي: <div style='text-align: center;'> <small>'''خطۂ قسطنطنيہ يعني قيصر ڪا ديار<br />مهديِ امت ڪي سطوت ڪا نشانِ پائيدار<br />صورتِ خاڪِ [[حرم قدسي شريف|حرم]] يه سرزمين ڀي پاڪ هي<br />آستانِ مسند آرائي [[محمد|شہِ لولاڪ]] هي<br />نڪهتِ گل ڪي طرح پاڪيزه هي اس ڪي هوا<br />[[قبر|تربتِ]] [[ابو ايوب انصاري|ايوب انصاري]] سي آتي هي صدا<br />اي [[مسلمان]]! ملت اسلام ڪا دل هي يه شهر<br />سيڪڙون صديون ڪي [[جنگ|ڪشت و خون]] ڪا حاصل هي يه شهر'''</small> </div> == تاريخ == {{Short description|Capital of the Eastern Roman and Ottoman empires}} {{Infobox ancient site | name = قسطنطنيه<br>Constantinople | native_name = Κωνσταντινούπολις ([[يوناني ٻولي|قديم يوناني]]) <br/>Constantinopolis ([[لاطيني]]<br/>قسطنطينيه ([[عربي ٻولي|عثماني ترڪ]]) | image = Byzantine Constantinople-en.png | alt = | caption = بازنطيني دور ۾ قسطنطنيه جو نقشو (موجوده استنبول جا ضلعا "فتيح" ۽ "بي اوغلو") | map_type = Istanbul#Turkey Marmara#Turkey | map_alt = A map of Byzantine Istanbul | map_size = 275 | map_caption = قسطنطنيه يوناني نوآبادي، بازنطين جي جاء تي ٺهرايو ويو هو، جيڪو هاڻ [[استنبول]]، [[ترڪي]] سان ڄاڻايو ويندو آهي. | coordinates = {{Coord|41|00|45|N|28|58|48|E|type:city_region:TR|display=inline,title}} | location = فتيح ضلعو ۽ بي اوغلو ضلعو، [[استنبول]]، [[ترڪي]] | region = مارمره علائقو | type = شاهي، راڄڌاني شهر | part_of = {{unbulleted list|[[رومي سلطنت]]|[[بازنطيني سلطنت]]|[[رومي سلطنت|لاطيني سلطنت]]|[[عثماني سلطنت]]}} | length = | width = | area = 6 چورس ڪلوميٽر ({{cvt|6|km2}}) قسطنطنيه جي ديوارن جي اندريان جو<br>14 چورس ڪلوميٽر ({{cvt|14|km2}}) ٿيوڊوسي دور جي ديوارن جي اندريان جو | height = | builder = شهنشاهه قسطنطين اعظم | material = | built = 11 مئي 330ع | abandoned = | epochs = قديم ڪلاسيڪي دور کان وچين دؤر | cultures = {{unbulleted list|يوناني تهذيب|لاطيني تهذيب|بازنطيني تهذيب|عثماني تهذيب}} | event = قسطنطنيه جو گهيرو ۽ شهر جي زوال سميت: (1204 ۽ 1453) | occupants = | designation1 = WHS | designation1_offname = [[استنبول]] جا تاريخي علائقا | designation1_type = ثقافتي | designation1_criteria = (i), (ii), (iii), (iv) | designation1_date = 1985ع<small> (9هون سيشن)</small> | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/356 356bis] | designation1_free1name = توسيع | designation1_free1value = 2017 | designation1_free2name = پکيڙ | designation1_free2value = 765.5 هيڪٽر | designation1_free3name = يونيسڪو علائقو | designation1_free3value = يورپ ۽ اتر آمريڪا |}} قسطنطنيه (Constantinople) هڪ تاريخي شهر، جيڪو باسپورس پاڻي جي رستي تي واقع هو. اهو رومن، بازنطيني، لاطيني ۽ عثماني سلطنتن جي گاديءَ جي حيثيت سان ڪم ڪندو رهيو (330 ۽ 1922 ۾ ان جي تقدس جي وچ ۾، جڏهن ان جو نالو استنبول رکيو ويو). شروعات ۾ نئين روم جي طور تي. قسطنطنيه 324 ۾ قائم ڪيو ويو (قسطنطنيه عظيم جي دور ۾. بازنطينيه جي موجوده آبادڪاري جي جاءِ تي. ۽ 330 ۾ رومي سلطنت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو). 5 صدي جي آخر ۾ مغربي رومن سلطنت جي خاتمي کان پوءِ. قسطنطنيه بازنطيني/مشرقي رومن سلطنت (330-1204؛ 1261-1453)، لاطيني سلطنت (1204-1261) ۽ عثماني سلطنت (1453-1922) جو گاديءَ جو هنڌ رهيو. ترڪي جي جنگ آزادي کان پوءِ، ترڪي جي گاديءَ جو هنڌ انقره منتقل ٿي ويو. جيتوڻيڪ شهر 1453 کان استنبول جي نالي سان مشهور هو، پر ان جو سرڪاري طور تي نالو 28 مارچ 1930 تي استنبول رکيو ويو. a historical city located on the [[Bosporus]] that served as the capital of the [[Roman Empire|Roman]], [[Byzantine Empire|Byzantine]], [[Latin Empire|Latin]] and [[Ottoman Empire|Ottoman]] empires between its consecration in 330 and 1922, when it was renamed [[Istanbul]]. Initially as [[New Rome]], Constantinople was founded in 324 during the reign of [[Constantine the Great]] on the site of the existing settlement of [[Byzantium]] and in 330 became the capital of the Roman Empire. Following the collapse of the [[Western Roman Empire]] in the late 5th century, Constantinople remained the capital of the Eastern Roman Empire (also known as the Byzantine Empire; 330–1204 and 1261–1453), the Latin Empire (1204–1261) and the Ottoman Empire (1453–1922). Following the [[Turkish War of Independence]], the Turkish capital moved to [[Ankara]]. Although the city had been known as Istanbul since 1453, it was officially renamed [[Istanbul]] on 28 March 1930. The city is today the [[List of European cities by population within city limits|largest city in Europe]], straddling the [[Bosporus strait]] and lying in both Europe and Asia, and the financial center of [[Turkey]]. In 324, following the reunification of the Eastern and Western Roman Empires, the ancient city of Byzantium was selected to serve as the new capital of the Roman Empire, and the city was renamed Nova Roma, or 'New Rome', by Emperor [[Constantine the Great]]. On 11 May 330 it was renamed Constantinople and dedicated to Constantine.<ref name="ODB">{{ODB |title=Constantinople |last=Mango |first=Cyril |author link=Cyril Mango |pages=508–512}}</ref> Constantinople is generally considered to be the center and the "cradle of Orthodox [[Christian civilization]]".<ref>{{Cite book |last=Parry |first=Ken |title=Christianity: Religions of the World |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |isbn=9781438106397 |page=139}}</ref><ref>{{Cite book |last=Parry |first=Ken |title=The Blackwell Companion to Eastern Christianity |publisher=John Wiley & Sons |year=2010 |isbn=9781444333619 |page=368}}</ref> From the mid-5th century to the early 13th century Constantinople was the largest and wealthiest city in Europe.<ref>Pounds, Norman John Greville. ''An Historical Geography of Europe, 1500–1840'', p.&nbsp;124. CUP Archive, 1979. {{ISBN|0-521-22379-2}}.</ref> The city became famous for its architectural masterpieces, such as [[Hagia Sophia]], the cathedral of the [[Eastern Orthodox Church]], which served as the seat of the [[Ecumenical Patriarchate of Constantinople|Ecumenical Patriarchate]]; the sacred [[Great Palace of Constantinople|Imperial Palace]], where the emperors lived; the [[Hippodrome of Constantinople|Hippodrome]]; the [[Golden Gate (Constantinople)|Golden Gate]] of the Land Walls; and opulent aristocratic palaces. The [[University of Constantinople]] was founded in the 5th century and contained artistic and literary treasures before it was sacked in 1204 and 1453,<ref>Janin (1964), ''[[passim]]''</ref> including its vast [[Imperial Library of Constantinople|Imperial Library]] which contained more than 100,000 volumes.<ref>{{Cite web |title=Preserving The Intellectual Heritage--Preface|url=https://www.clir.org/pubs/reports/bellagio/bellag1/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171020090658/https://www.clir.org/pubs/reports/bellagio/bellag1.html |archive-date=2017-10-20 |access-date=2021-06-09 |website=CLIR}}</ref> The city was the home of the [[Ecumenical Patriarch of Constantinople]] and guardian of [[Christendom]]'s holiest relics, such as the [[Crown of Thorns]] and the [[True Cross]]. [[File: Bizansist touchup.jpg|thumb|upright=1.3|Aerial view of Byzantine Constantinople and the Propontis (Sea of Marmara)]] Constantinople was famous for its massive and complex fortifications, which ranked among the most sophisticated defensive architecture of [[Classical antiquity|antiquity]]. The [[Theodosian Walls]] consisted of a double wall lying about {{convert|2|km||abbr=out}} to the west of the first wall and a moat with palisades in front.<ref>{{Cite book |last=Treadgold |first=Warren |url=https://archive.org/details/historybyzantine00trea_749 |title=A History of Byzantine State and Society |publisher=Stanford University Press |year=1997 |location=Stanford, CA |page=[https://archive.org/details/historybyzantine00trea_749/page/n107 89] |url-access=limited}}</ref> Constantinople's location between the [[Golden Horn]] and the [[Sea of Marmara]] reduced the land area that needed defensive walls. The city was built intentionally to rival [[Ancient Rome|Rome]], and it was claimed that several elevations within its walls matched Rome's 'seven hills'.<ref>[[John Julius Norwich]] writes: "To identity them all needs a good deal more credulity and imagination than is required for their Roman counterparts." ''Byzantium: The Early Centuries'' (1989), Guildhall Publishing, p. 76n</ref> The impenetrable defenses enclosed magnificent palaces, domes, and towers, the result of prosperity Constantinople achieved as the gateway between two continents ([[Europe]] and [[Asia]]) and two seas (the Mediterranean and the Black Sea). Although besieged on numerous occasions by various armies, the defenses of Constantinople proved impenetrable for nearly nine hundred years. In 1204, however, the armies of the [[Fourth Crusade]] took and devastated the city, and for six decades its inhabitants resided under [[Latin occupation]] in a dwindling and depopulated city. In 1261, the Byzantine Emperor [[Michael VIII Palaiologos]] liberated the city, and after the restoration under the [[Palaiologos]] dynasty it enjoyed a partial recovery. With the advent of the Ottoman Empire in 1299, the Byzantine Empire began to lose territories, and the city began to lose population. By the early 15th century, the Byzantine Empire was reduced to just Constantinople and its environs, along with the territories of the despotate of [[Morea]], in [[Peloponnese]], Greece, making it an enclave inside the Ottoman Empire. The city was finally [[Fall of Constantinople|besieged and conquered]] by the Ottoman Empire in 1453, remaining under its control until the early 20th century, after which it was renamed Istanbul under the Empire's [[successor state]], Turkey. == مختلف نالا == تاريخ ۾ قسطنطنيه ڪيترائي نالا اختيار ڪيا جن مان بازنطين، نووا روما (نئون روم)، قسطنطنيه ۽ اسلامبول مشهور آهن. == بنياد == [[فائل:Walls_of_Constantinople.JPG|thumb|وچين دؤر ۾ قائم ڪيل شهر جي فصيل]] سال 667 ق.م. ۾ يونان جي وسعت جي ابتدائي ڏينهن ۾ شهر جو بنياد وڌو ويو ۽ ان وقت شهر کي ان جي باني، بائزس جي نالي تي بازنطين جو نالو ڏنو ويو. 11 مئي [[330ع]] تي شهنشاهه روم، قسطنطين (<small>'''Constantine'''</small>) طرفان هن جڳھ تي نئين شهر جي تعمير کانپوء هن کي قسطنطنيه جو نالو ڏنو ويو. سال 363ع کان رومي سلطنت جي ٻن حصن ۾ ورهاست جي ڪري قسطنطنيه جي اهميت ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو۔ سال 376ع ۾ جنگ ادرنه ۾ رومي فوجن جي هٿان بدترين شڪست کانپوء، شهنشاهه [[ٿيوڊوسس]] شهر کي 60 فوٽ اچي ٽن فصيلن ۾ بند ڪرائي ڇڏيو. ان فصيل جي مضبوطي جو اندازو هن ڳالھ مان لڳائي سگھجي ٿو ته [[بارود|بارود جي ايجاد]] تائين، ڪو به انکي ڀڃڻ ۾ ڪامياب نه ٿيو. شاهه ٿيودوسس 27 فيبروري 425ع ۾ شهر ۾ يونيورسٽي به قائم ڪيائين. 7هين صدي ۾ وچ ايشيا جي آوار قبيلي (Avars) ۽ پوء بلغار قبيلو (Vulgars) [[بلقان]] جي وڏي حصي کي تباھه ڪري ڇڏيو ۽ اولهه کان قسطنطنيه جي لاءِ وڏو خطرو بڻجي ويو. هن ئي وقت سان [[ساساني سلطنت]] اوڀر ۾ [[مصر]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]، [[ليوانت (سر زمين شام)|سر زمين شام]] ۽ [[آرمينيا]] تي قبضو ڪري ورتو. ان مو قعي تي روم شاهه هرقل اقتدار تي قبضو ڪيو ۽ علائقي کي [[يونانيت|يوناني تهذيب]] جو رنگ ڏيڻ شروع ڪيو ۽ [[لاطيني|لاطيني ٻولي]] جي جاء تي [[يوناني ٻولي]] کي قومي ٻولي قرار ڏنو ويو. هرقل، [[فارس صوبو|فارس جي سلطنت]] جي خلاف پنھنجي تاريخي مهم جو آغاز ڪيو ۽ انهن کي عظيم شڪست ڏني، سال 627ع تائين تمام علائقا واپس وٺي ڇڏيا. ان دوران [[اسلام]] قبول ڪرڻ وارن [[عرب|عربن]] جي طاقت اڀري، جنهن فارس ۾ ساساني سلطنت جو خاتمو ڪرڻ کانپوء، بازنطيني سلطنت کان [[ميسوپوٽيميا|بين النهرين]] (Mesopotamia)، سر زمين شام، مصر ۽ [[آفريڪا]] جا علائقا کٽي ورتا. == اسلامي لشڪر پاران محاصرا == خلافت جي دور ۾، اسلامي لشڪر ٻه ڀيرا، 674ع ۽ 717ع ۾ قسطنطنيه جو محاصرو ڪيو۔ ٻيو محاصرو زميني ۽ سامونڊي ٻنهي رستن سان ڪيو ويو، پر ٻنهي ۾ فتح ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو. ان ۾ ناڪامي سان قسطنطنيه جي رومي سلطنت کي هڪ نئين زندگي ملي ۽ مسيحي انکي اسلام جي خلاف عيسائيت جي فتح سان تعبير ڪندا آهن. يارهين صدي ۾ بازنطيني سلطنت ڍيري ڍيري زوال ڏانهن وڃڻ لڳي، خاص ڪري ملازڪرت جي جنگ، جن ۾ سلجوق سلطان، الپ ارسلان جي هٿان تاريخي شڪست کانپوء رومي شهنشاه، رومانوس چوٿين کي گرفتار ڪيو ويو ۽ پوء ڪجهه شرطن تي آزاد ڪيو ويو. موٽن تي رومي فوج، شهنشاهه رومانوس کي قتل ڪري ڇڏيو ۽ نئين حڪمران، مائيڪل اٺيين، ڊوڪاڪس سلجوقين کي خراج ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو. جنهن جي جواب ۾ ترڪ فوجون چڙھائي ڪندي [[اناطوليا]] جو وڏو حصو فتح ڪري ورتو ۽ بازنطيني سلطنت جي 30 هزار چورس ميل وڏي علائقي کي هميش لاء وڃائي ڇڏي. == صليبي فوجن جي هٿان تباهي == [[فائل:Prise de Constantinople par les croisés (12 avril 1204).jpg|thumb|صليبي فوجن جو قسطنطنيه ۾ داخلو - يوجين ڊي لئڪروئڪس (1840ع) پاران ]] [[صليبي جنگيون|صليبي جنگن]] جي دوران 13 اپريل 1204ع تي صليبي فوجون شهر قسطنطنيه تي قبضو ڪري ورتو ۽ شهر کي سخت نقصان پهتايون. سال 1261ع ۾ بزنطیني فوجون مائيڪل پيلولوگس جي زير نگراني لاطيني حڪمران بالڊون ٻئين کان قسطنطنيه واپس حاصل ڪري ورتو. == ترڪن پاران قسطنطنيه جي فتح == <small>مڪمل مضمون جي لاءِ ڏسو [[فتح قسطنطنيه]]</small> 29 مئي 1453ع تي عثماني سلطنت جي سلطان محمد فاتح جي هٿان بازنطيني سلطنت سان گڏ شاهه قسطنطين يارهن جي اقتدار جو به خاتمو ٿي ويو ۽ قسطنطنيه اسلامي دنيا جي مرڪز جي طور تي اڀريو. مرڪزي گرجا، آيا صوفيا کي مسجد ۾ تبديل ڪيو ويو ۽ شهر ۾ مسيحين کي پرامن طور تي رهڻ جي کليل اجازت ڏني وئي. قسطنطنيه جي فتح اسلامي تاريخ جو هڪ سنهري باب آهي، جڏهن ته عيسائي انکي "قسطنطنيه جي زوال" (Fall of Constantinople) جي نالي سان ياد ڪندا آهن. == قسطنطنيه کان استنبول == شهر 470 سالن تائين [[عثماني سلطنت|سلطنت عثمانيه]] جي گادي جو هنڌ رهيو. سال 1923ع ۾ [[ڪمال اتاترڪ|مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ]] [[انقره]] کي نئين ترڪ جمهوريه جي گادي جو هنڌ قرار ڏنو، قسطنطنيه جو نالو تبديل ڪري، [[استنبول]] رکي ڇڏيو. == لاڳاپيل مضمون == [[بازنطيني سلطنت]] [[عثماني سلطنت|سلطنت عثمانيه]] [[سلطان محمد|سلطان محمد فاتح]] [[استنبول]] [[ڪمال اتاترڪ]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [http://www.pallasweb.com/pantokrator/ قسطنطنيه جون يادگار اڏاوتون] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060218051306/http://www.pallasweb.com/pantokrator/ |date=2006-02-18 }} [http://www.pallasweb.com/deesis/ اياصوفيه جي ڪاشي ڪاري] [http://www.istan-bul.org/ نقشو، دلچسپ جڳهن جي نشاندهي سان گڏ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061109213540/http://www.istan-bul.org/ |date=2006-11-09 }} [[زمرو:تاريخي علائقا]] [[زمرو:ترڪي جي تاريخ]] [[زمرو:ترڪي ۾ تاريخي علائقا]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ترڪي ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] ==حوالا== {{حوالا}} llav8d78ao28ftlks0jcss20ovuynie 0 32127 382381 237131 2026-06-02T20:11:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 382381 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Bhubaneswar | native_name = ଭୁବନେଶ୍ୱର | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Udayagiri caves from Khandagiri hill.jpg | photo2a = Lingaraj temple Bhubaneswar 11007.jpg | photo2b = Rajarani Temple 2.jpg | photo3a = Nandankanan, Bhubaneswar, Odisha.jpg | photo3b = White Pagoda Dhauligiri India.JPG | photo4a = Ksomcampus.jpg | photo4b = Cvrce campus (3).jpg | photo5a = | size = 300 | position = right | color = transparent | text = From Top; Left to Right: [[Udayagiri and Khandagiri Caves]], [[Lingaraj Temple]], [[Rajarani Temple]], [[Nandankanan Zoological Park]], [[Dhauli|Dhauli Shanti Stupa]], [[KIIT School of Management, Bhubaneswar|KIIT School of Management]], [[C. V. Raman College of Engineering, Bhubaneshwar|C. V. Raman College of Engineering]] and [[Biju Patnaik International Airport]] }} | image_alt = | image_caption = | nickname = Temple City of India <br> Smart City of India | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Odisha#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 20.27 | latNS = N | longd = 85.84 | longEW = E | coordinates_region = IN-OR | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = State | subdivision_name1 = [[Odisha]] | subdivision_type2 = [[List of districts of Odisha|District]] | subdivision_name2 = [[Khordha district|Khordha]] | established_title = | established_date = 1948 | founder = | named_for = Lord Shiva's name: Bhubaneswar | leader_party = [[Biju Janata Dal|BJD]] | government_type = [[Mayor–council government|Mayor–Council]] | governing_body = [[Bhubaneswar Municipal Corporation|Bhubaneswar Municipal Corporation (BMC)]] | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = Anant Narayan Jena | leader_title1 = Municipal Commissioner | leader_name1 = Krishan Kumar ([[Indian Administrative Service|IAS]]) | leader_title2 = [[Police commissioner]] | leader_name2 = Shri Yogesh Bahadur Khurania ([[Indian Police Service|IPS]]) | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 422 | area_metro_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 45 | population_total = 837,456 | population_as_of = 2011 | population_rank = [[List of cities in India by population|60]] | population_density_km2 = 2131.37 | population_metro = 881,988 | population_metro_footnotes = | population_demonym = Bhubaneswariya | population_footnotes =<ref name="pop">{{cite web|title=Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|publisher=Census of India, Government of India|accessdate=2 November 2011}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Odia language|Odia]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 751xxx | area_code_type = Telephone code | area_code = 0674 | registration_plate = '''OD-02 & OD-33''' (OR-02 before 2013) | blank_name_sec1 = [[UN/LOCODE]] | blank_info_sec1 = IN BBI | website = {{URL|www.bmc.gov.in/}} | footnotes = }}'''''ڀوبينسور''' ({{lang-en|Bhubaneswar}}) [[اوڙيسا]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ [[هندستان]] جي وڏن شهرن مان آهي، جيڪو 15” 210 اتر ويڪرائي ڦاڪ 850 15’ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، سمنڊ جي سطح کان 45 ميٽر اوچائي تي واقع آهي. هي شهر مذهبي اڏاوتن، خاص طور تي مندرن جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشهور آهي.''<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%80%D9%88%D8%A8%D9%8A%D9%86%D8%B3%D9%88%D8%B1 ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٻيون.''] ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''</ref> == ''تاريخ'' == ''هن وقت به هتي 500 مندر سالم حالت ۾ موجود آهن. ٽي هزار سال پراڻي تاريخ رکندڙ هي شهر ڪنهن سمي ڪلنگا جي گاديءَ جو هنڌ هو. هتي ئي اشوڪ اعظم ۽ ڪلنگا جي وچ ۾ 200 ق. م ۾ تاريخي جنگ لڳ هئي، جنهن جي نتيجي ۾ اشوڪا جي سلطنت قائم ٿي. هي پراڻي زماني ۾ ’اوڏر ديش‘ ڪري سڏبو هو. ڀوبينسور کان 8 ڪلوميٽرن جي پنڌ تي دائولي گري (Dhauligiri) نالي ماڳ آهي، جتي اشوڪ اعظم سان 261 ق. م ۾ وڏي جنگ لڳي هئي. انهي جنگ ۾ تمام گهڻا ماڻهو مارجي ويا هئا. اها رتوڇاڻ ڏسي اشوڪ اعظم کي جنگ کان نفرت ٿي پئي، حالانڪه هُو فاتح هو، پر پوءِ انساني رت جي هن راند کي نفرت جي نگاهه سان ڏسندي ٻڌ ڌرم اختيار ڪيائين.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''حال'' == ''هن وقت هندستان جو تمام وڏو صنعتي شهر ليکيو وڃي ٿو. جڏهن ته ڪمپيوٽر ٽيڪنالاجيءَ جي حوالي سان هي شهر هندستان جي ڀوپال، حيدرآباد ۽ لڌيانه کان پوءِ وڏي ۾ وڏو شهر ليکجي ٿو. ورلڊ بئنڪ جي رپورٽ موجب ڪاروباري لحاظ کان هندستان جو ٽيون نمبر وڏو شهر آهي. هتي ڪيترائي صنعتي پارڪ (Parks) قائم ڪيل آهن. جن مان آءِ. ٽي پارڪ (I.T. Park)، انفو سسٽم ۽ سٽيام ڪمپيوٽر سروس لميٽڊ، ايڪسپورٽ پروموشن انڊسٽريل پارڪ (EPIP) وغيره مشهور آهن. کنداگري (Khandagiri) جي ڀرسان قائم ڪيل آءِ. ٽي. پارڪ ۾ 5000 ماڻهو هڪ ئي وقت تربيت وٺي سگهن ٿا. هن شهر کي پنهنجي الڳ ريلوي اسٽيشن آهي، جڏهن ته بجو پاتنيڪ (Biju Patnak) نالي سان هڪ ايئرپورٽ به آهي. ريل توڙي هوائي رستي سان هي شهر هندستان جي سڀني وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي. تعليمي لحاظ کان هتي هيٺيان ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. (1) زاويئر انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ (Xavier Institute of Management) سڄي هندستان جو مينيجمينٽ جو وڏو ادارو آهي. (2) اٽڪال (Utkal) يونيورسٽي، (3) دي انسٽيٽوٽ آف فزڪس، (4) انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، (5) نيشنل انسٽيٽيوٽ آف سائنس ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ (NISER)، (6)انسٽيٽيوٽ آف ميٿيميٽڪس اينڊ ايپليڪيشنس (IMA)، (7) آءِ. ٽي. ڀوبينسور، (8) اوڙيسا يونيورسٽي آف ايگريڪلچر اينڊ ٽيڪنالاجي وغيره. ان کان سواءِ به هتي 200 کان مٿي پرائيويٽ ادارا تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردارا ادا ڪري رهيا آهن. 2000ع ۾ هتي جي ڪل آبادي 19000000 (هڪ ڪروڙ نوي لک) هئي، جنهن ۾ 56 سيڪڙو مرد ۽ 44 سيڪڙو عورتون هيون. 2001ع جي هڪ رپورٽ موجب تعليم جي شرح 79 سيڪڙو آهي. هتي جي ٻولي اوريائي (اوڏڪي) آهي، پر مارواڙي، پنجابي، بنگالي ۽ تيلگو زبانون به ڳالهايون وڃن ٿيون. سڄي اوڙيسا صوبي وانگر هتي به گهڻي ڀاڱي جگنناٿ جا پوئلڳ موجود آهن.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''مندر'' == ''جيئن ته هي مندرن جو شهر آهي ۽ هتي هر مذهب جا مندر ججهي تعداد ۾ موجود آهن. جن مان ڪن اهم مندرن جو وچور ڏجي ٿو: (1) سڀ کان مشهور ۽ خوبصورت مندر لنگراج (Lingraj) آهي، جيڪو وڏي چوديواري اندر محفوظ آهي. هي شِوَ جو مندر آهي، جيڪو زميني سطح کان 55 ميٽر اوچو آهي. هتي غير هندو ماڻهن کي اچڻ جي منع ٿيل هئي، پر انگريزن جي دور کان وٺي سياحن کي اجازت ڏني وئي آهي، (2) پوراسورا ميسوارا مندر (Purasura mesvara Temple)، (3) مڪتيسوارا مندر (Muktesvara Temple)، (4) راجا راني مندر (Raja Rani)، (5) وئيتال مندر (Vaital Temple)، (6) برهميسوارا مندر (Brahmesvara Temple)، (7) ميگهيشوارا مندر وغيره. ان کان سواءِ ڪجهه نوان مندر به ٺهيا آهن. ڀوبينسور کان اٺن ڪلو ميٽرن جي پنڌ تي جين ڌرم وارن جون غارون آهن، جيڪي کانديگري (Khandagiri) ۽ اڌياگري جي پهاڙن ۾ آهن. هنن غارن ۾ اندر چٽ ۽ اُڪر جو ڪم ٿيل آهي. تحقيق موجب اهي ماڳ 2 (ٻئين) صدي ق.م جا آهن. انهن مان هڪڙي کي راڻي غفا ۽ ٻئي کي هاٿِي غفا ڪري سڏين ٿا.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''حوالا'' == {{حوالا}} [[زمرو:ڀوبينسور]] [[زمرو: ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] nrgd660vh4jcuhblzm3vlcnm85gc29x 382382 382381 2026-06-02T20:12:24Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اوڙيسا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382382 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Bhubaneswar | native_name = ଭୁବନେଶ୍ୱର | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Udayagiri caves from Khandagiri hill.jpg | photo2a = Lingaraj temple Bhubaneswar 11007.jpg | photo2b = Rajarani Temple 2.jpg | photo3a = Nandankanan, Bhubaneswar, Odisha.jpg | photo3b = White Pagoda Dhauligiri India.JPG | photo4a = Ksomcampus.jpg | photo4b = Cvrce campus (3).jpg | photo5a = | size = 300 | position = right | color = transparent | text = From Top; Left to Right: [[Udayagiri and Khandagiri Caves]], [[Lingaraj Temple]], [[Rajarani Temple]], [[Nandankanan Zoological Park]], [[Dhauli|Dhauli Shanti Stupa]], [[KIIT School of Management, Bhubaneswar|KIIT School of Management]], [[C. V. Raman College of Engineering, Bhubaneshwar|C. V. Raman College of Engineering]] and [[Biju Patnaik International Airport]] }} | image_alt = | image_caption = | nickname = Temple City of India <br> Smart City of India | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Odisha#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 20.27 | latNS = N | longd = 85.84 | longEW = E | coordinates_region = IN-OR | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = State | subdivision_name1 = [[Odisha]] | subdivision_type2 = [[List of districts of Odisha|District]] | subdivision_name2 = [[Khordha district|Khordha]] | established_title = | established_date = 1948 | founder = | named_for = Lord Shiva's name: Bhubaneswar | leader_party = [[Biju Janata Dal|BJD]] | government_type = [[Mayor–council government|Mayor–Council]] | governing_body = [[Bhubaneswar Municipal Corporation|Bhubaneswar Municipal Corporation (BMC)]] | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = Anant Narayan Jena | leader_title1 = Municipal Commissioner | leader_name1 = Krishan Kumar ([[Indian Administrative Service|IAS]]) | leader_title2 = [[Police commissioner]] | leader_name2 = Shri Yogesh Bahadur Khurania ([[Indian Police Service|IPS]]) | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 422 | area_metro_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 45 | population_total = 837,456 | population_as_of = 2011 | population_rank = [[List of cities in India by population|60]] | population_density_km2 = 2131.37 | population_metro = 881,988 | population_metro_footnotes = | population_demonym = Bhubaneswariya | population_footnotes =<ref name="pop">{{cite web|title=Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|publisher=Census of India, Government of India|accessdate=2 November 2011}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Odia language|Odia]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 751xxx | area_code_type = Telephone code | area_code = 0674 | registration_plate = '''OD-02 & OD-33''' (OR-02 before 2013) | blank_name_sec1 = [[UN/LOCODE]] | blank_info_sec1 = IN BBI | website = {{URL|www.bmc.gov.in/}} | footnotes = }}'''''ڀوبينسور''' ({{lang-en|Bhubaneswar}}) [[اوڙيسا]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ [[هندستان]] جي وڏن شهرن مان آهي، جيڪو 15” 210 اتر ويڪرائي ڦاڪ 850 15’ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، سمنڊ جي سطح کان 45 ميٽر اوچائي تي واقع آهي. هي شهر مذهبي اڏاوتن، خاص طور تي مندرن جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشهور آهي.''<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%80%D9%88%D8%A8%D9%8A%D9%86%D8%B3%D9%88%D8%B1 ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٻيون.''] ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''</ref> == ''تاريخ'' == ''هن وقت به هتي 500 مندر سالم حالت ۾ موجود آهن. ٽي هزار سال پراڻي تاريخ رکندڙ هي شهر ڪنهن سمي ڪلنگا جي گاديءَ جو هنڌ هو. هتي ئي اشوڪ اعظم ۽ ڪلنگا جي وچ ۾ 200 ق. م ۾ تاريخي جنگ لڳ هئي، جنهن جي نتيجي ۾ اشوڪا جي سلطنت قائم ٿي. هي پراڻي زماني ۾ ’اوڏر ديش‘ ڪري سڏبو هو. ڀوبينسور کان 8 ڪلوميٽرن جي پنڌ تي دائولي گري (Dhauligiri) نالي ماڳ آهي، جتي اشوڪ اعظم سان 261 ق. م ۾ وڏي جنگ لڳي هئي. انهي جنگ ۾ تمام گهڻا ماڻهو مارجي ويا هئا. اها رتوڇاڻ ڏسي اشوڪ اعظم کي جنگ کان نفرت ٿي پئي، حالانڪه هُو فاتح هو، پر پوءِ انساني رت جي هن راند کي نفرت جي نگاهه سان ڏسندي ٻڌ ڌرم اختيار ڪيائين.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''حال'' == ''هن وقت هندستان جو تمام وڏو صنعتي شهر ليکيو وڃي ٿو. جڏهن ته ڪمپيوٽر ٽيڪنالاجيءَ جي حوالي سان هي شهر هندستان جي ڀوپال، حيدرآباد ۽ لڌيانه کان پوءِ وڏي ۾ وڏو شهر ليکجي ٿو. ورلڊ بئنڪ جي رپورٽ موجب ڪاروباري لحاظ کان هندستان جو ٽيون نمبر وڏو شهر آهي. هتي ڪيترائي صنعتي پارڪ (Parks) قائم ڪيل آهن. جن مان آءِ. ٽي پارڪ (I.T. Park)، انفو سسٽم ۽ سٽيام ڪمپيوٽر سروس لميٽڊ، ايڪسپورٽ پروموشن انڊسٽريل پارڪ (EPIP) وغيره مشهور آهن. کنداگري (Khandagiri) جي ڀرسان قائم ڪيل آءِ. ٽي. پارڪ ۾ 5000 ماڻهو هڪ ئي وقت تربيت وٺي سگهن ٿا. هن شهر کي پنهنجي الڳ ريلوي اسٽيشن آهي، جڏهن ته بجو پاتنيڪ (Biju Patnak) نالي سان هڪ ايئرپورٽ به آهي. ريل توڙي هوائي رستي سان هي شهر هندستان جي سڀني وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي. تعليمي لحاظ کان هتي هيٺيان ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. (1) زاويئر انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ (Xavier Institute of Management) سڄي هندستان جو مينيجمينٽ جو وڏو ادارو آهي. (2) اٽڪال (Utkal) يونيورسٽي، (3) دي انسٽيٽوٽ آف فزڪس، (4) انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، (5) نيشنل انسٽيٽيوٽ آف سائنس ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ (NISER)، (6)انسٽيٽيوٽ آف ميٿيميٽڪس اينڊ ايپليڪيشنس (IMA)، (7) آءِ. ٽي. ڀوبينسور، (8) اوڙيسا يونيورسٽي آف ايگريڪلچر اينڊ ٽيڪنالاجي وغيره. ان کان سواءِ به هتي 200 کان مٿي پرائيويٽ ادارا تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردارا ادا ڪري رهيا آهن. 2000ع ۾ هتي جي ڪل آبادي 19000000 (هڪ ڪروڙ نوي لک) هئي، جنهن ۾ 56 سيڪڙو مرد ۽ 44 سيڪڙو عورتون هيون. 2001ع جي هڪ رپورٽ موجب تعليم جي شرح 79 سيڪڙو آهي. هتي جي ٻولي اوريائي (اوڏڪي) آهي، پر مارواڙي، پنجابي، بنگالي ۽ تيلگو زبانون به ڳالهايون وڃن ٿيون. سڄي اوڙيسا صوبي وانگر هتي به گهڻي ڀاڱي جگنناٿ جا پوئلڳ موجود آهن.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''مندر'' == ''جيئن ته هي مندرن جو شهر آهي ۽ هتي هر مذهب جا مندر ججهي تعداد ۾ موجود آهن. جن مان ڪن اهم مندرن جو وچور ڏجي ٿو: (1) سڀ کان مشهور ۽ خوبصورت مندر لنگراج (Lingraj) آهي، جيڪو وڏي چوديواري اندر محفوظ آهي. هي شِوَ جو مندر آهي، جيڪو زميني سطح کان 55 ميٽر اوچو آهي. هتي غير هندو ماڻهن کي اچڻ جي منع ٿيل هئي، پر انگريزن جي دور کان وٺي سياحن کي اجازت ڏني وئي آهي، (2) پوراسورا ميسوارا مندر (Purasura mesvara Temple)، (3) مڪتيسوارا مندر (Muktesvara Temple)، (4) راجا راني مندر (Raja Rani)، (5) وئيتال مندر (Vaital Temple)، (6) برهميسوارا مندر (Brahmesvara Temple)، (7) ميگهيشوارا مندر وغيره. ان کان سواءِ ڪجهه نوان مندر به ٺهيا آهن. ڀوبينسور کان اٺن ڪلو ميٽرن جي پنڌ تي جين ڌرم وارن جون غارون آهن، جيڪي کانديگري (Khandagiri) ۽ اڌياگري جي پهاڙن ۾ آهن. هنن غارن ۾ اندر چٽ ۽ اُڪر جو ڪم ٿيل آهي. تحقيق موجب اهي ماڳ 2 (ٻئين) صدي ق.م جا آهن. انهن مان هڪڙي کي راڻي غفا ۽ ٻئي کي هاٿِي غفا ڪري سڏين ٿا.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''حوالا'' == {{حوالا}} [[زمرو:ڀوبينسور]] [[زمرو: ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] [[زمرو:اوڙيسا]] kw2jb3qm392hcoa2ru3sdjrobm2eu9e 382383 382382 2026-06-02T20:12:47Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڀارت جا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382383 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Bhubaneswar | native_name = ଭୁବନେଶ୍ୱର | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Udayagiri caves from Khandagiri hill.jpg | photo2a = Lingaraj temple Bhubaneswar 11007.jpg | photo2b = Rajarani Temple 2.jpg | photo3a = Nandankanan, Bhubaneswar, Odisha.jpg | photo3b = White Pagoda Dhauligiri India.JPG | photo4a = Ksomcampus.jpg | photo4b = Cvrce campus (3).jpg | photo5a = | size = 300 | position = right | color = transparent | text = From Top; Left to Right: [[Udayagiri and Khandagiri Caves]], [[Lingaraj Temple]], [[Rajarani Temple]], [[Nandankanan Zoological Park]], [[Dhauli|Dhauli Shanti Stupa]], [[KIIT School of Management, Bhubaneswar|KIIT School of Management]], [[C. V. Raman College of Engineering, Bhubaneshwar|C. V. Raman College of Engineering]] and [[Biju Patnaik International Airport]] }} | image_alt = | image_caption = | nickname = Temple City of India <br> Smart City of India | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Odisha#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 20.27 | latNS = N | longd = 85.84 | longEW = E | coordinates_region = IN-OR | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = State | subdivision_name1 = [[Odisha]] | subdivision_type2 = [[List of districts of Odisha|District]] | subdivision_name2 = [[Khordha district|Khordha]] | established_title = | established_date = 1948 | founder = | named_for = Lord Shiva's name: Bhubaneswar | leader_party = [[Biju Janata Dal|BJD]] | government_type = [[Mayor–council government|Mayor–Council]] | governing_body = [[Bhubaneswar Municipal Corporation|Bhubaneswar Municipal Corporation (BMC)]] | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = Anant Narayan Jena | leader_title1 = Municipal Commissioner | leader_name1 = Krishan Kumar ([[Indian Administrative Service|IAS]]) | leader_title2 = [[Police commissioner]] | leader_name2 = Shri Yogesh Bahadur Khurania ([[Indian Police Service|IPS]]) | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 422 | area_metro_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 45 | population_total = 837,456 | population_as_of = 2011 | population_rank = [[List of cities in India by population|60]] | population_density_km2 = 2131.37 | population_metro = 881,988 | population_metro_footnotes = | population_demonym = Bhubaneswariya | population_footnotes =<ref name="pop">{{cite web|title=Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|publisher=Census of India, Government of India|accessdate=2 November 2011}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Odia language|Odia]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 751xxx | area_code_type = Telephone code | area_code = 0674 | registration_plate = '''OD-02 & OD-33''' (OR-02 before 2013) | blank_name_sec1 = [[UN/LOCODE]] | blank_info_sec1 = IN BBI | website = {{URL|www.bmc.gov.in/}} | footnotes = }}'''''ڀوبينسور''' ({{lang-en|Bhubaneswar}}) [[اوڙيسا]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ [[هندستان]] جي وڏن شهرن مان آهي، جيڪو 15” 210 اتر ويڪرائي ڦاڪ 850 15’ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، سمنڊ جي سطح کان 45 ميٽر اوچائي تي واقع آهي. هي شهر مذهبي اڏاوتن، خاص طور تي مندرن جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشهور آهي.''<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%80%D9%88%D8%A8%D9%8A%D9%86%D8%B3%D9%88%D8%B1 ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٻيون.''] ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''</ref> == ''تاريخ'' == ''هن وقت به هتي 500 مندر سالم حالت ۾ موجود آهن. ٽي هزار سال پراڻي تاريخ رکندڙ هي شهر ڪنهن سمي ڪلنگا جي گاديءَ جو هنڌ هو. هتي ئي اشوڪ اعظم ۽ ڪلنگا جي وچ ۾ 200 ق. م ۾ تاريخي جنگ لڳ هئي، جنهن جي نتيجي ۾ اشوڪا جي سلطنت قائم ٿي. هي پراڻي زماني ۾ ’اوڏر ديش‘ ڪري سڏبو هو. ڀوبينسور کان 8 ڪلوميٽرن جي پنڌ تي دائولي گري (Dhauligiri) نالي ماڳ آهي، جتي اشوڪ اعظم سان 261 ق. م ۾ وڏي جنگ لڳي هئي. انهي جنگ ۾ تمام گهڻا ماڻهو مارجي ويا هئا. اها رتوڇاڻ ڏسي اشوڪ اعظم کي جنگ کان نفرت ٿي پئي، حالانڪه هُو فاتح هو، پر پوءِ انساني رت جي هن راند کي نفرت جي نگاهه سان ڏسندي ٻڌ ڌرم اختيار ڪيائين.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''حال'' == ''هن وقت هندستان جو تمام وڏو صنعتي شهر ليکيو وڃي ٿو. جڏهن ته ڪمپيوٽر ٽيڪنالاجيءَ جي حوالي سان هي شهر هندستان جي ڀوپال، حيدرآباد ۽ لڌيانه کان پوءِ وڏي ۾ وڏو شهر ليکجي ٿو. ورلڊ بئنڪ جي رپورٽ موجب ڪاروباري لحاظ کان هندستان جو ٽيون نمبر وڏو شهر آهي. هتي ڪيترائي صنعتي پارڪ (Parks) قائم ڪيل آهن. جن مان آءِ. ٽي پارڪ (I.T. Park)، انفو سسٽم ۽ سٽيام ڪمپيوٽر سروس لميٽڊ، ايڪسپورٽ پروموشن انڊسٽريل پارڪ (EPIP) وغيره مشهور آهن. کنداگري (Khandagiri) جي ڀرسان قائم ڪيل آءِ. ٽي. پارڪ ۾ 5000 ماڻهو هڪ ئي وقت تربيت وٺي سگهن ٿا. هن شهر کي پنهنجي الڳ ريلوي اسٽيشن آهي، جڏهن ته بجو پاتنيڪ (Biju Patnak) نالي سان هڪ ايئرپورٽ به آهي. ريل توڙي هوائي رستي سان هي شهر هندستان جي سڀني وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي. تعليمي لحاظ کان هتي هيٺيان ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. (1) زاويئر انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ (Xavier Institute of Management) سڄي هندستان جو مينيجمينٽ جو وڏو ادارو آهي. (2) اٽڪال (Utkal) يونيورسٽي، (3) دي انسٽيٽوٽ آف فزڪس، (4) انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، (5) نيشنل انسٽيٽيوٽ آف سائنس ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ (NISER)، (6)انسٽيٽيوٽ آف ميٿيميٽڪس اينڊ ايپليڪيشنس (IMA)، (7) آءِ. ٽي. ڀوبينسور، (8) اوڙيسا يونيورسٽي آف ايگريڪلچر اينڊ ٽيڪنالاجي وغيره. ان کان سواءِ به هتي 200 کان مٿي پرائيويٽ ادارا تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردارا ادا ڪري رهيا آهن. 2000ع ۾ هتي جي ڪل آبادي 19000000 (هڪ ڪروڙ نوي لک) هئي، جنهن ۾ 56 سيڪڙو مرد ۽ 44 سيڪڙو عورتون هيون. 2001ع جي هڪ رپورٽ موجب تعليم جي شرح 79 سيڪڙو آهي. هتي جي ٻولي اوريائي (اوڏڪي) آهي، پر مارواڙي، پنجابي، بنگالي ۽ تيلگو زبانون به ڳالهايون وڃن ٿيون. سڄي اوڙيسا صوبي وانگر هتي به گهڻي ڀاڱي جگنناٿ جا پوئلڳ موجود آهن.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''مندر'' == ''جيئن ته هي مندرن جو شهر آهي ۽ هتي هر مذهب جا مندر ججهي تعداد ۾ موجود آهن. جن مان ڪن اهم مندرن جو وچور ڏجي ٿو: (1) سڀ کان مشهور ۽ خوبصورت مندر لنگراج (Lingraj) آهي، جيڪو وڏي چوديواري اندر محفوظ آهي. هي شِوَ جو مندر آهي، جيڪو زميني سطح کان 55 ميٽر اوچو آهي. هتي غير هندو ماڻهن کي اچڻ جي منع ٿيل هئي، پر انگريزن جي دور کان وٺي سياحن کي اجازت ڏني وئي آهي، (2) پوراسورا ميسوارا مندر (Purasura mesvara Temple)، (3) مڪتيسوارا مندر (Muktesvara Temple)، (4) راجا راني مندر (Raja Rani)، (5) وئيتال مندر (Vaital Temple)، (6) برهميسوارا مندر (Brahmesvara Temple)، (7) ميگهيشوارا مندر وغيره. ان کان سواءِ ڪجهه نوان مندر به ٺهيا آهن. ڀوبينسور کان اٺن ڪلو ميٽرن جي پنڌ تي جين ڌرم وارن جون غارون آهن، جيڪي کانديگري (Khandagiri) ۽ اڌياگري جي پهاڙن ۾ آهن. هنن غارن ۾ اندر چٽ ۽ اُڪر جو ڪم ٿيل آهي. تحقيق موجب اهي ماڳ 2 (ٻئين) صدي ق.م جا آهن. انهن مان هڪڙي کي راڻي غفا ۽ ٻئي کي هاٿِي غفا ڪري سڏين ٿا.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''حوالا'' == {{حوالا}} [[زمرو:ڀوبينسور]] [[زمرو: ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:ڀارت جا شهر]] j6ij7belxtcme0nlzwrqj2f5d00im5l 382384 382383 2026-06-02T20:14:56Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382384 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Bhubaneswar | native_name = ଭୁବନେଶ୍ୱର | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Udayagiri caves from Khandagiri hill.jpg | photo2a = Lingaraj temple Bhubaneswar 11007.jpg | photo2b = Rajarani Temple 2.jpg | photo3a = Nandankanan, Bhubaneswar, Odisha.jpg | photo3b = White Pagoda Dhauligiri India.JPG | photo4a = Ksomcampus.jpg | photo4b = Cvrce campus (3).jpg | photo5a = | size = 300 | position = right | color = transparent | text = From Top; Left to Right: [[Udayagiri and Khandagiri Caves]], [[Lingaraj Temple]], [[Rajarani Temple]], [[Nandankanan Zoological Park]], [[Dhauli|Dhauli Shanti Stupa]], [[KIIT School of Management, Bhubaneswar|KIIT School of Management]], [[C. V. Raman College of Engineering, Bhubaneshwar|C. V. Raman College of Engineering]] and [[Biju Patnaik International Airport]] }} | image_alt = | image_caption = | nickname = Temple City of India <br> Smart City of India | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Odisha#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 20.27 | latNS = N | longd = 85.84 | longEW = E | coordinates_region = IN-OR | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = State | subdivision_name1 = [[Odisha]] | subdivision_type2 = [[List of districts of Odisha|District]] | subdivision_name2 = [[Khordha district|Khordha]] | established_title = | established_date = 1948 | founder = | named_for = Lord Shiva's name: Bhubaneswar | leader_party = [[Biju Janata Dal|BJD]] | government_type = [[Mayor–council government|Mayor–Council]] | governing_body = [[Bhubaneswar Municipal Corporation|Bhubaneswar Municipal Corporation (BMC)]] | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = Anant Narayan Jena | leader_title1 = Municipal Commissioner | leader_name1 = Krishan Kumar ([[Indian Administrative Service|IAS]]) | leader_title2 = [[Police commissioner]] | leader_name2 = Shri Yogesh Bahadur Khurania ([[Indian Police Service|IPS]]) | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 422 | area_metro_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 45 | population_total = 837,456 | population_as_of = 2011 | population_rank = [[List of cities in India by population|60]] | population_density_km2 = 2131.37 | population_metro = 881,988 | population_metro_footnotes = | population_demonym = Bhubaneswariya | population_footnotes =<ref name="pop">{{cite web|title=Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|publisher=Census of India, Government of India|accessdate=2 November 2011}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Odia language|Odia]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 751xxx | area_code_type = Telephone code | area_code = 0674 | registration_plate = '''OD-02 & OD-33''' (OR-02 before 2013) | blank_name_sec1 = [[UN/LOCODE]] | blank_info_sec1 = IN BBI | website = {{URL|www.bmc.gov.in/}} | footnotes = }}'''''ڀوبينسور''' ({{lang-en|Bhubaneswar}}) [[اوڙيسا]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ [[هندستان]] جي وڏن شهرن مان آهي، جيڪو 15” 210 اتر ويڪرائي ڦاڪ 850 15’ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، سمنڊ جي سطح کان 45 ميٽر اوچائي تي واقع آهي. هي شهر مذهبي اڏاوتن، خاص طور تي مندرن جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشهور آهي.''<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%80%D9%88%D8%A8%D9%8A%D9%86%D8%B3%D9%88%D8%B1 ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٻيون.''] ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''</ref> == ''تاريخ'' == ''هن وقت به هتي 500 مندر سالم حالت ۾ موجود آهن. ٽي هزار سال پراڻي تاريخ رکندڙ هي شهر ڪنهن سمي ڪلنگا جي گاديءَ جو هنڌ هو. هتي ئي اشوڪ اعظم ۽ ڪلنگا جي وچ ۾ 200 ق. م ۾ تاريخي جنگ لڳ هئي، جنهن جي نتيجي ۾ اشوڪا جي سلطنت قائم ٿي. هي پراڻي زماني ۾ ’اوڏر ديش‘ ڪري سڏبو هو. ڀوبينسور کان 8 ڪلوميٽرن جي پنڌ تي دائولي گري (Dhauligiri) نالي ماڳ آهي، جتي اشوڪ اعظم سان 261 ق. م ۾ وڏي جنگ لڳي هئي. انهي جنگ ۾ تمام گهڻا ماڻهو مارجي ويا هئا. اها رتوڇاڻ ڏسي اشوڪ اعظم کي جنگ کان نفرت ٿي پئي، حالانڪه هُو فاتح هو، پر پوءِ انساني رت جي هن راند کي نفرت جي نگاهه سان ڏسندي ٻڌ ڌرم اختيار ڪيائين.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''حال'' == ''هن وقت هندستان جو تمام وڏو صنعتي شهر ليکيو وڃي ٿو. جڏهن ته ڪمپيوٽر ٽيڪنالاجيءَ جي حوالي سان هي شهر هندستان جي ڀوپال، حيدرآباد ۽ لڌيانه کان پوءِ وڏي ۾ وڏو شهر ليکجي ٿو. ورلڊ بئنڪ جي رپورٽ موجب ڪاروباري لحاظ کان هندستان جو ٽيون نمبر وڏو شهر آهي. هتي ڪيترائي صنعتي پارڪ (Parks) قائم ڪيل آهن. جن مان آءِ. ٽي پارڪ (I.T. Park)، انفو سسٽم ۽ سٽيام ڪمپيوٽر سروس لميٽڊ، ايڪسپورٽ پروموشن انڊسٽريل پارڪ (EPIP) وغيره مشهور آهن. کنداگري (Khandagiri) جي ڀرسان قائم ڪيل آءِ. ٽي. پارڪ ۾ 5000 ماڻهو هڪ ئي وقت تربيت وٺي سگهن ٿا. هن شهر کي پنهنجي الڳ ريلوي اسٽيشن آهي، جڏهن ته بجو پاتنيڪ (Biju Patnak) نالي سان هڪ ايئرپورٽ به آهي. ريل توڙي هوائي رستي سان هي شهر هندستان جي سڀني وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي. تعليمي لحاظ کان هتي هيٺيان ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. (1) زاويئر انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ (Xavier Institute of Management) سڄي هندستان جو مينيجمينٽ جو وڏو ادارو آهي. (2) اٽڪال (Utkal) يونيورسٽي، (3) دي انسٽيٽوٽ آف فزڪس، (4) انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، (5) نيشنل انسٽيٽيوٽ آف سائنس ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ (NISER)، (6)انسٽيٽيوٽ آف ميٿيميٽڪس اينڊ ايپليڪيشنس (IMA)، (7) آءِ. ٽي. ڀوبينسور، (8) اوڙيسا يونيورسٽي آف ايگريڪلچر اينڊ ٽيڪنالاجي وغيره. ان کان سواءِ به هتي 200 کان مٿي پرائيويٽ ادارا تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردارا ادا ڪري رهيا آهن. 2000ع ۾ هتي جي ڪل آبادي 19000000 (هڪ ڪروڙ نوي لک) هئي، جنهن ۾ 56 سيڪڙو مرد ۽ 44 سيڪڙو عورتون هيون. 2001ع جي هڪ رپورٽ موجب تعليم جي شرح 79 سيڪڙو آهي. هتي جي ٻولي اوريائي (اوڏڪي) آهي، پر مارواڙي، پنجابي، بنگالي ۽ تيلگو زبانون به ڳالهايون وڃن ٿيون. سڄي اوڙيسا صوبي وانگر هتي به گهڻي ڀاڱي جگنناٿ جا پوئلڳ موجود آهن.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''مندر'' == ''جيئن ته هي مندرن جو شهر آهي ۽ هتي هر مذهب جا مندر ججهي تعداد ۾ موجود آهن. جن مان ڪن اهم مندرن جو وچور ڏجي ٿو: (1) سڀ کان مشهور ۽ خوبصورت مندر لنگراج (Lingraj) آهي، جيڪو وڏي چوديواري اندر محفوظ آهي. هي شِوَ جو مندر آهي، جيڪو زميني سطح کان 55 ميٽر اوچو آهي. هتي غير هندو ماڻهن کي اچڻ جي منع ٿيل هئي، پر انگريزن جي دور کان وٺي سياحن کي اجازت ڏني وئي آهي، (2) پوراسورا ميسوارا مندر (Purasura mesvara Temple)، (3) مڪتيسوارا مندر (Muktesvara Temple)، (4) راجا راني مندر (Raja Rani)، (5) وئيتال مندر (Vaital Temple)، (6) برهميسوارا مندر (Brahmesvara Temple)، (7) ميگهيشوارا مندر وغيره. ان کان سواءِ ڪجهه نوان مندر به ٺهيا آهن. ڀوبينسور کان اٺن ڪلو ميٽرن جي پنڌ تي جين ڌرم وارن جون غارون آهن، جيڪي کانديگري (Khandagiri) ۽ اڌياگري جي پهاڙن ۾ آهن. هنن غارن ۾ اندر چٽ ۽ اُڪر جو ڪم ٿيل آهي. تحقيق موجب اهي ماڳ 2 (ٻئين) صدي ق.م جا آهن. انهن مان هڪڙي کي راڻي غفا ۽ ٻئي کي هاٿِي غفا ڪري سڏين ٿا.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''حوالا'' == {{حوالا}} [[زمرو:ڀوبينسور]] [[زمرو: ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:ڀارت جا شهر]] [[زمرو:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]] gun4wswzuzho1f0zu6sjx1ipnbq5q1t 382385 382384 2026-06-02T20:15:47Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا]]; added [[Category:ڀارتي رياستن جون راجڌانيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382385 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Bhubaneswar | native_name = ଭୁବନେଶ୍ୱର | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Udayagiri caves from Khandagiri hill.jpg | photo2a = Lingaraj temple Bhubaneswar 11007.jpg | photo2b = Rajarani Temple 2.jpg | photo3a = Nandankanan, Bhubaneswar, Odisha.jpg | photo3b = White Pagoda Dhauligiri India.JPG | photo4a = Ksomcampus.jpg | photo4b = Cvrce campus (3).jpg | photo5a = | size = 300 | position = right | color = transparent | text = From Top; Left to Right: [[Udayagiri and Khandagiri Caves]], [[Lingaraj Temple]], [[Rajarani Temple]], [[Nandankanan Zoological Park]], [[Dhauli|Dhauli Shanti Stupa]], [[KIIT School of Management, Bhubaneswar|KIIT School of Management]], [[C. V. Raman College of Engineering, Bhubaneshwar|C. V. Raman College of Engineering]] and [[Biju Patnaik International Airport]] }} | image_alt = | image_caption = | nickname = Temple City of India <br> Smart City of India | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Odisha#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 20.27 | latNS = N | longd = 85.84 | longEW = E | coordinates_region = IN-OR | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = State | subdivision_name1 = [[Odisha]] | subdivision_type2 = [[List of districts of Odisha|District]] | subdivision_name2 = [[Khordha district|Khordha]] | established_title = | established_date = 1948 | founder = | named_for = Lord Shiva's name: Bhubaneswar | leader_party = [[Biju Janata Dal|BJD]] | government_type = [[Mayor–council government|Mayor–Council]] | governing_body = [[Bhubaneswar Municipal Corporation|Bhubaneswar Municipal Corporation (BMC)]] | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = Anant Narayan Jena | leader_title1 = Municipal Commissioner | leader_name1 = Krishan Kumar ([[Indian Administrative Service|IAS]]) | leader_title2 = [[Police commissioner]] | leader_name2 = Shri Yogesh Bahadur Khurania ([[Indian Police Service|IPS]]) | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 422 | area_metro_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 45 | population_total = 837,456 | population_as_of = 2011 | population_rank = [[List of cities in India by population|60]] | population_density_km2 = 2131.37 | population_metro = 881,988 | population_metro_footnotes = | population_demonym = Bhubaneswariya | population_footnotes =<ref name="pop">{{cite web|title=Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|publisher=Census of India, Government of India|accessdate=2 November 2011}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Odia language|Odia]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 751xxx | area_code_type = Telephone code | area_code = 0674 | registration_plate = '''OD-02 & OD-33''' (OR-02 before 2013) | blank_name_sec1 = [[UN/LOCODE]] | blank_info_sec1 = IN BBI | website = {{URL|www.bmc.gov.in/}} | footnotes = }}'''''ڀوبينسور''' ({{lang-en|Bhubaneswar}}) [[اوڙيسا]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ [[هندستان]] جي وڏن شهرن مان آهي، جيڪو 15” 210 اتر ويڪرائي ڦاڪ 850 15’ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، سمنڊ جي سطح کان 45 ميٽر اوچائي تي واقع آهي. هي شهر مذهبي اڏاوتن، خاص طور تي مندرن جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشهور آهي.''<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%80%D9%88%D8%A8%D9%8A%D9%86%D8%B3%D9%88%D8%B1 ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٻيون.''] ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''</ref> == ''تاريخ'' == ''هن وقت به هتي 500 مندر سالم حالت ۾ موجود آهن. ٽي هزار سال پراڻي تاريخ رکندڙ هي شهر ڪنهن سمي ڪلنگا جي گاديءَ جو هنڌ هو. هتي ئي اشوڪ اعظم ۽ ڪلنگا جي وچ ۾ 200 ق. م ۾ تاريخي جنگ لڳ هئي، جنهن جي نتيجي ۾ اشوڪا جي سلطنت قائم ٿي. هي پراڻي زماني ۾ ’اوڏر ديش‘ ڪري سڏبو هو. ڀوبينسور کان 8 ڪلوميٽرن جي پنڌ تي دائولي گري (Dhauligiri) نالي ماڳ آهي، جتي اشوڪ اعظم سان 261 ق. م ۾ وڏي جنگ لڳي هئي. انهي جنگ ۾ تمام گهڻا ماڻهو مارجي ويا هئا. اها رتوڇاڻ ڏسي اشوڪ اعظم کي جنگ کان نفرت ٿي پئي، حالانڪه هُو فاتح هو، پر پوءِ انساني رت جي هن راند کي نفرت جي نگاهه سان ڏسندي ٻڌ ڌرم اختيار ڪيائين.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''حال'' == ''هن وقت هندستان جو تمام وڏو صنعتي شهر ليکيو وڃي ٿو. جڏهن ته ڪمپيوٽر ٽيڪنالاجيءَ جي حوالي سان هي شهر هندستان جي ڀوپال، حيدرآباد ۽ لڌيانه کان پوءِ وڏي ۾ وڏو شهر ليکجي ٿو. ورلڊ بئنڪ جي رپورٽ موجب ڪاروباري لحاظ کان هندستان جو ٽيون نمبر وڏو شهر آهي. هتي ڪيترائي صنعتي پارڪ (Parks) قائم ڪيل آهن. جن مان آءِ. ٽي پارڪ (I.T. Park)، انفو سسٽم ۽ سٽيام ڪمپيوٽر سروس لميٽڊ، ايڪسپورٽ پروموشن انڊسٽريل پارڪ (EPIP) وغيره مشهور آهن. کنداگري (Khandagiri) جي ڀرسان قائم ڪيل آءِ. ٽي. پارڪ ۾ 5000 ماڻهو هڪ ئي وقت تربيت وٺي سگهن ٿا. هن شهر کي پنهنجي الڳ ريلوي اسٽيشن آهي، جڏهن ته بجو پاتنيڪ (Biju Patnak) نالي سان هڪ ايئرپورٽ به آهي. ريل توڙي هوائي رستي سان هي شهر هندستان جي سڀني وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي. تعليمي لحاظ کان هتي هيٺيان ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. (1) زاويئر انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ (Xavier Institute of Management) سڄي هندستان جو مينيجمينٽ جو وڏو ادارو آهي. (2) اٽڪال (Utkal) يونيورسٽي، (3) دي انسٽيٽوٽ آف فزڪس، (4) انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، (5) نيشنل انسٽيٽيوٽ آف سائنس ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ (NISER)، (6)انسٽيٽيوٽ آف ميٿيميٽڪس اينڊ ايپليڪيشنس (IMA)، (7) آءِ. ٽي. ڀوبينسور، (8) اوڙيسا يونيورسٽي آف ايگريڪلچر اينڊ ٽيڪنالاجي وغيره. ان کان سواءِ به هتي 200 کان مٿي پرائيويٽ ادارا تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردارا ادا ڪري رهيا آهن. 2000ع ۾ هتي جي ڪل آبادي 19000000 (هڪ ڪروڙ نوي لک) هئي، جنهن ۾ 56 سيڪڙو مرد ۽ 44 سيڪڙو عورتون هيون. 2001ع جي هڪ رپورٽ موجب تعليم جي شرح 79 سيڪڙو آهي. هتي جي ٻولي اوريائي (اوڏڪي) آهي، پر مارواڙي، پنجابي، بنگالي ۽ تيلگو زبانون به ڳالهايون وڃن ٿيون. سڄي اوڙيسا صوبي وانگر هتي به گهڻي ڀاڱي جگنناٿ جا پوئلڳ موجود آهن.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''مندر'' == ''جيئن ته هي مندرن جو شهر آهي ۽ هتي هر مذهب جا مندر ججهي تعداد ۾ موجود آهن. جن مان ڪن اهم مندرن جو وچور ڏجي ٿو: (1) سڀ کان مشهور ۽ خوبصورت مندر لنگراج (Lingraj) آهي، جيڪو وڏي چوديواري اندر محفوظ آهي. هي شِوَ جو مندر آهي، جيڪو زميني سطح کان 55 ميٽر اوچو آهي. هتي غير هندو ماڻهن کي اچڻ جي منع ٿيل هئي، پر انگريزن جي دور کان وٺي سياحن کي اجازت ڏني وئي آهي، (2) پوراسورا ميسوارا مندر (Purasura mesvara Temple)، (3) مڪتيسوارا مندر (Muktesvara Temple)، (4) راجا راني مندر (Raja Rani)، (5) وئيتال مندر (Vaital Temple)، (6) برهميسوارا مندر (Brahmesvara Temple)، (7) ميگهيشوارا مندر وغيره. ان کان سواءِ ڪجهه نوان مندر به ٺهيا آهن. ڀوبينسور کان اٺن ڪلو ميٽرن جي پنڌ تي جين ڌرم وارن جون غارون آهن، جيڪي کانديگري (Khandagiri) ۽ اڌياگري جي پهاڙن ۾ آهن. هنن غارن ۾ اندر چٽ ۽ اُڪر جو ڪم ٿيل آهي. تحقيق موجب اهي ماڳ 2 (ٻئين) صدي ق.م جا آهن. انهن مان هڪڙي کي راڻي غفا ۽ ٻئي کي هاٿِي غفا ڪري سڏين ٿا.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''حوالا'' == {{حوالا}} [[زمرو:ڀوبينسور]] [[زمرو: ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:ڀارت جا شهر]] [[زمرو:ڀارتي رياستن جون راجڌانيون]] k4rfyty8vtsjv840b3nlrcfn9b7ng10 382386 382385 2026-06-02T20:17:25Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 382386 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Bhubaneswar | native_name = ଭୁବନେଶ୍ୱର | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Udayagiri caves from Khandagiri hill.jpg | photo2a = Lingaraj temple Bhubaneswar 11007.jpg | photo2b = Rajarani Temple 2.jpg | photo3a = Nandankanan, Bhubaneswar, Odisha.jpg | photo3b = White Pagoda Dhauligiri India.JPG | photo4a = Ksomcampus.jpg | photo4b = Cvrce campus (3).jpg | photo5a = | size = 300 | position = right | color = transparent | text = From Top; Left to Right: [[Udayagiri and Khandagiri Caves]], [[Lingaraj Temple]], [[Rajarani Temple]], [[Nandankanan Zoological Park]], [[Dhauli|Dhauli Shanti Stupa]], [[KIIT School of Management, Bhubaneswar|KIIT School of Management]], [[C. V. Raman College of Engineering, Bhubaneshwar|C. V. Raman College of Engineering]] and [[Biju Patnaik International Airport]] }} | image_alt = | image_caption = | nickname = Temple City of India <br> Smart City of India | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = India Odisha#India | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 20.27 | latNS = N | longd = 85.84 | longEW = E | coordinates_region = IN-OR | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = State | subdivision_name1 = [[Odisha]] | subdivision_type2 = [[List of districts of Odisha|District]] | subdivision_name2 = [[Khordha district|Khordha]] | established_title = | established_date = 1948 | founder = | named_for = Lord Shiva's name: Bhubaneswar | leader_party = [[Biju Janata Dal|BJD]] | government_type = [[Mayor–council government|Mayor–Council]] | governing_body = [[Bhubaneswar Municipal Corporation|Bhubaneswar Municipal Corporation (BMC)]] | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = Anant Narayan Jena | leader_title1 = Municipal Commissioner | leader_name1 = Krishan Kumar ([[Indian Administrative Service|IAS]]) | leader_title2 = [[Police commissioner]] | leader_name2 = Shri Yogesh Bahadur Khurania ([[Indian Police Service|IPS]]) | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = 422 | area_metro_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = 45 | population_total = 837,456 | population_as_of = 2011 | population_rank = [[List of cities in India by population|60]] | population_density_km2 = 2131.37 | population_metro = 881,988 | population_metro_footnotes = | population_demonym = Bhubaneswariya | population_footnotes =<ref name="pop">{{cite web|title=Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|publisher=Census of India, Government of India|accessdate=2 November 2011}}</ref> | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Official | demographics1_info1 = [[Odia language|Odia]] | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[Postal Index Number|PIN]] | postal_code = 751xxx | area_code_type = Telephone code | area_code = 0674 | registration_plate = '''OD-02 & OD-33''' (OR-02 before 2013) | blank_name_sec1 = [[UN/LOCODE]] | blank_info_sec1 = IN BBI | website = {{URL|www.bmc.gov.in/}} | footnotes = }}'''''ڀوبينسور''' ({{lang-en|Bhubaneswar}}) [[اوڙيسا]] رياست جي گاديءَ جو هنڌ ۽ [[هندستان]] جي وڏن شهرن مان آهي، جيڪو 15” 210 اتر ويڪرائي ڦاڪ 850 15’ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي، سمنڊ جي سطح کان 45 ميٽر اوچائي تي واقع آهي. هي شهر مذهبي اڏاوتن، خاص طور تي مندرن جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشهور آهي.''<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%80%D9%88%D8%A8%D9%8A%D9%86%D8%B3%D9%88%D8%B1 ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٻيون.''] ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''</ref> == ''تاريخ'' == ''هن وقت به هتي 500 مندر سالم حالت ۾ موجود آهن. ٽي هزار سال پراڻي تاريخ رکندڙ هي شهر ڪنهن سمي ڪلنگا جي گاديءَ جو هنڌ هو. هتي ئي اشوڪ اعظم ۽ ڪلنگا جي وچ ۾ 200 ق. م ۾ تاريخي جنگ لڳ هئي، جنهن جي نتيجي ۾ اشوڪا جي سلطنت قائم ٿي. هي پراڻي زماني ۾ ’اوڏر ديش‘ ڪري سڏبو هو. ڀوبينسور کان 8 ڪلوميٽرن جي پنڌ تي دائولي گري (Dhauligiri) نالي ماڳ آهي، جتي اشوڪ اعظم سان 261 ق. م ۾ وڏي جنگ لڳي هئي. انهي جنگ ۾ تمام گهڻا ماڻهو مارجي ويا هئا. اها رتوڇاڻ ڏسي اشوڪ اعظم کي جنگ کان نفرت ٿي پئي، حالانڪه هُو فاتح هو، پر پوءِ انساني رت جي هن راند کي نفرت جي نگاهه سان ڏسندي ٻڌ ڌرم اختيار ڪيائين.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''حال'' == ''هن وقت هندستان جو تمام وڏو صنعتي شهر ليکيو وڃي ٿو. جڏهن ته ڪمپيوٽر ٽيڪنالاجيءَ جي حوالي سان هي شهر هندستان جي ڀوپال، حيدرآباد ۽ لڌيانه کان پوءِ وڏي ۾ وڏو شهر ليکجي ٿو. ورلڊ بئنڪ جي رپورٽ موجب ڪاروباري لحاظ کان هندستان جو ٽيون نمبر وڏو شهر آهي. هتي ڪيترائي صنعتي پارڪ (Parks) قائم ڪيل آهن. جن مان آءِ. ٽي پارڪ (I.T. Park)، انفو سسٽم ۽ سٽيام ڪمپيوٽر سروس لميٽڊ، ايڪسپورٽ پروموشن انڊسٽريل پارڪ (EPIP) وغيره مشهور آهن. کنداگري (Khandagiri) جي ڀرسان قائم ڪيل آءِ. ٽي. پارڪ ۾ 5000 ماڻهو هڪ ئي وقت تربيت وٺي سگهن ٿا. هن شهر کي پنهنجي الڳ ريلوي اسٽيشن آهي، جڏهن ته بجو پاتنيڪ (Biju Patnak) نالي سان هڪ ايئرپورٽ به آهي. ريل توڙي هوائي رستي سان هي شهر هندستان جي سڀني وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي. تعليمي لحاظ کان هتي هيٺيان ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. (1) زاويئر انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ (Xavier Institute of Management) سڄي هندستان جو مينيجمينٽ جو وڏو ادارو آهي. (2) اٽڪال (Utkal) يونيورسٽي، (3) دي انسٽيٽوٽ آف فزڪس، (4) انڊين انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، (5) نيشنل انسٽيٽيوٽ آف سائنس ايجوڪيشن اينڊ ريسرچ (NISER)، (6)انسٽيٽيوٽ آف ميٿيميٽڪس اينڊ ايپليڪيشنس (IMA)، (7) آءِ. ٽي. ڀوبينسور، (8) اوڙيسا يونيورسٽي آف ايگريڪلچر اينڊ ٽيڪنالاجي وغيره. ان کان سواءِ به هتي 200 کان مٿي پرائيويٽ ادارا تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردارا ادا ڪري رهيا آهن. 2000ع ۾ هتي جي ڪل آبادي 19000000 (هڪ ڪروڙ نوي لک) هئي، جنهن ۾ 56 سيڪڙو مرد ۽ 44 سيڪڙو عورتون هيون. 2001ع جي هڪ رپورٽ موجب تعليم جي شرح 79 سيڪڙو آهي. هتي جي ٻولي اوريائي (اوڏڪي) آهي، پر مارواڙي، پنجابي، بنگالي ۽ تيلگو زبانون به ڳالهايون وڃن ٿيون. سڄي اوڙيسا صوبي وانگر هتي به گهڻي ڀاڱي جگنناٿ جا پوئلڳ موجود آهن.''<ref name="سنڌيانا"/> == ''مندر'' == ''جيئن ته هي مندرن جو شهر آهي ۽ هتي هر مذهب جا مندر ججهي تعداد ۾ موجود آهن. جن مان ڪن اهم مندرن جو وچور ڏجي ٿو: (1) سڀ کان مشهور ۽ خوبصورت مندر لنگراج (Lingraj) آهي، جيڪو وڏي چوديواري اندر محفوظ آهي. هي شِوَ جو مندر آهي، جيڪو زميني سطح کان 55 ميٽر اوچو آهي. هتي غير هندو ماڻهن کي اچڻ جي منع ٿيل هئي، پر انگريزن جي دور کان وٺي سياحن کي اجازت ڏني وئي آهي، (2) پوراسورا ميسوارا مندر (Purasura mesvara Temple)، (3) مڪتيسوارا مندر (Muktesvara Temple)، (4) راجا راني مندر (Raja Rani)، (5) وئيتال مندر (Vaital Temple)، (6) برهميسوارا مندر (Brahmesvara Temple)، (7) ميگهيشوارا مندر وغيره. ان کان سواءِ ڪجهه نوان مندر به ٺهيا آهن. ڀوبينسور کان اٺن ڪلو ميٽرن جي پنڌ تي جين ڌرم وارن جون غارون آهن، جيڪي کانديگري (Khandagiri) ۽ اڌياگري جي پهاڙن ۾ آهن. هنن غارن ۾ اندر چٽ ۽ اُڪر جو ڪم ٿيل آهي. تحقيق موجب اهي ماڳ 2 (ٻئين) صدي ق.م جا آهن. انهن مان هڪڙي کي راڻي غفا ۽ ٻئي کي هاٿِي غفا ڪري سڏين ٿا.''<ref name="سنڌيانا"/> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڀوبينسور]] [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:ڀارت جا شهر]] [[زمرو:اوڙيسا جا شهر]] [[زمرو:ڀارتي رياستن جون راجڌانيون]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] eun0pd5ybgj875nfef62hqlz3h0r485 0 38838 382475 326148 2026-06-03T09:55:34Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 382475 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mosque in Cairo, Egypt}} {{Infobox religious building | building_name = ابن طولون مسجد، قاھرہ | image = Kairo Ibn Tulun Moschee BW 4.jpg | caption = ابن طولون مسجد، قاھرہ جا مینارا ء وضو جو تالاب | location = [[قاھرہ]]، [[مصر]] | religious_affiliation = [[اسلام]] | rite = | coordinates = {{coord|30|01|44|N|31|14|58|E|display=title,inline|region:EG-C_type:landmark_source:dewiki}} | map_type = Egypt | consecration_year = 884ع | founded_by = احمد ابن طولون | website = | architect = سعید ابن خطیب الفرغني | architecture_type = مسجد | architecture_style = اسلامي تعمیر | facade_direction = | year_completed = {{start date and age|879}} | construction_cost = | capacity = | length = | width = | height_max = | dome_quantity = 2 | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = 1 | minaret_height = | materials = brick<ref name="SAW Verde ">{{cite magazine |last= Verde |first= Tom|year=2012|volume=63|number=3|title= The Point of the Arch|pages=34–43| url=http://archive.aramcoworld.com/issue/201203/the.point.of.the.arch.htm|magazine= Saudi Aramco World |publisher=Aramco Services Company |access-date= 11 December 2018}}</ref> | footnotes = {{Designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_partof = [[Islamic Cairo|Historic Cairo]] | designation1_date = [[List of World Heritage Sites by year of inscription#1979 (3rd session)|1979]] <small>(3rd [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_criteria = {{UNESCO WHS type|(i)(v)(vi)}}(i)(v)(vi) | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/89 89-002] }} }} '''مسجد ابن طولون''' [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ واقع آهي. اها مصر ۽ سڄي [[آفريڪا]] جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي جيڪا اڄ به پنهنجي اصل شڪل ۾ بيٺي آهي. ۽ زمين جي ايراضيءَ جي لحاظ کان اها قاهره جي سڀ کان وڏي مسجد آهي. اهو هڪ کليل چورس صحن جي چوڌاري ٺهيل آهي جو قدرتي روشني داخل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ابن طولون مسجد قديم مصري فن تعمير جي خصوصيت رکي ٿي. ان جي سينگار ۾ ڪاٺ جو استعمال ڪيو ويو آهي. <ref>{{Cite web|url=https://muslimheritage.com/ibn-tulun-mosque/|title=Ibn Tulun Mosque « Muslim Heritage|access-date=2019-12-08}}</ref> خليفه بغداد [[معتضد بالله]] جي ڪمزور دور حڪومت ۾ ترڪ فوجي وڏي طاقت حاصل ڪري چڪا هئا ۽ خليفو انهن جي هٿ ۾ هڪ بي وس حاڪم هو. سنه 253ھ ۾ خليفي هڪ ترڪ سردار [[بابڪيال]] کي [[مصر]] جي گورنري عطا ڪئي. بابڪيال خود [[بغداد]]ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، تنهن ڪري هن پنهنجي هڪ زبردست سردار [[احمد بن طولون]] کي پنهنجو نائب ڪري مصر روانو ڪيو. هن جو پيءُ طولون هڪ ترڪ شهزادو، جو ننڍپڻ ۾ [[فرغنه]] جي جنگين ۾ قيد ٿي خليفي جي درٻار ۾ پهتو ۽ اتي ئي شاهي غلامن ۾ داخل ٿيو. ساڻس گڏ سندس پٽ احمد پڻ دارالخلافه ۾ تعليم ۽ تربيت وٺي حڪومت جي ڪاروبار ۾ مهارت حاصل ڪئي هئي. احمد بن طولون کي مصر ۾ نائب مقرر ڪيو ويو، جتي هن ايتري مهارت حاصل ڪئي جو خليفه وقت کي به مٿس ڪو زور نه هو، اگرچ احمد خطبي ۾ خليفه بغداد جو نالو قائم رکيو. خليفه معتزل کان پوءِ خليفي[[مهــدَي]] پڻ احمد بن طولون کي مصر جو پروانو عطا ڪيو. احمد بن طولون مصر جو انتظام نهايت سهڻي نموني سان هلايو ۽ عام ڀلائيءَ جي ڪمن ۾ خوب پيسو خرچ ڪيائين ۽ عوام سندس حڪومت مان نهايت خوش هو. احمد مصر ۾ جيڪي تعميرات ۽ رفاه عام جا ڪم ڪيا، انهن ۾ سندس ٺهرايل (مسجد ابن طولون) اڄ ڏينهن تائين قائم آهي. هي مسجد ان زماني جي فن تعمير جو هڪ نادر نمونو آهي. هن مسجد جو سنگ بنياد سال 876ع ۾ رکيو ويو، چئن سالن جي مختصر عرصي ۾ يعني سال 879ع ۾ ٺهي راس ٿي. هن مسجد جو نقشو بلڪل حضرت عمرو بن العاص رضي اللہ تعالٰي عنہ جي مسجد جهڙو آهي، جو مصر جي پهرين مسجد آهي. جيڪا [[عمرو بن العاص]] سال 21 هجري مطابق سال 642ع ۾ تعمير ڪرائي هئي. ابن طولون جي مسجد جي ايراضي هن مسجد جي اڌ جيتري آهي. مسجد جي وچ ۾ هڪ چورس ڪشاده اڱڻ آهي ۽ انهيءَ جي ٻنهي پاسن کان ٻه ڪشاده ورانڊا آهن، جيڪي ڪيترن ئي وڏن ٿنڀن تي محرابن وانگر ٺهيل آهن. هنن محرابن جون ڪمانون مٿي وڃي چهنبدار ٿين ٿيون ۽ انهن جو هيٺيون پيلرن وارو حصو گهوڙي جي نال وانگر آهي جيڪو هيٺ ويڪرو ٿيندو ويو آهي ۽ اها خاص عربي طرز تعمير آهي، ڇو ته گهوڙو عرب جو خاص قومي نشان آهي. هنن محرابن جا ٿنڀا عام رواجي ٿنڀن جهڙا نه آهن، پر انهن ٿنڀن جي ڪنڊن کي اهڙي طرح ٺاهيو ويو آهي جو ڄڻ چئني ڪنڊن تي چار ننڍا ننڍا ٿنڀا نظر اچن ٿا. انهن ٿنڀن جو هيٺيون حصو مشرقي فن تعمير جو نمونو ڏيکاري ٿو. اهڙي نموني اهي چئن پيلرن وارا ٿنڀا ۽ مٿان نوڪدار محرابون هڪ عجيب منظر پيدا ڪن ٿيون ۽ اهڙي طرز تعمير گاٿ قومن جي ديولين ۽ عبادتگاهن ۾ عام نظر اچي ٿي. انهن محرابن جي مٿان ڇت مسجد عمرو بن العاص جي ڇت وانگر تعمير ٿيل آهي، ۽ مٿانئس ڪي به نقش نگار اڪريل ڪونهن. ليڪن اهي نوڪدار محرابيون جڏهن ڪنهن گنبذ جي سامهون تعمير ڪيون وڃن ٿيون ته سندن مٿي کنيل ڪماندار گردنون ڄڻ ته گنبذ جي سامهون تمام نازڪ ۽ خوشنما نظارو پيش ڪن ٿيون ۽ گنبذ جي بلندي ۽ عظمت کي نهايت وضع دار ۽ خوبصورت بنايو ڇڏين، خاص ڪري مشرقي اڏاوت جي ٿورو دٻيل گنبذ جي خوبصورتي کي چمڪايو ڇڏين. هن مسجد جي اندرين اڏاوت عام طرح جيئن مسجدن ۾ محراب ٿيندو آهي. اهڙي نموني سان هڪ شاندار ڪمان تي محراب آهن جنهن جو رخ [[ڪعبة الله]] شريف ڏي آهي ۽ محراب جي سڄي هٿ تي هڪ عاليشان منبر آهي، جنهن تي خطيب بيهي خطبو ڏيندو آهي. مسجد طولون جي اندرئين ۽ ٻاهرين ڀتين، ٿنڀن، ڪمانن ۽ جارن تي قرآن پاڪ جون آيتون نهايت خوش خطي سان ڪاٺ جي تختن تي اڪريل آهن، جنهن مان وقت جي ڪاريگرن جي عظيم عظمت ظاهر ٿئي ٿي ۽ ڏسندڙ داد ڏيڻ کان سواءِ رهي نه ٿو سگهي. مشهور مؤرخ [[فلپ ڪي هٽي]]، ”[[هسٽري آف عربس]]“ ۾ لکي ٿو ته مسجد طولون ۾ قرآن پاڪ جو 17/1 حصو ڪاٺ تي اڪريل آهي. هي فن خطاطي ۽ عمارت سازي جو خاص عربي نمونو پيش ڪري ٿو. ان کان سواءِ درين جي مٿان، پاسن کان ۽ محرابين جي مٿان ڪيترا گل ڦل ۽ ٻوٽا نهايت خوبصورتيءَ سان بنايا ويا آهن. جنهن سان مسجد جي خوبصورتي وڌي ويئي آهي. مسجد طولون جون ٻاهريون ديواريون ڪنگريدار آهن، هي سڄي مسجد پڪ سري ٺهيل آهي ۽ مٿانئس گچ جو پلستر ٿيل آهي ۽ مسجد ۾ نقش نگار، گل ۽ ٻوٽا پڻ گچ سان اهڙي طرح اڪر تي ٺهيل آهن جو ڄڻ اصل گل ۽ ٻوٽا پيا سمجهه ۾ اچن. هن مسجد تي ڪيترائي مينار ٺهيل هئا. هر گنبذ ۽ هر ڪنڊ تي مينار هو، جيڪي سڀ هن وقت ڊهي ويا آهن. هن وقت فقط هڪ مينار نظر اچي ٿو. هن مينار جي خوبصورتي به ڏسڻ وٽان آهي. هي مينار هيٺان بلڪل هم چورس آهي، وچ ۾ ڇهه ڪنڊو ۽ مٿي اٺ ڪنڊو آهي، جنهن ۾ اڪيچار دريون نظر اچن ٿيون. مسجد جي وسيع اڱڻ ۾ هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض آهي، جنهن جي وچ ۾ هڪ ڦوهارو آهي، جنهن مان حوض کي پاڻي ملي ٿو. ان جي چوڌاري وضو ڪرڻ جون سندليون آهن، جي پڻ پختي گچ سان خوبصورت ٺهيل آهن. ڦوهاري واري عمارت جي دروازي تي وڏيون دريون آهن، جن جي مٿان ڪمان عيوض ٽڪنڊيون محرابيون ٺاهيون ويون آهن. سڄي عمارت جو فرش ٽائلس وانگر ڪاشيءَ جي رنگين سرن سان فرشبندي ڪيل آهي. مطلب وچين دور جي مسلمانن دين جي سربلنديءَ سان گڏ دنيا جي علمن ۽ هنرن ۾ به زبردست ترقي ڪئي ۽ ايندڙ دنيا جا معلم بنيا.<ref>جامع ابن طولون -- مصر جي عظيم عبادتگاهه---سيف الله بلوچ ؛ رسالو:مهراڻ؛ 1984جلد 33 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قاهره]] [[زمرو:قاهره جون مسجدون]] [[زمرو:مصر جون مسجدون]] [[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:مصر ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] q803y28poeaiuz3lnwis0d223l7w0yt 382476 382475 2026-06-03T09:56:40Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مصر ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382476 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mosque in Cairo, Egypt}} {{Infobox religious building | building_name = ابن طولون مسجد، قاھرہ | image = Kairo Ibn Tulun Moschee BW 4.jpg | caption = ابن طولون مسجد، قاھرہ جا مینارا ء وضو جو تالاب | location = [[قاھرہ]]، [[مصر]] | religious_affiliation = [[اسلام]] | rite = | coordinates = {{coord|30|01|44|N|31|14|58|E|display=title,inline|region:EG-C_type:landmark_source:dewiki}} | map_type = Egypt | consecration_year = 884ع | founded_by = احمد ابن طولون | website = | architect = سعید ابن خطیب الفرغني | architecture_type = مسجد | architecture_style = اسلامي تعمیر | facade_direction = | year_completed = {{start date and age|879}} | construction_cost = | capacity = | length = | width = | height_max = | dome_quantity = 2 | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = 1 | minaret_height = | materials = brick<ref name="SAW Verde ">{{cite magazine |last= Verde |first= Tom|year=2012|volume=63|number=3|title= The Point of the Arch|pages=34–43| url=http://archive.aramcoworld.com/issue/201203/the.point.of.the.arch.htm|magazine= Saudi Aramco World |publisher=Aramco Services Company |access-date= 11 December 2018}}</ref> | footnotes = {{Designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_partof = [[Islamic Cairo|Historic Cairo]] | designation1_date = [[List of World Heritage Sites by year of inscription#1979 (3rd session)|1979]] <small>(3rd [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_criteria = {{UNESCO WHS type|(i)(v)(vi)}}(i)(v)(vi) | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/89 89-002] }} }} '''مسجد ابن طولون''' [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ واقع آهي. اها مصر ۽ سڄي [[آفريڪا]] جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي جيڪا اڄ به پنهنجي اصل شڪل ۾ بيٺي آهي. ۽ زمين جي ايراضيءَ جي لحاظ کان اها قاهره جي سڀ کان وڏي مسجد آهي. اهو هڪ کليل چورس صحن جي چوڌاري ٺهيل آهي جو قدرتي روشني داخل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ابن طولون مسجد قديم مصري فن تعمير جي خصوصيت رکي ٿي. ان جي سينگار ۾ ڪاٺ جو استعمال ڪيو ويو آهي. <ref>{{Cite web|url=https://muslimheritage.com/ibn-tulun-mosque/|title=Ibn Tulun Mosque « Muslim Heritage|access-date=2019-12-08}}</ref> خليفه بغداد [[معتضد بالله]] جي ڪمزور دور حڪومت ۾ ترڪ فوجي وڏي طاقت حاصل ڪري چڪا هئا ۽ خليفو انهن جي هٿ ۾ هڪ بي وس حاڪم هو. سنه 253ھ ۾ خليفي هڪ ترڪ سردار [[بابڪيال]] کي [[مصر]] جي گورنري عطا ڪئي. بابڪيال خود [[بغداد]]ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، تنهن ڪري هن پنهنجي هڪ زبردست سردار [[احمد بن طولون]] کي پنهنجو نائب ڪري مصر روانو ڪيو. هن جو پيءُ طولون هڪ ترڪ شهزادو، جو ننڍپڻ ۾ [[فرغنه]] جي جنگين ۾ قيد ٿي خليفي جي درٻار ۾ پهتو ۽ اتي ئي شاهي غلامن ۾ داخل ٿيو. ساڻس گڏ سندس پٽ احمد پڻ دارالخلافه ۾ تعليم ۽ تربيت وٺي حڪومت جي ڪاروبار ۾ مهارت حاصل ڪئي هئي. احمد بن طولون کي مصر ۾ نائب مقرر ڪيو ويو، جتي هن ايتري مهارت حاصل ڪئي جو خليفه وقت کي به مٿس ڪو زور نه هو، اگرچ احمد خطبي ۾ خليفه بغداد جو نالو قائم رکيو. خليفه معتزل کان پوءِ خليفي[[مهــدَي]] پڻ احمد بن طولون کي مصر جو پروانو عطا ڪيو. احمد بن طولون مصر جو انتظام نهايت سهڻي نموني سان هلايو ۽ عام ڀلائيءَ جي ڪمن ۾ خوب پيسو خرچ ڪيائين ۽ عوام سندس حڪومت مان نهايت خوش هو. احمد مصر ۾ جيڪي تعميرات ۽ رفاه عام جا ڪم ڪيا، انهن ۾ سندس ٺهرايل (مسجد ابن طولون) اڄ ڏينهن تائين قائم آهي. هي مسجد ان زماني جي فن تعمير جو هڪ نادر نمونو آهي. هن مسجد جو سنگ بنياد سال 876ع ۾ رکيو ويو، چئن سالن جي مختصر عرصي ۾ يعني سال 879ع ۾ ٺهي راس ٿي. هن مسجد جو نقشو بلڪل حضرت عمرو بن العاص رضي اللہ تعالٰي عنہ جي مسجد جهڙو آهي، جو مصر جي پهرين مسجد آهي. جيڪا [[عمرو بن العاص]] سال 21 هجري مطابق سال 642ع ۾ تعمير ڪرائي هئي. ابن طولون جي مسجد جي ايراضي هن مسجد جي اڌ جيتري آهي. مسجد جي وچ ۾ هڪ چورس ڪشاده اڱڻ آهي ۽ انهيءَ جي ٻنهي پاسن کان ٻه ڪشاده ورانڊا آهن، جيڪي ڪيترن ئي وڏن ٿنڀن تي محرابن وانگر ٺهيل آهن. هنن محرابن جون ڪمانون مٿي وڃي چهنبدار ٿين ٿيون ۽ انهن جو هيٺيون پيلرن وارو حصو گهوڙي جي نال وانگر آهي جيڪو هيٺ ويڪرو ٿيندو ويو آهي ۽ اها خاص عربي طرز تعمير آهي، ڇو ته گهوڙو عرب جو خاص قومي نشان آهي. هنن محرابن جا ٿنڀا عام رواجي ٿنڀن جهڙا نه آهن، پر انهن ٿنڀن جي ڪنڊن کي اهڙي طرح ٺاهيو ويو آهي جو ڄڻ چئني ڪنڊن تي چار ننڍا ننڍا ٿنڀا نظر اچن ٿا. انهن ٿنڀن جو هيٺيون حصو مشرقي فن تعمير جو نمونو ڏيکاري ٿو. اهڙي نموني اهي چئن پيلرن وارا ٿنڀا ۽ مٿان نوڪدار محرابون هڪ عجيب منظر پيدا ڪن ٿيون ۽ اهڙي طرز تعمير گاٿ قومن جي ديولين ۽ عبادتگاهن ۾ عام نظر اچي ٿي. انهن محرابن جي مٿان ڇت مسجد عمرو بن العاص جي ڇت وانگر تعمير ٿيل آهي، ۽ مٿانئس ڪي به نقش نگار اڪريل ڪونهن. ليڪن اهي نوڪدار محرابيون جڏهن ڪنهن گنبذ جي سامهون تعمير ڪيون وڃن ٿيون ته سندن مٿي کنيل ڪماندار گردنون ڄڻ ته گنبذ جي سامهون تمام نازڪ ۽ خوشنما نظارو پيش ڪن ٿيون ۽ گنبذ جي بلندي ۽ عظمت کي نهايت وضع دار ۽ خوبصورت بنايو ڇڏين، خاص ڪري مشرقي اڏاوت جي ٿورو دٻيل گنبذ جي خوبصورتي کي چمڪايو ڇڏين. هن مسجد جي اندرين اڏاوت عام طرح جيئن مسجدن ۾ محراب ٿيندو آهي. اهڙي نموني سان هڪ شاندار ڪمان تي محراب آهن جنهن جو رخ [[ڪعبة الله]] شريف ڏي آهي ۽ محراب جي سڄي هٿ تي هڪ عاليشان منبر آهي، جنهن تي خطيب بيهي خطبو ڏيندو آهي. مسجد طولون جي اندرئين ۽ ٻاهرين ڀتين، ٿنڀن، ڪمانن ۽ جارن تي قرآن پاڪ جون آيتون نهايت خوش خطي سان ڪاٺ جي تختن تي اڪريل آهن، جنهن مان وقت جي ڪاريگرن جي عظيم عظمت ظاهر ٿئي ٿي ۽ ڏسندڙ داد ڏيڻ کان سواءِ رهي نه ٿو سگهي. مشهور مؤرخ [[فلپ ڪي هٽي]]، ”[[هسٽري آف عربس]]“ ۾ لکي ٿو ته مسجد طولون ۾ قرآن پاڪ جو 17/1 حصو ڪاٺ تي اڪريل آهي. هي فن خطاطي ۽ عمارت سازي جو خاص عربي نمونو پيش ڪري ٿو. ان کان سواءِ درين جي مٿان، پاسن کان ۽ محرابين جي مٿان ڪيترا گل ڦل ۽ ٻوٽا نهايت خوبصورتيءَ سان بنايا ويا آهن. جنهن سان مسجد جي خوبصورتي وڌي ويئي آهي. مسجد طولون جون ٻاهريون ديواريون ڪنگريدار آهن، هي سڄي مسجد پڪ سري ٺهيل آهي ۽ مٿانئس گچ جو پلستر ٿيل آهي ۽ مسجد ۾ نقش نگار، گل ۽ ٻوٽا پڻ گچ سان اهڙي طرح اڪر تي ٺهيل آهن جو ڄڻ اصل گل ۽ ٻوٽا پيا سمجهه ۾ اچن. هن مسجد تي ڪيترائي مينار ٺهيل هئا. هر گنبذ ۽ هر ڪنڊ تي مينار هو، جيڪي سڀ هن وقت ڊهي ويا آهن. هن وقت فقط هڪ مينار نظر اچي ٿو. هن مينار جي خوبصورتي به ڏسڻ وٽان آهي. هي مينار هيٺان بلڪل هم چورس آهي، وچ ۾ ڇهه ڪنڊو ۽ مٿي اٺ ڪنڊو آهي، جنهن ۾ اڪيچار دريون نظر اچن ٿيون. مسجد جي وسيع اڱڻ ۾ هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض آهي، جنهن جي وچ ۾ هڪ ڦوهارو آهي، جنهن مان حوض کي پاڻي ملي ٿو. ان جي چوڌاري وضو ڪرڻ جون سندليون آهن، جي پڻ پختي گچ سان خوبصورت ٺهيل آهن. ڦوهاري واري عمارت جي دروازي تي وڏيون دريون آهن، جن جي مٿان ڪمان عيوض ٽڪنڊيون محرابيون ٺاهيون ويون آهن. سڄي عمارت جو فرش ٽائلس وانگر ڪاشيءَ جي رنگين سرن سان فرشبندي ڪيل آهي. مطلب وچين دور جي مسلمانن دين جي سربلنديءَ سان گڏ دنيا جي علمن ۽ هنرن ۾ به زبردست ترقي ڪئي ۽ ايندڙ دنيا جا معلم بنيا.<ref>جامع ابن طولون -- مصر جي عظيم عبادتگاهه---سيف الله بلوچ ؛ رسالو:مهراڻ؛ 1984جلد 33 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قاهره]] [[زمرو:قاهره جون مسجدون]] [[زمرو:مصر جون مسجدون]] [[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:مصر ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:مصر ۾ شهر]] i6n2b28sa7j83uauqmhxapz91g0cokg 382478 382476 2026-06-03T09:57:32Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 382478 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mosque in Cairo, Egypt}} {{Infobox religious building | building_name = ابن طولون مسجد، قاھرہ | image = Kairo Ibn Tulun Moschee BW 4.jpg | caption = ابن طولون مسجد، قاھرہ جا مینارا ء وضو جو تالاب | location = [[قاھرہ]]، [[مصر]] | religious_affiliation = [[اسلام]] | rite = | coordinates = {{coord|30|01|44|N|31|14|58|E|display=title,inline|region:EG-C_type:landmark_source:dewiki}} | map_type = Egypt | consecration_year = 884ع | founded_by = احمد ابن طولون | website = | architect = سعید ابن خطیب الفرغني | architecture_type = مسجد | architecture_style = اسلامي تعمیر | facade_direction = | year_completed = {{start date and age|879}} | construction_cost = | capacity = | length = | width = | height_max = | dome_quantity = 2 | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = 1 | minaret_height = | materials = brick<ref name="SAW Verde ">{{cite magazine |last= Verde |first= Tom|year=2012|volume=63|number=3|title= The Point of the Arch|pages=34–43| url=http://archive.aramcoworld.com/issue/201203/the.point.of.the.arch.htm|magazine= Saudi Aramco World |publisher=Aramco Services Company |access-date= 11 December 2018}}</ref> | footnotes = {{Designation list | embed = yes | designation1 = WHS | designation1_partof = [[Islamic Cairo|Historic Cairo]] | designation1_date = [[List of World Heritage Sites by year of inscription#1979 (3rd session)|1979]] <small>(3rd [[World Heritage Committee|session]])</small> | designation1_criteria = {{UNESCO WHS type|(i)(v)(vi)}}(i)(v)(vi) | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/89 89-002] }} }} '''مسجد ابن طولون''' [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ واقع آهي. اها مصر ۽ سڄي [[آفريڪا]] جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي جيڪا اڄ به پنهنجي اصل شڪل ۾ بيٺي آهي. ۽ زمين جي ايراضيءَ جي لحاظ کان اها قاهره جي سڀ کان وڏي مسجد آهي. اهو هڪ کليل چورس صحن جي چوڌاري ٺهيل آهي جو قدرتي روشني داخل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو. ابن طولون مسجد قديم مصري فن تعمير جي خصوصيت رکي ٿي. ان جي سينگار ۾ ڪاٺ جو استعمال ڪيو ويو آهي. <ref>{{Cite web|url=https://muslimheritage.com/ibn-tulun-mosque/|title=Ibn Tulun Mosque « Muslim Heritage|access-date=2019-12-08}}</ref> خليفه بغداد [[معتضد بالله]] جي ڪمزور دور حڪومت ۾ ترڪ فوجي وڏي طاقت حاصل ڪري چڪا هئا ۽ خليفو انهن جي هٿ ۾ هڪ بي وس حاڪم هو. سنه 253ھ ۾ خليفي هڪ ترڪ سردار [[بابڪيال]] کي [[مصر]] جي گورنري عطا ڪئي. بابڪيال خود [[بغداد]]ڇڏڻ لاءِ تيار نه هو، تنهن ڪري هن پنهنجي هڪ زبردست سردار [[احمد بن طولون]] کي پنهنجو نائب ڪري مصر روانو ڪيو. هن جو پيءُ طولون هڪ ترڪ شهزادو، جو ننڍپڻ ۾ [[فرغنه]] جي جنگين ۾ قيد ٿي خليفي جي درٻار ۾ پهتو ۽ اتي ئي شاهي غلامن ۾ داخل ٿيو. ساڻس گڏ سندس پٽ احمد پڻ دارالخلافه ۾ تعليم ۽ تربيت وٺي حڪومت جي ڪاروبار ۾ مهارت حاصل ڪئي هئي. احمد بن طولون کي مصر ۾ نائب مقرر ڪيو ويو، جتي هن ايتري مهارت حاصل ڪئي جو خليفه وقت کي به مٿس ڪو زور نه هو، اگرچ احمد خطبي ۾ خليفه بغداد جو نالو قائم رکيو. خليفه معتزل کان پوءِ خليفي[[مهــدَي]] پڻ احمد بن طولون کي مصر جو پروانو عطا ڪيو. احمد بن طولون مصر جو انتظام نهايت سهڻي نموني سان هلايو ۽ عام ڀلائيءَ جي ڪمن ۾ خوب پيسو خرچ ڪيائين ۽ عوام سندس حڪومت مان نهايت خوش هو. احمد مصر ۾ جيڪي تعميرات ۽ رفاه عام جا ڪم ڪيا، انهن ۾ سندس ٺهرايل (مسجد ابن طولون) اڄ ڏينهن تائين قائم آهي. هي مسجد ان زماني جي فن تعمير جو هڪ نادر نمونو آهي. هن مسجد جو سنگ بنياد سال 876ع ۾ رکيو ويو، چئن سالن جي مختصر عرصي ۾ يعني سال 879ع ۾ ٺهي راس ٿي. هن مسجد جو نقشو بلڪل حضرت عمرو بن العاص رضي اللہ تعالٰي عنہ جي مسجد جهڙو آهي، جو مصر جي پهرين مسجد آهي. جيڪا [[عمرو بن العاص]] سال 21 هجري مطابق سال 642ع ۾ تعمير ڪرائي هئي. ابن طولون جي مسجد جي ايراضي هن مسجد جي اڌ جيتري آهي. مسجد جي وچ ۾ هڪ چورس ڪشاده اڱڻ آهي ۽ انهيءَ جي ٻنهي پاسن کان ٻه ڪشاده ورانڊا آهن، جيڪي ڪيترن ئي وڏن ٿنڀن تي محرابن وانگر ٺهيل آهن. هنن محرابن جون ڪمانون مٿي وڃي چهنبدار ٿين ٿيون ۽ انهن جو هيٺيون پيلرن وارو حصو گهوڙي جي نال وانگر آهي جيڪو هيٺ ويڪرو ٿيندو ويو آهي ۽ اها خاص عربي طرز تعمير آهي، ڇو ته گهوڙو عرب جو خاص قومي نشان آهي. هنن محرابن جا ٿنڀا عام رواجي ٿنڀن جهڙا نه آهن، پر انهن ٿنڀن جي ڪنڊن کي اهڙي طرح ٺاهيو ويو آهي جو ڄڻ چئني ڪنڊن تي چار ننڍا ننڍا ٿنڀا نظر اچن ٿا. انهن ٿنڀن جو هيٺيون حصو مشرقي فن تعمير جو نمونو ڏيکاري ٿو. اهڙي نموني اهي چئن پيلرن وارا ٿنڀا ۽ مٿان نوڪدار محرابون هڪ عجيب منظر پيدا ڪن ٿيون ۽ اهڙي طرز تعمير گاٿ قومن جي ديولين ۽ عبادتگاهن ۾ عام نظر اچي ٿي. انهن محرابن جي مٿان ڇت مسجد عمرو بن العاص جي ڇت وانگر تعمير ٿيل آهي، ۽ مٿانئس ڪي به نقش نگار اڪريل ڪونهن. ليڪن اهي نوڪدار محرابيون جڏهن ڪنهن گنبذ جي سامهون تعمير ڪيون وڃن ٿيون ته سندن مٿي کنيل ڪماندار گردنون ڄڻ ته گنبذ جي سامهون تمام نازڪ ۽ خوشنما نظارو پيش ڪن ٿيون ۽ گنبذ جي بلندي ۽ عظمت کي نهايت وضع دار ۽ خوبصورت بنايو ڇڏين، خاص ڪري مشرقي اڏاوت جي ٿورو دٻيل گنبذ جي خوبصورتي کي چمڪايو ڇڏين. هن مسجد جي اندرين اڏاوت عام طرح جيئن مسجدن ۾ محراب ٿيندو آهي. اهڙي نموني سان هڪ شاندار ڪمان تي محراب آهن جنهن جو رخ [[ڪعبة الله]] شريف ڏي آهي ۽ محراب جي سڄي هٿ تي هڪ عاليشان منبر آهي، جنهن تي خطيب بيهي خطبو ڏيندو آهي. مسجد طولون جي اندرئين ۽ ٻاهرين ڀتين، ٿنڀن، ڪمانن ۽ جارن تي قرآن پاڪ جون آيتون نهايت خوش خطي سان ڪاٺ جي تختن تي اڪريل آهن، جنهن مان وقت جي ڪاريگرن جي عظيم عظمت ظاهر ٿئي ٿي ۽ ڏسندڙ داد ڏيڻ کان سواءِ رهي نه ٿو سگهي. مشهور مؤرخ [[فلپ ڪي هٽي]]، ”[[هسٽري آف عربس]]“ ۾ لکي ٿو ته مسجد طولون ۾ قرآن پاڪ جو 17/1 حصو ڪاٺ تي اڪريل آهي. هي فن خطاطي ۽ عمارت سازي جو خاص عربي نمونو پيش ڪري ٿو. ان کان سواءِ درين جي مٿان، پاسن کان ۽ محرابين جي مٿان ڪيترا گل ڦل ۽ ٻوٽا نهايت خوبصورتيءَ سان بنايا ويا آهن. جنهن سان مسجد جي خوبصورتي وڌي ويئي آهي. مسجد طولون جون ٻاهريون ديواريون ڪنگريدار آهن، هي سڄي مسجد پڪ سري ٺهيل آهي ۽ مٿانئس گچ جو پلستر ٿيل آهي ۽ مسجد ۾ نقش نگار، گل ۽ ٻوٽا پڻ گچ سان اهڙي طرح اڪر تي ٺهيل آهن جو ڄڻ اصل گل ۽ ٻوٽا پيا سمجهه ۾ اچن. هن مسجد تي ڪيترائي مينار ٺهيل هئا. هر گنبذ ۽ هر ڪنڊ تي مينار هو، جيڪي سڀ هن وقت ڊهي ويا آهن. هن وقت فقط هڪ مينار نظر اچي ٿو. هن مينار جي خوبصورتي به ڏسڻ وٽان آهي. هي مينار هيٺان بلڪل هم چورس آهي، وچ ۾ ڇهه ڪنڊو ۽ مٿي اٺ ڪنڊو آهي، جنهن ۾ اڪيچار دريون نظر اچن ٿيون. مسجد جي وسيع اڱڻ ۾ هڪ وڏو پاڻيءَ جو حوض آهي، جنهن جي وچ ۾ هڪ ڦوهارو آهي، جنهن مان حوض کي پاڻي ملي ٿو. ان جي چوڌاري وضو ڪرڻ جون سندليون آهن، جي پڻ پختي گچ سان خوبصورت ٺهيل آهن. ڦوهاري واري عمارت جي دروازي تي وڏيون دريون آهن، جن جي مٿان ڪمان عيوض ٽڪنڊيون محرابيون ٺاهيون ويون آهن. سڄي عمارت جو فرش ٽائلس وانگر ڪاشيءَ جي رنگين سرن سان فرشبندي ڪيل آهي. مطلب وچين دور جي مسلمانن دين جي سربلنديءَ سان گڏ دنيا جي علمن ۽ هنرن ۾ به زبردست ترقي ڪئي ۽ ايندڙ دنيا جا معلم بنيا.<ref>جامع ابن طولون -- مصر جي عظيم عبادتگاهه---سيف الله بلوچ ؛ رسالو:مهراڻ؛ 1984جلد 33 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:قاهره]] [[زمرو:قاهره جون مسجدون]] [[زمرو:مصر جون مسجدون]] [[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:مصر ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:آفريڪا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] q803y28poeaiuz3lnwis0d223l7w0yt 14 43071 382458 329410 2026-06-03T09:28:22Z Ibne maryam 17680 /* */ 382458 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] [[زمرو:سنڌ جون مسجدون]] [[زمرو:ڪراچي جا سياحتي مقام]] [[زمرو:ڪراچي ۾ مذهبي عمارتون ۽ ساختون]] heylpi7f4crg2n4z9y939sjlozg4ap2 0 48566 382391 357330 2026-06-02T20:30:43Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 382391 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = ڇتيس ڳڙھ | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = The ravishing beauty of Chitrakote falls.jpg | photo2a = Laxman temple at sirpur,chhattisgarh,india.JPG | photo2b = Chaiturgarh hills, Korba चैतुरगढ़ पहाड़ी क्षेत्र.jpg | photo3a = | photo3b = | photo4a = Secretariat in Naya Raipur.JPG | photo4b = Bhoramdeo Temple, Kawardha.jpg | photo5a = Baloda-bazar.jpg | photo5b = Waterfall at Tirathgarh.jpg | photo6a = | photo6b = Bastar Dusshera Unexplored Bastar.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 275 | foot_montage = مٿان کان گهڙيءَ جي سوئي جي رخ موجب: [[چترڪوٽ آبشار]] [[جگدلپور]] ۾، [[سرپور يادگار گروهه]]، [[ساترينگا، ڇتيسڳڙھ|ساترينگا آبي ذخيرو]]، [[چيتورگڙھ|چيتورگڙھ جبل]]، [[نئون رائيپور]]، [[ڀورامديو مندر]]، [[گيراؤدپوري|گهاسيداس جئيتکهام]]، [[تيرٿگڙھ آبشار]]، [[بستار ڏسهره]] }} | image_caption = گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ: [[چتراڪوٽ آبشار]]، [[سوامي وويڪنند ايئرپورٽ]]، [[سري پور]] وارو لڇمڻ مندر | image_seal = Seal of Chhattisgarh.png | image_map = | map_alt = | map_caption = Bhoramdeo temple. Tribals dance. Administrative headquarters. Swami Vivekananda airport. Magneto the mall. Chitrakoot falls . Laxman temple sirpur | image_map1 = IN-CT.svg | map_caption1 = انڊيا۾ مقام | coordinates = {{coord|21.25|81.60|region:IN-CT_type:adm1st|display=inline}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|India}} | established_title = قيام | established_date = 1 نومبر 2000{{ref|cap|†}} | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[رائي پور]] | parts_type = [[انڊيا جا ضلعا| ضلعا ]] | parts_style = para | p1 = 27 | government_footnotes = | leader_title = [[ڇتيس ڳڙھ جا گورنر|گورنر ]] | leader_name = [[آننديبن پٽيل ]] | leader_title1 = [[ڇتيس ڳڙھ جا وزيراعلي|وزيراعلي ]] | leader_name1 = [[ڀوپيش باگيل ]] ([[انڊين نيشنل ڪانگريس|آء اين سي ]]) | unit_pref = ميٽرڪ | area_footnotes =<ref name="censusofficial">{{cite web|title=Official site of the Ministry of Statistics and Programme Implementation, India|url=http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|accessdate=20 July 2013|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203163229/http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|archivedate=3 December 2013}}</ref> | area_total_km2 = 135191 | area_rank = انڊيا جي پکيڙ ۾ ڏھين وڏي رياست | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 25545198 | population_as_of = 2011 | population_footnotes =<ref name="CGPOP">{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND022_Chhattisgarh.pdf|title=Chhattisgarh Profile|publisher=[[Census of India]]|access-date=27 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418032234/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND022_Chhattisgarh.pdf|archive-date=18 April 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_rank = آبادي ۾ انڊيا جي سترھين وڏي رياست | population_note = | timezone1 = [[انڊيا جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-CT]] | blank_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء ]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.600 (<span style="color:#fc0"> وچولي </span>) | blank1_name_sec1 = HDI rank | blank1_info_sec1 = 31st (2017) | blank_name_sec2 = خواندگي جي شرح | blank_info_sec2 = 70.01% (2011, 27th)<ref>{{cite web|title=State of Literacy|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final%20PPT%202011_chapter6.pdf|publisher=Census of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120507131945/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final%20PPT%202011_chapter6.pdf|archivedate=7 May 2012|page=114}}</ref> | blank1_name_sec2 = {{nowrap|[[سرڪاري ٻولي]]}} | blank1_info_sec2 = [[ھندي ]] | website = {{url|cgstate.gov.in/}} | footnotes = | type = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون| رياست ]] | seat1_type = وڏي ۾ وڏو شھر | seat1 = [[رائي پور]] | leader_title2 = [[ڇتيس ڳڙھ جي قانونساز اسيمبلي|مقننہ]] | leader_name2 = [[ھڪ ايواني]] ( ٽوٽل 90 سيٽون ) | leader_title3 = پارليامينٽ ۾ نمائندگي | leader_name3 = [[راجيا سڀا]] 5 سيٽون <br /> [[لوڪ سڀا]] ۾ 11 سيٽون | leader_title4 = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ ]] | leader_name4 = [[ڇتيس ڳڙھ ھاء ڪورٽ ]] | blank2_name_sec1 = رياستي جانور | blank2_info_sec1 = [[ايشيا واري جھنگلي مينھن ]] | blank3_name_sec1 = رياستي پکي | blank3_info_sec1 = [[جابلو مينا ]] | blank4_name_sec1 = رياستي وڻ | blank4_info_sec1 = [[سال (وڻ|سال جو وڻ )]] }} '''ڇتيس ڳڙھ''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Chhattisgarh}} انڊيا جي ھڪ رياست جو نالو آهي جنھن جو گاديءَ جو هنڌ [[رائيپور]] آھي. ان نالي جي معني آهي 36 قلعا. ھي رياست انڊيا جي وچ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ان جي پکيڙ {{convert|135191|km2|sqmi|abbr=on}} آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.mapsofindia.com/top-ten/geography/india-area.html|title=States In India having largest area|website=www.mapsofindia.com|access-date=2019-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102143136/https://www.mapsofindia.com/top-ten/geography/india-area.html|archive-date=2 January 2019|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ۽ 2011ع ۾ آبادي 255 لک ھيس. 27 ضلعن تي مشتمل ھن رياست جي اتر اولھ ۾ [[مڌيا پرديش]]، اتر ۾ [[اتر پرديش]]، اتر اوڀر ۾ [[جارکنڊ]]، ڏکڻ اولھ ۾ [[مھاراشٽر]]، ڏکڻ ۾ [[تلنگانا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[اوڙيسا]] واقع آهن. ھي رياست انڊيا جي سڀ کان وڌيڪَ اسٽيل ۽ بجلي پيدا ڪندڙ رياست آھي. انڊيا جو 15 سيڪڙو اسٽيل ھي رياست فراھم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=Chhattisgarh State – Power Hub |url=http://cg.gov.in/power/power1.htm |accessdate=22 July 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101120182905/http://cg.gov.in/power/power1.htm |archivedate=20 November 2010 }}</ref> ھي رياست انڊيا جي تيزي سان ترقي ڪندڙ رياست آھي.<ref>{{cite web|title=Chhattisgarh -Steel |url=http://india.gov.in/knowindia/st_chhattisgarh.php |accessdate=22 July 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707025600/http://india.gov.in/knowindia/st_chhattisgarh.php |archivedate=7 July 2011 }}</ref> ھن رياست جو قيام پھرين نومبر 2000ع ۾ ٿيو. ھي رياست [[مڌيا پرديش]] جي ڏھ [[ڇتيس ڳڙھي ٻولي]] وارن ضلعن ۽ ڇھ [[گوندي ٻولي]] وارن ضلعن کي ڌار ڪري ٺاھي وئي.<ref name="cgfinance.nic.in">{{Cite web |url=http://cgfinance.nic.in/Rules%20%26%20Act/Reorganisation%20Act-2000/Reorganisation%20Act%2C2000%28English%29.PDF |title=Madhya Pradesh Reorganisation Act, 2000 |access-date=29 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130718013901/http://cgfinance.nic.in/Rules%20%26%20Act/Reorganisation%20Act-2000/Reorganisation%20Act%2C2000%28English%29.PDF |archive-date=18 July 2013 |dead-url=yes }}</ref><ref name="zeenews.india.com">[http://zeenews.india.com/Elections08/Chhattisgarhstory.aspx?aid=482902 Chhattisgarh profile- Know all you want to know about state<!-- Bot generated title -->] {{dead link|date=March 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> == تاريخ == [[ڇتيسڳڙھ]] هڪ نئين رياست آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڀارت ۾ ٺهندڙ ٽن نون رياستن مان هڪ آهي، جيڪا {{1er}} نومبر 2000ع تي قائم ڪئي وئي. اها رياست [[مدھيا پرديش]] جي ڏکڻ-اوڀر حصي مان [[ڇتيسڳڙهي ٻولي]] ڳالهائيندڙ 16 ضلعن کي الڳ ڪري ٺاهي وئي. [[ڇتيسڳڙھ]] جي سرحدون اتر-اولهه ۾ [[مدھيا پرديش]]، ڏکڻ-اولهه ۾ [[مهاراشٽر]]، ڏکڻ ۾ [[آندھرا پرديش]]، اوڀر ۾ [[اوڊيشا]]، اتر-اوڀر ۾ [[جھارکنڊ]] ۽ اتر ۾ [[اتر پرديش]] سان ملن ٿيون. [[ڇتيسڳڙھ]] انهن رياستن مان هڪ آهي جتي [[نڪسلائي بغاوت]] جاري آهي. رياست جو ڏاکڻو حصو لڳ ڀڳ 80٪ تائين “قبائلي” [[آديواسي]] آبادي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري غريب ۽ اڻ پڙهيل آهن. 2006ع جي هڪ رپورٽ ۾ ايشيائي مرڪز براءِ انساني حقن موجب، “آديواسين جي بدحالي، جيڪي استحصال ۽ بي دخلي جو شڪار هئا، ڪميونسٽ انقلاب جي شروعات لاءِ سازگار حالتون مهيا ڪيون.” رپورٽ موجب، “پوليس، ٻيلن جي محافظن ۽ سودخور ماڻهن طرفان ڀتو وٺڻ سبب، آديواسي هارين ۽ شڪاري-گڏ ڪندڙن نڪسلائي گوريلا جي حمايت ڪئي، ڇو⁠تہ اهي تنگ ڪندڙ ماڻهن کي ڀڄائيندا يا سزا ڏيندا هئا. نڪسلائين آديواسين کي تندو پنن جي فصل، جنهن مان بيڊي سگريٽ تيار ڪيا ويندا آهن، وڌيڪ قيمت تي وڪڻڻ ۾ به مدد ڏني”، جيئن صحافي سدرڪ گوورنوئر پنهنجي رپورٽ ۾ ذڪر ڪيو آهي.<ref name=":0" /> بغاوت کي منهن ڏيڻ لاءِ حڪومت 2005ع کان اهڙي پاليسي اختيار ڪئي جيڪا [[ويتنام جنگ]] دوران واشنگٽن طرفان اختيار ڪيل حڪمت عملي جهڙي هئي: مخالف گوريلا مليشيا جو قيام ۽ شهرين کي زبردستي “حڪمت عملي ڳوٺن” ۾ گڏ ڪرڻ. ڳوٺ خالي ٿيڻ سبب ٻهراڙي وارا علائقا باغين کي رسد فراهم ڪرڻ کان محروم ٿي ويا، ۽ ڪمانڊو ڪاررواين لاءِ رستو صاف ٿي ويو.<ref name=":0">{{Lien web|langue=fr|auteur1=|nom1=Gouverneur|prénom1=Cédric|titre=En Inde, expansion de la guérilla naxalite|url=https://www.monde-diplomatique.fr/2007/12/GOUVERNEUR/15393|site=Le Monde diplomatique|périodique=|date=2007-12-01|consulté le=}}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي ۾، زرعي برادرين کي بار بار بي دخل ڪيو ويو ته جيئن صنعتڪارن کي انهن زمينن جي استحصال جي اجازت ملي سگهي.<ref>{{Lien web|langue=en|titre=Chhattisgarh Polls: ‘This Land is My Mother and I Will Not Give it to Anyone’|url=https://www.newsclick.in/chhattisgarh-polls-land-my-mother-and-i-will-not-give-it-anyone|site=|date=|consulté le=2018-12-02}}</ref> === نڪسلائي بغاوت === ڇتيسڳڙھ انهن رياستن مان هڪ آهي جتي [[نڪسلائي بغاوت]] سرگرم آهي. رياست جو ڏاکڻو حصو لڳ ڀڳ 80٪ تائين آديواسي قبيلن تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري غريب ۽ اڻ پڙهيل آهن. 2006ع جي هڪ رپورٽ ۾ ايشيائي مرڪز براءِ انساني حقن موجب، “آديواسين جي لاچاري، جيڪي استحصال ۽ بي دخلي جو شڪار هئا، ڪميونسٽ انقلاب جي شروعات لاءِ سازگار حالتون مهيا ڪيون.” رپورٽ ۾ وڌيڪ چيو ويو آهي ته “پوليس، ٻيلن جي محافظن ۽ سودخور ماڻهن طرفان استحصال سبب، آديواسي هارين ۽ شڪاري-گڏ ڪندڙن نڪسلائي گوريلا کي ساراهيو، ڇاڪاڻ ته اهي انهن سڀني ماڻهن کي ڀڄائي يا سزا ڏيندا هئا جيڪي کين تنگ ڪندا هئا. نڪسلائين آديواسين کي تندو پنن جي فصل، جنهن مان بيڊي سگريٽ ٺاهيا ويندا آهن، وڌيڪ قيمت تي وڪڻڻ ۾ به مدد ڏني”، جيئن صحافي سدرڪ گوورنوئر هڪ رپورٽ ۾ لکيو آهي.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://kupdf.net/download/-india-sueos-de-potencias_596c07afdc0d604d29a88e87_pdf|título=La guerrilla maoísta}}</ref> بغاوت کي منهن ڏيڻ لاءِ حڪومت 2005ع کان اهڙي پاليسي اختيار ڪئي جيڪا [[ويتنام جنگ]] دوران واشنگٽن جي حڪمت عملي جهڙي آهي: يعني مخالف گوريلا مليشيا جي قيام ۽ شهرين کي زبردستي “حڪمت عملي ڳوٺن” ۾ گڏ ڪرڻ. جڏهن ڳوٺ خالي ڪيا وڃن ٿا ته ڳوٺاڻا علائقا باغين کي رسد فراهم نٿا ڪن، ۽ ڪمانڊو ڪاررواين لاءِ رستو صاف ٿي وڃي ٿو.<ref name=":0" /> == جاگرافي == رياست جو اتر وارو حصو وڏي [[انڊو-گنگيٽڪ ميدان]] سان لڳو لڳ آهي؛ [[ريهانڊ درياهه]]، جيڪو [[گنگا درياهه]] جو هڪ معاون وهڪرو آهي، هن علائقي کي سيراب ڪري ٿو. [[ستپوره جبلن جو سلسلو]] جي اولهندي حد ۽ [[چوٽا ناگپور پٺار]] جي اوڀرندي حد گڏجي ٽڪرين جو هڪ پٽو ٺاهين ٿا، جيڪو [[مها ندي]] جي حوض کي انڊو-گنگيٽڪ ميدان کان جدا ڪري ٿو. ڇتيسڳڙھ جو وچ وارو حصو مها ندي ۽ ان جي [[معاون وهڪرو|معاون وهڪرن]] جي زرخيز ميداني علائقن ۾ واقع آهي، جتي وسيع پيماني تي زراعت ڪئي وڃي ٿي. رياست جو ڏاکڻو حصو [[دکن پٺار]] تي واقع آهي، جنهن کي [[گوڏاوري درياهه]] ۽ ان جو معاون وهڪرو [[اندراوتي درياهه]] سيراب ڪن ٿا. ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 40٪ ڪل ايراضي تي مشتمل آهن. سال 2010ع ۾، زرعي برادرين کي بي دخل ڪيو ويو ته جيئن صنعتن کي انهن جي زمينن جي استحصال جي اجازت ملي سگهي.<ref>{{Cita web|url=http://www.newsclick.in/chhattisgarh-polls-land-my-mother-and-i-will-not-give-it-anyone|título=Chhattisgarh Polls: ‘This Land is My Mother and I Will Not Give it to Anyone’|fechaacceso=5 de diciembre de 2018|fecha=15 de noviembre de 2018|sitioweb=NewsClick|idioma=en}}</ref> ==انتظامي ورهاست== === [[ڇتيسڳڙھ]] جون انتظامي ڊويزنون=== هر ڊويزن جي اڳواڻي هڪ ڊويزنل ڪمشنر ڪندو آهي، جيڪو انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس (آءِ اي ايس) جو سينيئر آفيسر هوندو آهي ۽ حڪومت طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي. هر ڊويزن پنهنجي انتظامي دائري اندر ڪيترن ئي ضلعن تي مشتمل هوندي آهي. ضلعي انتظاميا جي اڳواڻي ڪليڪٽر ۽ ڊسٽرڪٽ مئجسٽريٽ ڪندو آهي، جيڪو پڻ آءِ اي ايس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعو وڌيڪ انتظامي سهولت لاءِ ذيلي ڊويزنن، تحصيلن ۽ ڳوٺن ۾ ورهايل هوندو آهي، جڏهن⁠ته ترقياتي انتظام لاءِ ان کي بلاڪن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي۔<ref>{{Cite web |title=Administrative Setup | District Raipur, Government of Chhattisgarh | India |url=https://raipur.gov.in/en/administrative-setup/ |website=District Raipur |publisher=Government of Chhattisgarh |access-date=4 January 2026 }}</ref> [[File:Chhattisgarh districts.png|thumb|ڇتيسڳڙھ جا ضلعا ڏيکاريندڙ نقشو]] {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#99CCFF" ! ڊويزن ! ضلعا |- | [[بستار ڊويزن|بستار]] || [[بيجاپور ضلعو|بيجاپور]]، [[سڪما ضلعو|سڪما]]، [[دانتيواڙا ضلعو|دانتيواڙا]]، [[بستار ضلعو|بستار]]، [[ڪونڊاگائون ضلعو|ڪونڊاگائون]]، [[نارائنپور ضلعو|نارائنپور]]، [[ڪنڪر ضلعو|ڪنڪر]] |- | [[بلاسپُر ڊويزن|بلاسپُر]] || [[بلاسپُر ضلعو|بلاسپُر]]، [[مونگيلي ضلعو|مونگيلي]]، [[ڪوربا ضلعو|ڪوربا]]، [[جنجگير-چمپا ضلعو|جنجگير-چمپا]]، [[رائيڳڙھ ضلعو|رائيڳڙھ]] |- | [[دُرگ ڊويزن|دُرگ]] || [[ڪبيرڌام ضلعو|ڪبيرڌام]]، [[راج نندگائون ضلعو|راج نندگائون]]، [[بالود ضلعو|بالود]]، [[دُرگ ضلعو|دُرگ]]، [[بيمتيارا ضلعو|بيمتيارا]] |- | [[رائيپور ڊويزن|رائيپور]] || [[ڌمتري ضلعو|ڌمتري]]، [[گريابند ضلعو|گريابند]]، [[رائيپور ضلعو|رائيپور]]، [[بالودا بازار ضلعو|بالودا بازار]]، [[مهاسمند ضلعو|مهاسمند]] |- | [[سرگوجا ڊويزن|سرگوجا]] || [[ڪوريا ضلعو|ڪوريا]]، [[سورجپور ضلعو|سورجپور]]، [[سرگوجا ضلعو|سرگوجا]]، [[بلرامپور ضلعو (ڇتيس ڳڙھ)|بلرامپور]]، [[جاشپور ضلعو|جاشپور]] |- |} == ڇتيس ڳڙھ رياست جا ضلعا == {| class="wikitable sortable" |- ! ضلعو ! هيڊڪوارٽر ! وڏو شهر ! ٻيا اهم شهر |- | رائيپور | رائيپور | [[رائيپور]] | [[ارنگ]]، [[ٽيلا-نيورا]] |- | بلاسپُور | بلاسپُور | [[بلاسپور]] | [[ڪوٽا (ڪرگي روڊ)]]، [[بلھ]] |- | [[درگ]] | [[درگ]] | [[ڀلائي]] | [[چرودا]]، [[ڪمهاري]]، [[پتن (چتيس ڳڙھ)]] |- | ڪوربا | ڪوربا | [[ڪوربا، (ڇتيس ڳڙھ)|ڪوريا]] | [[ڪٽگھورا]]، [[ديپڪا (ڇتيس ڳڙھ)|ديپڪا]]، [[پالي (ڇتيس ڳڙھ)| پالي]] |- | رائيڳڙھ | رائيڳڙھ | [[رائيڳڙھ]] | [[کيرسيا]]، [[گھرگھورا]] |- | راج نندگائون | راج نندگائون | [[راج نندگائون]] | [[ڊونگرڳڙھ]]، [[ڊونگرگائون]] |- | ڪوريا | بيڪنٺپور | [[بيڪنٺپور]] | [[رامڳڙھ]] |- | سرگوجا | امبيڪاپور | [[امبيڪاپور]] | [[سيتاپور]] |- | بالرامپور-رامانوجگنج | بالرامپور | [[بالرامپور]] | [[رامانوجگنج]] |- | جشپور | جشپور نگر | [[جشپور نگر]] | [[ڪنڪوري]]، [[پٿلگائون]]، [[ٽاپڪرا]] |- | سورجپور | سورجپور | [[سورجپور]] | [[تيلگون]]، [[بشراپور]] |- | جانجير-چمپا | جانجير | [[چمپا, ڇتيس ڳڙھ|چمپا]] | [[جانجير]]، [[اڪلترا]]، [[شيورينارائن]] |- | مونگيلي | مونگيلي | [[مونگيلي]] | [[لورمي]]، [[تختپور]] |- | ڪبيرڌام | ڪاوردها | [[ڪاوردها]] | [[پانڊريا]]، [[پانڊتارائي]] |- | بيميتارا | بيميتارا | [[بيميتارا]] | [[ناواڳڙھ]]، [[ساجا]] |- | بالود | بالود | [[بالود]] | [[دلي (ڇتيس ڳڙھ)|دلي]]-[[راجھارا]] |- | بالودا بازار-ڀٽاپارا | بالودا بازار | [[ڀٽاپارا]] | [[سمگا]]، [[پلارِي]]، [[لوان]]، [[ڪسدول]] |- | گريابند | گريابند | [[گريابند]] | [[راجيم]]، [[ديوڀوج]] |- | مهاسمند | مهاسمند | [[مهاسمند]] | [[سرائيپالي]]، [[باگبھرا]] |- | ڌمتري | ڌمتري | [[ڌمتري]] | [[ڪرود]] |- | بيجاپور | بيجاپور | [[بيجاپور]] | [[سنگامپل]]، [[ڪاسيگودا]] |- | نارائنپور | نارائنپور | [[نارائنپور]] | [[ڪوڊينار]]، [[اورڇا]] |- | ڪنڪر | ڪنڪر | [[ڪنڪر]] | [[ڀانوپرتاپور]]، [[پکانجور]] |- | بستار | جگدلپور | [[جگدلپور]] | [[بستار]] |- | دانتيواڙا | دانتيواڙا | [[دانتيواڙا]] | [[ڪيرانڊل]]، [[گيڊام]] |- | ڪنڊاگائون | ڪنڊاگائون | [[ڪنڊاگائون]] | [[ڪيشڪل]] |- | سڪما | سڪما | [[سڪما]] | [[ٽڊميٽلا]]، [[مورٽونڊا]] |- | گوريلا-پيندرا-مروَهي | گوريلا | [[پيندرا]] | [[مروَهي]]، [[بستي (ڇتيس ڳڙھ)|بستي]]-[[بگرا]]، [[راجمرگڙھ]]، [[پسان]] |- | [[منيندرڳڙھ]]-[[چرمي ري]]-[[ڀارتپور]] | منيندرڳڙھ | [[چرمي ري]] | [[ڀرٿپور]]، [[کونگاپاني]]، [[جھاگراکھانڊ]]، [[نيو ليدري]]، [[جانڪپور]] |- | موهلا-مانپور-امبگڙھ چوڪي | موهلا | [[امبگڙھ چوڪي]] | [[مانپور]]، [[چلمٽول]] |- | سکتي | سکتي | [[سکتي]] | [[باراڊوار]]، [[ملکھرودا]] |- | سارانگڙھ-بلاياڳڙھ | [[سارانگڙھ]] | [[سارانگڙھ]] | [[بلاياڳڙھ]] |- | خيراگڙ-ڇوئيخدان-گانداي | خيراگڙھ | [[خيراگڙھ]] | [[گانداي]]، [[ڇويخدان]] |} == ٻولي == رياست جي سرڪاري ٻولي [[هندي ٻولي|هندي]] آهي، پر اها رڳو 10'61 ٪ آبادي طرفان مادري ٻولي طور ڳالهائي وڃي ٿي، جڏهن ته [[ڇتيسڳڙهي ٻولي|ڇتيسڳڙهي]]، جيڪا [[هند-آريائي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي، علائقي ۾ غالب ٻولي آهي (61'9 ٪)، جيتوڻيڪ اها ڪيترن لهجن ۾ ورهايل آهي. انهن مان هڪ نمايان لهجو سرگوجا علائقي جو سرگوجيا آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن الڳ ٻولي پڻ سمجهيو ويندو آهي. اتر پرديش جي سرحد ويجهو هي لهجو [[ڀوجپوري ٻولي|ڀوجپوري]] سان ملي وڃي ٿو، جڏهن ته [[مدھيا پرديش]] جي سرحد ويجهو اهو بگهيلي سان ملي ٿو. سرگوجيا اتر اوڀر ۾ [[جھارکنڊ]] جي سرحد سان گڏ سادري سان به ملي ٿو. رياست کان ٻاهر کان آيل ڪيترائي مهاجر هندي ڳالهائين ٿا، ۽ شهرن ۽ صنعتي مرڪزن ۾ اها اهم ٻولي آهي، جڏهن ته ڪيترائي ماڻهو جن جي اصل ٻولي ڇتيسڳڙهي آهي، اهي مردم شماري ۾ پنهنجي ٻولي کي هندي طور درج ڪرائين ٿا. [[اوڙيا ٻولي|اوڙيا]] ڇتيسڳڙھ جي اوڀر حصي ۾ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي، خاص ڪري [[اوڊيشا]] جي سرحد ويجهو. [[تيلوگو ٻولي|تيلوگو]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ اقليتون بالترتيب [[تلنگانا]] ۽ [[مهاراشٽر]] جي سرحدن سان گڏ ملن ٿيون. بستار جي اوڀر علائقي ۾ [[هلبي ٻولي|هلبي]] ۽ ڀاتري اهم ٻوليون آهن. ان کان علاوه، ڇتيسڳڙھ ۾ ڪيترائي مقامي ٻوليون پڻ ڳالهائيون وڃن ٿيون. سرگوجا علائقي ۾ ڪروخ ۽ ڪوروا ٻوليون ڳالهائيون وڃن ٿيون. گونڊي ڇتيسڳڙھ جي ڏاکڻي حصي، بستار ۽ ڀرپاسي ضلعن ۾ اهم ٻولي آهي. اها [[دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي ۽ ڪيترن لهجن ۾ ورهايل آهي، جهڙوڪ اتر بستار ۾ موريا، جيڪو ڏکڻ ۾ مديا ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو، ۽ دورلي، جيڪو گونڊي ۽ ڪويا جي وچ ۾ عبوري لهجو آهي، جيڪو آندھرا پرديش ۽ تلنگانا جي سرحدن سان گڏ پکڙيل آهي. اوڀر بستار ۾ اڪثريت اتر ۽ اوڀر بستار جي گونڊ قبيلن سميت رياست جي ٻين حصن ۾ رهندڙ ماڻهن علائقائي ٻوليون اختيار ڪري ورتيون آهن ۽ وڏي حد تائين پنهنجي اصل ٻولي وساري چڪا آهن.[https://web.archive.org/web/20121008235722/http://kanker.gov.in/art.html][https://web.archive.org/web/20170916000959/http://bastar.gov.in/people_and_culture.htm][http://www.languageinindia.com/junjulaug2001/bastar.html] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه]] [[زمرو:مرڪزي ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] p9q0w6ag8rq3tf3f3qxu1k0wz7bk1ln 382392 382391 2026-06-02T20:31:15Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 382392 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name = ڇتيس ڳڙھ | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = The ravishing beauty of Chitrakote falls.jpg | photo2a = Laxman temple at sirpur,chhattisgarh,india.JPG | photo2b = Chaiturgarh hills, Korba चैतुरगढ़ पहाड़ी क्षेत्र.jpg | photo3a = | photo3b = | photo4a = Secretariat in Naya Raipur.JPG | photo4b = Bhoramdeo Temple, Kawardha.jpg | photo5a = Baloda-bazar.jpg | photo5b = Waterfall at Tirathgarh.jpg | photo6a = | photo6b = Bastar Dusshera Unexplored Bastar.jpg | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 275 | foot_montage = مٿان کان گهڙيءَ جي سوئي جي رخ موجب: [[چترڪوٽ آبشار]] [[جگدلپور]] ۾، [[سرپور يادگار گروهه]]، [[ساترينگا، ڇتيسڳڙھ|ساترينگا آبي ذخيرو]]، [[چيتورگڙھ|چيتورگڙھ جبل]]، [[نئون رائيپور]]، [[ڀورامديو مندر]]، [[گيراؤدپوري|گهاسيداس جئيتکهام]]، [[تيرٿگڙھ آبشار]]، [[بستار ڏسهره]] }} | image_caption = گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ: [[چتراڪوٽ آبشار]]، [[سوامي وويڪنند ايئرپورٽ]]، [[سري پور]] وارو لڇمڻ مندر | image_seal = Seal of Chhattisgarh.png | image_map = | map_alt = | map_caption = Bhoramdeo temple. Tribals dance. Administrative headquarters. Swami Vivekananda airport. Magneto the mall. Chitrakoot falls . Laxman temple sirpur | image_map1 = IN-CT.svg | map_caption1 = انڊيا۾ مقام | coordinates = {{coord|21.25|81.60|region:IN-CT_type:adm1st|display=inline}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|India}} | established_title = قيام | established_date = 1 نومبر 2000{{ref|cap|†}} | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[رائي پور]] | parts_type = [[انڊيا جا ضلعا| ضلعا ]] | parts_style = para | p1 = 27 | government_footnotes = | leader_title = [[ڇتيس ڳڙھ جا گورنر|گورنر ]] | leader_name = [[آننديبن پٽيل ]] | leader_title1 = [[ڇتيس ڳڙھ جا وزيراعلي|وزيراعلي ]] | leader_name1 = [[ڀوپيش باگيل ]] ([[انڊين نيشنل ڪانگريس|آء اين سي ]]) | unit_pref = ميٽرڪ | area_footnotes =<ref name="censusofficial">{{cite web|title=Official site of the Ministry of Statistics and Programme Implementation, India|url=http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|accessdate=20 July 2013|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20131203163229/http://mospi.nic.in/mospi_new/upload/SYB2013/ch2.html|archivedate=3 December 2013}}</ref> | area_total_km2 = 135191 | area_rank = انڊيا جي پکيڙ ۾ ڏھين وڏي رياست | area_note = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 25545198 | population_as_of = 2011 | population_footnotes =<ref name="CGPOP">{{cite web|url=http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND022_Chhattisgarh.pdf|title=Chhattisgarh Profile|publisher=[[Census of India]]|access-date=27 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180418032234/http://censusindia.gov.in/2011census/censusinfodashboard/stock/profiles/en/IND022_Chhattisgarh.pdf|archive-date=18 April 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_rank = آبادي ۾ انڊيا جي سترھين وڏي رياست | population_note = | timezone1 = [[انڊيا جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-CT]] | blank_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء ]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.600 (<span style="color:#fc0"> وچولي </span>) | blank1_name_sec1 = HDI rank | blank1_info_sec1 = 31st (2017) | blank_name_sec2 = خواندگي جي شرح | blank_info_sec2 = 70.01% (2011, 27th)<ref>{{cite web|title=State of Literacy|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final%20PPT%202011_chapter6.pdf|publisher=Census of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120507131945/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final%20PPT%202011_chapter6.pdf|archivedate=7 May 2012|page=114}}</ref> | blank1_name_sec2 = {{nowrap|[[سرڪاري ٻولي]]}} | blank1_info_sec2 = [[ھندي ]] | website = {{url|cgstate.gov.in/}} | footnotes = | type = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون| رياست ]] | seat1_type = وڏي ۾ وڏو شھر | seat1 = [[رائي پور]] | leader_title2 = [[ڇتيس ڳڙھ جي قانونساز اسيمبلي|مقننہ]] | leader_name2 = [[ھڪ ايواني]] ( ٽوٽل 90 سيٽون ) | leader_title3 = پارليامينٽ ۾ نمائندگي | leader_name3 = [[راجيا سڀا]] 5 سيٽون <br /> [[لوڪ سڀا]] ۾ 11 سيٽون | leader_title4 = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ ]] | leader_name4 = [[ڇتيس ڳڙھ ھاء ڪورٽ ]] | blank2_name_sec1 = رياستي جانور | blank2_info_sec1 = [[ايشيا واري جھنگلي مينھن ]] | blank3_name_sec1 = رياستي پکي | blank3_info_sec1 = [[جابلو مينا ]] | blank4_name_sec1 = رياستي وڻ | blank4_info_sec1 = [[سال (وڻ|سال جو وڻ )]] }} '''ڇتيس ڳڙھ''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Chhattisgarh}} انڊيا جي ھڪ رياست جو نالو آهي جنھن جو گاديءَ جو هنڌ [[رائيپور]] آھي. ان نالي جي معني آهي 36 قلعا. ھي رياست انڊيا جي وچ اوڀر ۾ واقع آهي ۽ ان جي پکيڙ {{convert|135191|km2|sqmi|abbr=on}} آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.mapsofindia.com/top-ten/geography/india-area.html|title=States In India having largest area|website=www.mapsofindia.com|access-date=2019-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190102143136/https://www.mapsofindia.com/top-ten/geography/india-area.html|archive-date=2 January 2019|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> ۽ 2011ع ۾ آبادي 255 لک ھيس. 27 ضلعن تي مشتمل ھن رياست جي اتر اولھ ۾ [[مڌيا پرديش]]، اتر ۾ [[اتر پرديش]]، اتر اوڀر ۾ [[جارکنڊ]]، ڏکڻ اولھ ۾ [[مھاراشٽر]]، ڏکڻ ۾ [[تلنگانا]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[اوڙيسا]] واقع آهن. ھي رياست انڊيا جي سڀ کان وڌيڪَ اسٽيل ۽ بجلي پيدا ڪندڙ رياست آھي. انڊيا جو 15 سيڪڙو اسٽيل ھي رياست فراھم ڪري ٿي.<ref>{{cite web|title=Chhattisgarh State – Power Hub |url=http://cg.gov.in/power/power1.htm |accessdate=22 July 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20101120182905/http://cg.gov.in/power/power1.htm |archivedate=20 November 2010 }}</ref> ھي رياست انڊيا جي تيزي سان ترقي ڪندڙ رياست آھي.<ref>{{cite web|title=Chhattisgarh -Steel |url=http://india.gov.in/knowindia/st_chhattisgarh.php |accessdate=22 July 2011 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707025600/http://india.gov.in/knowindia/st_chhattisgarh.php |archivedate=7 July 2011 }}</ref> ھن رياست جو قيام پھرين نومبر 2000ع ۾ ٿيو. ھي رياست [[مڌيا پرديش]] جي ڏھ [[ڇتيس ڳڙھي ٻولي]] وارن ضلعن ۽ ڇھ [[گوندي ٻولي]] وارن ضلعن کي ڌار ڪري ٺاھي وئي.<ref name="cgfinance.nic.in">{{Cite web |url=http://cgfinance.nic.in/Rules%20%26%20Act/Reorganisation%20Act-2000/Reorganisation%20Act%2C2000%28English%29.PDF |title=Madhya Pradesh Reorganisation Act, 2000 |access-date=29 September 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130718013901/http://cgfinance.nic.in/Rules%20%26%20Act/Reorganisation%20Act-2000/Reorganisation%20Act%2C2000%28English%29.PDF |archive-date=18 July 2013 |dead-url=yes }}</ref><ref name="zeenews.india.com">[http://zeenews.india.com/Elections08/Chhattisgarhstory.aspx?aid=482902 Chhattisgarh profile- Know all you want to know about state<!-- Bot generated title -->] {{dead link|date=March 2017|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> == تاريخ == [[ڇتيسڳڙھ]] هڪ نئين رياست آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها ڀارت ۾ ٺهندڙ ٽن نون رياستن مان هڪ آهي، جيڪا {{1er}} نومبر 2000ع تي قائم ڪئي وئي. اها رياست [[مدھيا پرديش]] جي ڏکڻ-اوڀر حصي مان [[ڇتيسڳڙهي ٻولي]] ڳالهائيندڙ 16 ضلعن کي الڳ ڪري ٺاهي وئي. [[ڇتيسڳڙھ]] جي سرحدون اتر-اولهه ۾ [[مدھيا پرديش]]، ڏکڻ-اولهه ۾ [[مهاراشٽر]]، ڏکڻ ۾ [[آندھرا پرديش]]، اوڀر ۾ [[اوڊيشا]]، اتر-اوڀر ۾ [[جھارکنڊ]] ۽ اتر ۾ [[اتر پرديش]] سان ملن ٿيون. [[ڇتيسڳڙھ]] انهن رياستن مان هڪ آهي جتي [[نڪسلائي بغاوت]] جاري آهي. رياست جو ڏاکڻو حصو لڳ ڀڳ 80٪ تائين “قبائلي” [[آديواسي]] آبادي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري غريب ۽ اڻ پڙهيل آهن. 2006ع جي هڪ رپورٽ ۾ ايشيائي مرڪز براءِ انساني حقن موجب، “آديواسين جي بدحالي، جيڪي استحصال ۽ بي دخلي جو شڪار هئا، ڪميونسٽ انقلاب جي شروعات لاءِ سازگار حالتون مهيا ڪيون.” رپورٽ موجب، “پوليس، ٻيلن جي محافظن ۽ سودخور ماڻهن طرفان ڀتو وٺڻ سبب، آديواسي هارين ۽ شڪاري-گڏ ڪندڙن نڪسلائي گوريلا جي حمايت ڪئي، ڇو⁠تہ اهي تنگ ڪندڙ ماڻهن کي ڀڄائيندا يا سزا ڏيندا هئا. نڪسلائين آديواسين کي تندو پنن جي فصل، جنهن مان بيڊي سگريٽ تيار ڪيا ويندا آهن، وڌيڪ قيمت تي وڪڻڻ ۾ به مدد ڏني”، جيئن صحافي سدرڪ گوورنوئر پنهنجي رپورٽ ۾ ذڪر ڪيو آهي.<ref name=":0" /> بغاوت کي منهن ڏيڻ لاءِ حڪومت 2005ع کان اهڙي پاليسي اختيار ڪئي جيڪا [[ويتنام جنگ]] دوران واشنگٽن طرفان اختيار ڪيل حڪمت عملي جهڙي هئي: مخالف گوريلا مليشيا جو قيام ۽ شهرين کي زبردستي “حڪمت عملي ڳوٺن” ۾ گڏ ڪرڻ. ڳوٺ خالي ٿيڻ سبب ٻهراڙي وارا علائقا باغين کي رسد فراهم ڪرڻ کان محروم ٿي ويا، ۽ ڪمانڊو ڪاررواين لاءِ رستو صاف ٿي ويو.<ref name=":0">{{Lien web|langue=fr|auteur1=|nom1=Gouverneur|prénom1=Cédric|titre=En Inde, expansion de la guérilla naxalite|url=https://www.monde-diplomatique.fr/2007/12/GOUVERNEUR/15393|site=Le Monde diplomatique|périodique=|date=2007-12-01|consulté le=}}</ref> 2010ع واري ڏهاڪي ۾، زرعي برادرين کي بار بار بي دخل ڪيو ويو ته جيئن صنعتڪارن کي انهن زمينن جي استحصال جي اجازت ملي سگهي.<ref>{{Lien web|langue=en|titre=Chhattisgarh Polls: ‘This Land is My Mother and I Will Not Give it to Anyone’|url=https://www.newsclick.in/chhattisgarh-polls-land-my-mother-and-i-will-not-give-it-anyone|site=|date=|consulté le=2018-12-02}}</ref> === نڪسلائي بغاوت === ڇتيسڳڙھ انهن رياستن مان هڪ آهي جتي [[نڪسلائي بغاوت]] سرگرم آهي. رياست جو ڏاکڻو حصو لڳ ڀڳ 80٪ تائين آديواسي قبيلن تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري غريب ۽ اڻ پڙهيل آهن. 2006ع جي هڪ رپورٽ ۾ ايشيائي مرڪز براءِ انساني حقن موجب، “آديواسين جي لاچاري، جيڪي استحصال ۽ بي دخلي جو شڪار هئا، ڪميونسٽ انقلاب جي شروعات لاءِ سازگار حالتون مهيا ڪيون.” رپورٽ ۾ وڌيڪ چيو ويو آهي ته “پوليس، ٻيلن جي محافظن ۽ سودخور ماڻهن طرفان استحصال سبب، آديواسي هارين ۽ شڪاري-گڏ ڪندڙن نڪسلائي گوريلا کي ساراهيو، ڇاڪاڻ ته اهي انهن سڀني ماڻهن کي ڀڄائي يا سزا ڏيندا هئا جيڪي کين تنگ ڪندا هئا. نڪسلائين آديواسين کي تندو پنن جي فصل، جنهن مان بيڊي سگريٽ ٺاهيا ويندا آهن، وڌيڪ قيمت تي وڪڻڻ ۾ به مدد ڏني”، جيئن صحافي سدرڪ گوورنوئر هڪ رپورٽ ۾ لکيو آهي.<ref name=":0">{{Cita web|url=https://kupdf.net/download/-india-sueos-de-potencias_596c07afdc0d604d29a88e87_pdf|título=La guerrilla maoísta}}</ref> بغاوت کي منهن ڏيڻ لاءِ حڪومت 2005ع کان اهڙي پاليسي اختيار ڪئي جيڪا [[ويتنام جنگ]] دوران واشنگٽن جي حڪمت عملي جهڙي آهي: يعني مخالف گوريلا مليشيا جي قيام ۽ شهرين کي زبردستي “حڪمت عملي ڳوٺن” ۾ گڏ ڪرڻ. جڏهن ڳوٺ خالي ڪيا وڃن ٿا ته ڳوٺاڻا علائقا باغين کي رسد فراهم نٿا ڪن، ۽ ڪمانڊو ڪاررواين لاءِ رستو صاف ٿي وڃي ٿو.<ref name=":0" /> == جاگرافي == رياست جو اتر وارو حصو وڏي [[انڊو-گنگيٽڪ ميدان]] سان لڳو لڳ آهي؛ [[ريهانڊ درياهه]]، جيڪو [[گنگا درياهه]] جو هڪ معاون وهڪرو آهي، هن علائقي کي سيراب ڪري ٿو. [[ستپوره جبلن جو سلسلو]] جي اولهندي حد ۽ [[چوٽا ناگپور پٺار]] جي اوڀرندي حد گڏجي ٽڪرين جو هڪ پٽو ٺاهين ٿا، جيڪو [[مها ندي]] جي حوض کي انڊو-گنگيٽڪ ميدان کان جدا ڪري ٿو. ڇتيسڳڙھ جو وچ وارو حصو مها ندي ۽ ان جي [[معاون وهڪرو|معاون وهڪرن]] جي زرخيز ميداني علائقن ۾ واقع آهي، جتي وسيع پيماني تي زراعت ڪئي وڃي ٿي. رياست جو ڏاکڻو حصو [[دکن پٺار]] تي واقع آهي، جنهن کي [[گوڏاوري درياهه]] ۽ ان جو معاون وهڪرو [[اندراوتي درياهه]] سيراب ڪن ٿا. ٻيلا رياست جي وڏي حصي تي پکڙيل آهن، جيڪي لڳ ڀڳ 40٪ ڪل ايراضي تي مشتمل آهن. سال 2010ع ۾، زرعي برادرين کي بي دخل ڪيو ويو ته جيئن صنعتن کي انهن جي زمينن جي استحصال جي اجازت ملي سگهي.<ref>{{Cita web|url=http://www.newsclick.in/chhattisgarh-polls-land-my-mother-and-i-will-not-give-it-anyone|título=Chhattisgarh Polls: ‘This Land is My Mother and I Will Not Give it to Anyone’|fechaacceso=5 de diciembre de 2018|fecha=15 de noviembre de 2018|sitioweb=NewsClick|idioma=en}}</ref> ==انتظامي ورهاست== === [[ڇتيسڳڙھ]] جون انتظامي ڊويزنون=== هر ڊويزن جي اڳواڻي هڪ ڊويزنل ڪمشنر ڪندو آهي، جيڪو انڊين ايڊمنسٽريٽو سروس (آءِ اي ايس) جو سينيئر آفيسر هوندو آهي ۽ حڪومت طرفان مقرر ڪيو ويندو آهي. هر ڊويزن پنهنجي انتظامي دائري اندر ڪيترن ئي ضلعن تي مشتمل هوندي آهي. ضلعي انتظاميا جي اڳواڻي ڪليڪٽر ۽ ڊسٽرڪٽ مئجسٽريٽ ڪندو آهي، جيڪو پڻ آءِ اي ايس جو آفيسر هوندو آهي. هر ضلعو وڌيڪ انتظامي سهولت لاءِ ذيلي ڊويزنن، تحصيلن ۽ ڳوٺن ۾ ورهايل هوندو آهي، جڏهن⁠ته ترقياتي انتظام لاءِ ان کي بلاڪن ۾ تقسيم ڪيو ويندو آهي۔<ref>{{Cite web |title=Administrative Setup | District Raipur, Government of Chhattisgarh | India |url=https://raipur.gov.in/en/administrative-setup/ |website=District Raipur |publisher=Government of Chhattisgarh |access-date=4 January 2026 }}</ref> [[File:Chhattisgarh districts.png|thumb|ڇتيسڳڙھ جا ضلعا ڏيکاريندڙ نقشو]] {| class="wikitable sortable" |- bgcolor="#99CCFF" ! ڊويزن ! ضلعا |- | [[بستار ڊويزن|بستار]] || [[بيجاپور ضلعو|بيجاپور]]، [[سڪما ضلعو|سڪما]]، [[دانتيواڙا ضلعو|دانتيواڙا]]، [[بستار ضلعو|بستار]]، [[ڪونڊاگائون ضلعو|ڪونڊاگائون]]، [[نارائنپور ضلعو|نارائنپور]]، [[ڪنڪر ضلعو|ڪنڪر]] |- | [[بلاسپُر ڊويزن|بلاسپُر]] || [[بلاسپُر ضلعو|بلاسپُر]]، [[مونگيلي ضلعو|مونگيلي]]، [[ڪوربا ضلعو|ڪوربا]]، [[جنجگير-چمپا ضلعو|جنجگير-چمپا]]، [[رائيڳڙھ ضلعو|رائيڳڙھ]] |- | [[دُرگ ڊويزن|دُرگ]] || [[ڪبيرڌام ضلعو|ڪبيرڌام]]، [[راج نندگائون ضلعو|راج نندگائون]]، [[بالود ضلعو|بالود]]، [[دُرگ ضلعو|دُرگ]]، [[بيمتيارا ضلعو|بيمتيارا]] |- | [[رائيپور ڊويزن|رائيپور]] || [[ڌمتري ضلعو|ڌمتري]]، [[گريابند ضلعو|گريابند]]، [[رائيپور ضلعو|رائيپور]]، [[بالودا بازار ضلعو|بالودا بازار]]، [[مهاسمند ضلعو|مهاسمند]] |- | [[سرگوجا ڊويزن|سرگوجا]] || [[ڪوريا ضلعو|ڪوريا]]، [[سورجپور ضلعو|سورجپور]]، [[سرگوجا ضلعو|سرگوجا]]، [[بلرامپور ضلعو (ڇتيس ڳڙھ)|بلرامپور]]، [[جاشپور ضلعو|جاشپور]] |- |} == ڇتيس ڳڙھ رياست جا ضلعا == {| class="wikitable sortable" |- ! ضلعو ! هيڊڪوارٽر ! وڏو شهر ! ٻيا اهم شهر |- | رائيپور | رائيپور | [[رائيپور]] | [[ارنگ]]، [[ٽيلا-نيورا]] |- | بلاسپُور | بلاسپُور | [[بلاسپور]] | [[ڪوٽا (ڪرگي روڊ)]]، [[بلھ]] |- | [[درگ]] | [[درگ]] | [[ڀلائي]] | [[چرودا]]، [[ڪمهاري]]، [[پتن (چتيس ڳڙھ)]] |- | ڪوربا | ڪوربا | [[ڪوربا، (ڇتيس ڳڙھ)|ڪوريا]] | [[ڪٽگھورا]]، [[ديپڪا (ڇتيس ڳڙھ)|ديپڪا]]، [[پالي (ڇتيس ڳڙھ)| پالي]] |- | رائيڳڙھ | رائيڳڙھ | [[رائيڳڙھ]] | [[کيرسيا]]، [[گھرگھورا]] |- | راج نندگائون | راج نندگائون | [[راج نندگائون]] | [[ڊونگرڳڙھ]]، [[ڊونگرگائون]] |- | ڪوريا | بيڪنٺپور | [[بيڪنٺپور]] | [[رامڳڙھ]] |- | سرگوجا | امبيڪاپور | [[امبيڪاپور]] | [[سيتاپور]] |- | بالرامپور-رامانوجگنج | بالرامپور | [[بالرامپور]] | [[رامانوجگنج]] |- | جشپور | جشپور نگر | [[جشپور نگر]] | [[ڪنڪوري]]، [[پٿلگائون]]، [[ٽاپڪرا]] |- | سورجپور | سورجپور | [[سورجپور]] | [[تيلگون]]، [[بشراپور]] |- | جانجير-چمپا | جانجير | [[چمپا, ڇتيس ڳڙھ|چمپا]] | [[جانجير]]، [[اڪلترا]]، [[شيورينارائن]] |- | مونگيلي | مونگيلي | [[مونگيلي]] | [[لورمي]]، [[تختپور]] |- | ڪبيرڌام | ڪاوردها | [[ڪاوردها]] | [[پانڊريا]]، [[پانڊتارائي]] |- | بيميتارا | بيميتارا | [[بيميتارا]] | [[ناواڳڙھ]]، [[ساجا]] |- | بالود | بالود | [[بالود]] | [[دلي (ڇتيس ڳڙھ)|دلي]]-[[راجھارا]] |- | بالودا بازار-ڀٽاپارا | بالودا بازار | [[ڀٽاپارا]] | [[سمگا]]، [[پلارِي]]، [[لوان]]، [[ڪسدول]] |- | گريابند | گريابند | [[گريابند]] | [[راجيم]]، [[ديوڀوج]] |- | مهاسمند | مهاسمند | [[مهاسمند]] | [[سرائيپالي]]، [[باگبھرا]] |- | ڌمتري | ڌمتري | [[ڌمتري]] | [[ڪرود]] |- | بيجاپور | بيجاپور | [[بيجاپور]] | [[سنگامپل]]، [[ڪاسيگودا]] |- | نارائنپور | نارائنپور | [[نارائنپور]] | [[ڪوڊينار]]، [[اورڇا]] |- | ڪنڪر | ڪنڪر | [[ڪنڪر]] | [[ڀانوپرتاپور]]، [[پکانجور]] |- | بستار | جگدلپور | [[جگدلپور]] | [[بستار]] |- | دانتيواڙا | دانتيواڙا | [[دانتيواڙا]] | [[ڪيرانڊل]]، [[گيڊام]] |- | ڪنڊاگائون | ڪنڊاگائون | [[ڪنڊاگائون]] | [[ڪيشڪل]] |- | سڪما | سڪما | [[سڪما]] | [[ٽڊميٽلا]]، [[مورٽونڊا]] |- | گوريلا-پيندرا-مروَهي | گوريلا | [[پيندرا]] | [[مروَهي]]، [[بستي (ڇتيس ڳڙھ)|بستي]]-[[بگرا]]، [[راجمرگڙھ]]، [[پسان]] |- | [[منيندرڳڙھ]]-[[چرمي ري]]-[[ڀارتپور]] | منيندرڳڙھ | [[چرمي ري]] | [[ڀرٿپور]]، [[کونگاپاني]]، [[جھاگراکھانڊ]]، [[نيو ليدري]]، [[جانڪپور]] |- | موهلا-مانپور-امبگڙھ چوڪي | موهلا | [[امبگڙھ چوڪي]] | [[مانپور]]، [[چلمٽول]] |- | سکتي | سکتي | [[سکتي]] | [[باراڊوار]]، [[ملکھرودا]] |- | سارانگڙھ-بلاياڳڙھ | [[سارانگڙھ]] | [[سارانگڙھ]] | [[بلاياڳڙھ]] |- | خيراگڙ-ڇوئيخدان-گانداي | خيراگڙھ | [[خيراگڙھ]] | [[گانداي]]، [[ڇويخدان]] |} == ٻولي == رياست جي سرڪاري ٻولي [[هندي ٻولي|هندي]] آهي، پر اها رڳو 10'61 ٪ آبادي طرفان مادري ٻولي طور ڳالهائي وڃي ٿي، جڏهن ته [[ڇتيسڳڙهي ٻولي|ڇتيسڳڙهي]]، جيڪا [[هند-آريائي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي، علائقي ۾ غالب ٻولي آهي (61'9 ٪)، جيتوڻيڪ اها ڪيترن لهجن ۾ ورهايل آهي. انهن مان هڪ نمايان لهجو سرگوجا علائقي جو سرگوجيا آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن الڳ ٻولي پڻ سمجهيو ويندو آهي. اتر پرديش جي سرحد ويجهو هي لهجو [[ڀوجپوري ٻولي|ڀوجپوري]] سان ملي وڃي ٿو، جڏهن ته [[مدھيا پرديش]] جي سرحد ويجهو اهو بگهيلي سان ملي ٿو. سرگوجيا اتر اوڀر ۾ [[جھارکنڊ]] جي سرحد سان گڏ سادري سان به ملي ٿو. رياست کان ٻاهر کان آيل ڪيترائي مهاجر هندي ڳالهائين ٿا، ۽ شهرن ۽ صنعتي مرڪزن ۾ اها اهم ٻولي آهي، جڏهن ته ڪيترائي ماڻهو جن جي اصل ٻولي ڇتيسڳڙهي آهي، اهي مردم شماري ۾ پنهنجي ٻولي کي هندي طور درج ڪرائين ٿا. [[اوڙيا ٻولي|اوڙيا]] ڇتيسڳڙھ جي اوڀر حصي ۾ وڏي پيماني تي ڳالهائي وڃي ٿي، خاص ڪري [[اوڊيشا]] جي سرحد ويجهو. [[تيلوگو ٻولي|تيلوگو]] ۽ [[مراٺي ٻولي|مراٺي]] ڳالهائيندڙ اقليتون بالترتيب [[تلنگانا]] ۽ [[مهاراشٽر]] جي سرحدن سان گڏ ملن ٿيون. بستار جي اوڀر علائقي ۾ [[هلبي ٻولي|هلبي]] ۽ ڀاتري اهم ٻوليون آهن. ان کان علاوه، ڇتيسڳڙھ ۾ ڪيترائي مقامي ٻوليون پڻ ڳالهائيون وڃن ٿيون. سرگوجا علائقي ۾ ڪروخ ۽ ڪوروا ٻوليون ڳالهائيون وڃن ٿيون. گونڊي ڇتيسڳڙھ جي ڏاکڻي حصي، بستار ۽ ڀرپاسي ضلعن ۾ اهم ٻولي آهي. اها [[دراوڙي ٻولين]] جي خاندان سان تعلق رکي ٿي ۽ ڪيترن لهجن ۾ ورهايل آهي، جهڙوڪ اتر بستار ۾ موريا، جيڪو ڏکڻ ۾ مديا ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو، ۽ دورلي، جيڪو گونڊي ۽ ڪويا جي وچ ۾ عبوري لهجو آهي، جيڪو آندھرا پرديش ۽ تلنگانا جي سرحدن سان گڏ پکڙيل آهي. اوڀر بستار ۾ اڪثريت اتر ۽ اوڀر بستار جي گونڊ قبيلن سميت رياست جي ٻين حصن ۾ رهندڙ ماڻهن علائقائي ٻوليون اختيار ڪري ورتيون آهن ۽ وڏي حد تائين پنهنجي اصل ٻولي وساري چڪا آهن.[https://web.archive.org/web/20121008235722/http://kanker.gov.in/art.html][https://web.archive.org/web/20170916000959/http://bastar.gov.in/people_and_culture.htm][http://www.languageinindia.com/junjulaug2001/bastar.html] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه]] [[زمرو:مرڪزي ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:ھندستان جا شھر، وسنديون ۽ واھڻ]] tgcdiekg88kmzwxl3ukfw1l2p8poism 0 48567 382373 351825 2026-06-02T18:41:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 382373 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اوڙيسيا <br> اوڙيسہ | other_name = | type = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين ٽيريٽريون|رياست]] | image_seal = Seal of Odisha.png | seal_alt = | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Udayagiri Caves - Rani Gumpha 01.jpg | photo2a = Chariot wheel, Konârak 03.jpg | photo2b = Chahata near mahanadi river.jpg | photo3a = Chilka Lake - Odisha.jpg | spacing = 2 | position = centre of india | size = 230 | border = 0 | color = white | foot_montage = }} | image_caption = ''گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ:''[[ اديياگيري ۽ کانداگيري غارون]]، [[مھاندي]] درياء، [[ چلڪا ڍنڍ]]، [[ ڪونارڪ وارو سورج مندر]] | image_map = IN-OD.svg | coordinates = {{coord|20.27|85.82|region:IN-OR_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = ڀوبنيسور | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|India}} | established_title = رياست جو درجو | established_date = 1 اپريل 1936 <br />([[اٽڪالا دباسا ]]) | parts_type = [[انڊيا جا ضلعا|ٽوٽل ضلعا ]] | parts_style = para | p1 = [[اوڙيسيا جا ضلعا| 30 ضلعا ]] | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[ڀوبنيسور]] | seat1_type = وڏي ۾ وڏو شھر | seat1 = [[ ڀوبنيسور ]]<ref name=CitiesAbove1Lakh>{{cite web |title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011 |publisher=[[Government of India]] |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |accessdate=2 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141125040030/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=25 November 2014 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | government_footnotes = | governing_body = {{nowrap|[[اوڙيسيا جي حڪومت ]]}} | leader_title = [[اوڙيسيا جا گورنر|گورنر ]] | leader_name = [[گڻيش لال ]]<ref>{{cite news|title=Ganeshi Lal sworn in as new governor of Odisha|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|work=Business Standard|agency=Press Trust of India|date=29 May 2018|access-date=29 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129142229/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|archive-date=29 November 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | leader_title1 = [[اوڙيسيا جا وزيراعلي|وزيراعلي]] | leader_name1 = [[نوين پاٽنائڪ ]] ([[بيجو جنتا دل|بي جي ڊي ]]) | leader_title2 = [[اوڙيسيا جي ليجسليٽو اسيمبلي|مقننہ ]] | leader_name2 = [[ھڪ ايواني]] ( ٽوٽل 147 سيٽون) | leader_title3 = رياست جي پارليامينٽ ۾ نمائندگي | leader_name3 = 21 سيٽون [[ لوڪ سڀا ]] ۾; <br /> سيٽون10 [[ راجيا سڀا ]] ۾ | leader_title4 = [[انڊيا جون ھاء ڪورٽون|ھاء ڪورٽ]] | leader_name4 = [[اوڙيسہ ھاء ڪورٽ ]] | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 155,707 | area_note = | area_rank = انڊيا جي پکيڙ ۾ نائين وڏي رياست | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 45989232 | population_as_of = 2018 | population_rank = آبادي ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = [[اوڙيا ماڻهو|اوڙيا ]] (اوڏ) | GDP Nominal = | timezone1 = [[انڊيا جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-OR]] | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2018–19)}} | demographics1_footnotes = <ref name="prs-analysis-1819">{{cite web|title=Odisha Budget Analysis 2018–19|url=https://www.prsindia.org/parliamenttrack/budgets/odisha-budget-analysis-2018-19|website=PRS Legislative Research|accessdate=2 June 2018|df=dmy-all}}</ref> | demographics1_title1 = [م ٽوٽل جي ڊي پي | demographics1_info1 = {{INRConvert|4.43|lc}} | demographics1_title2 = جي ڊي پي ( في ڪس) | demographics1_info2 = {{INRConvert|92727}} | blank_name_sec1 = [[انساني ترقي جو اشاريو|ايڇ ڊي آء ]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.580<ref name="snhdi-gdl">{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> (<span style="color:#FFA500">medium</span>) | blank1_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جي شرح | blank1_info_sec1 = [[List of Indian states and territories by Human Development Index|25th]] (2015) | blank_name_sec2 = خواندگي جي شرح | blank_info_sec2 = 73.45%<ref name=CensusLiteracy>{{cite web |title=State of Literacy |website=[[Census of India]] |page=110 |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |accessdate=5 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706191931/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |archive-date=6 July 2015 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | blank1_name_sec2 = {{nowrap|[[سرڪاري ٻولي ]]}} | blank1_info_sec2 = [[اوڙيا ٻولي|اوڙيا ]]<ref name=nclmanurep2010>{{cite web |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010) |pages=122–126 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |accessdate=16 February 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archivedate=13 May 2012 |df=dmy-all}}</ref><!--PLEASE DO NOT ADD "HINDI" OR "ENGLISH" HERE WITHOUT A REFERENCE, OR ELSE IT WILL BE REMOVED--> | website = {{URL|http://www.odisha.gov.in/}} {{Infobox region symbols | embedded = yes | region = اوڙيسہ<br>اوڙيسيا | flag = | country = [[انڊيا]] | emblem = [[فائل:Konark7.jpg|50px|left]] [[ڪونارڪ ]] گھوڙو | song = [[بندي اٽڪالا جنني]] | language = [[فائل:Odia.svg|50px|left]] [[اوڙيا ٻولي|اوڙيا ]] | | dance = [[فائل:Odissi Performance DS.jpg|50px|left]] [[اوڙيسي ]] | animal = [[فائل:Sambhar deer.jpg|50px|left]] [[سامبار ھرڻ ]] | bird = [[فائل:Indian Roller (Coracias benghalensis)2.jpg|50px|left]] [[انڊين چانھ پکي ]] | flower = [[فائل:Sita-Ashok (Saraca asoca) flowers in Kolkata W IMG 4146.jpg|50px|left]] [[اشوڪا (گل) |اشوڪا]](Nymphaea stellata ) | tree = [[فائل:Ficus racemosa foliage.jpg|50px|left]] [[انڊين انجير جو وڻ]]( Ficus racemosa) | food = [[فائل:Pakhala bhat.jpg|50px|left]] [[پکالا]] (Pakhala) | sweet = [[فائل:Rasgullas.JPG|50px|left]] [[رسگلو]] }} }} '''اوڙيسه''' يا '''اوڙيسہ (Odisha)، ا'''ڳوڻو نالو ا'''وريسہ''' [[ڀارت]] جي اوڀر ۾ واقع انڊيا جي پکيڙ ۾ نائين وڏي ۽ آبادي ۾ يارھين وڏي رياست جو نالو آهي جنھن جي اتر اوڀر ۾ [[اولهه بنگال]]، اتر ۾ [[جهارکنڊ]]، اولھه ۽ اتر اولھه ۾ [[ڇتيس ڳڙھ]] ۽ ڏکڻ ۾ [[ آنڌرا پرديش]] واقع آھن.ان جي اوڀر ۾ بينگال جو سمنڊ واقع آهي جنھن تي ان جو ساحلي ڪنارو {{convert|485|km}} تائين واقع آهي. ھتان جي سرڪاري ٻولي [[اڙيا ٻولي|اڙيا]] آهي.<ref name="CoastalSecurity">{{cite web |title=Coastal security |publisher=[[Odisha Police]] |url=http://odishapolice.gov.in/?q=node/163 |accessdate=1 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206043803/http://odishapolice.gov.in/?q=node%2F163 |archive-date=6 February 2015 |dead-url=no |df=dmy-all }} </ref><ref> {{cite web|url=http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|title=ST & SC Development, Minorities & Backward Classes Welfare Department:: Government of Odisha|website=www.stscodisha.gov.in|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901131912/http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|archive-date=1 September 2018|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref> <ref name=":0">{{cite news |date=24 March 2011 |title=Orissa's new name is Odisha |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms |access-date=24 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms |archive-date=5 January 2016 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> ==انتظامي ورھاست== [[فائل:Orissa State map.svg|thumb|400px|اوڙيسيا جي ضلعن جو نقشو]] <center> {|class="wikitable" style="text-align: left;" |+ڊويزن سطح تي ضلعي ورھاست<ref name=AdminUnit>{{cite web |title=Administrative Unit |url=http://odisha.gov.in/ |publisher=Revenue & Disaster Management Department, Government of Odisha |accessdate=27 March 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821033240/http://www.odisha.gov.in/revenue/web/AdministrativeUnit.asp?GL=2 |archivedate=21 August 2013 |df=dmy }}</ref> |- ! اترين ڊويزن (HQ- سامبالپور) !وچين ڊويزن (HQ- ڪٽاڪ) ! ڏاکڻي ڊويزن (HQ- برھامپور) |- | * [[انگول ضلعو|انگول]] * [[بالانگير ضلعو|بالانگير]] * [[باراگ ضلعو|باراگ ]] * [[ديوڳڙھ ضلعو|ديوڳڙھ ]] * [[ڌينڪانال ضلعو|ڌينڪانال]] * [[جھرسوگودا ضلعو|جھرسوگودا ]] * [[ڪيئونجھار ضلعو|ڪيئونجھار ]] * [[سامبالپور ضلعو|سامبالپور ]] * [[سوبارناپور ضلعو|سوبارناپور ]] * [[سندر ڳڙھ ضلعو|سندر ڳڙھ ]] | * [[بالاسور ضلعو|بالاسور ]] * [[ڀادراڪ ضلعو|ڀادراڪ ]] * [[ڪٽاڪ ضلعو|ڪٽاڪ ]] * [[جگت سنگھپور ضلعو|جگت سنگھپور ]] * [[جئي پور ضلعو، اوڙيسيا|جئي پور ]] * [[ڪينڊراپاڊا ضلعو| ڪينڊراپاڊا ]] * [[کورڌا ضلعو|کورڌا ]] * [[مايوڀانج ضلعو|مايوڀانج ]] * [[نياڳڙھ ضلعو|نياڳڙھ ]] * [[پوري ضلعو|پوري ]] | * [[ بائوڌ ضلعو|بائوڌ]] * [[گاجاپتي ضلعو|گاجاپتي ]] * [[گانجم ضلعو|گانجم ]] * [[ڪلاھانڊي ضلعو|ڪلاھانڊي ]] * [[ڪنڌامل ضلعو|ڪنڌامل ]] * [[ڪوراپٽ ضلعو |ڪوراپٽ ]] * [[ملڪانگيري ضلعو|ملڪانگيري ]] *[[نابرانگپور ضلعو| نابرانگپور ]] * [[نوئاپدا ضلعو|نوئاپدا ]] * [[راياگدا ضلعو|راياگدا ]] |} </center> ھر ضلعي جون ذيلي ورھاستون پڻ ٿيل آهن جن کي سب ڊويزن چون ٿا جنھن جو عملدار سب ڊويزنل ماجسٽريٽ ھوندو آھي. اھي وري تحصيلن ۾ ورھايل آھن جن جا عملدار تحصيلدار سڏبا آهن. اوڙيسيا ۾ 58 سب ڊويزنون ۽ 317 تحصيلون آھن {{Largest cities | name = اوڙيسيا جا وڏا شھر | class = nav | country = اوڙيسہ | stat_ref = 2011 جي مردم شماري مطابق | list_by_pop = اوڙيسيا جي شھرن جي فھرست | div_name = ضلعو | div_link = اوڙيسيا جي ضلعن جي فھرست {{!}} ضلعو | city_1 = ڀوبنيسور | div_1 = کوردا ضلعو {{!}}کوردا | pop_1 = 881,988 | img_1 = Bhubaneswar skyline.jpg | city_2 = Cuttack | div_2 = Cuttack district{{!}}Cuttack | pop_2 = 658,986 | img_2 = Train passing through a bridge in cuttack.JPG | city_3 = Rourkela | div_3 = Sundargarh district{{!}}Sundargarh | pop_3 = 552,970 | img_3 = Suraksha Path Bridge near IG Park Rourkela.jpg | city_4 = Brahmapur | div_4 = Ganjam district{{!}}Ganjam | pop_4 = 355,823 | img_4 = Platform RainyDay.JPG | city_5 = Sambalpur | div_5 = Sambalpur district{{!}}Sambalpur | pop_5 = 270,331 | city_6 = Puri | div_6 = Puri district{{!}}Puri | pop_6 = 201,026 | city_7 = Balasore | div_7 = Balasore district{{!}}Balasore | pop_7 = 144,373 | city_8 = Bhadrak | div_8 = Bhadrak district{{!}}Bhadrak | pop_8 = 121,338 | city_9 = Baripada | div_9 = Mayurbhanj district{{!}}Mayurbhanj | pop_9 = 116,874 | city_10 = Balangir | div_10 = Balangir district{{!}}Balangir | pop_10 = 98,238 }} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:اوڀرين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اوڀرين ڀارت جون رياستون]] bwxv0e2ppvecimp2970fm9gm8e1htwi 382374 382373 2026-06-02T19:29:52Z Ibne maryam 17680 /* */ 382374 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اوڙيسه<br>Odisha | other_name = | type = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين علائقا|رياست]] | image_seal = Seal of Odisha.png | seal_alt = | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Udayagiri Caves - Rani Gumpha 01.jpg | photo2a = Chariot wheel, Konârak 03.jpg | photo2b = Chahata near mahanadi river.jpg | photo3a = Chilka Lake - Odisha.jpg | spacing = 2 | position = centre of india | size = 230 | border = 0 | color = white | foot_montage = }} | image_caption = ''گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ:''اديياگيري ۽ کانداگيري غارون، مھاندي درياء، چلڪا ڍنڍ، ڪونارڪ سج مندر | image_map = IN-OD.svg | coordinates = {{coord|20.27|85.82|region:IN-OR_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = ڀوڀنيسور | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|India}} | established_title = رياست جو درجو | established_date = 1 اپريل1936ع | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = 30 ضلعا | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[ڀوڀنيسور]] | seat1_type = وڏي ۾ وڏو شھر | seat1 = [[ ڀوڀنيسور ]]<ref name=CitiesAbove1Lakh>{{cite web |title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011 |publisher=[[Government of India]] |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |accessdate=2 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141125040030/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=25 November 2014 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | government_footnotes = | governing_body = اوڙيسه جي حڪومت | leader_title = گورنر | leader_name = گڻيش لال<ref>{{cite news|title=Ganeshi Lal sworn in as new governor of Odisha|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|work=Business Standard|agency=Press Trust of India|date=29 May 2018|access-date=29 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129142229/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|archive-date=29 November 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | leader_title1 = وزيراعلي | leader_name1 = نوين پٽنائڪ ([[بيجو جنتا دل|بي جي ڊي]]) | leader_title2 = مقننه | leader_name2 = ھڪ ايواني ( ٽوٽل 147 سيٽون) | leader_title3 = رياست جي پارليامينٽ ۾ نمائندگي | leader_name3 = 21 سيٽون لوڪ سڀا ۾<br />10 سيٽون راجيا سڀا ۾ | leader_title4 = ھاء ڪورٽ | leader_name4 = اوڙيسہ ھاء ڪورٽ | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 155,707 | area_note = | area_rank = انڊيا جي پکيڙ ۾ نائين وڏي رياست | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 4,59,89,232 | population_as_of = 2018ع | population_rank = آبادي ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = اڙيا | GDP Nominal = | timezone1 = [[انڊيا جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-OR]] | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2018–19)}} | demographics1_footnotes = <ref name="prs-analysis-1819">{{cite web|title=Odisha Budget Analysis 2018–19|url=https://www.prsindia.org/parliamenttrack/budgets/odisha-budget-analysis-2018-19|website=PRS Legislative Research|accessdate=2 June 2018|df=dmy-all}}</ref> | demographics1_title1 = ٽوٽل جي ڊي پي | demographics1_info1 = {{INRConvert|4.43|lc}} | demographics1_title2 = جي ڊي پي (في ڪس) | demographics1_info2 = {{INRConvert|92727}} | blank_name_sec1 = [[هيومن ڊولپمينٽ انڊيڪس|ايڇ ڊي آء]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.580<ref name="snhdi-gdl">{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> (<span style="color:#FFA500">medium</span>) | blank1_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جي شرح | blank1_info_sec1 = [[List of Indian states and territories by Human Development Index|25th]] (2015) | blank_name_sec2 = خواندگي جي شرح | blank_info_sec2 = 73.45%<ref name=CensusLiteracy>{{cite web |title=State of Literacy |website=[[Census of India]] |page=110 |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |accessdate=5 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706191931/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |archive-date=6 July 2015 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | blank1_name_sec2 = سرڪاري ٻولي | blank1_info_sec2 = [[اڙيا ٻولي|اڙيا]]<ref name=nclmanurep2010>{{cite web |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010) |pages=122–126 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |accessdate=16 February 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archivedate=13 May 2012 |df=dmy-all}}</ref><!--PLEASE DO NOT ADD "HINDI" OR "ENGLISH" HERE WITHOUT A REFERENCE, OR ELSE IT WILL BE REMOVED--> | website = {{URL|http://www.odisha.gov.in/}} {{Infobox region symbols | embedded = yes | region = اوڙيسہ<br>اوڙيسيا | flag = | country = [[انڊيا]] | emblem = [[فائل:Konark7.jpg|50px|left]] ڪونارڪ گھوڙو | song = بندي اٽڪالا جنني | language = [[فائل:Odia.svg|50px|left]] [[اڙيا ٻولي|اڙيا]] | | dance = [[فائل:Odissi Performance DS.jpg|50px|left]] اوڙيسي | animal = [[فائل:Sambhar deer.jpg|50px|left]] سامڀر ھرڻ | bird = [[فائل:Indian Roller (Coracias benghalensis)2.jpg|50px|left]] [[چانهه پکي]] | flower = [[فائل:Sita-Ashok (Saraca asoca) flowers in Kolkata W IMG 4146.jpg|50px|left]] [[اشوڪا (گل) |اشوڪا]](Nymphaea stellata ) | tree = [[فائل:Ficus racemosa foliage.jpg|50px|left]] انجير جو وڻ ( Ficus racemosa) | food = [[فائل:Pakhala bhat.jpg|50px|left]] پکالا (Pakhala) | sweet = [[فائل:Rasgullas.JPG|50px|left]] [[رسگلو]] }} }} '''اوڙيسه''' يا '''اوڙيسہ (Odisha)، ا'''ڳوڻو نالو ا'''وريسہ''' [[ڀارت]] جي اوڀر ۾ واقع انڊيا جي پکيڙ ۾ نائين وڏي ۽ آبادي ۾ يارھين وڏي رياست جو نالو آهي جنھن جي اتر اوڀر ۾ [[اولهه بنگال]]، اتر ۾ [[جهارکنڊ]]، اولھه ۽ اتر اولھه ۾ [[ڇتيس ڳڙھ]] ۽ ڏکڻ ۾[[ آنڌرا پرديش]] واقع آھن. ان جي اوڀر ۾ [[بنگال جي نار]] واقع آهي جنھن تي ان جو ساحلي ڪنارو {{convert|485|km}} تائين واقع آهي. ھتان جي سرڪاري ٻولي [[اڙيا ٻولي|اڙيا]] آهي.<ref name="CoastalSecurity">{{cite web |title=Coastal security |publisher=[[Odisha Police]] |url=http://odishapolice.gov.in/?q=node/163 |accessdate=1 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206043803/http://odishapolice.gov.in/?q=node%2F163 |archive-date=6 February 2015 |dead-url=no |df=dmy-all }} </ref><ref> {{cite web|url=http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|title=ST & SC Development, Minorities & Backward Classes Welfare Department:: Government of Odisha|website=www.stscodisha.gov.in|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901131912/http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|archive-date=1 September 2018|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref> <ref name=":0">{{cite news |date=24 March 2011 |title=Orissa's new name is Odisha |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms |access-date=24 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms |archive-date=5 January 2016 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> ==انتظامي ورھاست== [[فائل:Orissa State map.svg|thumb|400px|اوڙيسيا جي ضلعن جو نقشو]] <center> {|class="wikitable" style="text-align: left;" |+ڊويزن سطح تي ضلعي ورھاست<ref name=AdminUnit>{{cite web |title=Administrative Unit |url=http://odisha.gov.in/ |publisher=Revenue & Disaster Management Department, Government of Odisha |accessdate=27 March 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821033240/http://www.odisha.gov.in/revenue/web/AdministrativeUnit.asp?GL=2 |archivedate=21 August 2013 |df=dmy }}</ref> |- ! اترين ڊويزن (HQ- سامبالپور) !وچين ڊويزن (HQ- ڪٽاڪ) ! ڏاکڻي ڊويزن (HQ- برھامپور) |- | * [[انگول ضلعو|انگول]] * [[بالانگير ضلعو|بالانگير]] * [[باراگ ضلعو|باراگ ]] * [[ديوڳڙھ ضلعو|ديوڳڙھ ]] * [[ڌينڪانال ضلعو|ڌينڪانال]] * [[جھرسوگودا ضلعو|جھرسوگودا ]] * [[ڪيئونجھار ضلعو|ڪيئونجھار ]] * [[سامبالپور ضلعو|سامبالپور ]] * [[سوبارناپور ضلعو|سوبارناپور ]] * [[سندر ڳڙھ ضلعو|سندر ڳڙھ ]] | * [[بالاسور ضلعو|بالاسور ]] * [[ڀادراڪ ضلعو|ڀادراڪ ]] * [[ڪٽاڪ ضلعو|ڪٽاڪ ]] * [[جگت سنگھپور ضلعو|جگت سنگھپور ]] * [[جئي پور ضلعو، اوڙيسيا|جئي پور ]] * [[ڪينڊراپاڊا ضلعو| ڪينڊراپاڊا ]] * [[کورڌا ضلعو|کورڌا ]] * [[مايوڀانج ضلعو|مايوڀانج ]] * [[نياڳڙھ ضلعو|نياڳڙھ ]] * [[پوري ضلعو|پوري ]] | * [[ بائوڌ ضلعو|بائوڌ]] * [[گاجاپتي ضلعو|گاجاپتي ]] * [[گانجم ضلعو|گانجم ]] * [[ڪلاھانڊي ضلعو|ڪلاھانڊي ]] * [[ڪنڌامل ضلعو|ڪنڌامل ]] * [[ڪوراپٽ ضلعو |ڪوراپٽ ]] * [[ملڪانگيري ضلعو|ملڪانگيري ]] *[[نابرانگپور ضلعو| نابرانگپور ]] * [[نوئاپدا ضلعو|نوئاپدا ]] * [[راياگدا ضلعو|راياگدا ]] |} </center> ھر ضلعي جون ذيلي ورھاستون پڻ ٿيل آهن جن کي سب ڊويزن چون ٿا جنھن جو عملدار سب ڊويزنل ماجسٽريٽ ھوندو آھي. اھي وري تحصيلن ۾ ورھايل آھن جن جا عملدار تحصيلدار سڏبا آهن. اوڙيسيا ۾ 58 سب ڊويزنون ۽ 317 تحصيلون آھن {{Largest cities | name = اوڙيسيا جا وڏا شھر | class = nav | country = اوڙيسہ | stat_ref = 2011 جي مردم شماري مطابق | list_by_pop = اوڙيسيا جي شھرن جي فھرست | div_name = ضلعو | div_link = اوڙيسيا جي ضلعن جي فھرست {{!}} ضلعو | city_1 = ڀوبنيسور | div_1 = کوردا ضلعو {{!}}کوردا | pop_1 = 881,988 | img_1 = Bhubaneswar skyline.jpg | city_2 = Cuttack | div_2 = Cuttack district{{!}}Cuttack | pop_2 = 658,986 | img_2 = Train passing through a bridge in cuttack.JPG | city_3 = Rourkela | div_3 = Sundargarh district{{!}}Sundargarh | pop_3 = 552,970 | img_3 = Suraksha Path Bridge near IG Park Rourkela.jpg | city_4 = Brahmapur | div_4 = Ganjam district{{!}}Ganjam | pop_4 = 355,823 | img_4 = Platform RainyDay.JPG | city_5 = Sambalpur | div_5 = Sambalpur district{{!}}Sambalpur | pop_5 = 270,331 | city_6 = Puri | div_6 = Puri district{{!}}Puri | pop_6 = 201,026 | city_7 = Balasore | div_7 = Balasore district{{!}}Balasore | pop_7 = 144,373 | city_8 = Bhadrak | div_8 = Bhadrak district{{!}}Bhadrak | pop_8 = 121,338 | city_9 = Baripada | div_9 = Mayurbhanj district{{!}}Mayurbhanj | pop_9 = 116,874 | city_10 = Balangir | div_10 = Balangir district{{!}}Balangir | pop_10 = 98,238 }} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:اوڀرين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اوڀرين ڀارت جون رياستون]] ph4leeuna90fnlmd3xc6ljbpnct3axd 382375 382374 2026-06-02T19:44:15Z Ibne maryam 17680 382375 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اوڙيسه<br>Odisha | other_name = | type = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين علائقا|رياست]] | image_seal = Seal of Odisha.png | seal_alt = | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Udayagiri Caves - Rani Gumpha 01.jpg | photo2a = Chariot wheel, Konârak 03.jpg | photo2b = Chahata near mahanadi river.jpg | photo3a = Chilka Lake - Odisha.jpg | spacing = 2 | position = centre of india | size = 230 | border = 0 | color = white | foot_montage = }} | image_caption = ''گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ:''اديياگيري ۽ کانداگيري غارون، مھاندي درياء، چلڪا ڍنڍ، ڪونارڪ سج مندر | image_map = IN-OD.svg | coordinates = {{coord|20.27|85.82|region:IN-OR_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = ڀوڀنيسور | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|India}} | established_title = رياست جو درجو | established_date = 1 اپريل1936ع | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = 30 ضلعا | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[ڀوڀنيسور]] | seat1_type = وڏي ۾ وڏو شھر | seat1 = [[ ڀوڀنيسور ]]<ref name=CitiesAbove1Lakh>{{cite web |title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011 |publisher=[[Government of India]] |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |accessdate=2 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141125040030/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=25 November 2014 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | government_footnotes = | governing_body = اوڙيسه جي حڪومت | leader_title = گورنر | leader_name = گڻيش لال<ref>{{cite news|title=Ganeshi Lal sworn in as new governor of Odisha|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|work=Business Standard|agency=Press Trust of India|date=29 May 2018|access-date=29 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129142229/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|archive-date=29 November 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | leader_title1 = وزيراعلي | leader_name1 = نوين پٽنائڪ ([[بيجو جنتا دل|بي جي ڊي]]) | leader_title2 = مقننه | leader_name2 = ھڪ ايواني ( ٽوٽل 147 سيٽون) | leader_title3 = رياست جي پارليامينٽ ۾ نمائندگي | leader_name3 = 21 سيٽون لوڪ سڀا ۾<br />10 سيٽون راجيا سڀا ۾ | leader_title4 = ھاء ڪورٽ | leader_name4 = اوڙيسہ ھاء ڪورٽ | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 155,707 | area_note = | area_rank = انڊيا جي پکيڙ ۾ نائين وڏي رياست | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 4,59,89,232 | population_as_of = 2018ع | population_rank = آبادي ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = اڙيا | GDP Nominal = | timezone1 = [[انڊيا جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-OR]] | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2018–19)}} | demographics1_footnotes = <ref name="prs-analysis-1819">{{cite web|title=Odisha Budget Analysis 2018–19|url=https://www.prsindia.org/parliamenttrack/budgets/odisha-budget-analysis-2018-19|website=PRS Legislative Research|accessdate=2 June 2018|df=dmy-all}}</ref> | demographics1_title1 = ٽوٽل جي ڊي پي | demographics1_info1 = {{INRConvert|4.43|lc}} | demographics1_title2 = جي ڊي پي (في ڪس) | demographics1_info2 = {{INRConvert|92727}} | blank_name_sec1 = [[هيومن ڊولپمينٽ انڊيڪس|ايڇ ڊي آء]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.580<ref name="snhdi-gdl">{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> (<span style="color:#FFA500">medium</span>) | blank1_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جي شرح | blank1_info_sec1 = [[List of Indian states and territories by Human Development Index|25th]] (2015) | blank_name_sec2 = خواندگي جي شرح | blank_info_sec2 = 73.45%<ref name=CensusLiteracy>{{cite web |title=State of Literacy |website=[[Census of India]] |page=110 |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |accessdate=5 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706191931/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |archive-date=6 July 2015 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | blank1_name_sec2 = سرڪاري ٻولي | blank1_info_sec2 = [[اڙيا ٻولي|اڙيا]]<ref name=nclmanurep2010>{{cite web |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010) |pages=122–126 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |accessdate=16 February 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archivedate=13 May 2012 |df=dmy-all}}</ref><!--PLEASE DO NOT ADD "HINDI" OR "ENGLISH" HERE WITHOUT A REFERENCE, OR ELSE IT WILL BE REMOVED--> | website = {{URL|http://www.odisha.gov.in/}} {{Infobox region symbols | embedded = yes | region = اوڙيسہ<br>اوڙيسيا | flag = | country = [[انڊيا]] | emblem = [[فائل:Konark7.jpg|50px|left]] ڪونارڪ گھوڙو | song = بندي اٽڪالا جنني | language = [[فائل:Odia.svg|50px|left]] [[اڙيا ٻولي|اڙيا]] | | dance = [[فائل:Odissi Performance DS.jpg|50px|left]] اوڙيسي | animal = [[فائل:Sambhar deer.jpg|50px|left]] سامڀر ھرڻ | bird = [[فائل:Indian Roller (Coracias benghalensis)2.jpg|50px|left]] [[چانهه پکي]] | flower = [[فائل:Sita-Ashok (Saraca asoca) flowers in Kolkata W IMG 4146.jpg|50px|left]] [[اشوڪا (گل) |اشوڪا]](Nymphaea stellata ) | tree = [[فائل:Ficus racemosa foliage.jpg|50px|left]] انجير جو وڻ ( Ficus racemosa) | food = [[فائل:Pakhala bhat.jpg|50px|left]] پکالا (Pakhala) | sweet = [[فائل:Rasgullas.JPG|50px|left]] [[رسگلو]] }} }} '''اوڙيسه''' يا '''اوڙيسہ (Odisha)، ا'''ڳوڻو نالو ا'''وريسہ''' [[ڀارت]] جي اوڀر ۾ واقع انڊيا جي پکيڙ ۾ نائين وڏي ۽ آبادي ۾ يارھين وڏي رياست جو نالو آهي جنھن جي اتر اوڀر ۾ [[اولهه بنگال]]، اتر ۾ [[جهارکنڊ]]، اولھه ۽ اتر اولھه ۾ [[ڇتيس ڳڙھ]] ۽ ڏکڻ ۾[[ آنڌرا پرديش]] واقع آھن. ان جي اوڀر ۾ [[بنگال جي نار]] واقع آهي جنھن تي ان جو ساحلي ڪنارو {{convert|485|km}} تائين واقع آهي. ھتان جي سرڪاري ٻولي [[اڙيا ٻولي|اڙيا]] آهي.<ref name="CoastalSecurity">{{cite web |title=Coastal security |publisher=[[Odisha Police]] |url=http://odishapolice.gov.in/?q=node/163 |accessdate=1 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206043803/http://odishapolice.gov.in/?q=node%2F163 |archive-date=6 February 2015 |dead-url=no |df=dmy-all }} </ref><ref> {{cite web|url=http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|title=ST & SC Development, Minorities & Backward Classes Welfare Department:: Government of Odisha|website=www.stscodisha.gov.in|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901131912/http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|archive-date=1 September 2018|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref> <ref name=":0">{{cite news |date=24 March 2011 |title=Orissa's new name is Odisha |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms |access-date=24 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms |archive-date=5 January 2016 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> ==انتظامي ورھاست== [[فائل:Orissa State map.svg|thumb|400px|اوڙيسيا جي ضلعن جو نقشو]] <center> {|class="wikitable" style="text-align: right;" |+ڊويزن سطح تي ضلعي ورھاست<ref name=AdminUnit>{{cite web |title=Administrative Unit |url=http://odisha.gov.in/ |publisher=Revenue & Disaster Management Department, Government of Odisha |accessdate=27 March 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821033240/http://www.odisha.gov.in/revenue/web/AdministrativeUnit.asp?GL=2 |archivedate=21 August 2013 |df=dmy }}</ref> |- ! اترين ڊويزن (HQ- سمبلپور) !وچين ڊويزن (HQ- ڪٽاڪ) ! ڏاکڻي ڊويزن (HQ- برھمپور) |- | * انگول * بالانگير * باراگ * ديوڳڙھه * ڌينڪانال * جھرسوگودا * ڪيئونجھار * سمبلپور * سوبارناپور * سندر ڳڙھه | * بالاسور * ڀادراڪ * ڪٽاڪ * جگت سنگھه پور * جئي پور ضلعو، اوڙيسيا * ڪينڊراپاڊا * کورڌا * مايوڀانج * نياڳڙھه * پوري | * بائوڌ * گاجاپتي * گانجم * ڪلاھانڊي * ڪنڌامل * ڪوراپٽ * ملڪانگيري * نابرانگپور * نوئاپدا * راياگدا |} </center> ھر ضلعي جون ذيلي ورھاستون پڻ ٿيل آهن جن کي سب ڊويزن چون ٿا جنھن جو عملدار سب ڊويزنل ماجسٽريٽ ھوندو آھي. اھي وري تحصيلن ۾ ورھايل آھن جن جا عملدار تحصيلدار سڏبا آهن. اوڙيسه ۾ 58 سب ڊويزنون ۽ 317 تحصيلون آھن. {{Largest cities | name = اوڙيسيا جا وڏا شھر | class = nav | country = اوڙيسہ | stat_ref = 2011 جي مردم شماري مطابق | list_by_pop = اوڙيسيا جي شھرن جي فھرست | div_name = ضلعو | div_link = ضلعو |- | city_1 = ڀوڀنيسور | div_1 = کوردا ضلعو | pop_1 = 881,988 | img_1 = Bhubaneswar skyline.jpg |- | city_2 = ڪٽاڪ | div_2 = ڪٽاڪ ضلعو | pop_2 = 658,986 | img_2 = Train passing through a bridge in cuttack.JPG |- | city_3 = رڙڪيلا | div_3 = سندرڳڙهه ضلعو | pop_3 = 552,970 | img_3 = Suraksha Path Bridge near IG Park Rourkela.jpg |- | city_4 = برهمپور | div_4 = گنجام ضلعو | pop_4 = 355,823 | img_4 = Platform RainyDay.JPG |- | city_5 = سمبلپور | div_5 = Sambalpur district{{!}} | pop_5 = 270,331 |- | city_6 = Puri | div_6 = Puri district{{!}}Puri | pop_6 = 201,026 | city_7 = Balasore | div_7 = Balasore district{{!}}Balasore | pop_7 = 144,373 | city_8 = Bhadrak | div_8 = Bhadrak district{{!}}Bhadrak | pop_8 = 121,338 | city_9 = Baripada | div_9 = Mayurbhanj district{{!}}Mayurbhanj | pop_9 = 116,874 | city_10 = Balangir | div_10 = Balangir district{{!}}Balangir | pop_10 = 98,238 }} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:اوڀرين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اوڀرين ڀارت جون رياستون]] d0na4sa48ohvbckyefbkkeah6w0894n 382377 382375 2026-06-02T19:56:59Z Ibne maryam 17680 382377 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اوڙيسه<br>Odisha | other_name = | type = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين علائقا|رياست]] | image_seal = Seal of Odisha.png | seal_alt = | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Udayagiri Caves - Rani Gumpha 01.jpg | photo2a = Chariot wheel, Konârak 03.jpg | photo2b = Chahata near mahanadi river.jpg | photo3a = Chilka Lake - Odisha.jpg | spacing = 2 | position = centre of india | size = 230 | border = 0 | color = white | foot_montage = }} | image_caption = ''گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ:''اديياگيري ۽ کانداگيري غارون، مھاندي درياء، چلڪا ڍنڍ، ڪونارڪ سج مندر | image_map = IN-OD.svg | coordinates = {{coord|20.27|85.82|region:IN-OR_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = ڀوڀنيسور | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|India}} | established_title = رياست جو درجو | established_date = 1 اپريل1936ع | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = 30 ضلعا | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[ڀوڀنيسور]] | seat1_type = وڏي ۾ وڏو شھر | seat1 = [[ ڀوڀنيسور ]]<ref name=CitiesAbove1Lakh>{{cite web |title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011 |publisher=[[Government of India]] |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |accessdate=2 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141125040030/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=25 November 2014 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | government_footnotes = | governing_body = اوڙيسه جي حڪومت | leader_title = گورنر | leader_name = گڻيش لال<ref>{{cite news|title=Ganeshi Lal sworn in as new governor of Odisha|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|work=Business Standard|agency=Press Trust of India|date=29 May 2018|access-date=29 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129142229/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|archive-date=29 November 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | leader_title1 = وزيراعلي | leader_name1 = نوين پٽنائڪ ([[بيجو جنتا دل|بي جي ڊي]]) | leader_title2 = مقننه | leader_name2 = ھڪ ايواني ( ٽوٽل 147 سيٽون) | leader_title3 = رياست جي پارليامينٽ ۾ نمائندگي | leader_name3 = 21 سيٽون لوڪ سڀا ۾<br />10 سيٽون راجيا سڀا ۾ | leader_title4 = ھاء ڪورٽ | leader_name4 = اوڙيسہ ھاء ڪورٽ | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 155,707 | area_note = | area_rank = انڊيا جي پکيڙ ۾ نائين وڏي رياست | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 4,59,89,232 | population_as_of = 2018ع | population_rank = آبادي ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = اڙيا | GDP Nominal = | timezone1 = [[انڊيا جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-OR]] | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2018–19)}} | demographics1_footnotes = <ref name="prs-analysis-1819">{{cite web|title=Odisha Budget Analysis 2018–19|url=https://www.prsindia.org/parliamenttrack/budgets/odisha-budget-analysis-2018-19|website=PRS Legislative Research|accessdate=2 June 2018|df=dmy-all}}</ref> | demographics1_title1 = ٽوٽل جي ڊي پي | demographics1_info1 = {{INRConvert|4.43|lc}} | demographics1_title2 = جي ڊي پي (في ڪس) | demographics1_info2 = {{INRConvert|92727}} | blank_name_sec1 = [[هيومن ڊولپمينٽ انڊيڪس|ايڇ ڊي آء]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.580<ref name="snhdi-gdl">{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> (<span style="color:#FFA500">medium</span>) | blank1_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جي شرح | blank1_info_sec1 = [[List of Indian states and territories by Human Development Index|25th]] (2015) | blank_name_sec2 = خواندگي جي شرح | blank_info_sec2 = 73.45%<ref name=CensusLiteracy>{{cite web |title=State of Literacy |website=[[Census of India]] |page=110 |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |accessdate=5 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706191931/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |archive-date=6 July 2015 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | blank1_name_sec2 = سرڪاري ٻولي | blank1_info_sec2 = [[اڙيا ٻولي|اڙيا]]<ref name=nclmanurep2010>{{cite web |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010) |pages=122–126 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |accessdate=16 February 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archivedate=13 May 2012 |df=dmy-all}}</ref><!--PLEASE DO NOT ADD "HINDI" OR "ENGLISH" HERE WITHOUT A REFERENCE, OR ELSE IT WILL BE REMOVED--> | website = {{URL|http://www.odisha.gov.in/}} {{Infobox region symbols | embedded = yes | region = اوڙيسہ<br>اوڙيسيا | flag = | country = [[انڊيا]] | emblem = [[فائل:Konark7.jpg|50px|left]] ڪونارڪ گھوڙو | song = بندي اٽڪالا جنني | language = [[فائل:Odia.svg|50px|left]] [[اڙيا ٻولي|اڙيا]] | | dance = [[فائل:Odissi Performance DS.jpg|50px|left]] اوڙيسي | animal = [[فائل:Sambhar deer.jpg|50px|left]] سامڀر ھرڻ | bird = [[فائل:Indian Roller (Coracias benghalensis)2.jpg|50px|left]] [[چانهه پکي]] | flower = [[فائل:Sita-Ashok (Saraca asoca) flowers in Kolkata W IMG 4146.jpg|50px|left]] [[اشوڪا (گل) |اشوڪا]](Nymphaea stellata ) | tree = [[فائل:Ficus racemosa foliage.jpg|50px|left]] انجير جو وڻ ( Ficus racemosa) | food = [[فائل:Pakhala bhat.jpg|50px|left]] پکالا (Pakhala) | sweet = [[فائل:Rasgullas.JPG|50px|left]] [[رسگلو]] }} }} '''اوڙيسه''' يا '''اوڙيسہ (Odisha)، ا'''ڳوڻو نالو ا'''وريسہ''' [[ڀارت]] جي اوڀر ۾ واقع انڊيا جي پکيڙ ۾ نائين وڏي ۽ آبادي ۾ يارھين وڏي رياست جو نالو آهي جنھن جي اتر اوڀر ۾ [[اولهه بنگال]]، اتر ۾ [[جهارکنڊ]]، اولھه ۽ اتر اولھه ۾ [[ڇتيس ڳڙھ]] ۽ ڏکڻ ۾[[ آنڌرا پرديش]] واقع آھن. ان جي اوڀر ۾ [[بنگال جي نار]] واقع آهي جنھن تي ان جو ساحلي ڪنارو {{convert|485|km}} تائين واقع آهي. ھتان جي سرڪاري ٻولي [[اڙيا ٻولي|اڙيا]] آهي.<ref name="CoastalSecurity">{{cite web |title=Coastal security |publisher=[[Odisha Police]] |url=http://odishapolice.gov.in/?q=node/163 |accessdate=1 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206043803/http://odishapolice.gov.in/?q=node%2F163 |archive-date=6 February 2015 |dead-url=no |df=dmy-all }} </ref><ref> {{cite web|url=http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|title=ST & SC Development, Minorities & Backward Classes Welfare Department:: Government of Odisha|website=www.stscodisha.gov.in|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901131912/http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|archive-date=1 September 2018|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref> <ref name=":0">{{cite news |date=24 March 2011 |title=Orissa's new name is Odisha |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms |access-date=24 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms |archive-date=5 January 2016 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> ==انتظامي ورھاست== [[فائل:Orissa State map.svg|thumb|400px|اوڙيسيا جي ضلعن جو نقشو]] <center> {|class="wikitable" style="text-align: right;" |+ڊويزن سطح تي ضلعي ورھاست<ref name=AdminUnit>{{cite web |title=Administrative Unit |url=http://odisha.gov.in/ |publisher=Revenue & Disaster Management Department, Government of Odisha |accessdate=27 March 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821033240/http://www.odisha.gov.in/revenue/web/AdministrativeUnit.asp?GL=2 |archivedate=21 August 2013 |df=dmy }}</ref> |- ! اترين ڊويزن (HQ- سمبلپور) !وچين ڊويزن (HQ- ڪٽاڪ) ! ڏاکڻي ڊويزن (HQ- برھمپور) |- | * انگول * بالانگير * باراگ * ديوڳڙھه * ڌينڪانال * جھرسوگودا * ڪيئونجھار * سمبلپور * سوبارناپور * سندر ڳڙھه | * بالاسور * ڀادراڪ * ڪٽاڪ * جگت سنگھه پور * جئي پور ضلعو، اوڙيسيا * ڪينڊراپاڊا * کورڌا * مايوڀانج * نياڳڙھه * پوري | * بائوڌ * گاجاپتي * گانجم * ڪلاھانڊي * ڪنڌامل * ڪوراپٽ * ملڪانگيري * نابرانگپور * نوئاپدا * راياگدا |} </center> ھر ضلعي جون ذيلي ورھاستون پڻ ٿيل آهن جن کي سب ڊويزن چون ٿا جنھن جو عملدار سب ڊويزنل ماجسٽريٽ ھوندو آھي. اھي وري تحصيلن ۾ ورھايل آھن جن جا عملدار تحصيلدار سڏبا آهن. اوڙيسه ۾ 58 سب ڊويزنون ۽ 317 تحصيلون آھن. {{Largest cities |نالو |ضلعو |آبادي |تصوير |- |ڀوڀنيسور |کوردا ضلعو |8,81,988 |Bhubaneswar skyline.jpg |- |ڪٽاڪ |ڪٽاڪ ضلعو |6,58,986 |Train passing through a bridge in cuttack.JPG |- |رڙڪيلا |سندرڳڙهه ضلعو |5,52,970 | Suraksha Path Bridge near IG Park Rourkela.jpg |- |برهمپور |گنجام ضلعو |3,55,823 |Platform RainyDay.JPG |- | city_5 = سمبلپور |سمبلپور ضلعو |2,70,331 |- |- |پوري |پوري ضلعو |2,01,026 |- |- |بالاسور |بالاسور ضلعو |1,44,373 |- |- |ڀادراڪ |ڀدراڪ ضلعو |1,21,338 |- |- |باريپادا |مايورڀنج ضلعو |1,16,874 |- |- |بالنگير |بالنگير ضلعو |98,238 |- }} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:اوڀرين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اوڀرين ڀارت جون رياستون]] 9ytxvzrzxriwfi1hfvcqtvry9ghs39a 382378 382377 2026-06-02T19:59:03Z Ibne maryam 17680 /* انتظامي ورھاست */ 382378 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اوڙيسه<br>Odisha | other_name = | type = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين علائقا|رياست]] | image_seal = Seal of Odisha.png | seal_alt = | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Udayagiri Caves - Rani Gumpha 01.jpg | photo2a = Chariot wheel, Konârak 03.jpg | photo2b = Chahata near mahanadi river.jpg | photo3a = Chilka Lake - Odisha.jpg | spacing = 2 | position = centre of india | size = 230 | border = 0 | color = white | foot_montage = }} | image_caption = ''گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ:''اديياگيري ۽ کانداگيري غارون، مھاندي درياء، چلڪا ڍنڍ، ڪونارڪ سج مندر | image_map = IN-OD.svg | coordinates = {{coord|20.27|85.82|region:IN-OR_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = ڀوڀنيسور | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|India}} | established_title = رياست جو درجو | established_date = 1 اپريل1936ع | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = 30 ضلعا | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[ڀوڀنيسور]] | seat1_type = وڏي ۾ وڏو شھر | seat1 = [[ ڀوڀنيسور ]]<ref name=CitiesAbove1Lakh>{{cite web |title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011 |publisher=[[Government of India]] |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |accessdate=2 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141125040030/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=25 November 2014 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | government_footnotes = | governing_body = اوڙيسه جي حڪومت | leader_title = گورنر | leader_name = گڻيش لال<ref>{{cite news|title=Ganeshi Lal sworn in as new governor of Odisha|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|work=Business Standard|agency=Press Trust of India|date=29 May 2018|access-date=29 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129142229/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|archive-date=29 November 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | leader_title1 = وزيراعلي | leader_name1 = نوين پٽنائڪ ([[بيجو جنتا دل|بي جي ڊي]]) | leader_title2 = مقننه | leader_name2 = ھڪ ايواني ( ٽوٽل 147 سيٽون) | leader_title3 = رياست جي پارليامينٽ ۾ نمائندگي | leader_name3 = 21 سيٽون لوڪ سڀا ۾<br />10 سيٽون راجيا سڀا ۾ | leader_title4 = ھاء ڪورٽ | leader_name4 = اوڙيسہ ھاء ڪورٽ | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 155,707 | area_note = | area_rank = انڊيا جي پکيڙ ۾ نائين وڏي رياست | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 4,59,89,232 | population_as_of = 2018ع | population_rank = آبادي ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = اڙيا | GDP Nominal = | timezone1 = [[انڊيا جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-OR]] | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2018–19)}} | demographics1_footnotes = <ref name="prs-analysis-1819">{{cite web|title=Odisha Budget Analysis 2018–19|url=https://www.prsindia.org/parliamenttrack/budgets/odisha-budget-analysis-2018-19|website=PRS Legislative Research|accessdate=2 June 2018|df=dmy-all}}</ref> | demographics1_title1 = ٽوٽل جي ڊي پي | demographics1_info1 = {{INRConvert|4.43|lc}} | demographics1_title2 = جي ڊي پي (في ڪس) | demographics1_info2 = {{INRConvert|92727}} | blank_name_sec1 = [[هيومن ڊولپمينٽ انڊيڪس|ايڇ ڊي آء]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.580<ref name="snhdi-gdl">{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> (<span style="color:#FFA500">medium</span>) | blank1_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جي شرح | blank1_info_sec1 = [[List of Indian states and territories by Human Development Index|25th]] (2015) | blank_name_sec2 = خواندگي جي شرح | blank_info_sec2 = 73.45%<ref name=CensusLiteracy>{{cite web |title=State of Literacy |website=[[Census of India]] |page=110 |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |accessdate=5 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706191931/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |archive-date=6 July 2015 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | blank1_name_sec2 = سرڪاري ٻولي | blank1_info_sec2 = [[اڙيا ٻولي|اڙيا]]<ref name=nclmanurep2010>{{cite web |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010) |pages=122–126 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |accessdate=16 February 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archivedate=13 May 2012 |df=dmy-all}}</ref><!--PLEASE DO NOT ADD "HINDI" OR "ENGLISH" HERE WITHOUT A REFERENCE, OR ELSE IT WILL BE REMOVED--> | website = {{URL|http://www.odisha.gov.in/}} {{Infobox region symbols | embedded = yes | region = اوڙيسہ<br>اوڙيسيا | flag = | country = [[انڊيا]] | emblem = [[فائل:Konark7.jpg|50px|left]] ڪونارڪ گھوڙو | song = بندي اٽڪالا جنني | language = [[فائل:Odia.svg|50px|left]] [[اڙيا ٻولي|اڙيا]] | | dance = [[فائل:Odissi Performance DS.jpg|50px|left]] اوڙيسي | animal = [[فائل:Sambhar deer.jpg|50px|left]] سامڀر ھرڻ | bird = [[فائل:Indian Roller (Coracias benghalensis)2.jpg|50px|left]] [[چانهه پکي]] | flower = [[فائل:Sita-Ashok (Saraca asoca) flowers in Kolkata W IMG 4146.jpg|50px|left]] [[اشوڪا (گل) |اشوڪا]](Nymphaea stellata ) | tree = [[فائل:Ficus racemosa foliage.jpg|50px|left]] انجير جو وڻ ( Ficus racemosa) | food = [[فائل:Pakhala bhat.jpg|50px|left]] پکالا (Pakhala) | sweet = [[فائل:Rasgullas.JPG|50px|left]] [[رسگلو]] }} }} '''اوڙيسه''' يا '''اوڙيسہ (Odisha)، ا'''ڳوڻو نالو ا'''وريسہ''' [[ڀارت]] جي اوڀر ۾ واقع انڊيا جي پکيڙ ۾ نائين وڏي ۽ آبادي ۾ يارھين وڏي رياست جو نالو آهي جنھن جي اتر اوڀر ۾ [[اولهه بنگال]]، اتر ۾ [[جهارکنڊ]]، اولھه ۽ اتر اولھه ۾ [[ڇتيس ڳڙھ]] ۽ ڏکڻ ۾[[ آنڌرا پرديش]] واقع آھن. ان جي اوڀر ۾ [[بنگال جي نار]] واقع آهي جنھن تي ان جو ساحلي ڪنارو {{convert|485|km}} تائين واقع آهي. ھتان جي سرڪاري ٻولي [[اڙيا ٻولي|اڙيا]] آهي.<ref name="CoastalSecurity">{{cite web |title=Coastal security |publisher=[[Odisha Police]] |url=http://odishapolice.gov.in/?q=node/163 |accessdate=1 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206043803/http://odishapolice.gov.in/?q=node%2F163 |archive-date=6 February 2015 |dead-url=no |df=dmy-all }} </ref><ref> {{cite web|url=http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|title=ST & SC Development, Minorities & Backward Classes Welfare Department:: Government of Odisha|website=www.stscodisha.gov.in|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901131912/http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|archive-date=1 September 2018|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref> <ref name=":0">{{cite news |date=24 March 2011 |title=Orissa's new name is Odisha |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms |access-date=24 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms |archive-date=5 January 2016 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> ==انتظامي ورھاست== [[فائل:Orissa State map.svg|thumb|400px|اوڙيسيا جي ضلعن جو نقشو]] <center> {|class="wikitable" style="text-align: right;" |+ڊويزن سطح تي ضلعي ورھاست<ref name=AdminUnit>{{cite web |title=Administrative Unit |url=http://odisha.gov.in/ |publisher=Revenue & Disaster Management Department, Government of Odisha |accessdate=27 March 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821033240/http://www.odisha.gov.in/revenue/web/AdministrativeUnit.asp?GL=2 |archivedate=21 August 2013 |df=dmy }}</ref> |- ! اترين ڊويزن (HQ- سمبلپور) !وچين ڊويزن (HQ- ڪٽاڪ) ! ڏاکڻي ڊويزن (HQ- برھمپور) |- | * انگول * بالانگير * باراگ * ديوڳڙھه * ڌينڪانال * جھرسوگودا * ڪيئونجھار * سمبلپور * سوبارناپور * سندر ڳڙھه | * بالاسور * ڀادراڪ * ڪٽاڪ * جگت سنگھه پور * جئي پور ضلعو، اوڙيسيا * ڪينڊراپاڊا * کورڌا * مايوڀانج * نياڳڙھه * پوري | * بائوڌ * گاجاپتي * گانجم * ڪلاھانڊي * ڪنڌامل * ڪوراپٽ * ملڪانگيري * نابرانگپور * نوئاپدا * راياگدا |} </center> ھر ضلعي جون ذيلي ورھاستون پڻ ٿيل آهن جن کي سب ڊويزن چون ٿا جنھن جو عملدار سب ڊويزنل ماجسٽريٽ ھوندو آھي. اھي وري تحصيلن ۾ ورھايل آھن جن جا عملدار تحصيلدار سڏبا آهن. اوڙيسه ۾ 58 سب ڊويزنون ۽ 317 تحصيلون آھن. {|class="wikitable" style="text-align: right;" |نالو |ضلعو |آبادي |تصوير |- |ڀوڀنيسور |کوردا ضلعو |8,81,988 |Bhubaneswar skyline.jpg |- |ڪٽاڪ |ڪٽاڪ ضلعو |6,58,986 |Train passing through a bridge in cuttack.JPG |- |رڙڪيلا |سندرڳڙهه ضلعو |5,52,970 | Suraksha Path Bridge near IG Park Rourkela.jpg |- |برهمپور |گنجام ضلعو |3,55,823 |Platform RainyDay.JPG |- | city_5 = سمبلپور |سمبلپور ضلعو |2,70,331 |- |- |پوري |پوري ضلعو |2,01,026 |- |- |بالاسور |بالاسور ضلعو |1,44,373 |- |- |ڀادراڪ |ڀدراڪ ضلعو |1,21,338 |- |- |باريپادا |مايورڀنج ضلعو |1,16,874 |- |- |بالنگير |بالنگير ضلعو |98,238 |- |} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:اوڀرين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اوڀرين ڀارت جون رياستون]] phfl9t9nxc0mmubyx5om1vj8wlfree6 382379 382378 2026-06-02T20:01:52Z Ibne maryam 17680 /* انتظامي ورھاست */ 382379 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اوڙيسه<br>Odisha | other_name = | type = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين علائقا|رياست]] | image_seal = Seal of Odisha.png | seal_alt = | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Udayagiri Caves - Rani Gumpha 01.jpg | photo2a = Chariot wheel, Konârak 03.jpg | photo2b = Chahata near mahanadi river.jpg | photo3a = Chilka Lake - Odisha.jpg | spacing = 2 | position = centre of india | size = 230 | border = 0 | color = white | foot_montage = }} | image_caption = ''گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ:''اديياگيري ۽ کانداگيري غارون، مھاندي درياء، چلڪا ڍنڍ، ڪونارڪ سج مندر | image_map = IN-OD.svg | coordinates = {{coord|20.27|85.82|region:IN-OR_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = ڀوڀنيسور | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|India}} | established_title = رياست جو درجو | established_date = 1 اپريل1936ع | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = 30 ضلعا | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[ڀوڀنيسور]] | seat1_type = وڏي ۾ وڏو شھر | seat1 = [[ ڀوڀنيسور ]]<ref name=CitiesAbove1Lakh>{{cite web |title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011 |publisher=[[Government of India]] |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |accessdate=2 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141125040030/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=25 November 2014 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | government_footnotes = | governing_body = اوڙيسه جي حڪومت | leader_title = گورنر | leader_name = گڻيش لال<ref>{{cite news|title=Ganeshi Lal sworn in as new governor of Odisha|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|work=Business Standard|agency=Press Trust of India|date=29 May 2018|access-date=29 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129142229/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|archive-date=29 November 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | leader_title1 = وزيراعلي | leader_name1 = نوين پٽنائڪ ([[بيجو جنتا دل|بي جي ڊي]]) | leader_title2 = مقننه | leader_name2 = ھڪ ايواني ( ٽوٽل 147 سيٽون) | leader_title3 = رياست جي پارليامينٽ ۾ نمائندگي | leader_name3 = 21 سيٽون لوڪ سڀا ۾<br />10 سيٽون راجيا سڀا ۾ | leader_title4 = ھاء ڪورٽ | leader_name4 = اوڙيسہ ھاء ڪورٽ | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 155,707 | area_note = | area_rank = انڊيا جي پکيڙ ۾ نائين وڏي رياست | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 4,59,89,232 | population_as_of = 2018ع | population_rank = آبادي ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = اڙيا | GDP Nominal = | timezone1 = [[انڊيا جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-OR]] | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2018–19)}} | demographics1_footnotes = <ref name="prs-analysis-1819">{{cite web|title=Odisha Budget Analysis 2018–19|url=https://www.prsindia.org/parliamenttrack/budgets/odisha-budget-analysis-2018-19|website=PRS Legislative Research|accessdate=2 June 2018|df=dmy-all}}</ref> | demographics1_title1 = ٽوٽل جي ڊي پي | demographics1_info1 = {{INRConvert|4.43|lc}} | demographics1_title2 = جي ڊي پي (في ڪس) | demographics1_info2 = {{INRConvert|92727}} | blank_name_sec1 = [[هيومن ڊولپمينٽ انڊيڪس|ايڇ ڊي آء]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.580<ref name="snhdi-gdl">{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> (<span style="color:#FFA500">medium</span>) | blank1_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جي شرح | blank1_info_sec1 = [[List of Indian states and territories by Human Development Index|25th]] (2015) | blank_name_sec2 = خواندگي جي شرح | blank_info_sec2 = 73.45%<ref name=CensusLiteracy>{{cite web |title=State of Literacy |website=[[Census of India]] |page=110 |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |accessdate=5 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706191931/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |archive-date=6 July 2015 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | blank1_name_sec2 = سرڪاري ٻولي | blank1_info_sec2 = [[اڙيا ٻولي|اڙيا]]<ref name=nclmanurep2010>{{cite web |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010) |pages=122–126 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |accessdate=16 February 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archivedate=13 May 2012 |df=dmy-all}}</ref><!--PLEASE DO NOT ADD "HINDI" OR "ENGLISH" HERE WITHOUT A REFERENCE, OR ELSE IT WILL BE REMOVED--> | website = {{URL|http://www.odisha.gov.in/}} {{Infobox region symbols | embedded = yes | region = اوڙيسہ<br>اوڙيسيا | flag = | country = [[انڊيا]] | emblem = [[فائل:Konark7.jpg|50px|left]] ڪونارڪ گھوڙو | song = بندي اٽڪالا جنني | language = [[فائل:Odia.svg|50px|left]] [[اڙيا ٻولي|اڙيا]] | | dance = [[فائل:Odissi Performance DS.jpg|50px|left]] اوڙيسي | animal = [[فائل:Sambhar deer.jpg|50px|left]] سامڀر ھرڻ | bird = [[فائل:Indian Roller (Coracias benghalensis)2.jpg|50px|left]] [[چانهه پکي]] | flower = [[فائل:Sita-Ashok (Saraca asoca) flowers in Kolkata W IMG 4146.jpg|50px|left]] [[اشوڪا (گل) |اشوڪا]](Nymphaea stellata ) | tree = [[فائل:Ficus racemosa foliage.jpg|50px|left]] انجير جو وڻ ( Ficus racemosa) | food = [[فائل:Pakhala bhat.jpg|50px|left]] پکالا (Pakhala) | sweet = [[فائل:Rasgullas.JPG|50px|left]] [[رسگلو]] }} }} '''اوڙيسه''' يا '''اوڙيسہ (Odisha)، ا'''ڳوڻو نالو ا'''وريسہ''' [[ڀارت]] جي اوڀر ۾ واقع انڊيا جي پکيڙ ۾ نائين وڏي ۽ آبادي ۾ يارھين وڏي رياست جو نالو آهي جنھن جي اتر اوڀر ۾ [[اولهه بنگال]]، اتر ۾ [[جهارکنڊ]]، اولھه ۽ اتر اولھه ۾ [[ڇتيس ڳڙھ]] ۽ ڏکڻ ۾[[ آنڌرا پرديش]] واقع آھن. ان جي اوڀر ۾ [[بنگال جي نار]] واقع آهي جنھن تي ان جو ساحلي ڪنارو {{convert|485|km}} تائين واقع آهي. ھتان جي سرڪاري ٻولي [[اڙيا ٻولي|اڙيا]] آهي.<ref name="CoastalSecurity">{{cite web |title=Coastal security |publisher=[[Odisha Police]] |url=http://odishapolice.gov.in/?q=node/163 |accessdate=1 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206043803/http://odishapolice.gov.in/?q=node%2F163 |archive-date=6 February 2015 |dead-url=no |df=dmy-all }} </ref><ref> {{cite web|url=http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|title=ST & SC Development, Minorities & Backward Classes Welfare Department:: Government of Odisha|website=www.stscodisha.gov.in|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901131912/http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|archive-date=1 September 2018|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref> <ref name=":0">{{cite news |date=24 March 2011 |title=Orissa's new name is Odisha |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms |access-date=24 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms |archive-date=5 January 2016 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> ==انتظامي ورھاست== [[فائل:Orissa State map.svg|thumb|400px|اوڙيسيا جي ضلعن جو نقشو]] <center> {|class="wikitable" style="text-align: right;" |+ڊويزن سطح تي ضلعي ورھاست<ref name=AdminUnit>{{cite web |title=Administrative Unit |url=http://odisha.gov.in/ |publisher=Revenue & Disaster Management Department, Government of Odisha |accessdate=27 March 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821033240/http://www.odisha.gov.in/revenue/web/AdministrativeUnit.asp?GL=2 |archivedate=21 August 2013 |df=dmy }}</ref> |- ! اترين ڊويزن (HQ- سمبلپور) !وچين ڊويزن (HQ- ڪٽاڪ) ! ڏاکڻي ڊويزن (HQ- برھمپور) |- | * انگول * بالانگير * باراگ * ديوڳڙھه * ڌينڪانال * جھرسوگودا * ڪيئونجھار * سمبلپور * سوبارناپور * سندر ڳڙھه | * بالاسور * ڀادراڪ * ڪٽاڪ * جگت سنگھه پور * جئي پور ضلعو، اوڙيسيا * ڪينڊراپاڊا * کورڌا * مايوڀانج * نياڳڙھه * پوري | * بائوڌ * گاجاپتي * گانجم * ڪلاھانڊي * ڪنڌامل * ڪوراپٽ * ملڪانگيري * نابرانگپور * نوئاپدا * راياگدا |} </center> ھر ضلعي جون ذيلي ورھاستون پڻ ٿيل آهن جن کي سب ڊويزن چون ٿا جنھن جو عملدار سب ڊويزنل ماجسٽريٽ ھوندو آھي. اھي وري تحصيلن ۾ ورھايل آھن جن جا عملدار تحصيلدار سڏبا آهن. اوڙيسه ۾ 58 سب ڊويزنون ۽ 317 تحصيلون آھن. {|class="wikitable" style="text-align: right;" |نالو |ضلعو |آبادي |تصوير |- |ڀوڀنيسور |کوردا ضلعو |8,81,988 |[[File:Bhubaneswar skyline.jpg|thumb|،ڀوڀنيسور]] |- |ڪٽاڪ |ڪٽاڪ ضلعو |6,58,986 |Train passing through a bridge in cuttack.JPG |- |رڙڪيلا |سندرڳڙهه ضلعو |5,52,970 | Suraksha Path Bridge near IG Park Rourkela.jpg |- |برهمپور |گنجام ضلعو |3,55,823 |Platform RainyDay.JPG |- |سمبلپور |سمبلپور ضلعو |2,70,331 | |- |پوري |پوري ضلعو |2,01,026 | |- |بالاسور |بالاسور ضلعو |1,44,373 | |- |ڀادراڪ |ڀدراڪ ضلعو |1,21,338 | |- |باريپادا |مايورڀنج ضلعو |1,16,874 | |- |بالنگير |بالنگير ضلعو |98,238 | |} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:اوڀرين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اوڀرين ڀارت جون رياستون]] b35yv5cubajk7dq1xz5d1oyg0p5fvmo 382380 382379 2026-06-02T20:08:11Z Ibne maryam 17680 382380 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اوڙيسه<br>Odisha | other_name = | type = [[انڊيا جون رياستون ۽ يونين علائقا|رياست]] | image_seal = Seal of Odisha.png | seal_alt = | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Udayagiri Caves - Rani Gumpha 01.jpg | photo2a = Chariot wheel, Konârak 03.jpg | photo2b = Chahata near mahanadi river.jpg | photo3a = Chilka Lake - Odisha.jpg | spacing = 2 | position = centre of india | size = 230 | border = 0 | color = white | foot_montage = }} | image_caption = ''گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ:''اديياگيري ۽ کانداگيري غارون، مھاندي درياء، چلڪا ڍنڍ، ڪونارڪ سج مندر | image_map = IN-OD.svg | coordinates = {{coord|20.27|85.82|region:IN-OR_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = ڀوڀنيسور | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|India}} | established_title = رياست جو درجو | established_date = 1 اپريل1936ع | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = 30 ضلعا | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[ڀوڀنيسور]] | seat1_type = وڏي ۾ وڏو شھر | seat1 = [[ ڀوڀنيسور ]]<ref name=CitiesAbove1Lakh>{{cite web |title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011 |publisher=[[Government of India]] |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |accessdate=2 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141125040030/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=25 November 2014 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | government_footnotes = | governing_body = اوڙيسه جي حڪومت | leader_title = گورنر | leader_name = گڻيش لال<ref>{{cite news|title=Ganeshi Lal sworn in as new governor of Odisha|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|work=Business Standard|agency=Press Trust of India|date=29 May 2018|access-date=29 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129142229/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|archive-date=29 November 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | leader_title1 = وزيراعلي | leader_name1 = نوين پٽنائڪ ([[بيجو جنتا دل|بي جي ڊي]]) | leader_title2 = مقننه | leader_name2 = ھڪ ايواني ( ٽوٽل 147 سيٽون) | leader_title3 = رياست جي پارليامينٽ ۾ نمائندگي | leader_name3 = 21 سيٽون لوڪ سڀا ۾<br />10 سيٽون راجيا سڀا ۾ | leader_title4 = ھاء ڪورٽ | leader_name4 = اوڙيسہ ھاء ڪورٽ | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 155,707 | area_note = | area_rank = انڊيا جي پکيڙ ۾ نائين وڏي رياست | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 4,59,89,232 | population_as_of = 2018ع | population_rank = آبادي ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = اڙيا | GDP Nominal = | timezone1 = [[انڊيا جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-OR]] | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2018–19)}} | demographics1_footnotes = <ref name="prs-analysis-1819">{{cite web|title=Odisha Budget Analysis 2018–19|url=https://www.prsindia.org/parliamenttrack/budgets/odisha-budget-analysis-2018-19|website=PRS Legislative Research|accessdate=2 June 2018|df=dmy-all}}</ref> | demographics1_title1 = ٽوٽل جي ڊي پي | demographics1_info1 = {{INRConvert|4.43|lc}} | demographics1_title2 = جي ڊي پي (في ڪس) | demographics1_info2 = {{INRConvert|92727}} | blank_name_sec1 = [[هيومن ڊولپمينٽ انڊيڪس|ايڇ ڊي آء]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.580<ref name="snhdi-gdl">{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> (<span style="color:#FFA500">medium</span>) | blank1_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جي شرح | blank1_info_sec1 = [[List of Indian states and territories by Human Development Index|25th]] (2015) | blank_name_sec2 = خواندگي جي شرح | blank_info_sec2 = 73.45%<ref name=CensusLiteracy>{{cite web |title=State of Literacy |website=[[Census of India]] |page=110 |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |accessdate=5 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706191931/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |archive-date=6 July 2015 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | blank1_name_sec2 = سرڪاري ٻولي | blank1_info_sec2 = [[اڙيا ٻولي|اڙيا]]<ref name=nclmanurep2010>{{cite web |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010) |pages=122–126 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |accessdate=16 February 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archivedate=13 May 2012 |df=dmy-all}}</ref><!--PLEASE DO NOT ADD "HINDI" OR "ENGLISH" HERE WITHOUT A REFERENCE, OR ELSE IT WILL BE REMOVED--> | website = {{URL|http://www.odisha.gov.in/}} {{Infobox region symbols | embedded = yes | region = اوڙيسہ<br>اوڙيسيا | flag = | country = [[انڊيا]] | emblem = [[فائل:Konark7.jpg|50px|left]] ڪونارڪ گھوڙو | song = بندي اٽڪالا جنني | language = [[فائل:Odia.svg|50px|left]] [[اڙيا ٻولي|اڙيا]] | | dance = [[فائل:Odissi Performance DS.jpg|50px|left]] اوڙيسي | animal = [[فائل:Sambhar deer.jpg|50px|left]] سامڀر ھرڻ | bird = [[فائل:Indian Roller (Coracias benghalensis)2.jpg|50px|left]] [[چانهه پکي]] | flower = [[فائل:Sita-Ashok (Saraca asoca) flowers in Kolkata W IMG 4146.jpg|50px|left]] [[اشوڪا (گل) |اشوڪا]](Nymphaea stellata ) | tree = [[فائل:Ficus racemosa foliage.jpg|50px|left]] انجير جو وڻ ( Ficus racemosa) | food = [[فائل:Pakhala bhat.jpg|50px|left]] پکالا (Pakhala) | sweet = [[فائل:Rasgullas.JPG|50px|left]] [[رسگلو]] }} }} '''اوڙيسه''' يا '''اوڙيسہ (Odisha)، ا'''ڳوڻو نالو ا'''وريسہ''' [[ڀارت]] جي اوڀر ۾ واقع انڊيا جي پکيڙ ۾ نائين وڏي ۽ آبادي ۾ يارھين وڏي رياست جو نالو آهي جنھن جي اتر اوڀر ۾ [[اولهه بنگال]]، اتر ۾ [[جهارکنڊ]]، اولھه ۽ اتر اولھه ۾ [[ڇتيس ڳڙھ]] ۽ ڏکڻ ۾[[ آنڌرا پرديش]] واقع آھن. ان جي اوڀر ۾ [[بنگال جي نار]] واقع آهي جنھن تي ان جو ساحلي ڪنارو {{convert|485|km}} تائين واقع آهي. ھتان جي سرڪاري ٻولي [[اڙيا ٻولي|اڙيا]] آهي.<ref name="CoastalSecurity">{{cite web |title=Coastal security |publisher=[[Odisha Police]] |url=http://odishapolice.gov.in/?q=node/163 |accessdate=1 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206043803/http://odishapolice.gov.in/?q=node%2F163 |archive-date=6 February 2015 |dead-url=no |df=dmy-all }} </ref><ref> {{cite web|url=http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|title=ST & SC Development, Minorities & Backward Classes Welfare Department:: Government of Odisha|website=www.stscodisha.gov.in|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901131912/http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|archive-date=1 September 2018|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref> <ref name=":0">{{cite news |date=24 March 2011 |title=Orissa's new name is Odisha |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms |access-date=24 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms |archive-date=5 January 2016 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> ==انتظامي ورھاست== [[فائل:Orissa State map.svg|thumb|400px|اوڙيسيا جي ضلعن جو نقشو]] <center> {|class="wikitable" style="text-align: right;" |+ڊويزن سطح تي ضلعي ورھاست<ref name=AdminUnit>{{cite web |title=Administrative Unit |url=http://odisha.gov.in/ |publisher=Revenue & Disaster Management Department, Government of Odisha |accessdate=27 March 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821033240/http://www.odisha.gov.in/revenue/web/AdministrativeUnit.asp?GL=2 |archivedate=21 August 2013 |df=dmy }}</ref> |- ! اترين ڊويزن (HQ- سمبلپور) !وچين ڊويزن (HQ- ڪٽاڪ) ! ڏاکڻي ڊويزن (HQ- برھمپور) |- | * انگول * بالانگير * باراگ * ديوڳڙھه * ڌينڪانال * جھرسوگودا * ڪيئونجھار * سمبلپور * سوبارناپور * سندر ڳڙھه | * بالاسور * ڀادراڪ * ڪٽاڪ * جگت سنگھه پور * جئي پور ضلعو، اوڙيسيا * ڪينڊراپاڊا * کورڌا * مايوڀانج * نياڳڙھه * پوري | * بائوڌ * گاجاپتي * گانجم * ڪلاھانڊي * ڪنڌامل * ڪوراپٽ * ملڪانگيري * نابرانگپور * نوئاپدا * راياگدا |} </center> ھر ضلعي جون ذيلي ورھاستون پڻ ٿيل آهن جن کي سب ڊويزن چون ٿا جنھن جو عملدار سب ڊويزنل ماجسٽريٽ ھوندو آھي. اھي وري تحصيلن ۾ ورھايل آھن جن جا عملدار تحصيلدار سڏبا آهن. اوڙيسه ۾ 58 سب ڊويزنون ۽ 317 تحصيلون آھن. {|class="wikitable" style="text-align: right;" |نالو |ضلعو |آبادي |تصوير |- |ڀوڀنيسور |کوردا ضلعو |8,81,988 |[[File:Bhubaneswar skyline.jpg|thumb|ڀوڀنيسور]] |- |ڪٽاڪ |ڪٽاڪ ضلعو |6,58,986 |[[File:Train passing through a bridge in cuttack.JPG|thumb|ڪٽڪ]] |- |رڙڪيلا |سندرڳڙهه ضلعو |5,52,970 |[[File:Suraksha Path Bridge near IG Park Rourkela.jpg|thumb|رڙڪيلا]] |- |برهمپور |گنجام ضلعو |3,55,823 |[[File:Platform RainyDay.JPG|thumb|برهمپور]] |- |سمبلپور |سمبلپور ضلعو |2,70,331 | |- |پوري |پوري ضلعو |2,01,026 | |- |بالاسور |بالاسور ضلعو |1,44,373 | |- |ڀادراڪ |ڀدراڪ ضلعو |1,21,338 | |- |باريپادا |مايورڀنج ضلعو |1,16,874 | |- |بالنگير |بالنگير ضلعو |98,238 | |} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:اوڀرين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اوڀرين ڀارت جون رياستون]] nnrgt42m7japcjz605tkzv6vmzvwev3 382389 382380 2026-06-02T20:19:44Z Ibne maryam 17680 /* */ 382389 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اوڙيسه<br>Odisha | other_name = | type = [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|رياست]] | image_seal = Seal of Odisha.png | seal_alt = | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Udayagiri Caves - Rani Gumpha 01.jpg | photo2a = Chariot wheel, Konârak 03.jpg | photo2b = Chahata near mahanadi river.jpg | photo3a = Chilka Lake - Odisha.jpg | spacing = 2 | position = centre of india | size = 230 | border = 0 | color = white | foot_montage = }} | image_caption = ''گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ:''اديياگيري ۽ کانداگيري غارون، مھاندي درياء، چلڪا ڍنڍ، ڪونارڪ سج مندر | image_map = IN-OD.svg | coordinates = {{coord|20.27|85.82|region:IN-OR_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = ڀوڀنيسور | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|India}} | established_title = رياست جو درجو | established_date = 1 اپريل1936ع | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = 30 ضلعا | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[ڀوبنيسور]] | seat1_type = وڏي ۾ وڏو شھر | seat1 = [[ڀوبنيسور]]<ref name=CitiesAbove1Lakh>{{cite web |title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011 |publisher=[[Government of India]] |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |accessdate=2 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141125040030/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=25 November 2014 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | government_footnotes = | governing_body = اوڙيسه جي حڪومت | leader_title = گورنر | leader_name = گڻيش لال<ref>{{cite news|title=Ganeshi Lal sworn in as new governor of Odisha|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|work=Business Standard|agency=Press Trust of India|date=29 May 2018|access-date=29 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129142229/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|archive-date=29 November 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | leader_title1 = وزيراعلي | leader_name1 = نوين پٽنائڪ ([[بيجو جنتا دل|بي جي ڊي]]) | leader_title2 = مقننه | leader_name2 = ھڪ ايواني ( ٽوٽل 147 سيٽون) | leader_title3 = رياست جي پارليامينٽ ۾ نمائندگي | leader_name3 = 21 سيٽون لوڪ سڀا ۾<br />10 سيٽون راجيا سڀا ۾ | leader_title4 = ھاء ڪورٽ | leader_name4 = اوڙيسہ ھاء ڪورٽ | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 155,707 | area_note = | area_rank = انڊيا جي پکيڙ ۾ نائين وڏي رياست | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 4,59,89,232 | population_as_of = 2018ع | population_rank = آبادي ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = اڙيا | GDP Nominal = | timezone1 = [[انڊيا جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-OR]] | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2018–19)}} | demographics1_footnotes = <ref name="prs-analysis-1819">{{cite web|title=Odisha Budget Analysis 2018–19|url=https://www.prsindia.org/parliamenttrack/budgets/odisha-budget-analysis-2018-19|website=PRS Legislative Research|accessdate=2 June 2018|df=dmy-all}}</ref> | demographics1_title1 = ٽوٽل جي ڊي پي | demographics1_info1 = {{INRConvert|4.43|lc}} | demographics1_title2 = جي ڊي پي (في ڪس) | demographics1_info2 = {{INRConvert|92727}} | blank_name_sec1 = [[هيومن ڊولپمينٽ انڊيڪس|ايڇ ڊي آء]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.580<ref name="snhdi-gdl">{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> (<span style="color:#FFA500">medium</span>) | blank1_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جي شرح | blank1_info_sec1 = [[List of Indian states and territories by Human Development Index|25th]] (2015) | blank_name_sec2 = خواندگي جي شرح | blank_info_sec2 = 73.45%<ref name=CensusLiteracy>{{cite web |title=State of Literacy |website=[[Census of India]] |page=110 |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |accessdate=5 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706191931/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |archive-date=6 July 2015 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | blank1_name_sec2 = سرڪاري ٻولي | blank1_info_sec2 = [[اڙيا ٻولي|اڙيا]]<ref name=nclmanurep2010>{{cite web |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010) |pages=122–126 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |accessdate=16 February 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archivedate=13 May 2012 |df=dmy-all}}</ref><!--PLEASE DO NOT ADD "HINDI" OR "ENGLISH" HERE WITHOUT A REFERENCE, OR ELSE IT WILL BE REMOVED--> | website = {{URL|http://www.odisha.gov.in/}} {{Infobox region symbols | embedded = yes | region = اوڙيسہ<br>اوڙيسيا | flag = | country = [[انڊيا]] | emblem = [[فائل:Konark7.jpg|50px|left]] ڪونارڪ گھوڙو | song = بندي اٽڪالا جنني | language = [[فائل:Odia.svg|50px|left]] [[اڙيا ٻولي|اڙيا]] | | dance = [[فائل:Odissi Performance DS.jpg|50px|left]] اوڙيسي | animal = [[فائل:Sambhar deer.jpg|50px|left]] سامڀر ھرڻ | bird = [[فائل:Indian Roller (Coracias benghalensis)2.jpg|50px|left]] [[چانهه پکي]] | flower = [[فائل:Sita-Ashok (Saraca asoca) flowers in Kolkata W IMG 4146.jpg|50px|left]] [[اشوڪا (گل) |اشوڪا]](Nymphaea stellata ) | tree = [[فائل:Ficus racemosa foliage.jpg|50px|left]] انجير جو وڻ ( Ficus racemosa) | food = [[فائل:Pakhala bhat.jpg|50px|left]] پکالا (Pakhala) | sweet = [[فائل:Rasgullas.JPG|50px|left]] [[رسگلو]] }} }} '''اوڙيسه''' يا '''اوڙيسہ (Odisha)، ا'''ڳوڻو نالو ا'''وريسہ''' [[ڀارت]] جي اوڀر ۾ واقع انڊيا جي پکيڙ ۾ نائين وڏي ۽ آبادي ۾ يارھين وڏي رياست جو نالو آهي جنھن جي اتر اوڀر ۾ [[اولهه بنگال]]، اتر ۾ [[جهارکنڊ]]، اولھه ۽ اتر اولھه ۾ [[ڇتيس ڳڙھ]] ۽ ڏکڻ ۾[[ آنڌرا پرديش]] واقع آھن. ان جي اوڀر ۾ [[بنگال جي نار]] واقع آهي جنھن تي ان جو ساحلي ڪنارو {{convert|485|km}} تائين واقع آهي. ھتان جي سرڪاري ٻولي [[اڙيا ٻولي|اڙيا]] آهي.<ref name="CoastalSecurity">{{cite web |title=Coastal security |publisher=[[Odisha Police]] |url=http://odishapolice.gov.in/?q=node/163 |accessdate=1 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206043803/http://odishapolice.gov.in/?q=node%2F163 |archive-date=6 February 2015 |dead-url=no |df=dmy-all }} </ref><ref> {{cite web|url=http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|title=ST & SC Development, Minorities & Backward Classes Welfare Department:: Government of Odisha|website=www.stscodisha.gov.in|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901131912/http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|archive-date=1 September 2018|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref> <ref name=":0">{{cite news |date=24 March 2011 |title=Orissa's new name is Odisha |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms |access-date=24 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms |archive-date=5 January 2016 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> ==انتظامي ورھاست== [[فائل:Orissa State map.svg|thumb|400px|اوڙيسيا جي ضلعن جو نقشو]] <center> {|class="wikitable" style="text-align: right;" |+ڊويزن سطح تي ضلعي ورھاست<ref name=AdminUnit>{{cite web |title=Administrative Unit |url=http://odisha.gov.in/ |publisher=Revenue & Disaster Management Department, Government of Odisha |accessdate=27 March 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821033240/http://www.odisha.gov.in/revenue/web/AdministrativeUnit.asp?GL=2 |archivedate=21 August 2013 |df=dmy }}</ref> |- ! اترين ڊويزن (HQ- سمبلپور) !وچين ڊويزن (HQ- ڪٽاڪ) ! ڏاکڻي ڊويزن (HQ- برھمپور) |- | * انگول * بالانگير * باراگ * ديوڳڙھه * ڌينڪانال * جھرسوگودا * ڪيئونجھار * سمبلپور * سوبارناپور * سندر ڳڙھه | * بالاسور * ڀادراڪ * ڪٽاڪ * جگت سنگھه پور * جئي پور ضلعو، اوڙيسيا * ڪينڊراپاڊا * کورڌا * مايوڀانج * نياڳڙھه * پوري | * بائوڌ * گاجاپتي * گانجم * ڪلاھانڊي * ڪنڌامل * ڪوراپٽ * ملڪانگيري * نابرانگپور * نوئاپدا * راياگدا |} </center> ھر ضلعي جون ذيلي ورھاستون پڻ ٿيل آهن جن کي سب ڊويزن چون ٿا جنھن جو عملدار سب ڊويزنل ماجسٽريٽ ھوندو آھي. اھي وري تحصيلن ۾ ورھايل آھن جن جا عملدار تحصيلدار سڏبا آهن. اوڙيسه ۾ 58 سب ڊويزنون ۽ 317 تحصيلون آھن. {|class="wikitable" style="text-align: right;" |نالو |ضلعو |آبادي |تصوير |- |ڀوڀنيسور |کوردا ضلعو |8,81,988 |[[File:Bhubaneswar skyline.jpg|thumb|ڀوڀنيسور]] |- |ڪٽاڪ |ڪٽاڪ ضلعو |6,58,986 |[[File:Train passing through a bridge in cuttack.JPG|thumb|ڪٽڪ]] |- |رڙڪيلا |سندرڳڙهه ضلعو |5,52,970 |[[File:Suraksha Path Bridge near IG Park Rourkela.jpg|thumb|رڙڪيلا]] |- |برهمپور |گنجام ضلعو |3,55,823 |[[File:Platform RainyDay.JPG|thumb|برهمپور]] |- |سمبلپور |سمبلپور ضلعو |2,70,331 | |- |پوري |پوري ضلعو |2,01,026 | |- |بالاسور |بالاسور ضلعو |1,44,373 | |- |ڀادراڪ |ڀدراڪ ضلعو |1,21,338 | |- |باريپادا |مايورڀنج ضلعو |1,16,874 | |- |بالنگير |بالنگير ضلعو |98,238 | |} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:اوڀرين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اوڀرين ڀارت جون رياستون]] 04f3z8r2ojhegk77p4kn8glostaistb 382390 382389 2026-06-02T20:20:43Z Ibne maryam 17680 /* */ 382390 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اوڙيسه<br>Odisha | other_name = | type = [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|رياست]] | image_seal = Seal of Odisha.png | seal_alt = | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Udayagiri Caves - Rani Gumpha 01.jpg | photo2a = Chariot wheel, Konârak 03.jpg | photo2b = Chahata near mahanadi river.jpg | photo3a = Chilka Lake - Odisha.jpg | spacing = 2 | position = centre of india | size = 230 | border = 0 | color = white | foot_montage = }} | image_caption = ''گھڙيالي چڪر وانگر مٿان کان هيٺ:''اديياگيري ۽ کانداگيري غارون، مھاندي درياء، چلڪا ڍنڍ، ڪونارڪ سج مندر | image_map = IN-OD.svg | coordinates = {{coord|20.27|85.82|region:IN-OR_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = ڀوڀنيسور | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|India}} | established_title = رياست جو درجو | established_date = 1 اپريل1936ع | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = 30 ضلعا | seat_type = گادي جو هنڌ | seat = [[ڀوبينسور]] | seat1_type = وڏي ۾ وڏو شھر | seat1 = [[ڀوبينسور]]<ref name=CitiesAbove1Lakh>{{cite web |title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011 |publisher=[[Government of India]] |url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |accessdate=2 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141125040030/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2-vol2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf |archive-date=25 November 2014 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | government_footnotes = | governing_body = اوڙيسه جي حڪومت | leader_title = گورنر | leader_name = گڻيش لال<ref>{{cite news|title=Ganeshi Lal sworn in as new governor of Odisha|url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|work=Business Standard|agency=Press Trust of India|date=29 May 2018|access-date=29 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129142229/https://www.business-standard.com/article/pti-stories/ganeshi-lal-sworn-in-as-new-governor-of-odisha-118052901160_1.html|archive-date=29 November 2018|dead-url=no|df=dmy-all}}</ref> | leader_title1 = وزيراعلي | leader_name1 = نوين پٽنائڪ ([[بيجو جنتا دل|بي جي ڊي]]) | leader_title2 = مقننه | leader_name2 = ھڪ ايواني ( ٽوٽل 147 سيٽون) | leader_title3 = رياست جي پارليامينٽ ۾ نمائندگي | leader_name3 = 21 سيٽون لوڪ سڀا ۾<br />10 سيٽون راجيا سڀا ۾ | leader_title4 = ھاء ڪورٽ | leader_name4 = اوڙيسہ ھاء ڪورٽ | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 155,707 | area_note = | area_rank = انڊيا جي پکيڙ ۾ نائين وڏي رياست | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 4,59,89,232 | population_as_of = 2018ع | population_rank = آبادي ۾ انڊيا جي يارھين وڏي رياست | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = اڙيا | GDP Nominal = | timezone1 = [[انڊيا جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-OR]] | demographics_type1 = GDP {{nobold|(2018–19)}} | demographics1_footnotes = <ref name="prs-analysis-1819">{{cite web|title=Odisha Budget Analysis 2018–19|url=https://www.prsindia.org/parliamenttrack/budgets/odisha-budget-analysis-2018-19|website=PRS Legislative Research|accessdate=2 June 2018|df=dmy-all}}</ref> | demographics1_title1 = ٽوٽل جي ڊي پي | demographics1_info1 = {{INRConvert|4.43|lc}} | demographics1_title2 = جي ڊي پي (في ڪس) | demographics1_info2 = {{INRConvert|92727}} | blank_name_sec1 = [[هيومن ڊولپمينٽ انڊيڪس|ايڇ ڊي آء]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.580<ref name="snhdi-gdl">{{cite web |title=Sub-national HDI – Area Database |url=https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |website=Global Data Lab |publisher=Institute for Management Research, Radboud University |accessdate=25 September 2018 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20180923120638/https://hdi.globaldatalab.org/areadata/shdi/ |archive-date=23 September 2018 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> (<span style="color:#FFA500">medium</span>) | blank1_name_sec1 = ايڇ ڊي آء جي شرح | blank1_info_sec1 = [[List of Indian states and territories by Human Development Index|25th]] (2015) | blank_name_sec2 = خواندگي جي شرح | blank_info_sec2 = 73.45%<ref name=CensusLiteracy>{{cite web |title=State of Literacy |website=[[Census of India]] |page=110 |url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |accessdate=5 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150706191931/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf |archive-date=6 July 2015 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> | blank1_name_sec2 = سرڪاري ٻولي | blank1_info_sec2 = [[اڙيا ٻولي|اڙيا]]<ref name=nclmanurep2010>{{cite web |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 47th report (July 2008 to June 2010) |pages=122–126 |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |accessdate=16 February 2012 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120513161847/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM47thReport.pdf |archivedate=13 May 2012 |df=dmy-all}}</ref><!--PLEASE DO NOT ADD "HINDI" OR "ENGLISH" HERE WITHOUT A REFERENCE, OR ELSE IT WILL BE REMOVED--> | website = {{URL|http://www.odisha.gov.in/}} {{Infobox region symbols | embedded = yes | region = اوڙيسہ<br>اوڙيسيا | flag = | country = [[انڊيا]] | emblem = [[فائل:Konark7.jpg|50px|left]] ڪونارڪ گھوڙو | song = بندي اٽڪالا جنني | language = [[فائل:Odia.svg|50px|left]] [[اڙيا ٻولي|اڙيا]] | | dance = [[فائل:Odissi Performance DS.jpg|50px|left]] اوڙيسي | animal = [[فائل:Sambhar deer.jpg|50px|left]] سامڀر ھرڻ | bird = [[فائل:Indian Roller (Coracias benghalensis)2.jpg|50px|left]] [[چانهه پکي]] | flower = [[فائل:Sita-Ashok (Saraca asoca) flowers in Kolkata W IMG 4146.jpg|50px|left]] [[اشوڪا (گل) |اشوڪا]](Nymphaea stellata ) | tree = [[فائل:Ficus racemosa foliage.jpg|50px|left]] انجير جو وڻ ( Ficus racemosa) | food = [[فائل:Pakhala bhat.jpg|50px|left]] پکالا (Pakhala) | sweet = [[فائل:Rasgullas.JPG|50px|left]] [[رسگلو]] }} }} '''اوڙيسه''' يا '''اوڙيسہ (Odisha)، ا'''ڳوڻو نالو ا'''وريسہ''' [[ڀارت]] جي اوڀر ۾ واقع انڊيا جي پکيڙ ۾ نائين وڏي ۽ آبادي ۾ يارھين وڏي رياست جو نالو آهي جنھن جي اتر اوڀر ۾ [[اولهه بنگال]]، اتر ۾ [[جهارکنڊ]]، اولھه ۽ اتر اولھه ۾ [[ڇتيس ڳڙھ]] ۽ ڏکڻ ۾[[ آنڌرا پرديش]] واقع آھن. ان جي اوڀر ۾ [[بنگال جي نار]] واقع آهي جنھن تي ان جو ساحلي ڪنارو {{convert|485|km}} تائين واقع آهي. ھتان جي سرڪاري ٻولي [[اڙيا ٻولي|اڙيا]] آهي.<ref name="CoastalSecurity">{{cite web |title=Coastal security |publisher=[[Odisha Police]] |url=http://odishapolice.gov.in/?q=node/163 |accessdate=1 February 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206043803/http://odishapolice.gov.in/?q=node%2F163 |archive-date=6 February 2015 |dead-url=no |df=dmy-all }} </ref><ref> {{cite web|url=http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|title=ST & SC Development, Minorities & Backward Classes Welfare Department:: Government of Odisha|website=www.stscodisha.gov.in|access-date=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180901131912/http://www.stscodisha.gov.in/Aboutus.asp?GL=abt&PL=1|archive-date=1 September 2018|dead-url=yes|df=dmy-all}}</ref> <ref name=":0">{{cite news |date=24 March 2011 |title=Orissa's new name is Odisha |work=The Times of India |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms |access-date=24 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160105110846/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Orissas-new-name-is-Odisha/articleshow/7780712.cms |archive-date=5 January 2016 |dead-url=no |df=dmy-all }}</ref> ==انتظامي ورھاست== [[فائل:Orissa State map.svg|thumb|400px|اوڙيسيا جي ضلعن جو نقشو]] <center> {|class="wikitable" style="text-align: right;" |+ڊويزن سطح تي ضلعي ورھاست<ref name=AdminUnit>{{cite web |title=Administrative Unit |url=http://odisha.gov.in/ |publisher=Revenue & Disaster Management Department, Government of Odisha |accessdate=27 March 2015 |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130821033240/http://www.odisha.gov.in/revenue/web/AdministrativeUnit.asp?GL=2 |archivedate=21 August 2013 |df=dmy }}</ref> |- ! اترين ڊويزن (HQ- سمبلپور) !وچين ڊويزن (HQ- ڪٽاڪ) ! ڏاکڻي ڊويزن (HQ- برھمپور) |- | * انگول * بالانگير * باراگ * ديوڳڙھه * ڌينڪانال * جھرسوگودا * ڪيئونجھار * سمبلپور * سوبارناپور * سندر ڳڙھه | * بالاسور * ڀادراڪ * ڪٽاڪ * جگت سنگھه پور * جئي پور ضلعو، اوڙيسيا * ڪينڊراپاڊا * کورڌا * مايوڀانج * نياڳڙھه * پوري | * بائوڌ * گاجاپتي * گانجم * ڪلاھانڊي * ڪنڌامل * ڪوراپٽ * ملڪانگيري * نابرانگپور * نوئاپدا * راياگدا |} </center> ھر ضلعي جون ذيلي ورھاستون پڻ ٿيل آهن جن کي سب ڊويزن چون ٿا جنھن جو عملدار سب ڊويزنل ماجسٽريٽ ھوندو آھي. اھي وري تحصيلن ۾ ورھايل آھن جن جا عملدار تحصيلدار سڏبا آهن. اوڙيسه ۾ 58 سب ڊويزنون ۽ 317 تحصيلون آھن. {|class="wikitable" style="text-align: right;" |نالو |ضلعو |آبادي |تصوير |- |ڀوڀنيسور |کوردا ضلعو |8,81,988 |[[File:Bhubaneswar skyline.jpg|thumb|ڀوڀنيسور]] |- |ڪٽاڪ |ڪٽاڪ ضلعو |6,58,986 |[[File:Train passing through a bridge in cuttack.JPG|thumb|ڪٽڪ]] |- |رڙڪيلا |سندرڳڙهه ضلعو |5,52,970 |[[File:Suraksha Path Bridge near IG Park Rourkela.jpg|thumb|رڙڪيلا]] |- |برهمپور |گنجام ضلعو |3,55,823 |[[File:Platform RainyDay.JPG|thumb|برهمپور]] |- |سمبلپور |سمبلپور ضلعو |2,70,331 | |- |پوري |پوري ضلعو |2,01,026 | |- |بالاسور |بالاسور ضلعو |1,44,373 | |- |ڀادراڪ |ڀدراڪ ضلعو |1,21,338 | |- |باريپادا |مايورڀنج ضلعو |1,16,874 | |- |بالنگير |بالنگير ضلعو |98,238 | |} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:اوڀرين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اوڀرين ڀارت جون رياستون]] sil7v7spzme7mfotyaapp3f4epzeaiv 828 59531 382454 367362 2026-06-03T09:24:00Z Intisar Ali 8681 382454 Scribunto text/plain local makeUrl = require('Module:URL')._url local p = {} -- Wrapper for pcall which returns nil on failure. local function quickPcall(func) local success, result = pcall(func) if success then return result end end -- Gets the rank for a Wikidata property table. Returns 1, 0 or -1. local function getRank(prop) local rank = prop.rank if rank == 'preferred' then return 1 elseif rank == 'normal' then return 0 elseif rank == 'deprecated' then return -1 else return 0 end end -- Finds whether a Wikidata property is qualified as being in English. local function isEnglish(prop) local ret = quickPcall(function() if not prop.qualifiers or not prop.qualifiers.P407 then return false end for _, lang in ipairs(prop.qualifiers.P407) do if lang.datavalue and lang.datavalue.value and lang.datavalue.value['numeric-id'] == 1860 then return true end end return false end) return ret == true end -- Fetches the official website URL from Wikidata. local fetchWikidataUrl fetchWikidataUrl = function(qid) local websites = quickPcall(function() local id = qid or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if not id then return {} end return mw.wikibase.getAllStatements(id, 'P856') end) websites = websites and mw.clone(websites) or {} for i, website in ipairs(websites) do website._index = i end table.sort(websites, function(ws1, ws2) local r1 = getRank(ws1) local r2 = getRank(ws2) if r1 ~= r2 then return r1 > r2 end local e1 = isEnglish(ws1) local e2 = isEnglish(ws2) if e1 ~= e2 then return e1 end return ws1._index < ws2._index end) local url = quickPcall(function() return websites[1].mainsnak.datavalue.value end) fetchWikidataUrl = function() return url end return url end -- Renders the URL link and visible output. local function renderUrl(options) if not options.url and not options.wikidataurl then if options.suppress_error then return '' end local qid = options.qid or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() local result = '<strong class="error">' .. 'No URL found. Please specify a URL here or add one to Wikidata.' .. '</strong>' if qid then result = result .. ' [[File:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg|frameless|text-top|10px|alt=Edit this at Wikidata|link=https://www.wikidata.org/wiki/' .. qid .. '#P856|Edit this at Wikidata]]' end return result end local ret = {} ret[#ret + 1] = string.format( '<span class="official-website">%s</span>', makeUrl(options.url or options.wikidataurl, options.display) ) if options.wikidataurl and not options.url then local qid = options.qid or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if qid then ret[#ret + 1] = '[[File:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg|frameless|text-top|10px|alt=Edit this at Wikidata|link=https://www.wikidata.org/wiki/' .. qid .. '#P856|Edit this at Wikidata]]' end end return table.concat(ret, ' ') end -- Renders the tracking category. local function renderTrackingCategory(url, wikidataurl) if mw.title.getCurrentTitle().namespace ~= 0 then return '' end local category if not url and not wikidataurl then category = 'Official website missing URL' elseif not url and wikidataurl then return '' elseif url and wikidataurl then if url:gsub('/%s*$', '') ~= wikidataurl:gsub('/%s*$', '') then category = 'Official website different in Wikidata and Wikipedia' end else category = 'Official website not in Wikidata' end return category and string.format('[[Category:%s]]', category) or '' end function p._main(args) local url = args[1] or args.URL or args.url local qid = args.qid local wikidataurl = fetchWikidataUrl(qid) local formattedUrl = renderUrl{ url = url, wikidataurl = wikidataurl, display = args[2] or args.name or 'Official website', qid = qid } return formattedUrl .. renderTrackingCategory(url, wikidataurl) end function p._url(args) local qid = args.qid local wikidataurl = fetchWikidataUrl(qid) local formattedUrl = renderUrl{ suppress_error = 1, wikidataurl = wikidataurl, qid = qid } local warning = '' if wikidataurl == nil then local generateWarning = require('Module:If preview')._warning warning = generateWarning({ 'No official website ([[wikidata:Property:P856|P856]]) found in Wikidata. Nothing will be displayed.' }) end return formattedUrl .. warning end function p.main(frame) local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame) return p._main(args) end function p.url(frame) local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame) return p._url(args) end return p ou27iqw1kpl2refuk5bv4ile94t5r5q 0 63113 382438 367053 2026-06-03T09:04:56Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382438 wikitext text/x-wiki {{for|another mosque|King Faisal Mosque, Sharjah}} {{Infobox mosque | name = فیصل مسجد | native_name = {{Nastaliq|فیصل مسجد}} | image = New Faisal Mosque Islamabad.jpg | image_size = 265px | caption =فیصل مسجد، اسلام آباد | map_type = Pakistan Islamabad Capital Territory | map_size = 220px | map_caption = | coordinates = {{coord|33.729944|73.038436|type:landmark_region:PK|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[اسلام]] | location = [[اسلام آباد]] | established = 1986ع | municipality = ڪیپیٽل ڊویلپمینٽ اٿارٽي، اسلام آباد | country = پاڪستان | administration = انٹرنیشنل اسلامی یونیورسٹی، اسلام آباد | architect = ویدات دالوڪي (ترڪ معمار) | architecture_type = [[مسجد]] | architecture_style = جدید اسلامي | capacity = 3,00,000 نمازین | interior_area = | minaret_quantity = 4 | minaret_height = {{convert|90|m|abbr=on}} | site_area = {{Convert|33|acre|m2 ft2|disp=out}} | construction_cost = 120 ملین امریکی ڈالر | website = }} '''فيصل مسجد''' (اردو:شاہ فیصل مسجد) پاڪستان جي قومي مسجد آھي جیڪا اسلام آباد ۾ واقع آھي.<ref name="mosque1">{{cite web|author=Len McGrane|date=January–February 1992|title=A Mosque in Islamabad|url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/199201/a.mosque.in.islamabad.htm|access-date=2007-11-29|work=Saudi Aramco World magazine|publisher=Aramco Services Company}}</ref><ref name="mosque2">{{cite journal|author=Neelam Naz|date=September 13, 2005|title=Contribution of Turkish architects to the national architecture of Pakistan: Vedat Dalokay|url=http://jfa.arch.metu.edu.tr/archive/0258-5316/2005/cilt22/sayi_2/51-77.pdf|journal=Journal of the Faculty of Architecture|location=Ankara, Turkey|publisher=Middle East Technical University|volume=22|issue=2|pages=56–64|access-date=2007-11-29|archive-date=2018-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123165637/http://jfa.arch.metu.edu.tr/archive/0258-5316/2005/cilt22/sayi_2/51-77.pdf|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123165637/http://jfa.arch.metu.edu.tr/archive/0258-5316/2005/cilt22/sayi_2/51-77.pdf |date=2018-11-23 }}</ref> تڪميل تائين اها دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي؛ هيءَ هن وقت دنيا جي پنجين وڏي مسجد ۽ ڏکڻ ايشيا جي وڏي ۾ وڏي مسجد آهي. اهو اسلام آباد ۾ مارگلا هلز جي دامن تي واقع آهي. مسجد هڪ جديد خاڪو جي آهي جيڪا ڪنڪريٽ شيل جي اٺن طرفن تي مشتمل آهي ۽ بدو جي خيمي وانگر آهي.<ref name=Tribune>{{Cite news|url=http://tribune.com.pk/story/931369/three-pakistani-mosques-make-it-to-worlds-most-beautiful-mosques-list/|title=Three Pakistani mosques make it to 'world's most beautiful mosques' list | date=3 August 2015|newspaper=The Express Tribune|language=en-US|access-date=2 March 2021}}</ref> مذهبي ۽ تاريخي لحاظ کان هي خراساني ۽ سنڌي تهذيب جو سنگم آهي. مسجد پنھنجی اسلامی فن تعمیر جی خاص نمونی تین خاطر، سیاحن لاء پاڪستان م ھک پر کشش مقام آھی۔<ref name=HOP>{{Cite news|url=http://www.houseofpakistan.com/king-of-all-mosques-faisal-mosque/|title=King of All Mosques – Faisal Mosque|date=6 November 2015|newspaper=HOPES|language=en-US|access-date=17 December 2019|archive-date=7 June 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607085554/https://www.houseofpakistan.com/king-of-all-mosques-faisal-mosque/|dead-url=yes|accessdate=6 March 2024|archivedate=7 June 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20230607085554/https://www.houseofpakistan.com/king-of-all-mosques-faisal-mosque/}}</ref><ref name=TNI>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/latest/129085-Faisal-Mosque-attracts-visitors-from-all-over-country|title=Faisal Mosque attracts visitors from all over country|newspaper=The News International|access-date=17 December 2019}}</ref> مسجد جي تعمير سال 1976ع ۾ سعودي عرب جي شاهه فيصل جي 28 ملين ڊالرن جي گرانٽ کان پوءِ شروع ٿي، جنهن جی نالی تی مسجد آهي.<ref name="timesnotgift">{{Cite web|date=13 February 2017|title=Faisal Mosque not a 'gift' by Saudi Arabia|url=https://dailytimes.com.pk/29297/faisal-mosque-not-a-gift-by-saudi-arabia/|access-date=8 August 2020|website=Daily Times|language=en-US}}</ref> ترڪي جي معمار ويدات دلوڪي پاران غير روايتي ڊيزائن کي بين الاقوامي مقابلي کانپوءِ چونڊيو ويو.<ref>{{cite book|title=Back to Pakistan: A Fifty-Year Journey|url=https://archive.org/details/backtopakistanfi00mass|url-access=limited|last=Mass|first=Leslie Noyes|publisher=Rowman & Littlefield|year=2011|isbn=978-1-4422-1319-7|page=[https://archive.org/details/backtopakistanfi00mass/page/n181 157]}}</ref><ref name="HOP" /> ھڪ عام گنبد جي بغير، مسجد بدوين خيمه جي شڪل ۾ آهي، جنهن جي چوڌاري چار 260 فوٽ ڊگهو مينار آهي. ڊزائن ۾ اٺ رخا شيل جي شڪل واري ڇت واري ڇت آهي، جيڪو ٽڪنڊي وارو عبادت هال ٺاهيندو آهي جنهن ۾ 10,000 عبادت ڪندڙ رکي سگهن ٿا.<ref>{{Cite web|url=http://www.sacred-destinations.com/pakistan/islamabad-faisal-mosque|title=Faisal Mosque – Islamabad, Pakistan|website=www.sacred-destinations.com|access-date=17 December 2019}}</ref> گڏيل ڍانچي 33 ايڪڙن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي، مسجد اسلام آباد جي منظرنامي تي ڇانيل آهي. اهو فيصل ايونيو جي اترئين ڪناري تي واقع آهي، ان کي شهر جي اترئين پاسي ۽ مارگلا هيلز جي پيرن ۾، هماليه جي اولهندي دامن ۾ آهي. اهو شاڪر پريان نيشنل پارڪ جي هڪ خوبصورت پس منظر جي خلاف زمين جي هڪ بلندي تي واقع آهي. فيصل مسجد 1986ع کان 1993ع تائين دنيا جي سڀ کان وڏي مسجد هئي جڏهن سعودي عرب جي مسجدن کان ان کي ختم ڪيو ويو. فيصل مسجد هاڻي گنجائش جي لحاظ کان دنيا جي ڇهين وڏي مسجد آهي.<ref>{{Cite news|title=Shah Faisal Mosque in Islamabad & Rawalpindi|work=Lonely Planet|url=https://www.lonelyplanet.com/pakistan/islamabad-rawalpindi/attractions/shah-faisal-mosque/a/poi-sig/464356/357196|access-date=17 December 2019}}</ref><ref name="Tribune3">{{Cite news|date=3 August 2015|title=Three Pakistani mosques make it to 'world's most beautiful mosques' list|language=en-US|newspaper=The Express Tribune|url=http://tribune.com.pk/story/931369/three-pakistani-mosques-make-it-to-worlds-most-beautiful-mosques-list/|access-date=2 March 2021}}</ref> == گیلری == {{multiple image|align=left|direction=vertical|width=|image1=Another interior view - Faisal Mosque.jpg|caption1=Interior view|image2=Faisal Masjid - WIKI.jpg|caption2=}} [[فائل:Faisal Mosque islamabad 17.jpg|thumb|Faisal Mosque close-up view]] [[فائل:Islamabad - Faisal Mosque.jpg|thumb|Faisal Mosque from the Margalla Hills]] [[فائل:FaisalMasjid.jpg|thumb|The mosque at night during prayer time]] [[فائل:Snow-capped Margalla Hills, Islamabad, Pakistan.jpg|thumb|The mosque and Snow-capped Margalla Hills]] <gallery class="center" mode="packed-hover"> New Faisal Mosque Islamabad.jpg Ali Mujtaba WLM2015 FAISAL MOSQUE m 10.jpg Faisal Mosque fanoos.jpg </gallery> <gallery class="center" mode="packed-hover"> New Faisal Mosque Islamabad.jpg Ali Mujtaba WLM2015 FAISAL MOSQUE m 10.jpg </gallery> ==لاڳاپيل مضمون== * [[يادگارِ پاڪستان]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:پاڪستان جون مسجدون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عمارتون ۽ ساختون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] iid219v3vteilcatjxibmq0anxyz44d 0 74848 382463 341211 2026-06-03T09:37:07Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ٽوڪيو پريفيڪچر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382463 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = آساڪوسا مسجد<br>(دار ارقم مسجد) | native_name = 浅草モスク | native_name_lang = ja | image = Asakusa Mosque 01.JPG | image_upright = | alt = | caption =آساڪوسا مسجد | map_type = Japan Tokyo | map_size = 220px | map_alt = | map_relief = yes | map_caption = | coordinates = {{coord|35.721764|139.801487|type:landmark_region:JP|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | religious_affiliation = [[اسلام]] | locale = | location = ٽيٽو۔ڪو، 12۔9۔1 ھگاشي، [[ٽوڪيو]]، 0025-111، آساڪوسا، [[جاپان]] <ref>{{Cite web|url=http://www.islam.co.jp/masjid/dar_al-arqam/index.html|title = ダール・アル・アルカム・マスジド（浅草マスジド）Darul Arqam Masjid（Asakusa Masjid）の情報／清水霊園 イスラーム墓地}}</ref> | deity = | rite = | sect = | tradition = | festival = <!-- or | festivals = --> | cercle = | sector = | municipality = | district =ھگاشي | territory = | prefecture = | state = | province =[[ٽوڪيو]] | region = | country =[[جاپان]] | administration =جاپان مسجد فاونڈیشن | consecration_year = | organisational_status = <!-- or | organizational_status = --> | functional_status =فعال | heritage_designation = | ownership =جاپان مسجد فاونڈیشن | governing_body =جاپان مسجد فاونڈیشن | leadership = | bhattaraka = | patron = | religious_features_label = | religious_features = | architect = | architecture_type = [[مسجد]] | architecture_style = | founded_by = | creator = | funded_by =اسلامڪ سرڪل آف جاپان | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = 1998ع | construction_cost = | date_demolished = <!-- or | date_destroyed = --> | facade_direction = | capacity = 80 نمازین | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = 1 | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = <!-- or | elevation_ft = --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | footnotes = | website = }} '''آساڪوسا مسجد''' (Asakusa Mosque؛ جاپاني: 浅草モスク)، اصل نالو '''دار ارقم مسجد''' (جاپاني: ダ ル・アル・アルカム・マスジ)، جاپان جي شھر ٽوڪيو جي مضافاتي علایقي جي ھڪ مسجد آھي. ھي مسجد سال 1998ع مان تعمیر تئي. ھي "جاپان مسجد فاونڈیشن" جیڪا "اسلامڪ سرڪل آف جاپان" جو ھڪ ذیلي ادارو آھي، جي انتظام ماتحت آھي.<ref>{{Cite web|url=http://masjid-asakusa.ucoz.com/index/about_the_masjid/0-5|title=Masjid Dar el Arqam Asakusa - About the Masjid}} </ref> ==خدمتون== مرڪز هن وقت هيٺيون بنيادي خدمتون مهيا ڪري ٿو:[3] 1. پنج وقتي روزاني نماز ۽ هفتيوار جمعي جي نماز 2. اسلامي شادي جون تقريبون (بشمول سرٽيفڪيٽ) 3. اسلامي لائبريري 4. شهادہ (جنهن ۾ سرٽيفڪيٽ جاري ڪرڻ شامل آهن) 5. جنازي جون خدمتون 6. مرڪز تي مختلف اسلامي موضوعن بابت ڪلاس 7. اسلامي معلومات جي ورڇ ==جڳھ== دار الارقم مسجد ٽوڪيو اسڪائي ٽري کان پنڌ جي مفاصلي تي (2 ڪلوميٽر کان به گهٽ) تي واقع آهي. تنهن ڪري، ٽوڪيو اسڪائي ٽري ايريا جي چوڌاري، سياح نماز لاءِ مسجد ۾ اچي سگهن ٿا. ان کان علاوه، هي مسجد سميدا پارڪ کان صرف 500 ميٽر جي فاصلي تي آهي. هيءَ مسجد، سينٽرل ٽوڪيو ۾ واقع آهي، جيڪا 15 منٽن کان به گهٽ پنڌ ۾ مينامي سينجو ميٽرو اسٽيشن ذريعي هِبيا لائين، جي آر ايسٽ: جوبن لائين ۽ سوڪوبا لائين ذريعي يا گِنزا لائين، ٽوئي آساڪوسا لائين ۽ ٽوبو اسڪائيٽري کان اساڪوسا ميٽرو اسٽيشن ذريعي پهچي سگهجي ٿي. بس مسافر امامو بس اسٽيشن (1 منٽ پنڌ) یا ھگاشي آساڪوسا بس اسٽيشن (1 منٽ پنڌ) ذريعي مسجد ۾ اچي سگهن ٿا. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:جاپان جون مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:ٽوڪيو پريفيڪچر]] frjwruu520wq9odq3bsfqx3n3xhxn96 382464 382463 2026-06-03T09:38:03Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:مسجدون]]; added [[Category:جاپان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382464 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = آساڪوسا مسجد<br>(دار ارقم مسجد) | native_name = 浅草モスク | native_name_lang = ja | image = Asakusa Mosque 01.JPG | image_upright = | alt = | caption =آساڪوسا مسجد | map_type = Japan Tokyo | map_size = 220px | map_alt = | map_relief = yes | map_caption = | coordinates = {{coord|35.721764|139.801487|type:landmark_region:JP|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | religious_affiliation = [[اسلام]] | locale = | location = ٽيٽو۔ڪو، 12۔9۔1 ھگاشي، [[ٽوڪيو]]، 0025-111، آساڪوسا، [[جاپان]] <ref>{{Cite web|url=http://www.islam.co.jp/masjid/dar_al-arqam/index.html|title = ダール・アル・アルカム・マスジド（浅草マスジド）Darul Arqam Masjid（Asakusa Masjid）の情報／清水霊園 イスラーム墓地}}</ref> | deity = | rite = | sect = | tradition = | festival = <!-- or | festivals = --> | cercle = | sector = | municipality = | district =ھگاشي | territory = | prefecture = | state = | province =[[ٽوڪيو]] | region = | country =[[جاپان]] | administration =جاپان مسجد فاونڈیشن | consecration_year = | organisational_status = <!-- or | organizational_status = --> | functional_status =فعال | heritage_designation = | ownership =جاپان مسجد فاونڈیشن | governing_body =جاپان مسجد فاونڈیشن | leadership = | bhattaraka = | patron = | religious_features_label = | religious_features = | architect = | architecture_type = [[مسجد]] | architecture_style = | founded_by = | creator = | funded_by =اسلامڪ سرڪل آف جاپان | general_contractor = | established = | groundbreaking = | year_completed = 1998ع | construction_cost = | date_demolished = <!-- or | date_destroyed = --> | facade_direction = | capacity = 80 نمازین | length = | width = | width_nave = | interior_area = | height_max = | dome_quantity = 1 | dome_height_outer = | dome_height_inner = | dome_dia_outer = | dome_dia_inner = | minaret_quantity = | minaret_height = | spire_quantity = | spire_height = | site_area = | temple_quantity = | monument_quantity = | shrine_quantity = | inscriptions = | materials = | elevation_m = <!-- or | elevation_ft = --> | elevation_footnotes = | nrhp = | designated = | added = | refnum = | footnotes = | website = }} '''آساڪوسا مسجد''' (Asakusa Mosque؛ جاپاني: 浅草モスク)، اصل نالو '''دار ارقم مسجد''' (جاپاني: ダ ル・アル・アルカム・マスジ)، جاپان جي شھر ٽوڪيو جي مضافاتي علایقي جي ھڪ مسجد آھي. ھي مسجد سال 1998ع مان تعمیر تئي. ھي "جاپان مسجد فاونڈیشن" جیڪا "اسلامڪ سرڪل آف جاپان" جو ھڪ ذیلي ادارو آھي، جي انتظام ماتحت آھي.<ref>{{Cite web|url=http://masjid-asakusa.ucoz.com/index/about_the_masjid/0-5|title=Masjid Dar el Arqam Asakusa - About the Masjid}} </ref> ==خدمتون== مرڪز هن وقت هيٺيون بنيادي خدمتون مهيا ڪري ٿو:[3] 1. پنج وقتي روزاني نماز ۽ هفتيوار جمعي جي نماز 2. اسلامي شادي جون تقريبون (بشمول سرٽيفڪيٽ) 3. اسلامي لائبريري 4. شهادہ (جنهن ۾ سرٽيفڪيٽ جاري ڪرڻ شامل آهن) 5. جنازي جون خدمتون 6. مرڪز تي مختلف اسلامي موضوعن بابت ڪلاس 7. اسلامي معلومات جي ورڇ ==جڳھ== دار الارقم مسجد ٽوڪيو اسڪائي ٽري کان پنڌ جي مفاصلي تي (2 ڪلوميٽر کان به گهٽ) تي واقع آهي. تنهن ڪري، ٽوڪيو اسڪائي ٽري ايريا جي چوڌاري، سياح نماز لاءِ مسجد ۾ اچي سگهن ٿا. ان کان علاوه، هي مسجد سميدا پارڪ کان صرف 500 ميٽر جي فاصلي تي آهي. هيءَ مسجد، سينٽرل ٽوڪيو ۾ واقع آهي، جيڪا 15 منٽن کان به گهٽ پنڌ ۾ مينامي سينجو ميٽرو اسٽيشن ذريعي هِبيا لائين، جي آر ايسٽ: جوبن لائين ۽ سوڪوبا لائين ذريعي يا گِنزا لائين، ٽوئي آساڪوسا لائين ۽ ٽوبو اسڪائيٽري کان اساڪوسا ميٽرو اسٽيشن ذريعي پهچي سگهجي ٿي. بس مسافر امامو بس اسٽيشن (1 منٽ پنڌ) یا ھگاشي آساڪوسا بس اسٽيشن (1 منٽ پنڌ) ذريعي مسجد ۾ اچي سگهن ٿا. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جاپان]] [[زمرو:جاپان جون مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:ٽوڪيو پريفيڪچر]] i5intrju33bjrjcc2zqb447nf1qt2ba 0 74968 382417 260605 2026-06-03T08:27:08Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پکين جا عام نالا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382417 wikitext text/x-wiki '''ڪاز''' [[بدڪ]] جي نسل جو ھڪ جانور آھي جيڪو ڏسڻ ۾ بدڪ جھڙو ھوندو آھي پر بدن تمام وڏو ۽ ڳيچي بدڪ جي مقابلي ۾ ڪافي ڊگهي ٿيندي اٿس. [[File:Swan.jpg|thumb|ڪاز]] [[زمرو:پکين جا عام نالا]] 8ktkwhtye67f53x7mx6woxqpuolhuir 382418 382417 2026-06-03T08:27:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 382418 wikitext text/x-wiki '''ڪاز''' (Swan) [[بدڪ]] جي نسل جو ھڪ جانور آھي جيڪو ڏسڻ ۾ بدڪ جھڙو ھوندو آھي پر بدن تمام وڏو ۽ ڳيچي بدڪ جي مقابلي ۾ ڪافي ڊگهي ٿيندي اٿس. [[File:Swan.jpg|thumb|ڪاز]] [[زمرو:پکين جا عام نالا]] 1krtm7w5z19r8ikia96dd6tbzhqxr7w 382419 382418 2026-06-03T08:28:09Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايناٽيڊائي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382419 wikitext text/x-wiki '''ڪاز''' (Swan) [[بدڪ]] جي نسل جو ھڪ جانور آھي جيڪو ڏسڻ ۾ بدڪ جھڙو ھوندو آھي پر بدن تمام وڏو ۽ ڳيچي بدڪ جي مقابلي ۾ ڪافي ڊگهي ٿيندي اٿس. [[File:Swan.jpg|thumb|ڪاز]] [[زمرو:پکين جا عام نالا]] [[زمرو:ايناٽيڊائي]] 63o1kqgjxektb3ukg99nputlwo1gfnc 382422 382419 2026-06-03T08:33:13Z Ibne maryam 17680 /* */ 382422 wikitext text/x-wiki [[File:Swan.jpg|thumb|ڪاز]] '''ڪاز''' (Swan) [[بدڪ]] جي نسل جو ھڪ جانور آھي جيڪو ڏسڻ ۾ بدڪ جھڙو ھوندو آھي پر بدن تمام وڏو ۽ ڳيچي بدڪ جي مقابلي ۾ ڪافي ڊگهي ٿيندي اٿس. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Cygnus}} {{Wiktionary|swan|swans}} {{Wikiquote|Swans}} * {{cite EB1911|wstitle=Swan |volume=26 |short=x}} * Louchart, Antoine; Mourer-Chauviré, Cécile; Guleç, Erksin; Howell, Francis Clark & White, Tim D. (1998): L'avifaune de Dursunlu, Turquie, Pléistocène inférieur: climat, environnement et biogéographie. ''[[Les Comptes rendus de l'Académie des sciences|C. R. Acad. Sci. Paris]] IIA'' '''327'''(5): 341–346. [French with English abridged version] {{doi|10.1016/S1251-8050(98)80053-0}} * [https://books.google.com/books?id=NIJIAAAAYAAJ&q=peyton%2F&pg=PA335 A History of British Birds] * {{Cite NIE |wstitle=Swan |year=1905 |short=x}} * {{Cite NSRW |wstitle=Swan |short=x}} {{Odontoanserae|B.|state=collapsed}} {{Taxonbar|from=Q29564928}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪاز]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:پکين جا عام نالا]] [[زمرو:ايناٽيڊائي]] gbxo095k1alw2xlx00pmi2munay0hiy 382423 382422 2026-06-03T08:38:48Z Ibne maryam 17680 382423 wikitext text/x-wiki [[File:Swan.jpg|thumb|ڪاز]] '''ڪاز''' (Swan) [[بدڪ]] جي نسل جو ھڪ جانور آھي جيڪو ڏسڻ ۾ بدڪ جھڙو ھوندو آھي پر بدن تمام وڏو ۽ ڳيچي بدڪ جي مقابلي ۾ ڪافي ڊگهي ٿيندي اٿس. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Cygnus}} {{Wiktionary|swan|swans}} {{Wikiquote|Swans}} * {{cite EB1911|wstitle=Swan |volume=26 |short=x}} * Louchart, Antoine; Mourer-Chauviré, Cécile; Guleç, Erksin; Howell, Francis Clark & White, Tim D. (1998): L'avifaune de Dursunlu, Turquie, Pléistocène inférieur: climat, environnement et biogéographie. ''[[Les Comptes rendus de l'Académie des sciences|C. R. Acad. Sci. Paris]] IIA'' '''327'''(5): 341–346. [French with English abridged version] {{doi|10.1016/S1251-8050(98)80053-0}} * [https://books.google.com/books?id=NIJIAAAAYAAJ&q=peyton%2F&pg=PA335 A History of British Birds] * {{Cite NIE |wstitle=Swan |year=1905 |short=x}} * {{Cite NSRW |wstitle=Swan |short=x}} {{Odontoanserae|B.|state=collapsed}} {{Taxonbar|from=Q29564928}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪاز]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ايناٽيڊائي]] [[زمرو:اينسيرينائي]] [[زمرو:پکين جا عام نالا]] [[زمرو:ميئوسين دور ۾ پهريون ظهور]] [[زمرو:فرانسوا اليگزينڊر پيئر ڊي گارسالٽ پاران رکيل پکين جي ٽيڪسا جا نالا]] ri6fxi8gqqmr0k8d2y7vbxsoaua1e3f 382425 382423 2026-06-03T08:42:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 382425 wikitext text/x-wiki {{Short description|Tribe of large water birds}} [[File:Swan.jpg|thumb|ڪاز]] '''ڪاز''' (Swan) [[بدڪ]] جي نسل جو ھڪ جانور آھي جيڪو ڏسڻ ۾ بدڪ جھڙو ھوندو آھي پر بدن تمام وڏو ۽ ڳيچي بدڪ جي مقابلي ۾ ڪافي ڊگهي ٿيندي اٿس. {{Other uses}} {{Redirect|Cygnet}} {{Automatic taxobox | name = Swan | fossil_range = مايوسين دور جي اخر کان اج تائين<ref name="Northcote 1981">{{Cite journal |last=Northcote |first=E. M. |year=1981 |title=Size difference between limb bones of recent and subfossil Mute Swans (''Cygnus olor'') |journal=J. Archaeol. Sci. |volume=8 |issue=1 |pages=89–98 |doi=10.1016/0305-4403(81)90014-5 |bibcode=1981JArSc...8...89N }}</ref><ref>{{Cite web |title=Fossilworks Cygnus Garsault 1764 (waterfowl) Reptilia – Anseriformes – Anatidae PaleoDB taxon number: 83418 Parent taxon: Anatidae according to T. H. Worthy and J. A. Grant-Mackie 2003 See also Bickart 1990, Howard 1972, Parmalee 1992 and Wetmore 1933 |url=https://paleobiodb.org/classic/checkTaxonInfo?taxon_no=83418 |access-date=2021-12-17 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212183144/http://www.fossilworks.org/cgi-bin/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=83418 |url-status=live }}</ref>}} | image = Mute Swan Emsworth2.JPG | image_caption = [[Mute swan]] (''Cygnus olor'') | taxon = Cygnus | authority = [[François Alexandre Pierre de Garsault|Garsault]], 1764 | type_species = ''[[Mute swan|Anas olor]]''<ref name=HM4>{{cite web |url= https://www.aviansystematics.org/4th-edition-checklist?viewfamilies=14 |title= Anatidae |author=<!--Not stated--> |date= |website= aviansystematics.org |publisher= The Trust for Avian Systematics |access-date= 2023-08-05}}</ref><br />(now ''Cygnus olor'') | type_species_authority = Gmelin, 1789 | subdivision_ranks = Species | subdivision = 6 living, see [[#Species|text]]. | synonyms = ''Cygnanser'' <small>[[Miklós Kretzoi|Kretzoi]], 1957</small> }} '''Swans''' are birds of the genus '''''Cygnus''''' within the family [[Anatidae]]. The swans' closest relatives include [[goose|geese]] and [[duck]]s. Swans are grouped with the closely related geese in the subfamily [[Anserinae]], forming the [[tribe (biology)|tribe]] '''Cygnini'''. Sometimes, they are considered a distinct subfamily, '''Cygninae'''. They are the largest [[Anseriformes|waterfowl]] and are often among the largest [[Bird flight|flighted]] birds in their range. There are six living and many [[extinct]] species of swan; in addition, there is a species known as the [[coscoroba swan]], which is no longer considered one of the '''true swans'''. Swans usually [[mate for life]], although separation sometimes occurs, particularly following nesting failure, and if a mate dies, the remaining swan will take up with another. The number of [[bird egg|eggs]] in each [[:wikt:clutch|clutch]] ranges from three to eight.<ref>{{cite web |title=Swan Breeding Profile: Pairing, Incubation, Nesting / Raising of Young |url=https://www.beautyofbirds.com/swanbreeding.html |access-date=5 July 2018 |archive-date=6 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706021904/https://www.beautyofbirds.com/swanbreeding.html |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Cygnus}} {{Wiktionary|swan|swans}} {{Wikiquote|Swans}} * {{cite EB1911|wstitle=Swan |volume=26 |short=x}} * Louchart, Antoine; Mourer-Chauviré, Cécile; Guleç, Erksin; Howell, Francis Clark & White, Tim D. (1998): L'avifaune de Dursunlu, Turquie, Pléistocène inférieur: climat, environnement et biogéographie. ''[[Les Comptes rendus de l'Académie des sciences|C. R. Acad. Sci. Paris]] IIA'' '''327'''(5): 341–346. [French with English abridged version] {{doi|10.1016/S1251-8050(98)80053-0}} * [https://books.google.com/books?id=NIJIAAAAYAAJ&q=peyton%2F&pg=PA335 A History of British Birds] * {{Cite NIE |wstitle=Swan |year=1905 |short=x}} * {{Cite NSRW |wstitle=Swan |short=x}} {{Odontoanserae|B.|state=collapsed}} {{Taxonbar|from=Q29564928}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪاز]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ايناٽيڊائي]] [[زمرو:اينسيرينائي]] [[زمرو:پکين جا عام نالا]] [[زمرو:ميئوسين دور ۾ پهريون ظهور]] [[زمرو:فرانسوا اليگزينڊر پيئر ڊي گارسالٽ پاران رکيل پکين جي ٽيڪسا جا نالا]] madpi4nhfryikh0lro85b5iql86k8e3 382426 382425 2026-06-03T08:44:06Z Ibne maryam 17680 /* */ 382426 wikitext text/x-wiki {{Short description|Tribe of large water birds}} [[File:Swan.jpg|thumb|ڪاز]] '''ڪاز''' (Swan) [[بدڪ]] جي نسل جو ھڪ جانور آھي جيڪو ڏسڻ ۾ بدڪ جھڙو ھوندو آھي پر بدن تمام وڏو ۽ ڳيچي بدڪ جي مقابلي ۾ ڪافي ڊگهي ٿيندي اٿس. {{Automatic taxobox | name = Swan | fossil_range = مايوسين دور جي اخر کان اج تائين<ref name="Northcote 1981">{{Cite journal |last=Northcote |first=E. M. |year=1981 |title=Size difference between limb bones of recent and subfossil Mute Swans (''Cygnus olor'') |journal=J. Archaeol. Sci. |volume=8 |issue=1 |pages=89–98 |doi=10.1016/0305-4403(81)90014-5 |bibcode=1981JArSc...8...89N }}</ref><ref>{{Cite web |title=Fossilworks Cygnus Garsault 1764 (waterfowl) Reptilia – Anseriformes – Anatidae PaleoDB taxon number: 83418 Parent taxon: Anatidae according to T. H. Worthy and J. A. Grant-Mackie 2003 See also Bickart 1990, Howard 1972, Parmalee 1992 and Wetmore 1933 |url=https://paleobiodb.org/classic/checkTaxonInfo?taxon_no=83418 |access-date=2021-12-17 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212183144/http://www.fossilworks.org/cgi-bin/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=83418 |url-status=live }}</ref>}} | image = Mute Swan Emsworth2.JPG | image_caption = [[Mute swan]] (''Cygnus olor'') | taxon = Cygnus | authority = [[François Alexandre Pierre de Garsault|Garsault]], 1764 | type_species = ''[[Mute swan|Anas olor]]''<ref name=HM4>{{cite web |url= https://www.aviansystematics.org/4th-edition-checklist?viewfamilies=14 |title= Anatidae |author=<!--Not stated--> |date= |website= aviansystematics.org |publisher= The Trust for Avian Systematics |access-date= 2023-08-05}}</ref><br />(now ''Cygnus olor'') | type_species_authority = Gmelin, 1789 | subdivision_ranks = Species | subdivision = 6 living, see [[#Species|text]]. | synonyms = ''Cygnanser'' <small>[[Miklós Kretzoi|Kretzoi]], 1957</small> }} '''Swans''' are birds of the genus '''''Cygnus''''' within the family [[Anatidae]]. The swans' closest relatives include [[goose|geese]] and [[duck]]s. Swans are grouped with the closely related geese in the subfamily [[Anserinae]], forming the [[tribe (biology)|tribe]] '''Cygnini'''. Sometimes, they are considered a distinct subfamily, '''Cygninae'''. They are the largest [[Anseriformes|waterfowl]] and are often among the largest [[Bird flight|flighted]] birds in their range. There are six living and many [[extinct]] species of swan; in addition, there is a species known as the [[coscoroba swan]], which is no longer considered one of the '''true swans'''. Swans usually [[mate for life]], although separation sometimes occurs, particularly following nesting failure, and if a mate dies, the remaining swan will take up with another. The number of [[bird egg|eggs]] in each [[:wikt:clutch|clutch]] ranges from three to eight.<ref>{{cite web |title=Swan Breeding Profile: Pairing, Incubation, Nesting / Raising of Young |url=https://www.beautyofbirds.com/swanbreeding.html |access-date=5 July 2018 |archive-date=6 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706021904/https://www.beautyofbirds.com/swanbreeding.html |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Cygnus}} {{Wiktionary|swan|swans}} {{Wikiquote|Swans}} * {{cite EB1911|wstitle=Swan |volume=26 |short=x}} * Louchart, Antoine; Mourer-Chauviré, Cécile; Guleç, Erksin; Howell, Francis Clark & White, Tim D. (1998): L'avifaune de Dursunlu, Turquie, Pléistocène inférieur: climat, environnement et biogéographie. ''[[Les Comptes rendus de l'Académie des sciences|C. R. Acad. Sci. Paris]] IIA'' '''327'''(5): 341–346. [French with English abridged version] {{doi|10.1016/S1251-8050(98)80053-0}} * [https://books.google.com/books?id=NIJIAAAAYAAJ&q=peyton%2F&pg=PA335 A History of British Birds] * {{Cite NIE |wstitle=Swan |year=1905 |short=x}} * {{Cite NSRW |wstitle=Swan |short=x}} {{Odontoanserae|B.|state=collapsed}} {{Taxonbar|from=Q29564928}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪاز]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ايناٽيڊائي]] [[زمرو:اينسيرينائي]] [[زمرو:پکين جا عام نالا]] [[زمرو:ميئوسين دور ۾ پهريون ظهور]] [[زمرو:فرانسوا اليگزينڊر پيئر ڊي گارسالٽ پاران رکيل پکين جي ٽيڪسا جا نالا]] jf2lz02v65v1xjvf4l3d3hdk2i1i0vj 382427 382426 2026-06-03T08:45:57Z Ibne maryam 17680 /* */ 382427 wikitext text/x-wiki {{Short description|Tribe of large water birds}} [[File:Swan.jpg|thumb|ڪاز]] '''ڪاز''' (Swan) [[بدڪ]] جي نسل جو ھڪ جانور آھي جيڪو ڏسڻ ۾ بدڪ جھڙو ھوندو آھي پر بدن تمام وڏو ۽ ڳيچي بدڪ جي مقابلي ۾ ڪافي ڊگهي ٿيندي اٿس. {{Automatic taxobox | name = Swan | fossil_range = مايوسين دور جي اخر کان اج تائين | image = Mute Swan Emsworth2.JPG | image_caption = [[Mute swan]] (''Cygnus olor'') | taxon = Cygnus | authority = [[François Alexandre Pierre de Garsault|Garsault]], 1764 | type_species = ''[[Mute swan|Anas olor]]''<ref name=HM4>{{cite web |url= https://www.aviansystematics.org/4th-edition-checklist?viewfamilies=14 |title= Anatidae |author=<!--Not stated--> |date= |website= aviansystematics.org |publisher= The Trust for Avian Systematics |access-date= 2023-08-05}}</ref><br />(now ''Cygnus olor'') | type_species_authority = Gmelin, 1789 | subdivision_ranks = Species | subdivision = 6 living, see [[#Species|text]]. | synonyms = ''Cygnanser'' <small>[[Miklós Kretzoi|Kretzoi]], 1957</small> }} '''Swans''' are birds of the genus '''''Cygnus''''' within the family [[Anatidae]]. The swans' closest relatives include [[goose|geese]] and [[duck]]s. Swans are grouped with the closely related geese in the subfamily [[Anserinae]], forming the [[tribe (biology)|tribe]] '''Cygnini'''. Sometimes, they are considered a distinct subfamily, '''Cygninae'''. They are the largest [[Anseriformes|waterfowl]] and are often among the largest [[Bird flight|flighted]] birds in their range. There are six living and many [[extinct]] species of swan; in addition, there is a species known as the [[coscoroba swan]], which is no longer considered one of the '''true swans'''. Swans usually [[mate for life]], although separation sometimes occurs, particularly following nesting failure, and if a mate dies, the remaining swan will take up with another. The number of [[bird egg|eggs]] in each [[:wikt:clutch|clutch]] ranges from three to eight.<ref>{{cite web |title=Swan Breeding Profile: Pairing, Incubation, Nesting / Raising of Young |url=https://www.beautyofbirds.com/swanbreeding.html |access-date=5 July 2018 |archive-date=6 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706021904/https://www.beautyofbirds.com/swanbreeding.html |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Cygnus}} {{Wiktionary|swan|swans}} {{Wikiquote|Swans}} * {{cite EB1911|wstitle=Swan |volume=26 |short=x}} * Louchart, Antoine; Mourer-Chauviré, Cécile; Guleç, Erksin; Howell, Francis Clark & White, Tim D. (1998): L'avifaune de Dursunlu, Turquie, Pléistocène inférieur: climat, environnement et biogéographie. ''[[Les Comptes rendus de l'Académie des sciences|C. R. Acad. Sci. Paris]] IIA'' '''327'''(5): 341–346. [French with English abridged version] {{doi|10.1016/S1251-8050(98)80053-0}} * [https://books.google.com/books?id=NIJIAAAAYAAJ&q=peyton%2F&pg=PA335 A History of British Birds] * {{Cite NIE |wstitle=Swan |year=1905 |short=x}} * {{Cite NSRW |wstitle=Swan |short=x}} {{Odontoanserae|B.|state=collapsed}} {{Taxonbar|from=Q29564928}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪاز]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ايناٽيڊائي]] [[زمرو:اينسيرينائي]] [[زمرو:پکين جا عام نالا]] [[زمرو:ميئوسين دور ۾ پهريون ظهور]] [[زمرو:فرانسوا اليگزينڊر پيئر ڊي گارسالٽ پاران رکيل پکين جي ٽيڪسا جا نالا]] hjol7fgswmgvxd7ep1d5qpnrd4g07vt 382428 382427 2026-06-03T08:46:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 382428 wikitext text/x-wiki {{Short description|Tribe of large water birds}} [[File:Swan.jpg|thumb|ڪاز]] '''ڪاز''' (Swan) [[بدڪ]] جي نسل جو ھڪ جانور آھي جيڪو ڏسڻ ۾ بدڪ جھڙو ھوندو آھي پر بدن تمام وڏو ۽ ڳيچي بدڪ جي مقابلي ۾ ڪافي ڊگهي ٿيندي اٿس.<ref name="Northcote 1981">{{Cite journal |last=Northcote |first=E. M. |year=1981 |title=Size difference between limb bones of recent and subfossil Mute Swans (''Cygnus olor'') |journal=J. Archaeol. Sci. |volume=8 |issue=1 |pages=89–98 |doi=10.1016/0305-4403(81)90014-5 |bibcode=1981JArSc...8...89N }}</ref><ref>{{Cite web |title=Fossilworks Cygnus Garsault 1764 (waterfowl) Reptilia – Anseriformes – Anatidae PaleoDB taxon number: 83418 Parent taxon: Anatidae according to T. H. Worthy and J. A. Grant-Mackie 2003 See also Bickart 1990, Howard 1972, Parmalee 1992 and Wetmore 1933 |url=https://paleobiodb.org/classic/checkTaxonInfo?taxon_no=83418 |access-date=2021-12-17 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212183144/http://www.fossilworks.org/cgi-bin/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=83418 |url-status=live }}</ref>}} {{Automatic taxobox | name = Swan | fossil_range = مايوسين دور جي اخر کان اج تائين | image = Mute Swan Emsworth2.JPG | image_caption = [[Mute swan]] (''Cygnus olor'') | taxon = Cygnus | authority = [[François Alexandre Pierre de Garsault|Garsault]], 1764 | type_species = ''[[Mute swan|Anas olor]]''<ref name=HM4>{{cite web |url= https://www.aviansystematics.org/4th-edition-checklist?viewfamilies=14 |title= Anatidae |author=<!--Not stated--> |date= |website= aviansystematics.org |publisher= The Trust for Avian Systematics |access-date= 2023-08-05}}</ref><br />(now ''Cygnus olor'') | type_species_authority = Gmelin, 1789 | subdivision_ranks = Species | subdivision = 6 living, see [[#Species|text]]. | synonyms = ''Cygnanser'' <small>[[Miklós Kretzoi|Kretzoi]], 1957</small> }} '''Swans''' are birds of the genus '''''Cygnus''''' within the family [[Anatidae]]. The swans' closest relatives include [[goose|geese]] and [[duck]]s. Swans are grouped with the closely related geese in the subfamily [[Anserinae]], forming the [[tribe (biology)|tribe]] '''Cygnini'''. Sometimes, they are considered a distinct subfamily, '''Cygninae'''. They are the largest [[Anseriformes|waterfowl]] and are often among the largest [[Bird flight|flighted]] birds in their range. There are six living and many [[extinct]] species of swan; in addition, there is a species known as the [[coscoroba swan]], which is no longer considered one of the '''true swans'''. Swans usually [[mate for life]], although separation sometimes occurs, particularly following nesting failure, and if a mate dies, the remaining swan will take up with another. The number of [[bird egg|eggs]] in each [[:wikt:clutch|clutch]] ranges from three to eight.<ref>{{cite web |title=Swan Breeding Profile: Pairing, Incubation, Nesting / Raising of Young |url=https://www.beautyofbirds.com/swanbreeding.html |access-date=5 July 2018 |archive-date=6 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706021904/https://www.beautyofbirds.com/swanbreeding.html |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Cygnus}} {{Wiktionary|swan|swans}} {{Wikiquote|Swans}} * {{cite EB1911|wstitle=Swan |volume=26 |short=x}} * Louchart, Antoine; Mourer-Chauviré, Cécile; Guleç, Erksin; Howell, Francis Clark & White, Tim D. (1998): L'avifaune de Dursunlu, Turquie, Pléistocène inférieur: climat, environnement et biogéographie. ''[[Les Comptes rendus de l'Académie des sciences|C. R. Acad. Sci. Paris]] IIA'' '''327'''(5): 341–346. [French with English abridged version] {{doi|10.1016/S1251-8050(98)80053-0}} * [https://books.google.com/books?id=NIJIAAAAYAAJ&q=peyton%2F&pg=PA335 A History of British Birds] * {{Cite NIE |wstitle=Swan |year=1905 |short=x}} * {{Cite NSRW |wstitle=Swan |short=x}} {{Odontoanserae|B.|state=collapsed}} {{Taxonbar|from=Q29564928}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪاز]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ايناٽيڊائي]] [[زمرو:اينسيرينائي]] [[زمرو:پکين جا عام نالا]] [[زمرو:ميئوسين دور ۾ پهريون ظهور]] [[زمرو:فرانسوا اليگزينڊر پيئر ڊي گارسالٽ پاران رکيل پکين جي ٽيڪسا جا نالا]] r5k9p6chv0jvrfogli5y3c3cdits9lt 382429 382428 2026-06-03T08:47:28Z Ibne maryam 17680 /* */ 382429 wikitext text/x-wiki {{Short description|Tribe of large water birds}} [[File:Swan.jpg|thumb|ڪاز]] '''ڪاز''' (Swan) [[بدڪ]] جي نسل جو ھڪ جانور آھي جيڪو ڏسڻ ۾ بدڪ جھڙو ھوندو آھي پر بدن تمام وڏو ۽ ڳيچي بدڪ جي مقابلي ۾ ڪافي ڊگهي ٿيندي اٿس.<ref name="Northcote 1981">{{Cite journal |last=Northcote |first=E. M. |year=1981 |title=Size difference between limb bones of recent and subfossil Mute Swans (''Cygnus olor'') |journal=J. Archaeol. Sci. |volume=8 |issue=1 |pages=89–98 |doi=10.1016/0305-4403(81)90014-5 |bibcode=1981JArSc...8...89N }}</ref><ref>{{Cite web |title=Fossilworks Cygnus Garsault 1764 (waterfowl) Reptilia – Anseriformes – Anatidae PaleoDB taxon number: 83418 Parent taxon: Anatidae according to T. H. Worthy and J. A. Grant-Mackie 2003 See also Bickart 1990, Howard 1972, Parmalee 1992 and Wetmore 1933 |url=https://paleobiodb.org/classic/checkTaxonInfo?taxon_no=83418 |access-date=2021-12-17 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212183144/http://www.fossilworks.org/cgi-bin/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=83418 |url-status=live }}</ref> {{Automatic taxobox | name = Swan | fossil_range = مايوسين دور جي اخر کان اج تائين | image = Mute Swan Emsworth2.JPG | image_caption = [[Mute swan]] (''Cygnus olor'') | taxon = Cygnus | authority = [[François Alexandre Pierre de Garsault|Garsault]], 1764 | type_species = ''[[Mute swan|Anas olor]]''<ref name=HM4>{{cite web |url= https://www.aviansystematics.org/4th-edition-checklist?viewfamilies=14 |title= Anatidae |author=<!--Not stated--> |date= |website= aviansystematics.org |publisher= The Trust for Avian Systematics |access-date= 2023-08-05}}</ref><br />(now ''Cygnus olor'') | type_species_authority = Gmelin, 1789 | subdivision_ranks = Species | subdivision = 6 living, see [[#Species|text]]. | synonyms = ''Cygnanser'' <small>[[Miklós Kretzoi|Kretzoi]], 1957</small> }} '''Swans''' are birds of the genus '''''Cygnus''''' within the family [[Anatidae]]. The swans' closest relatives include [[goose|geese]] and [[duck]]s. Swans are grouped with the closely related geese in the subfamily [[Anserinae]], forming the [[tribe (biology)|tribe]] '''Cygnini'''. Sometimes, they are considered a distinct subfamily, '''Cygninae'''. They are the largest [[Anseriformes|waterfowl]] and are often among the largest [[Bird flight|flighted]] birds in their range. There are six living and many [[extinct]] species of swan; in addition, there is a species known as the [[coscoroba swan]], which is no longer considered one of the '''true swans'''. Swans usually [[mate for life]], although separation sometimes occurs, particularly following nesting failure, and if a mate dies, the remaining swan will take up with another. The number of [[bird egg|eggs]] in each [[:wikt:clutch|clutch]] ranges from three to eight.<ref>{{cite web |title=Swan Breeding Profile: Pairing, Incubation, Nesting / Raising of Young |url=https://www.beautyofbirds.com/swanbreeding.html |access-date=5 July 2018 |archive-date=6 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706021904/https://www.beautyofbirds.com/swanbreeding.html |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Cygnus}} {{Wiktionary|swan|swans}} {{Wikiquote|Swans}} * {{cite EB1911|wstitle=Swan |volume=26 |short=x}} * Louchart, Antoine; Mourer-Chauviré, Cécile; Guleç, Erksin; Howell, Francis Clark & White, Tim D. (1998): L'avifaune de Dursunlu, Turquie, Pléistocène inférieur: climat, environnement et biogéographie. ''[[Les Comptes rendus de l'Académie des sciences|C. R. Acad. Sci. Paris]] IIA'' '''327'''(5): 341–346. [French with English abridged version] {{doi|10.1016/S1251-8050(98)80053-0}} * [https://books.google.com/books?id=NIJIAAAAYAAJ&q=peyton%2F&pg=PA335 A History of British Birds] * {{Cite NIE |wstitle=Swan |year=1905 |short=x}} * {{Cite NSRW |wstitle=Swan |short=x}} {{Odontoanserae|B.|state=collapsed}} {{Taxonbar|from=Q29564928}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪاز]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ايناٽيڊائي]] [[زمرو:اينسيرينائي]] [[زمرو:پکين جا عام نالا]] [[زمرو:ميئوسين دور ۾ پهريون ظهور]] [[زمرو:فرانسوا اليگزينڊر پيئر ڊي گارسالٽ پاران رکيل پکين جي ٽيڪسا جا نالا]] 6zwcjoehc9rrxhh3vhdy6nyf5gce4iv 382434 382429 2026-06-03T08:59:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 382434 wikitext text/x-wiki {{Short description|Tribe of large water birds}} [[File:Swan.jpg|thumb|ڪاز]] '''ڪاز''' (Swan) [[بدڪ]] جي نسل جو ھڪ جانور آھي جيڪو ڏسڻ ۾ بدڪ جھڙو ھوندو آھي پر بدن تمام وڏو ۽ ڳيچي بدڪ جي مقابلي ۾ ڪافي ڊگهي ٿيندي اٿس.<ref name="Northcote 1981">{{Cite journal |last=Northcote |first=E. M. |year=1981 |title=Size difference between limb bones of recent and subfossil Mute Swans (''Cygnus olor'') |journal=J. Archaeol. Sci. |volume=8 |issue=1 |pages=89–98 |doi=10.1016/0305-4403(81)90014-5 |bibcode=1981JArSc...8...89N }}</ref><ref>{{Cite web |title=Fossilworks Cygnus Garsault 1764 (waterfowl) Reptilia – Anseriformes – Anatidae PaleoDB taxon number: 83418 Parent taxon: Anatidae according to T. H. Worthy and J. A. Grant-Mackie 2003 See also Bickart 1990, Howard 1972, Parmalee 1992 and Wetmore 1933 |url=https://paleobiodb.org/classic/checkTaxonInfo?taxon_no=83418 |access-date=2021-12-17 |archive-date=2021-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211212183144/http://www.fossilworks.org/cgi-bin/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=83418 |url-status=live }}</ref> {{Automatic taxobox | name = Swan | fossil_range = مايوسين دور جي اخر کان اج تائين | image = Mute Swan Emsworth2.JPG | image_caption = [[Mute swan]] (''Cygnus olor'') | taxon = Cygnus | authority = [[François Alexandre Pierre de Garsault|Garsault]], 1764 | type_species = ''[[Mute swan|Anas olor]]''<ref name=HM4>{{cite web |url= https://www.aviansystematics.org/4th-edition-checklist?viewfamilies=14 |title= Anatidae |author=<!--Not stated--> |date= |website= aviansystematics.org |publisher= The Trust for Avian Systematics |access-date= 2023-08-05}}</ref><br />(now ''Cygnus olor'') | type_species_authority = Gmelin, 1789 | subdivision_ranks = Species | subdivision = 6 living, see [[#Species|text]]. | synonyms = ''Cygnanser'' <small>[[Miklós Kretzoi|Kretzoi]], 1957</small> }} ڪاز (<small>Swan</small>) [[ايناٽيڊائي]] (Anatidae) خاندان جي اندر سگنس (<small>Cygnus</small>) نسل جا پکي آهن. سوان جي ويجھن مائٽن ۾ گيز ۽ بتھ شامل آهن. سوان کي ذيلي خاندان انسرنائي (<small>Anserinae</small>) ۾ ويجھي لاڳاپيل گيز سان گڏ ڪيو ويندو آهي، جيڪو سگنيني (<small>Cygnini</small>) قبيلي کي ٺاهيندو آهي. ڪڏهن ڪڏهن، انهن کي هڪ الڳ ذيلي خاندان، سگنينائي (<small>Cygninae</small>) سمجهيو ويندو آهي. اهي سڀ کان وڏا آبي پکي آهن ۽ اڪثر ڪري انهن جي حد ۾ سڀ کان وڏي اڏامندڙ پکين مان آهن. ڪاز جون ڇهه زنده ۽ ڪيتريون ئي ختم ٿيل نوعون آهن؛ ان کان علاوه، هڪ نسل آهي جنهن کي ڪوسڪوروبا ڪاز (coscoroba swan) سڏيو ويندو آهي، جيڪو هاڻي حقيقي ڪاز مان هڪ نه سمجهيو ويندو آهي. ڪاز عام طور تي زندگي لاءِ ملن ٿا، جيتوڻيڪ ڪڏهن ڪڏهن الڳ ٿي ويندا آهن، خاص طور تي آڱوٺي جي ناڪامي کان پوءِ، ۽ جيڪڏهن هڪ ساٿي مري ويندو آهي، ته باقي سوان ٻئي سان گڏ هوندو. هر ڪلچ ([[:wikt:clutch|clutch]]) ۾ انڊن جو تعداد ٽن کان اٺن تائين هوندو آهي.<ref>{{cite web |title=Swan Breeding Profile: Pairing, Incubation, Nesting / Raising of Young |url=https://www.beautyofbirds.com/swanbreeding.html |access-date=5 July 2018 |archive-date=6 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180706021904/https://www.beautyofbirds.com/swanbreeding.html |url-status=live }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Cygnus}} {{Wiktionary|swan|swans}} {{Wikiquote|Swans}} * {{cite EB1911|wstitle=Swan |volume=26 |short=x}} * Louchart, Antoine; Mourer-Chauviré, Cécile; Guleç, Erksin; Howell, Francis Clark & White, Tim D. (1998): L'avifaune de Dursunlu, Turquie, Pléistocène inférieur: climat, environnement et biogéographie. ''[[Les Comptes rendus de l'Académie des sciences|C. R. Acad. Sci. Paris]] IIA'' '''327'''(5): 341–346. [French with English abridged version] {{doi|10.1016/S1251-8050(98)80053-0}} * [https://books.google.com/books?id=NIJIAAAAYAAJ&q=peyton%2F&pg=PA335 A History of British Birds] * {{Cite NIE |wstitle=Swan |year=1905 |short=x}} * {{Cite NSRW |wstitle=Swan |short=x}} {{Odontoanserae|B.|state=collapsed}} {{Taxonbar|from=Q29564928}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪاز]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ايناٽيڊائي]] [[زمرو:اينسيرينائي]] [[زمرو:پکين جا عام نالا]] [[زمرو:ميئوسين دور ۾ پهريون ظهور]] [[زمرو:فرانسوا اليگزينڊر پيئر ڊي گارسالٽ پاران رکيل پکين جي ٽيڪسا جا نالا]] 34ho3x1qwatnxbzmn2co7ow9nvm3o8n 0 75415 382492 381964 2026-06-03T10:10:04Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:مسجدون]]; added [[Category:مسجدون بلحاظ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382492 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|building_name=بيت المڪرم مسجد|image=Bayt al Mukarram.jpg|caption=بيت المڪرم مسجد، ڍاڪا|geo={{coord|23.4346|N|90.2444|E|region:TR_type:landmark|title=inline,title}}|location=[[ڍاڪا]]، [[بنگلہ دیش]]|religious_affiliation=[[اہل سنت]]|tradition=[[حنفی]]، [[دیوبندی]]|consecration_year=1959|administration=اسلامک فاؤنڈیشن، بنگلہ دیش|ownership=[[حکومت بنگلہ دیش]]|architect=عبدالحسین|architecture_style=[[اسلامی معماری]]|capacity=42,000|length=|width=|height_max=99 فٹ|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|materials=|general_contractor=|construction_cost=|year_completed=1968|groundbreaking=27 جنوری 1960|functional_status=فعال}} [[فائل:Bayt_al_Mukarram.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون|بيت المڪرم مسجد، ڍاڪا]] ''بيت المڪرم مسجد'' [[بنگلاديش]] جي قومي مسجد آهي جيڪا راڄڌاني [[ڍاڪا]] جي دل ۾ واقع آهي. هيءَ مسجد سال [[1960ع]] ۾ ٺهي هئي. مسجد جو معمار [[ٹی عبد الحسین تھاریانی|ٽي عبدالحسين ٺارياڻي]] هو. بنگلاديش جي هن قومي مسجد جي اڏاوت ۾ جديد اڏاوتي خصوصيتن سان گڏوگڏ مسجد جي فن تعمير جي خوبصورت خوبين کي به شامل ڪيو ويو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] [[زمرو:ڍاڪا شهر]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:بنگلاديش جون مسجدون]] loqve4fa1qqqhy1ny3xq5e3dmg7vopv 382494 382492 2026-06-03T10:11:13Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 382494 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|building_name=بيت المڪرم مسجد|image=Bayt al Mukarram.jpg|caption=بيت المڪرم مسجد، ڍاڪا|geo={{coord|23.4346|N|90.2444|E|region:TR_type:landmark|title=inline,title}}|location=[[ڍاڪا]]، [[بنگلہ دیش]]|religious_affiliation=[[اہل سنت]]|tradition=[[حنفی]]، [[دیوبندی]]|consecration_year=1959|administration=اسلامک فاؤنڈیشن، بنگلہ دیش|ownership=[[حکومت بنگلہ دیش]]|architect=عبدالحسین|architecture_style=[[اسلامی معماری]]|capacity=42,000|length=|width=|height_max=99 فٹ|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|materials=|general_contractor=|construction_cost=|year_completed=1968|groundbreaking=27 جنوری 1960|functional_status=فعال}} [[فائل:Bayt_al_Mukarram.jpg|کاٻو|thumb|280x280 عڪسلون|بيت المڪرم مسجد، ڍاڪا]] ''بيت المڪرم مسجد'' [[بنگلاديش]] جي قومي مسجد آهي جيڪا راڄڌاني [[ڍاڪا]] جي دل ۾ واقع آهي. هيءَ مسجد سال [[1960ع]] ۾ ٺهي هئي. مسجد جو معمار [[ٹی عبد الحسین تھاریانی|ٽي عبدالحسين ٺارياڻي]] هو. بنگلاديش جي هن قومي مسجد جي اڏاوت ۾ جديد اڏاوتي خصوصيتن سان گڏوگڏ مسجد جي فن تعمير جي خوبصورت خوبين کي به شامل ڪيو ويو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڍاڪا شهر]] [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:ڍاڪا جون مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:بنگلاديش جون مسجدون]] hu45bfdirl0fbto5b26vjviaw8xjz9k 0 75615 382482 326145 2026-06-03T10:01:24Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:مسجدون]]; added [[Category:اريٽيريا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382482 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=اسمارا جي وڏي مسجد<br>Great Mosque of Asmara|native_name=جَامِع ٱلْخُلَفَاء ٱلرَّاشِدِيْن|native_name_lang=عربي|image=Great Mosque (8351473351).jpg|image_upright=|alt=|caption=اسمارا جي وڏي مسجد، جامع مسجد خلفائي راشدین|map_type=Eritrea#Africa|map_size=225px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|15|20|20|N|38|56|30|E|type:landmark_region:ER|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[Islam]]|locale=|location=اسمارا، مرکزی ایریٹریا، {{ERI}}|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[مسجد]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed=|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''اسمارا جي وڏي مسجد،''' یا خلفاء راشدين مسجد (عربی:<small>'''جَامِع ٱلْخُلَفَاء ٱلرَّاشِدِيْن'''</small>) یا [[راشدون خلیفا]] جی [[مسجد]]، [[اسمارا]]، [[اريٽيريا]] جي مرڪز ۾ واقع آهي. اهو، اها، ڪيٿولڪ چرچ، "اسان جي ليڊي آف روزري جو چرچ" ۽ "اينڊا مريم قبطي ڪيٿڊرل" سان گڏ، شهر جي ٽن وڏن عمارتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sites">{{حوالو ويب|url=http://www.asmera.nl/asmara-churches.htm|title=Religious sites of Asmara (1)|publisher=asmera.nl|access-date=26 April 2015}}</ref> گیدو فیرازا (Guido Ferrazza) پاران ڊیزائن ڪيل، اھو سال <small>'''1938'''</small>ع ۾، هتان جي مسلمان آبادي کي متاثر ڪرڻ لاء، جيڪي علائقي جو تقريبا <small>50</small> سيڪڙو ھئا، اطالوی آمر، [[بينيٽو مسوليني]] جي دلچسپی تي ٺاھيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اريٽيريا]] [[زمرو:اريٽيريا جون مسجدون]] [[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]] 8v7awmr1p1tgfv6an1yb6l977x520ni 382484 382482 2026-06-03T10:02:31Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 382484 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=اسمارا جي وڏي مسجد<br>Great Mosque of Asmara|native_name=جَامِع ٱلْخُلَفَاء ٱلرَّاشِدِيْن|native_name_lang=عربي|image=Great Mosque (8351473351).jpg|image_upright=|alt=|caption=اسمارا جي وڏي مسجد، جامع مسجد خلفائي راشدین|map_type=Eritrea#Africa|map_size=225px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|15|20|20|N|38|56|30|E|type:landmark_region:ER|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[Islam]]|locale=|location=اسمارا، مرکزی ایریٹریا، {{ERI}}|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[مسجد]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed=|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''اسمارا جي وڏي مسجد،''' یا خلفاء راشدين مسجد (عربی:<small>'''جَامِع ٱلْخُلَفَاء ٱلرَّاشِدِيْن'''</small>) یا [[راشدون خلیفا]] جی [[مسجد]]، [[اسمارا]]، [[اريٽيريا]] جي مرڪز ۾ واقع آهي. اهو، اها، ڪيٿولڪ چرچ، "اسان جي ليڊي آف روزري جو چرچ" ۽ "اينڊا مريم قبطي ڪيٿڊرل" سان گڏ، شهر جي ٽن وڏن عمارتن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي.<ref name="Sites">{{حوالو ويب|url=http://www.asmera.nl/asmara-churches.htm|title=Religious sites of Asmara (1)|publisher=asmera.nl|access-date=26 April 2015}}</ref> گیدو فیرازا (Guido Ferrazza) پاران ڊیزائن ڪيل، اھو سال <small>'''1938'''</small>ع ۾، هتان جي مسلمان آبادي کي متاثر ڪرڻ لاء، جيڪي علائقي جو تقريبا <small>50</small> سيڪڙو ھئا، اطالوی آمر، [[بينيٽو مسوليني]] جي دلچسپی تي ٺاھيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اريٽيريا]] [[زمرو:اسمارا]] [[زمرو:اسمارا جون مسجدون]] [[زمرو:اريٽيريا جون مسجدون]] [[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]] nohun6opob9po9jrnj4ntt4c84y0s3s 0 75619 382460 341379 2026-06-03T09:35:06Z Ibne maryam 17680 382460 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=آبرن گیليپولي مسجد<br> Auburn Gallipoli Mosque|native_name=|native_name_lang=|image=Auburn Gallipoli Mosque.JPG|image_upright=1.4|alt=|caption=آبرن گیليپولي مسجد|map_type=|map_size=|map_alt=|map_relief=1|map_caption=|coordinates=|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=آبرن، سڈنی، نیو سائوتھ ویلز، آسٹریلیا۔|deity=|rite=[[اسلام]]|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|municipality=|district=|territory=|prefecture=|state=|province=|region=|country=|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=فعال|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=ڈیوڈ جی. ایوانز<br>لیلا بیدار گووین|architecture_type=مسجد|architecture_style=کلاسیکل عثمانی|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=1986|year_completed=28 نویمبر، 1999ع|construction_cost=6 ملین آسٹریلین ڈالر|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=2000 نمازین|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website={{URL|www.gallipolimosque.org.au/}}}} '''آبرن گليپولي مسجد،''' آبرن ۾ هڪ عثماني طرز جي [[مسجد]] آهي، جيڪو [[سڊني]]، [[نيو سائوٿ ويلز]]، [[آسٽريليا]] جي مضافات ۾ آهي. 500 کان وڌيڪ عبادت ڪندڙ هر روز نماز م شرڪت ڪندا آهن ۽ تقريباً 2,000 عبادت ڪندڙ اوبرن گليپولي مسجد ۾ هفتيوار خاص جمعي جي نماز ۾ شرڪت ڪندا آهن.<ref name="smh">{{Cite news|url=http://www.smh.com.au/nsw/turkish-mosque-joins-honour-roll-of-australian-heritage-buildings-20100423-tj4b.html|title=Turkish mosque joins honour roll of Australian heritage buildings|last=Tovey, Josephine|date=24 April 2010|work=The Sydney Morning Herald|access-date=13 July 2011}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سڊني]] [[زمرو:آسٽريليا]] [[زمرو:سڊني جو مسجدون]] [[زمرو:آسٽريليا ۾ مسجدون]] [[زمرو:اوشينيا جون مسجدون]] jru7p1h48y3y3yvnusry9nsnmebj8ly 0 75625 382474 339002 2026-06-03T09:53:53Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 382474 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=ابو العباس المرسي مسجد|native_name=جامع أبو العباس المرسي|native_name_lang=ar|image=Egypt, Alexandria, Yaqut el-Arsh Mosque.jpg|image_upright=|alt=|caption=ابو العباس المرسي مسجد، اسڪندریا، مصر|map_type=|map_size=|map_alt=|map_relief=|map_caption=|coordinates=|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=اسڪندریا، مصر|deity=|rite=|sect=|tradition=[[اسلام]]|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=ابو العباس المرسي، محمد صالح الدین، محمد مسعود محمد المنقعي|architect=|architecture_type=[[مسجد]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=1307|groundbreaking=|year_completed=1943 یا 1945|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=5|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=4|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}}'''ابو العباس المرسي مسجد''' ( {{lang-ar|جامع أبو العباس المرسي}}) [[اليگزينڊريا|اليگزينڊرريا]] جي شهر ۾ هڪ مصري [[مسجد]] آهي. تاريخي مسجد جو نالو 13 صدي جي صوفي ابو العباس المرسي جي نالي تي رکيو ويو آهي، جيڪو پڻ اشرف خاندان جي ميمبرن سان گڏ ساڳئي جاء تي دفن ٿيل آهي. <ref>https://mazaratmisr.org/ahl-ul-bayt/the-ashraaf-in-alexandria/ </ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مصر]] [[زمرو:مصر جون مسجدون]] [[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] pd333ac0xoa1vknx3l75svkftn4a115 0 75629 382439 275280 2026-06-03T09:06:16Z Ibne maryam 17680 added [[Category:انڊونيشيا جون مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382439 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=بيت الرحمان جامع مسجد|native_name=''Masjid Raya Baiturrahman'' <br> مسجد راي بيت الرحمن <br> ''Meuseujid Raya Baiturrahman'' <br> ''Grote moskee van Baiturrahman''|image=Meuseujid_Raya_Baiturrahman_.jpg|image_upright=1.25|caption=بيت الرحمان جامع مسجد|map_type=Indonesia_Aceh#Indonesia_Sumatra North#Indonesia_Sumatra#Indonesia|map_caption=Location in [[Aceh]], Northern Sumatra, [[Sumatra]] and [[Indonesia]]|coordinates={{Coord|5|33|13|N|95|19|1.9|E|type:landmark_region:ID|display=inline,title}}|religious_affiliation=[[اسلام]]|location=[[Banda Aceh]], Indonesia|tradition=[[اسلام]] ([[سني اسلام|شافعي]])|architect=جی بروئنز|architecture_type=مسجد|architecture_style=ھندی۔عربی فن تعمیر|groundbreaking=1879ع|year_completed=1881ع|capacity=30,000|interior_area={{convert|1500|m2|abbr=on}}|dome_quantity=7|minaret_quantity=8|website=}} '''بیت الرحمان جامع مسجد''' ( [[Acehnese language|Acehnese]]: ''Meuseujid Raya Baiturrahman'') انڊونيشيا جي ریاست بنڊا آچيہ جي شھر آچيہ جي مرڪز م واقع ھڪ مسجد آھي. بيت الرحمان گرانڊ مسجد آچیني قوم جي مذهب، ثقافت، روح، طاقت ۽ جدوجهد جي علامت آهي. مسجد بنڊا آچیہ جي هڪ تاريخي نشاني آهي جيڪا سال 2004ع هندي سمنڊ جي زلزلي ۽ سونامي کان بچي وئي آهي. ==تاريخ== {{multiple image | align = center | direction = horizontal | total_width = 600 | header = بیت الرحمان جامع مسجد جی اصل عمارت، سال 1870ع کان پھرین۔ | image1 = Idul Adha in Aceh, 1637, sketched by Peter Mundy part 1.jpg | image2 = View of the great mosque of Aceh, sketched about 1650.jpg | image3 = AMH-6875-KB View of Achin.jpg | caption1 = آچیہ م عید الاضحٰی جو جلوس، سال 1637ع۔ مصور: پیٹر موندی | caption2 = آچیہ جی جامع مسجد جو منظر۔ خاکو بنایو: سال 1650ع | caption3 = 18 ھین صدی م آچیہ جو اسکیچ }} [[Image:COLLECTIE TROPENMUSEUM De Baiturrahman moskee in Koetaradja TMnr 60023672.jpg|thumb|left|سال 1935ع کان اگ، بیت الرحمان جامع مسجد جو صرف ھکڑو گنبذ ء ھکڑو مینارو ھو۔]] اصل مسجد رايا (وڏي مسجد) سال 1612ع ۾ سلطان اسڪندر مودا جي دور حڪومت ۾ ٺاهي وئي. ڪن جو چوڻ آهي ته اصل مسجد ان کان به اڳ 1292ع ۾ سلطان علاءُ الدين محمود سیاهه تعمير ڪئي هئي. اصل شاهي مسجد هڪ گهڻ ٽائرن واري ڇت تي مشتمل هئي، جيڪا آچینیز فن تعمير جي هڪ خاص خصوصيت هئي.<ref name="heritage 81">{{cite book |author=Gunawan Tjahjono |title=Indonesian Heritage-Architecture |url=https://archive.org/details/architecture00indo/page/81 |year=1998 |publisher=Archipelago Press |location=Singapore |isbn=981-3018-30-5 |pages=[https://archive.org/details/architecture00indo/page/81 81–82] |url-access=registration }}</ref> ڊچ نوآبادياتي حملي ۾ ان کي ساڙيو ويو، سال 1879ع ۾ هن جو بیھر تعمیر شروع ٿيو ۽ پهريون پٿر ٽينگڪو قاضي ملڪ العادل رکيو، جيڪو ان جو پهريون امام ٿيو. مسجد جو تکمیل سلطان محمد دائود سياه جي دور ۾ 27 ڊسمبر، 1881ع ۾ ٿيو. شروعات ۾، مسجد صرف هڪ گنبد ۽ هڪ مينار ڏيکاري ٿو. وڌيڪ گنبد ۽ مينار سال 1935ع، 1958ع ۽ 1982ع ۾ شامل ڪيا ويا. اڄ، مسجد ۾ ست گنبد ۽ اٺ مينار آهن. مسجد سال 2004ع جي زلزلي ۽ سونامي کان بچي وئي، جيئن ته ڀت جي ٽڪرن کي معمولي نقصان پھتو ۽ زلزلو مکيه دروازي وٽان 35 ميٽر (115 فٽ) ڊگھي مينار کي ٿورو جھڪيو ھو. آفت جي دوران، مسجد بي گهر ماڻهن لاءِ عارضي پناهه گاهه طور ڪم ڪيو ۽ صرف ٻن هفتن کان پوءِ نماز لاءِ ٻيهر کوليو ويو. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:اسلامي عمارتون]] [[زمرو:اسلامي جایون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون مسجدون]] 9kipkhpkrmcetbo7xr6lvyej6umx9np 382440 382439 2026-06-03T09:06:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جون مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382440 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=بيت الرحمان جامع مسجد|native_name=''Masjid Raya Baiturrahman'' <br> مسجد راي بيت الرحمن <br> ''Meuseujid Raya Baiturrahman'' <br> ''Grote moskee van Baiturrahman''|image=Meuseujid_Raya_Baiturrahman_.jpg|image_upright=1.25|caption=بيت الرحمان جامع مسجد|map_type=Indonesia_Aceh#Indonesia_Sumatra North#Indonesia_Sumatra#Indonesia|map_caption=Location in [[Aceh]], Northern Sumatra, [[Sumatra]] and [[Indonesia]]|coordinates={{Coord|5|33|13|N|95|19|1.9|E|type:landmark_region:ID|display=inline,title}}|religious_affiliation=[[اسلام]]|location=[[Banda Aceh]], Indonesia|tradition=[[اسلام]] ([[سني اسلام|شافعي]])|architect=جی بروئنز|architecture_type=مسجد|architecture_style=ھندی۔عربی فن تعمیر|groundbreaking=1879ع|year_completed=1881ع|capacity=30,000|interior_area={{convert|1500|m2|abbr=on}}|dome_quantity=7|minaret_quantity=8|website=}} '''بیت الرحمان جامع مسجد''' ( [[Acehnese language|Acehnese]]: ''Meuseujid Raya Baiturrahman'') انڊونيشيا جي ریاست بنڊا آچيہ جي شھر آچيہ جي مرڪز م واقع ھڪ مسجد آھي. بيت الرحمان گرانڊ مسجد آچیني قوم جي مذهب، ثقافت، روح، طاقت ۽ جدوجهد جي علامت آهي. مسجد بنڊا آچیہ جي هڪ تاريخي نشاني آهي جيڪا سال 2004ع هندي سمنڊ جي زلزلي ۽ سونامي کان بچي وئي آهي. ==تاريخ== {{multiple image | align = center | direction = horizontal | total_width = 600 | header = بیت الرحمان جامع مسجد جی اصل عمارت، سال 1870ع کان پھرین۔ | image1 = Idul Adha in Aceh, 1637, sketched by Peter Mundy part 1.jpg | image2 = View of the great mosque of Aceh, sketched about 1650.jpg | image3 = AMH-6875-KB View of Achin.jpg | caption1 = آچیہ م عید الاضحٰی جو جلوس، سال 1637ع۔ مصور: پیٹر موندی | caption2 = آچیہ جی جامع مسجد جو منظر۔ خاکو بنایو: سال 1650ع | caption3 = 18 ھین صدی م آچیہ جو اسکیچ }} [[Image:COLLECTIE TROPENMUSEUM De Baiturrahman moskee in Koetaradja TMnr 60023672.jpg|thumb|left|سال 1935ع کان اگ، بیت الرحمان جامع مسجد جو صرف ھکڑو گنبذ ء ھکڑو مینارو ھو۔]] اصل مسجد رايا (وڏي مسجد) سال 1612ع ۾ سلطان اسڪندر مودا جي دور حڪومت ۾ ٺاهي وئي. ڪن جو چوڻ آهي ته اصل مسجد ان کان به اڳ 1292ع ۾ سلطان علاءُ الدين محمود سیاهه تعمير ڪئي هئي. اصل شاهي مسجد هڪ گهڻ ٽائرن واري ڇت تي مشتمل هئي، جيڪا آچینیز فن تعمير جي هڪ خاص خصوصيت هئي.<ref name="heritage 81">{{cite book |author=Gunawan Tjahjono |title=Indonesian Heritage-Architecture |url=https://archive.org/details/architecture00indo/page/81 |year=1998 |publisher=Archipelago Press |location=Singapore |isbn=981-3018-30-5 |pages=[https://archive.org/details/architecture00indo/page/81 81–82] |url-access=registration }}</ref> ڊچ نوآبادياتي حملي ۾ ان کي ساڙيو ويو، سال 1879ع ۾ هن جو بیھر تعمیر شروع ٿيو ۽ پهريون پٿر ٽينگڪو قاضي ملڪ العادل رکيو، جيڪو ان جو پهريون امام ٿيو. مسجد جو تکمیل سلطان محمد دائود سياه جي دور ۾ 27 ڊسمبر، 1881ع ۾ ٿيو. شروعات ۾، مسجد صرف هڪ گنبد ۽ هڪ مينار ڏيکاري ٿو. وڌيڪ گنبد ۽ مينار سال 1935ع، 1958ع ۽ 1982ع ۾ شامل ڪيا ويا. اڄ، مسجد ۾ ست گنبد ۽ اٺ مينار آهن. مسجد سال 2004ع جي زلزلي ۽ سونامي کان بچي وئي، جيئن ته ڀت جي ٽڪرن کي معمولي نقصان پھتو ۽ زلزلو مکيه دروازي وٽان 35 ميٽر (115 فٽ) ڊگھي مينار کي ٿورو جھڪيو ھو. آفت جي دوران، مسجد بي گهر ماڻهن لاءِ عارضي پناهه گاهه طور ڪم ڪيو ۽ صرف ٻن هفتن کان پوءِ نماز لاءِ ٻيهر کوليو ويو. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:اسلامي عمارتون]] [[زمرو:اسلامي جایون]] [[زمرو:انڊونيشيا جون مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] 06pu3cpm58l95uyn9vud6s04449e2ig 382441 382440 2026-06-03T09:08:19Z Ibne maryam 17680 382441 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=بيت الرحمان جامع مسجد|native_name=''Masjid Raya Baiturrahman'' <br> مسجد راي بيت الرحمن <br> ''Meuseujid Raya Baiturrahman'' <br> ''Grote moskee van Baiturrahman''|image=Meuseujid_Raya_Baiturrahman_.jpg|image_upright=1.25|caption=بيت الرحمان جامع مسجد|map_type=Indonesia_Aceh#Indonesia_Sumatra North#Indonesia_Sumatra#Indonesia|map_caption=Location in [[Aceh]], Northern Sumatra, [[Sumatra]] and [[Indonesia]]|coordinates={{Coord|5|33|13|N|95|19|1.9|E|type:landmark_region:ID|display=inline,title}}|religious_affiliation=[[اسلام]]|location=[[Banda Aceh]], Indonesia|tradition=[[اسلام]] ([[سني اسلام|شافعي]])|architect=جی بروئنز|architecture_type=مسجد|architecture_style=ھندی۔عربی فن تعمیر|groundbreaking=1879ع|year_completed=1881ع|capacity=30,000|interior_area={{convert|1500|m2|abbr=on}}|dome_quantity=7|minaret_quantity=8|website=}} '''بیت الرحمان جامع مسجد''' ( [[Acehnese language|Acehnese]]: ''Meuseujid Raya Baiturrahman'') انڊونيشيا جي ریاست بنڊا آچيہ جي شھر آچيہ جي مرڪز م واقع ھڪ مسجد آھي. بيت الرحمان گرانڊ مسجد آچیني قوم جي مذهب، ثقافت، روح، طاقت ۽ جدوجهد جي علامت آهي. مسجد بنڊا آچیہ جي هڪ تاريخي نشاني آهي جيڪا سال 2004ع هندي سمنڊ جي زلزلي ۽ سونامي کان بچي وئي آهي. ==تاريخ== {{multiple image | align = center | direction = horizontal | total_width = 600 | header = بیت الرحمان جامع مسجد جی اصل عمارت، سال 1870ع کان پھرین۔ | image1 = Idul Adha in Aceh, 1637, sketched by Peter Mundy part 1.jpg | image2 = View of the great mosque of Aceh, sketched about 1650.jpg | image3 = AMH-6875-KB View of Achin.jpg | caption1 = آچیہ م عید الاضحٰی جو جلوس، سال 1637ع۔ مصور: پیٹر موندی | caption2 = آچیہ جی جامع مسجد جو منظر۔ خاکو بنایو: سال 1650ع | caption3 = 18 ھین صدی م آچیہ جو اسکیچ }} [[Image:COLLECTIE TROPENMUSEUM De Baiturrahman moskee in Koetaradja TMnr 60023672.jpg|thumb|left|سال 1935ع کان اگ، بیت الرحمان جامع مسجد جو صرف ھکڑو گنبذ ء ھکڑو مینارو ھو۔]] اصل مسجد رايا (وڏي مسجد) سال 1612ع ۾ سلطان اسڪندر مودا جي دور حڪومت ۾ ٺاهي وئي. ڪن جو چوڻ آهي ته اصل مسجد ان کان به اڳ 1292ع ۾ سلطان علاءُ الدين محمود سیاهه تعمير ڪئي هئي. اصل شاهي مسجد هڪ گهڻ ٽائرن واري ڇت تي مشتمل هئي، جيڪا آچینیز فن تعمير جي هڪ خاص خصوصيت هئي.<ref name="heritage 81">{{cite book |author=Gunawan Tjahjono |title=Indonesian Heritage-Architecture |url=https://archive.org/details/architecture00indo/page/81 |year=1998 |publisher=Archipelago Press |location=Singapore |isbn=981-3018-30-5 |pages=[https://archive.org/details/architecture00indo/page/81 81–82] |url-access=registration }}</ref> ڊچ نوآبادياتي حملي ۾ ان کي ساڙيو ويو، سال 1879ع ۾ هن جو بیھر تعمیر شروع ٿيو ۽ پهريون پٿر ٽينگڪو قاضي ملڪ العادل رکيو، جيڪو ان جو پهريون امام ٿيو. مسجد جو تکمیل سلطان محمد دائود سياه جي دور ۾ 27 ڊسمبر، 1881ع ۾ ٿيو. شروعات ۾، مسجد صرف هڪ گنبد ۽ هڪ مينار ڏيکاري ٿو. وڌيڪ گنبد ۽ مينار سال 1935ع، 1958ع ۽ 1982ع ۾ شامل ڪيا ويا. اڄ، مسجد ۾ ست گنبد ۽ اٺ مينار آهن. مسجد سال 2004ع جي زلزلي ۽ سونامي کان بچي وئي، جيئن ته ڀت جي ٽڪرن کي معمولي نقصان پھتو ۽ زلزلو مکيه دروازي وٽان 35 ميٽر (115 فٽ) ڊگھي مينار کي ٿورو جھڪيو ھو. آفت جي دوران، مسجد بي گهر ماڻهن لاءِ عارضي پناهه گاهه طور ڪم ڪيو ۽ صرف ٻن هفتن کان پوءِ نماز لاءِ ٻيهر کوليو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:انڊونيشيا]] [[زمرو:بنده آچيه]] [[زمرو:انڊونيشيا جون مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] if3ds2hxh16s300zwxxbo7kuhh5mwh4 382443 382441 2026-06-03T09:09:13Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382443 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=بيت الرحمان جامع مسجد|native_name=''Masjid Raya Baiturrahman'' <br> مسجد راي بيت الرحمن <br> ''Meuseujid Raya Baiturrahman'' <br> ''Grote moskee van Baiturrahman''|image=Meuseujid_Raya_Baiturrahman_.jpg|image_upright=1.25|caption=بيت الرحمان جامع مسجد|map_type=Indonesia_Aceh#Indonesia_Sumatra North#Indonesia_Sumatra#Indonesia|map_caption=Location in [[Aceh]], Northern Sumatra, [[Sumatra]] and [[Indonesia]]|coordinates={{Coord|5|33|13|N|95|19|1.9|E|type:landmark_region:ID|display=inline,title}}|religious_affiliation=[[اسلام]]|location=[[Banda Aceh]], Indonesia|tradition=[[اسلام]] ([[سني اسلام|شافعي]])|architect=جی بروئنز|architecture_type=مسجد|architecture_style=ھندی۔عربی فن تعمیر|groundbreaking=1879ع|year_completed=1881ع|capacity=30,000|interior_area={{convert|1500|m2|abbr=on}}|dome_quantity=7|minaret_quantity=8|website=}} '''بیت الرحمان جامع مسجد''' ( [[Acehnese language|Acehnese]]: ''Meuseujid Raya Baiturrahman'') انڊونيشيا جي ریاست بنڊا آچيہ جي شھر آچيہ جي مرڪز م واقع ھڪ مسجد آھي. بيت الرحمان گرانڊ مسجد آچیني قوم جي مذهب، ثقافت، روح، طاقت ۽ جدوجهد جي علامت آهي. مسجد بنڊا آچیہ جي هڪ تاريخي نشاني آهي جيڪا سال 2004ع هندي سمنڊ جي زلزلي ۽ سونامي کان بچي وئي آهي. ==تاريخ== {{multiple image | align = center | direction = horizontal | total_width = 600 | header = بیت الرحمان جامع مسجد جی اصل عمارت، سال 1870ع کان پھرین۔ | image1 = Idul Adha in Aceh, 1637, sketched by Peter Mundy part 1.jpg | image2 = View of the great mosque of Aceh, sketched about 1650.jpg | image3 = AMH-6875-KB View of Achin.jpg | caption1 = آچیہ م عید الاضحٰی جو جلوس، سال 1637ع۔ مصور: پیٹر موندی | caption2 = آچیہ جی جامع مسجد جو منظر۔ خاکو بنایو: سال 1650ع | caption3 = 18 ھین صدی م آچیہ جو اسکیچ }} [[Image:COLLECTIE TROPENMUSEUM De Baiturrahman moskee in Koetaradja TMnr 60023672.jpg|thumb|left|سال 1935ع کان اگ، بیت الرحمان جامع مسجد جو صرف ھکڑو گنبذ ء ھکڑو مینارو ھو۔]] اصل مسجد رايا (وڏي مسجد) سال 1612ع ۾ سلطان اسڪندر مودا جي دور حڪومت ۾ ٺاهي وئي. ڪن جو چوڻ آهي ته اصل مسجد ان کان به اڳ 1292ع ۾ سلطان علاءُ الدين محمود سیاهه تعمير ڪئي هئي. اصل شاهي مسجد هڪ گهڻ ٽائرن واري ڇت تي مشتمل هئي، جيڪا آچینیز فن تعمير جي هڪ خاص خصوصيت هئي.<ref name="heritage 81">{{cite book |author=Gunawan Tjahjono |title=Indonesian Heritage-Architecture |url=https://archive.org/details/architecture00indo/page/81 |year=1998 |publisher=Archipelago Press |location=Singapore |isbn=981-3018-30-5 |pages=[https://archive.org/details/architecture00indo/page/81 81–82] |url-access=registration }}</ref> ڊچ نوآبادياتي حملي ۾ ان کي ساڙيو ويو، سال 1879ع ۾ هن جو بیھر تعمیر شروع ٿيو ۽ پهريون پٿر ٽينگڪو قاضي ملڪ العادل رکيو، جيڪو ان جو پهريون امام ٿيو. مسجد جو تکمیل سلطان محمد دائود سياه جي دور ۾ 27 ڊسمبر، 1881ع ۾ ٿيو. شروعات ۾، مسجد صرف هڪ گنبد ۽ هڪ مينار ڏيکاري ٿو. وڌيڪ گنبد ۽ مينار سال 1935ع، 1958ع ۽ 1982ع ۾ شامل ڪيا ويا. اڄ، مسجد ۾ ست گنبد ۽ اٺ مينار آهن. مسجد سال 2004ع جي زلزلي ۽ سونامي کان بچي وئي، جيئن ته ڀت جي ٽڪرن کي معمولي نقصان پھتو ۽ زلزلو مکيه دروازي وٽان 35 ميٽر (115 فٽ) ڊگھي مينار کي ٿورو جھڪيو ھو. آفت جي دوران، مسجد بي گهر ماڻهن لاءِ عارضي پناهه گاهه طور ڪم ڪيو ۽ صرف ٻن هفتن کان پوءِ نماز لاءِ ٻيهر کوليو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:انڊونيشيا]] [[زمرو:بنده آچيه]] [[زمرو:انڊونيشيا جون مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] 070ptskw6trnje7gsw2g62623ybknqr 0 82782 382512 338966 2026-06-03T10:45:04Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 382512 wikitext text/x-wiki {{Short description|Capital and largest city of Slovenia}} {{Infobox settlement | name = ليوبليانا | official_name = Ljubljana | settlement_type = گادي وارو شهر | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | perrow = 1/2/2/1 | total_width = 260 | align = center | caption_align = center | image1 = View on Ljubljana from Nebotičnik Tower (38458386985).jpg | caption1 = نيبوچٽسنڪ تان شهر جو نظارو | image2 = Ljubljana Robba fountain (23665322093).jpg | caption2 = ٽائون هال | image3 = LOpéra-Ballet (Ljubljana) (9408363203).jpg | caption3 = اوپيرا هائوس | image4 = Dragon on the Dragon Bridge in Ljubljana-3906673.jpg | caption4 = ڊريگون برج | image5 = Ljubljana (36048969485).jpg | caption5 = يونيورسٽي آف ليوبليانا | image6 = Le Château de Ljubljana et la place du Congrès (9413277819).jpg | caption6 = ڪانگريس اسڪوائر }} | image_flag = Flag of Ljubljana.svg | image_shield = Blason ville si Ljubljana (Slovénie).svg | map_caption = Interactive map of Ljubljana | image_map = {{maplink | frame = yes | plain = yes | frame-align = center | frame-width = 290 | frame-height = 290 | frame-coord = {{coord|qid=Q437}} | zoom = 11 | type = shape | marker = city | stroke-width = 2 | stroke-color = #0096FF | fill = #0096FF | id2 = Q437 | type2 = shape-inverse | stroke-width2 = 2 | stroke-color2 = #5F5F5F | stroke-opacity2 = 0 | fill2 = #000000 | fill-opacity2 = 0 }} | mapsize = 230px | pushpin_map = | pushpin_relief = 1 | coordinates = {{coord|46|03|05|N|14|30|22|E|region:SI_type:city|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|Slovenia}} | subdivision_type1 = ميونسپلٽي | subdivision_name1 = لوبليانا جي شهري ميونسپلٽي | established_title = پهريون ذڪر | established_date = 1112–1125 | established_title1 = شهر جا مراعات | established_date1 = 1220–1243 | established_title2 = رومن ڪيٿولڪ ڊائوسيس | established_date2 = 6 ڊسمبر 1461 | parts_type = Subdivisions | leader_title = ميئر | leader_name = زوران جانڪووِڪ | leader_party = {{nowrap|[[Zoran Janković List]]}} | area_total_km2 = 163.8<ref name="SURS">{{cite web |title=Naselje Ljubljana |url=https://www.stat.si/krajevnaimena/Settlements/Details/2370 |website=Krajevna imena |publisher=Statistični urad Republike Slovenije |access-date=6 August 2024}}</ref> | area_total_sq_mi = 63.2<ref name="SURS"/> | area_metro_km2 = 2334 | elevation_footnotes = <ref name="YB2002">{{cite web |url=http://www.stat.si/letopis/2002/01_02/01-06-02.asp?jezik=en |title=Nadmorska višina naselij, kjer so sedeži občin |language=sl, en |trans-title=Height above sea level of seats of municipalities |year=2002 |publisher=Statistical Office of the Republic of Slovenia |archive-url=https://web.archive.org/web/20130524220943/http://www.stat.si/letopis/2002/01_02/01-06-02.asp?jezik=en |archive-date=24 May 2013 |df=dmy-all }}</ref> | elevation_m = 295 | elevation_ft = 968 | population_total = 288,382 | population_as_of = 2024 | population_footnotes = <ref name="SURS-LJ-LJ">{{cite web |url=https://www.stat.si/krajevnaimena/Settlements/Details/2370 |title=Naselje Ljubljana |publisher=Statistical Office of the Republic of Slovenia |access-date=6 October 2024 |work=Krajevna imena }}</ref> | population_density_km2 = 1712 | population_metro = 537,893<ref>{{cite web |url=http://www.rralur.si/sl/regija/osebna-izkaznica |title=Osebna izkaznica – RRA LUR |work=rralur.si |access-date=14 October 2016 |archive-date=27 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327154601/http://www.rralur.si/sl/regija/osebna-izkaznica |url-status=live }}</ref> | population_demonym = | postal_code_type = Postal codes | postal_code = 1000–1211, 1231, 1260, 1261<ref>[http://www.postnestevilke.com/postne-stevilke-1000-1434.php Zip Codes in Slovenia from 1000 to 1434 (in Slovene)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190414180947/http://www.postnestevilke.com/postne-stevilke-1000-1434.php |date=14 April 2019 }} Acquired on 28 April 2015.</ref> | area_code = 01 (+386 1 if calling from abroad) | website = {{URL|www.ljubljana.si}} | footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site |Official_name=ليوبليانا ۾ جوس پليسنڪ جا ڪم؛ انسان مرڪزي شهري ڊيزائن |child = yes |ID = 1643bis |Year = 2021 |Criteria = Cultural: iv |Area = 19.138 هيڪٽر |Buffer_zone = }} | timezone = [[Central European Time|CET]] | utc_offset = +1 | timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] | utc_offset_DST = +2 | blank_name = [[Vehicle registration plates of Slovenia|Vehicle Registration]] | blank_info = LJ | subdivision_type2 = شماريات وارو علائقو | subdivision_name2 = مرڪزي سلووينيا | leader_name1 = 288,382 | leader_title1 = آبادي (2024) | total_type = ميونسپلٽي }} [[File:Lublana.jpg|thumb|ليوبليانا: رات جي وقت دور کان ديک]] '''ليوبليانا''' (Ljubljana) [[سلووينیا|سلووينيا]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، جيڪو ملڪ جي سڀ کان وڏي دلدل جي اتر ۾, اتر ايڊرياٽڪ سمنڊ ۽ ڊينيوب علائقي جي وچ ۾ واپاري رستي تي واقع آهي ۽ پراگيتاريڪ دور کان آباد آهي. اهو ملڪ جو ثقافتي، تعليمي، معاشي، سياسي ۽ انتظامي مرڪز ۽ ليوبليانا جي شهري ميونسپلٽي جو مرڪز آهي. قديم دور ۾، هڪ رومي شهر جنهن جو نالو ايمونا هو، هن علائقي ۾ بيٺو هو.<ref>{{Cite web|url=http://www.culture.si/en/Emona,_Legacy_of_a_Roman_City|title=Emona, Legacy of a Roman City – Culture of Slovenia|website=www.culture.si|archive-url=https://web.archive.org/web/20190717062836/https://www.culture.si/en/Emona,_Legacy_of_a_Roman_City|archive-date=17 July 2019|access-date=2016-04-13}}</ref> شهر جو پهريون ذڪر 12 صدي جي پهرين اڌ ۾ ڪيو ويو هو. اهو ڪارنيولا جو تاريخي گاديءَ جو هنڌ هو، <ref name="Mehle Mihovec2">{{cite web|url=http://www.gorenjskiglas.si/novice/priloga_moja_gorenjska/index.php?action=clanek&id=18737|title=Kje so naše meje?|last=Mehle Mihovec|first=Barbka|date=19 March 2008|work=Gorenjski glas|language=sl|trans-title=Where are our borders?|archive-url=https://web.archive.org/web/20080531165835/http://www.gorenjskiglas.si/novice/priloga_moja_gorenjska/index.php?action=clanek&id=18737|archive-date=31 May 2008|access-date=7 August 2009}}</ref> جيڪو هبسبرگ بادشاهت جي سلووين آباد حصن مان هڪ هو. <ref name="Portrait201022">{{cite journal|last=Vuk Dirnberk|first=Vojka|author2=Tomaž Valantič|title=Statistični portret Slovenije v EU 2010|trans-title=Statistical Portrait of Slovenia in the EU 2010|url=http://www.stat.si/doc/pub/PortretSlovenijaEU2010.pdf|journal=Statistični Portret Slovenije V Eu ...=Statistical Portrait of Slovenia in the Eu|language=sl, en|publisher=Statistical Office of the Republic of Slovenia|issn=1854-5734|archive-url=https://web.archive.org/web/20111016173725/http://www.stat.si/doc/pub/PortretSlovenijaEU2010.pdf|archive-date=16 October 2011|access-date=2 February 2011|url-status=live}}</ref> اهو وچين دور کان وٺي 1918 ۾ آسٽرو-هنگري سلطنت جي خاتمي تائين هبسبرگ جي حڪمراني هيٺ هو. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ، ليوبليانا سوشلسٽ ريپبلڪ آف سلووينيا جو گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو، جيڪو سوشلسٽ فيڊرل ريپبلڪ آف يوگوسلاويا جو حصو هو. شهر 1991 ۾ سلووينيا جي آزاد ٿيڻ تائين هن حيثيت کي برقرار رکيو ۽ ليوبليانا نئين ٺهيل رياست جو گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو.<ref name="STAT1122">{{cite book|title=Statistični letopis 2011|publisher=Statistical Office of the Republic of Slovenia|year=2011|volume=15|page=108|trans-title=Statistical Yearbook 2011|chapter=Volitve|trans-chapter=Elections|issn=1318-5403|access-date=3 February 2016|chapter-url=http://www.stat.si/letopis/2011/05_11/05-11-11.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20130826065022/http://www.stat.si/letopis/2011/05_11/05-11-11.htm|archive-date=26 August 2013|url-status=live}}</ref> ==نالو== ==تاريخ== == جاگرافي== ==حڪومت== ==شهري منظر ۽ پل== ==ٽرانسپورٽ== ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀال== ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|Ljubljana|voy=Ljubljana}} *[https://www.geopedia.world/#T12_L362_F2473:2_x1617705.725640379_y5790959.566103825_s12_b2345 Ljubljana] on Geopedia *[http://www.ljubljana.si/en/municipality/ City of Ljubljana official site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220116220916/https://www.ljubljana.si/en/municipality/ |date=2022-01-16 }} *[http://www.visitljubljana.com/ Official Ljubljana tourism site] *[http://www.burger.si/Ljubljana/2007/seznam.html Ljubljana: locations with surround photography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250524072404/https://www.burger.si/Ljubljana/2007/seznam.html |date=2025-05-24 }} at Burger.si {{in lang|sl}} *[https://www.google.com/maps/place/Ljubljana/@46.0661174,14.5320991,11z/data=!4m2!3m1!1s0x476531f5969886d1:0x400f81c823fec20?hl=en Ljubljana] on Google Maps {{Authority control}} [[Category:Ljubljana]] [[زمرو:سلووينيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ليوبليانا]] [[زمرو:سلووينيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:سلووينيا جا شهر]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:سلووينيا ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] hi4jp9nhgtr1jnaibsvr83h6ivmpgoz 14 86844 382459 341236 2026-06-03T09:29:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 382459 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪولمبو]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] [[زمرو:سري لنڪا ۾ مسجدون]] 4wgi0p5f7bsdt5o997juguxivyl3emy 0 86863 382487 360510 2026-06-03T10:05:31Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:نيو يارڪ رياست]]; added [[Category:نيويارڪ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382487 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|image=Harlem - Masjid Malcolm Shabazz (48555165891).jpg|caption=مالڪم شهباز مسجد، نيو يارڪ شهر|name=مالڪم شهباز مسجد<br>Masjid Malcolm Shabazz|location=هارليم، [[نيويارڪ]]، [[آمريڪا]]|coordinates={{coord|40.8020|-73.9502|format=dms|type:landmark_region:US-NY}display=inline,title}}|religious_affiliation=[[اسلام]]|website={{URL|http://themasjidmalcolmshabazz.com/}}|architect=Sabbath Brown|architecture_type=[[Mosque]]|dome_quantity=1}}'''مالڪم شهباز مسجد،''' جيڪا اڳ ۾ '''مسجد نمبر 7''' جي نالي سان مشهور هئي، نيويارڪ شهر جي هارلم علائقي ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. اها اڳ ۾ نيشن آف اسلام جي هڪ مسجد هئي، جن ۾ مالڪم ايڪس تقرير ڪندو هو، جيستائين هن 1964ع نيشن آف اسلام کان ڌار ٿيو ۽ [[سني اسلام]] کي اختيار ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:نيويارڪ شهر]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ مسجدون]] [[زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ مسجدون]] a4yke590fx4h7gpq7fdolau0v6dx9qc 382488 382487 2026-06-03T10:05:54Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:مسجدون]]; added [[Category:مسجدون بلحاظ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382488 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|image=Harlem - Masjid Malcolm Shabazz (48555165891).jpg|caption=مالڪم شهباز مسجد، نيو يارڪ شهر|name=مالڪم شهباز مسجد<br>Masjid Malcolm Shabazz|location=هارليم، [[نيويارڪ]]، [[آمريڪا]]|coordinates={{coord|40.8020|-73.9502|format=dms|type:landmark_region:US-NY}display=inline,title}}|religious_affiliation=[[اسلام]]|website={{URL|http://themasjidmalcolmshabazz.com/}}|architect=Sabbath Brown|architecture_type=[[Mosque]]|dome_quantity=1}}'''مالڪم شهباز مسجد،''' جيڪا اڳ ۾ '''مسجد نمبر 7''' جي نالي سان مشهور هئي، نيويارڪ شهر جي هارلم علائقي ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. اها اڳ ۾ نيشن آف اسلام جي هڪ مسجد هئي، جن ۾ مالڪم ايڪس تقرير ڪندو هو، جيستائين هن 1964ع نيشن آف اسلام کان ڌار ٿيو ۽ [[سني اسلام]] کي اختيار ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] [[زمرو:نيويارڪ شهر]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ مسجدون]] [[زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ مسجدون]] 51bj83dbqcus26vkiwkfm9lhlo8c229 382490 382488 2026-06-03T10:07:26Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 382490 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|image=Harlem - Masjid Malcolm Shabazz (48555165891).jpg|caption=مالڪم شهباز مسجد، نيو يارڪ شهر|name=مالڪم شهباز مسجد<br>Masjid Malcolm Shabazz|location=هارليم، [[نيويارڪ]]، [[آمريڪا]]|coordinates={{coord|40.8020|-73.9502|format=dms|type:landmark_region:US-NY}display=inline,title}}|religious_affiliation=[[اسلام]]|website={{URL|http://themasjidmalcolmshabazz.com/}}|architect=Sabbath Brown|architecture_type=[[Mosque]]|dome_quantity=1}}'''مالڪم شهباز مسجد،''' جيڪا اڳ ۾ '''مسجد نمبر 7''' جي نالي سان مشهور هئي، نيويارڪ شهر جي هارلم علائقي ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. اها اڳ ۾ نيشن آف اسلام جي هڪ مسجد هئي، جن ۾ مالڪم ايڪس تقرير ڪندو هو، جيستائين هن 1964ع نيشن آف اسلام کان ڌار ٿيو ۽ [[سني اسلام]] کي اختيار ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نيويارڪ شهر]] [[زمرو:نيويارڪ جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ مسجدون]] [[زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ مسجدون]] c9yyts1my4pzf8wsmjo6zek5n93hpa1 14 87057 382358 342191 2026-06-02T18:16:25Z Ibne maryam 17680 /* */ 382358 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نسلون (حياتيات)]] [[زمرو:پکي]] lax6wgqdevuaevv49gvoe0njufb8bng 0 90266 382446 356222 2026-06-03T09:15:59Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ترڪي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382446 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = آیا صوفيه | native_name = Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi | image = Hagia Sophia Mars 2013.jpg | caption = آیا صوفيه جو ٻاهريون نظارو، استنبول | location = [[استنبول]]، [[ترڪي]] | architecture_type = مسجد، اڳوڻو گرجا گهر ۽ ميوزيم | architecture_style = بازنطيني فنِ تعمير (Byzantine architecture) | structural_system = سرن ۽ ماربل جي چنائي، گنبد | height = 55 ميٽر | completed = 537ع (موجوده عمارت) | architect = آئسيڊور آف ميليٽس، انٿيميس آف ٽرليس }} '''آيا صوفيه''' (Hagia Sophia)، جنهن کي سرڪاري طور تي '''آيا صوفيه جي وڏي مسجد''' چيو ويندو آهي، [[ترڪي]] جي شهر استنبول ۾ هڪ اهم تاريخي، مذهبي ۽ ثقافتي ماڳ آهي. هيءَ عمارت 537ع ۾ هڪ عيسائي ڪيٿڊرل طور مڪمل ٿي، جيڪا 1453ع تائين بازنطيني سلطنت جو مرڪزي گرجا گهر رهي. عثماني سلطنت جي فتح کانپوءِ ان کي مسجد ۾ تبديل ڪيو ويو. 1935ع ۾ کيس ميوزيم بڻايو ويو، پر 2020ع ۾ ٻيهر مسجد طور بحال ڪيو ويو. == تاريخي پسمنظر == آيا صوفيه جي تاريخ کي ٽن وڏن دورن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''بازنطيني دور (360ع – 1453ع):''' شهنشاهه جسٽينين پهرين جي دور ۾ موجوده عمارت مڪمل ٿي. هي 500 سالن تائين دنيا جو سڀ کان وڏو گرجا گهر رهيو. # '''عثماني دور (1453ع – 1931ع):''' سلطان محمد فاتح استنبول فتح ڪرڻ کانپوءِ ان کي مسجد بڻايو ۽ عمارت ۾ مينار شامل ڪيا ويا. # '''جديد دور (1935ع کان هينئر تائين):''' مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ جي دور ۾ کيس ميوزيم بڻايو ويو، جيڪو 2020ع ۾ صدر رجب طيب اردگان جي حڪم تي ٻيهر مسجد بڻيو. == تعميراتي اهميت == آيا صوفيه کي بازنطيني فنِ تعمير جو اعليٰ ترين مثال سمجهيو ويندو آهي. * '''مرڪزي گنبد:''' هن جو گنبد پنهنجي دور جو انجنيئرنگ جو معجزو هو، جنهن ۾ پهريون ڀيرو "پينڊنٽيو" (Pendentive) ٽيڪنڪ استعمال ڪئي وئي ته جيئن گول گنبد کي چورس بنياد تي ٽيڪ ڏئي سگهجي. * '''اندروني بناوت:''' عمارت جي اندرين حصي کي رنگين ماربل، سون جي موزائيڪ (Mosaics) ۽ وڏن خطاطي وارن تختن سان سجايو ويو آهي. * '''اثرات:''' هن جي بناوت بعد ۾ عثماني دور جي مشهور مسجدن جهڙوڪ "سلطان احمد مسجد" (نيلي مسجد) ۽ "سليمانيه مسجد" لاءِ الهام جو ذريعو بڻي. == مذهبي ۽ سياسي اهميت == آيا صوفيه لڳ ڀڳ هڪ هزار سالن تائين مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ جو روحاني مرڪز رهيو. 1054ع ۾ عيسائيت جي ٻن وڏن فرقن (ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس) جي وچ ۾ علحدگي (Great Schism) جو آغاز پڻ هن عمارت مان ٿيو هو. اڄ هي عمارت اسلامي ۽ عيسائي تاريخ جي گڏيل ورثي طور سڃاتي وڃي ٿي. == حوالا == {{reflist}} [[زمرو:استنبول]] [[زمرو:ترڪي جون مسجدون]] [[زمرو:بازنطيني فن تعمير]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ترڪي]] 6uwknpecpduw1t1hzha5jodfvkckrfc 382448 382446 2026-06-03T09:16:32Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ جون مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382448 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = آیا صوفيه | native_name = Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi | image = Hagia Sophia Mars 2013.jpg | caption = آیا صوفيه جو ٻاهريون نظارو، استنبول | location = [[استنبول]]، [[ترڪي]] | architecture_type = مسجد، اڳوڻو گرجا گهر ۽ ميوزيم | architecture_style = بازنطيني فنِ تعمير (Byzantine architecture) | structural_system = سرن ۽ ماربل جي چنائي، گنبد | height = 55 ميٽر | completed = 537ع (موجوده عمارت) | architect = آئسيڊور آف ميليٽس، انٿيميس آف ٽرليس }} '''آيا صوفيه''' (Hagia Sophia)، جنهن کي سرڪاري طور تي '''آيا صوفيه جي وڏي مسجد''' چيو ويندو آهي، [[ترڪي]] جي شهر استنبول ۾ هڪ اهم تاريخي، مذهبي ۽ ثقافتي ماڳ آهي. هيءَ عمارت 537ع ۾ هڪ عيسائي ڪيٿڊرل طور مڪمل ٿي، جيڪا 1453ع تائين بازنطيني سلطنت جو مرڪزي گرجا گهر رهي. عثماني سلطنت جي فتح کانپوءِ ان کي مسجد ۾ تبديل ڪيو ويو. 1935ع ۾ کيس ميوزيم بڻايو ويو، پر 2020ع ۾ ٻيهر مسجد طور بحال ڪيو ويو. == تاريخي پسمنظر == آيا صوفيه جي تاريخ کي ٽن وڏن دورن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''بازنطيني دور (360ع – 1453ع):''' شهنشاهه جسٽينين پهرين جي دور ۾ موجوده عمارت مڪمل ٿي. هي 500 سالن تائين دنيا جو سڀ کان وڏو گرجا گهر رهيو. # '''عثماني دور (1453ع – 1931ع):''' سلطان محمد فاتح استنبول فتح ڪرڻ کانپوءِ ان کي مسجد بڻايو ۽ عمارت ۾ مينار شامل ڪيا ويا. # '''جديد دور (1935ع کان هينئر تائين):''' مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ جي دور ۾ کيس ميوزيم بڻايو ويو، جيڪو 2020ع ۾ صدر رجب طيب اردگان جي حڪم تي ٻيهر مسجد بڻيو. == تعميراتي اهميت == آيا صوفيه کي بازنطيني فنِ تعمير جو اعليٰ ترين مثال سمجهيو ويندو آهي. * '''مرڪزي گنبد:''' هن جو گنبد پنهنجي دور جو انجنيئرنگ جو معجزو هو، جنهن ۾ پهريون ڀيرو "پينڊنٽيو" (Pendentive) ٽيڪنڪ استعمال ڪئي وئي ته جيئن گول گنبد کي چورس بنياد تي ٽيڪ ڏئي سگهجي. * '''اندروني بناوت:''' عمارت جي اندرين حصي کي رنگين ماربل، سون جي موزائيڪ (Mosaics) ۽ وڏن خطاطي وارن تختن سان سجايو ويو آهي. * '''اثرات:''' هن جي بناوت بعد ۾ عثماني دور جي مشهور مسجدن جهڙوڪ "سلطان احمد مسجد" (نيلي مسجد) ۽ "سليمانيه مسجد" لاءِ الهام جو ذريعو بڻي. == مذهبي ۽ سياسي اهميت == آيا صوفيه لڳ ڀڳ هڪ هزار سالن تائين مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ جو روحاني مرڪز رهيو. 1054ع ۾ عيسائيت جي ٻن وڏن فرقن (ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس) جي وچ ۾ علحدگي (Great Schism) جو آغاز پڻ هن عمارت مان ٿيو هو. اڄ هي عمارت اسلامي ۽ عيسائي تاريخ جي گڏيل ورثي طور سڃاتي وڃي ٿي. == حوالا == {{reflist}} [[زمرو:استنبول]] [[زمرو:ترڪي جون مسجدون]] [[زمرو:بازنطيني فن تعمير]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ترڪي]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] pcvi2g22vjyvd7ieltpwbnjblpklzgm 382449 382448 2026-06-03T09:16:56Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382449 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = آیا صوفيه | native_name = Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi | image = Hagia Sophia Mars 2013.jpg | caption = آیا صوفيه جو ٻاهريون نظارو، استنبول | location = [[استنبول]]، [[ترڪي]] | architecture_type = مسجد، اڳوڻو گرجا گهر ۽ ميوزيم | architecture_style = بازنطيني فنِ تعمير (Byzantine architecture) | structural_system = سرن ۽ ماربل جي چنائي، گنبد | height = 55 ميٽر | completed = 537ع (موجوده عمارت) | architect = آئسيڊور آف ميليٽس، انٿيميس آف ٽرليس }} '''آيا صوفيه''' (Hagia Sophia)، جنهن کي سرڪاري طور تي '''آيا صوفيه جي وڏي مسجد''' چيو ويندو آهي، [[ترڪي]] جي شهر استنبول ۾ هڪ اهم تاريخي، مذهبي ۽ ثقافتي ماڳ آهي. هيءَ عمارت 537ع ۾ هڪ عيسائي ڪيٿڊرل طور مڪمل ٿي، جيڪا 1453ع تائين بازنطيني سلطنت جو مرڪزي گرجا گهر رهي. عثماني سلطنت جي فتح کانپوءِ ان کي مسجد ۾ تبديل ڪيو ويو. 1935ع ۾ کيس ميوزيم بڻايو ويو، پر 2020ع ۾ ٻيهر مسجد طور بحال ڪيو ويو. == تاريخي پسمنظر == آيا صوفيه جي تاريخ کي ٽن وڏن دورن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''بازنطيني دور (360ع – 1453ع):''' شهنشاهه جسٽينين پهرين جي دور ۾ موجوده عمارت مڪمل ٿي. هي 500 سالن تائين دنيا جو سڀ کان وڏو گرجا گهر رهيو. # '''عثماني دور (1453ع – 1931ع):''' سلطان محمد فاتح استنبول فتح ڪرڻ کانپوءِ ان کي مسجد بڻايو ۽ عمارت ۾ مينار شامل ڪيا ويا. # '''جديد دور (1935ع کان هينئر تائين):''' مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ جي دور ۾ کيس ميوزيم بڻايو ويو، جيڪو 2020ع ۾ صدر رجب طيب اردگان جي حڪم تي ٻيهر مسجد بڻيو. == تعميراتي اهميت == آيا صوفيه کي بازنطيني فنِ تعمير جو اعليٰ ترين مثال سمجهيو ويندو آهي. * '''مرڪزي گنبد:''' هن جو گنبد پنهنجي دور جو انجنيئرنگ جو معجزو هو، جنهن ۾ پهريون ڀيرو "پينڊنٽيو" (Pendentive) ٽيڪنڪ استعمال ڪئي وئي ته جيئن گول گنبد کي چورس بنياد تي ٽيڪ ڏئي سگهجي. * '''اندروني بناوت:''' عمارت جي اندرين حصي کي رنگين ماربل، سون جي موزائيڪ (Mosaics) ۽ وڏن خطاطي وارن تختن سان سجايو ويو آهي. * '''اثرات:''' هن جي بناوت بعد ۾ عثماني دور جي مشهور مسجدن جهڙوڪ "سلطان احمد مسجد" (نيلي مسجد) ۽ "سليمانيه مسجد" لاءِ الهام جو ذريعو بڻي. == مذهبي ۽ سياسي اهميت == آيا صوفيه لڳ ڀڳ هڪ هزار سالن تائين مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ جو روحاني مرڪز رهيو. 1054ع ۾ عيسائيت جي ٻن وڏن فرقن (ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس) جي وچ ۾ علحدگي (Great Schism) جو آغاز پڻ هن عمارت مان ٿيو هو. اڄ هي عمارت اسلامي ۽ عيسائي تاريخ جي گڏيل ورثي طور سڃاتي وڃي ٿي. == حوالا == {{reflist}} [[زمرو:استنبول]] [[زمرو:ترڪي جون مسجدون]] [[زمرو:بازنطيني فن تعمير]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ترڪي]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] bs6prki5ok5z3ok7dfyxgwq28ot2otc 382450 382449 2026-06-03T09:18:05Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ترڪي ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382450 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = آیا صوفيه | native_name = Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi | image = Hagia Sophia Mars 2013.jpg | caption = آیا صوفيه جو ٻاهريون نظارو، استنبول | location = [[استنبول]]، [[ترڪي]] | architecture_type = مسجد، اڳوڻو گرجا گهر ۽ ميوزيم | architecture_style = بازنطيني فنِ تعمير (Byzantine architecture) | structural_system = سرن ۽ ماربل جي چنائي، گنبد | height = 55 ميٽر | completed = 537ع (موجوده عمارت) | architect = آئسيڊور آف ميليٽس، انٿيميس آف ٽرليس }} '''آيا صوفيه''' (Hagia Sophia)، جنهن کي سرڪاري طور تي '''آيا صوفيه جي وڏي مسجد''' چيو ويندو آهي، [[ترڪي]] جي شهر استنبول ۾ هڪ اهم تاريخي، مذهبي ۽ ثقافتي ماڳ آهي. هيءَ عمارت 537ع ۾ هڪ عيسائي ڪيٿڊرل طور مڪمل ٿي، جيڪا 1453ع تائين بازنطيني سلطنت جو مرڪزي گرجا گهر رهي. عثماني سلطنت جي فتح کانپوءِ ان کي مسجد ۾ تبديل ڪيو ويو. 1935ع ۾ کيس ميوزيم بڻايو ويو، پر 2020ع ۾ ٻيهر مسجد طور بحال ڪيو ويو. == تاريخي پسمنظر == آيا صوفيه جي تاريخ کي ٽن وڏن دورن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''بازنطيني دور (360ع – 1453ع):''' شهنشاهه جسٽينين پهرين جي دور ۾ موجوده عمارت مڪمل ٿي. هي 500 سالن تائين دنيا جو سڀ کان وڏو گرجا گهر رهيو. # '''عثماني دور (1453ع – 1931ع):''' سلطان محمد فاتح استنبول فتح ڪرڻ کانپوءِ ان کي مسجد بڻايو ۽ عمارت ۾ مينار شامل ڪيا ويا. # '''جديد دور (1935ع کان هينئر تائين):''' مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ جي دور ۾ کيس ميوزيم بڻايو ويو، جيڪو 2020ع ۾ صدر رجب طيب اردگان جي حڪم تي ٻيهر مسجد بڻيو. == تعميراتي اهميت == آيا صوفيه کي بازنطيني فنِ تعمير جو اعليٰ ترين مثال سمجهيو ويندو آهي. * '''مرڪزي گنبد:''' هن جو گنبد پنهنجي دور جو انجنيئرنگ جو معجزو هو، جنهن ۾ پهريون ڀيرو "پينڊنٽيو" (Pendentive) ٽيڪنڪ استعمال ڪئي وئي ته جيئن گول گنبد کي چورس بنياد تي ٽيڪ ڏئي سگهجي. * '''اندروني بناوت:''' عمارت جي اندرين حصي کي رنگين ماربل، سون جي موزائيڪ (Mosaics) ۽ وڏن خطاطي وارن تختن سان سجايو ويو آهي. * '''اثرات:''' هن جي بناوت بعد ۾ عثماني دور جي مشهور مسجدن جهڙوڪ "سلطان احمد مسجد" (نيلي مسجد) ۽ "سليمانيه مسجد" لاءِ الهام جو ذريعو بڻي. == مذهبي ۽ سياسي اهميت == آيا صوفيه لڳ ڀڳ هڪ هزار سالن تائين مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ جو روحاني مرڪز رهيو. 1054ع ۾ عيسائيت جي ٻن وڏن فرقن (ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس) جي وچ ۾ علحدگي (Great Schism) جو آغاز پڻ هن عمارت مان ٿيو هو. اڄ هي عمارت اسلامي ۽ عيسائي تاريخ جي گڏيل ورثي طور سڃاتي وڃي ٿي. == حوالا == {{reflist}} [[زمرو:استنبول]] [[زمرو:ترڪي جون مسجدون]] [[زمرو:بازنطيني فن تعمير]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:ترڪي]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ترڪي ۾ شهر]] n33m3ujed2rqh9d91kx7c4k2xhgh1ps 382451 382450 2026-06-03T09:21:26Z Ibne maryam 17680 382451 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious building | name = آیا صوفيه | native_name = Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi | image = Hagia Sophia Mars 2013.jpg | caption = آیا صوفيه جو ٻاهريون نظارو، استنبول | location = [[استنبول]]، [[ترڪي]] | architecture_type = مسجد، اڳوڻو گرجا گهر ۽ ميوزيم | architecture_style = بازنطيني فنِ تعمير (Byzantine architecture) | structural_system = سرن ۽ ماربل جي چنائي، گنبد | height = 55 ميٽر | completed = 537ع (موجوده عمارت) | architect = آئسيڊور آف ميليٽس، انٿيميس آف ٽرليس }} '''آيا صوفيه''' (Hagia Sophia)، جنهن کي سرڪاري طور تي '''آيا صوفيه جي وڏي مسجد''' چيو ويندو آهي، [[ترڪي]] جي شهر استنبول ۾ هڪ اهم تاريخي، مذهبي ۽ ثقافتي ماڳ آهي. هيءَ عمارت 537ع ۾ هڪ عيسائي ڪيٿڊرل طور مڪمل ٿي، جيڪا 1453ع تائين بازنطيني سلطنت جو مرڪزي گرجا گهر رهي. عثماني سلطنت جي فتح کانپوءِ ان کي مسجد ۾ تبديل ڪيو ويو. 1935ع ۾ کيس ميوزيم بڻايو ويو، پر 2020ع ۾ ٻيهر مسجد طور بحال ڪيو ويو. == تاريخي پسمنظر == آيا صوفيه جي تاريخ کي ٽن وڏن دورن ۾ ورهايو وڃي ٿو: # '''بازنطيني دور (360ع – 1453ع):''' شهنشاهه جسٽينين پهرين جي دور ۾ موجوده عمارت مڪمل ٿي. هي 500 سالن تائين دنيا جو سڀ کان وڏو گرجا گهر رهيو. # '''عثماني دور (1453ع – 1931ع):''' سلطان محمد فاتح استنبول فتح ڪرڻ کانپوءِ ان کي مسجد بڻايو ۽ عمارت ۾ مينار شامل ڪيا ويا. # '''جديد دور (1935ع کان هينئر تائين):''' مصطفيٰ ڪمال اتاترڪ جي دور ۾ کيس ميوزيم بڻايو ويو، جيڪو 2020ع ۾ صدر رجب طيب اردگان جي حڪم تي ٻيهر مسجد بڻيو. == تعميراتي اهميت == آيا صوفيه کي بازنطيني فنِ تعمير جو اعليٰ ترين مثال سمجهيو ويندو آهي. * '''مرڪزي گنبد:''' هن جو گنبد پنهنجي دور جو انجنيئرنگ جو معجزو هو، جنهن ۾ پهريون ڀيرو "پينڊنٽيو" (Pendentive) ٽيڪنڪ استعمال ڪئي وئي ته جيئن گول گنبد کي چورس بنياد تي ٽيڪ ڏئي سگهجي. * '''اندروني بناوت:''' عمارت جي اندرين حصي کي رنگين ماربل، سون جي موزائيڪ (Mosaics) ۽ وڏن خطاطي وارن تختن سان سجايو ويو آهي. * '''اثرات:''' هن جي بناوت بعد ۾ عثماني دور جي مشهور مسجدن جهڙوڪ "سلطان احمد مسجد" (نيلي مسجد) ۽ "سليمانيه مسجد" لاءِ الهام جو ذريعو بڻي. == مذهبي ۽ سياسي اهميت == آيا صوفيه لڳ ڀڳ هڪ هزار سالن تائين مشرقي آرٿوڊوڪس چرچ جو روحاني مرڪز رهيو. 1054ع ۾ عيسائيت جي ٻن وڏن فرقن (ڪيٿولڪ ۽ آرٿوڊوڪس) جي وچ ۾ علحدگي (Great Schism) جو آغاز پڻ هن عمارت مان ٿيو هو. اڄ هي عمارت اسلامي ۽ عيسائي تاريخ جي گڏيل ورثي طور سڃاتي وڃي ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ترڪي]] [[زمرو:استنبول]] [[زمرو:تاريخي ماڳ]] [[زمرو:بازنطيني فن تعمير]] [[زمرو:ترڪي جون مسجدون]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:استنبول جون مسجدون]] 41jjcm8wsc5ry10jbfrxuwy0t2so4yl 0 90594 382394 357336 2026-06-02T20:35:22Z Ibne maryam 17680 382394 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = رائيپور | official_name = | settlement_type = [[ميٽروپولس]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = | perrow = 1/1/2/2/2/2/1 | image1 = | caption1 = جواهر بازار (گول بازار) | image3 = | caption3 = [[رائيپور بين الریاستي بس ٽرمينل|آءِ ايس بي ٽي ڀاٽاڳاؤں]] | image4 = Swami vivekananda Airport terminal Raipur. Night view.jpg | caption4 = [[سوامي وويڪانند هوائي اڏو]] | image5 = Raipur Railway Station Entrance.jpg | caption5 = [[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن|رائيپور جنڪشن]] | image6 = | caption6 = [[خرون ندي|مهاديَو گهاٽ]] | image7 = | caption7 = [[وويڪانند سروور، رائيپور|وويڪانند سروور]] | image8 = | caption8 = [[مھا مايا مندر، رائيپور|مھا مايا مندر]] | image9 = Lockdown in Raipur due to Covid-19 Pandemic.png | caption9 = [[تيلي بنڌا ڍنڍ|مرين ڊرائيو، تيلي بنڌا]] | image10 = | caption10 = [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، رائيپور]] }} | blank_emblem_type = [[مهر (نشان)|مهر]] | image_blank_emblem = | image_map ={{Maplink |frame=yes |zoom=12 |type=point |id=Q6730 }} | map_caption = | pushpin_map = India Chhattisgarh#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = ڇتيس ڳڙھ ۾ رائيپور | coordinates = {{coord|21|14|40|N|81|37|50|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[ڀارت جا ضلعا|ضلعي]] | subdivision_name1 = [[ڇتيس ڳڙھ]] | subdivision_name2 = [[رائيپور ضلعو|رائيپور]] | established_title = <!-- قائم ٿيو --> | established_date = | named_for = [[رتنپورا جا ڪلاچوري|برهما ديو رائي]] | founder = [[رتنپورا جا ڪلاچوري|برهما ديو رائي]] | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = [[رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن]] (آر ايم سي) رائيپور ڊولپمينٽ اٿارٽي (آر ڊي اي) [[نيو رائيپور ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (اين آر ڊي اي) | leader_title = [[رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن|ميئر]] | leader_name = [[مينال چوبي]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | leader_title1 = [[ضلعي ڪليڪٽر|ضلعي مجسٽريٽ ۽ ايڊمنسٽريٽر]] | leader_name1 = ڊاڪٽر گوروَ ڪُمار سنگھ (آءِ اي ايس) | leader_title2 = [[سپرنٽنڊنٽ آف پوليس]] | leader_name2 = پرشانت اگروال (آءِ پي ايس) | leader_title3 = [[پارليامينٽ جو ميمبر]] | leader_name3 = [[برجموهن اگروال]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | leader_title4 = [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر]] | leader_name4 = {{Collapsible list|[[پورندر مشرا]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] ([[رائيپور سٽي اتر اسيمبلي تڪ|رائيپور اتر]])<br/>[[سنيل ڪمار سوني]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] ([[رائيپور سٽي ڏکڻ اسيمبلي تڪ|رائيپور ڏکڻ]])<br/>[[راجيش منات]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]<br/>([[رائيپور سٽي اولهه اسيمبلي تڪ|رائيپور اولهه]])<br/>[[موتي لال ساهو]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]<br/>([[رائيپور سٽي ڳوٺاڻو اسيمبلي تڪ|رائيپور ڳوٺاڻو]])<br/>[[انج شرما (اداڪار)|انُج شرما]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]<br/>([[ڌرسيوا اسيمبلي تڪ|ڌرسيوَا]]) }} | unit_pref = ميٽرڪ | area_footnotes = <ref name='Raipur City'>{{cite web|title=Raipur City|url=http://www.itestweb.in/ch78/raipur|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129153409/http://www.itestweb.in/ch78/raipur|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = 503.67 | elevation_footnotes = | elevation_m = 298.15 | population_total = 1,010,087 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name=population>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=7 May 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_est = 1,475,000<ref>{{Cite web |title=Raipur City Population 2025 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population |url=https://www.census2011.co.in/census/city/280-raipur.html |access-date=2025-02-28 |website=www.census2011.co.in}}</ref> | pop_est_as_of = 2025 | population_metro = 1641000 (2025 اندازو)<br/>1122555 (2011) | population_metro_footnotes = <ref name="UA">{{cite web|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|website=censusindia|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017153124/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=17 October 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> | population_rank = ڀارت: [[ڀارت جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|45هون]]<br /> [[ڇتيس ڳڙھ جي شهرن جي فهرست|ڇتيس ڳڙھ: 1هون]] | population_blank1_title = ميٽرو درجو | population_blank1 = [[ڀارت ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا شهري گڏيل علائقا|44هون]] | population_demonym = رائيپوريَن، رائيپوريا | timezone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پي آءِ اين]] | postal_code = 492001-22, 493111-211 (رائيپور)<ref>[https://indiapincodes.net/Chhattisgarh/Raipur/ Raipur]</ref> | registration_plate = CG-04 | area_code = 0771 | area_code_type = ٽيليفون ڪوڊ | unemployment_rate = | blank_name_sec1 = [[UN/LOCODE]] | blank_info_sec1 = IN RPR | website = {{URL|https://raipur.gov.in}} | footnotes = | blank_name = [[ڪوپن آبھوا درجابندي|آبهوا]] | blank_info = [[اڀرندي اڀرندڙ ساوانا آبهوا|Aw]] | blank_name_sec2 = [[هوائي اڏو]] | blank_info_sec2 = [[سوامي وويڪانند هوائي اڏو]] (RPR) | blank1_name_sec2 = [[ريلوي اسٽيشن]] | blank1_info_sec2 = [[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن|رائيپور جنڪشن]] (R) | blank2_name_sec2 = [[بس اسٽينڊ]] | blank2_info_sec2 = [[رائيپور بين الریاستي بس ٽرمينل|آءِ ايس بي ٽي ڀاٽاڳاؤں]] | blank3_name_sec2 = [[تيز آمدورفت وارو نظام]] | blank3_info_sec2 = [[رائيپور ۽ نَيا رائيپور بس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم|رائيپور بي آر ٽي ايس]] }} '''رائيپور''' ({{Indic Transl|hi|rāypura|ɾaːɪpʊɾᵊ|Raipur.ogg}}) [[ڇتيس ڳڙھ]] رياست جو گاديءَ جو شهر آهي۔ رائيپور [[رائيپور ضلعو]] ۽ رائيپور ڊويزن جو به انتظامي صدر مقام آهي، ۽ رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي۔ [[ڇتيس ڳڙھ]] رياست 1 نومبر 2000 تي ٺهڻ کان اڳ رائيپور [[مڌيه پرديش]] جو حصو هو۔<ref name="IT_2018-07-08">{{cite web |url= https://www.indiatoday.in/magazine/state-of-the-states/story/20180716-credible-chhattisgarh-1277912-2018-07-08 |title= Credible Chhattisgarh |author= Ajit Kumar Jha |date= 8 July 2018 |language= en |via= INDIATODAY.IN |department= State of the States |publisher= India Today |access-date= 8 January 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180714100502/https://www.indiatoday.in/magazine/state-of-the-states/story/20180716-credible-chhattisgarh-1277912-2018-07-08 |archive-date= 14 July 2018 |url-status= live }}</ref> اهو علائقي ۾ واپار ۽ ڪاروبار لاءِ هڪ وڏو مرڪز آهي۔ هتي صنعتن ۾ تيز رفتاري سان واڌ ٿي آهي ۽ اهو [[مرڪزي ڀارت]] ۾ هڪ وڏو ڪاروباري مرڪز بڻجي چڪو آهي۔ سواڇ سرويڪشن 2021 موجب رائيپور کي [[ڀارت جا سڀ کان صاف شهرن جي فهرست|ڀارت جو 6هون سڀ کان صاف شهر]] قرار ڏنو ويو۔<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/indore-awarded-cleanest-city-in-annual-survey-varanasi-tops-ganga-town-category-top-10-list-101637390051543.html |title=Swachh Survekshan 2021: Here are top 10 cleanest cities in annual govt survey |date= 20 November 2021 |access-date= 6 May 2022}}</ref> (سواڇ سرويڪشن ايوارڊز-2023 ۾، ‘بهترين ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ رياستن’ واري زمري ۾ [[ڇتيسڳڙھ]] کي ٽيون درجو مليو).<ref>{{Cite web |title=Swachh Survekshan Awards 2023 conferred |url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1995159 |access-date= |website=pib.gov.in}}</ref> [[گهر ۽ شهري معاملن واري وزارت]] جي ٻن اشاريَن موجب رائيپور کي 2022 جي ايز آف لِونگ انڊيڪس ۾ ۽ 2020 جي ميونسپل پرفارمنس انڊيڪس ۾، ٻنهي ۾ 7هون درجو ڏنو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Raipur among best cities on Ease of Living Index in Central India |url=https://www.thehitavada.com/Encyc/2022/9/8/Raipur-among-best-cities-on-Ease-of-Living-Index-in-Central-India.html |access-date= |website=www.thehitavada.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pioneer|first=The|title=Raipur, Bilaspur excel in Municipal Performance Index|url=https://www.dailypioneer.com/2021/state-editions/raipur--bilaspur-excel-in-municipal-performance-index.html|access-date=2021-05-24|website=The Pioneer|language=en}}</ref> اهو ملڪ ۾ اسٽيل ۽ لوهه جي وڏن پيدا ڪندڙن شھرن مان آهي۔ شهر ۾ لڳ ڀڳ 200 اسٽيل رولنگ ملون، 195 اسپنج آئرن پلانٽ، گهٽ ۾ گهٽ 6 اسٽيل پلانٽ، 60 پلاءِ ووڊ ڪارخانا، 35 فيرو-الاءِ پلانٽ، ۽ 500 زرعي صنعتون موجود آهن۔ ان کانسواءِ، رائيپور ۾ 800 کان وڌيڪ چانور ملنگ پلانٽ پڻ آهن۔<ref name=":6">{{Cite web |title=Business and Economy of Raipur, Industries in Raipur |url=https://www.raipuronline.in/city-guide/business-and-economy-of-raipur |access-date=2022-04-08 |website=www.raipuronline.in}}</ref> == تاريخ == رائيپور ضلعو، جيئن [[ڇتيس ڳڙھ]] جي ميدانن جو باقي حصو، اڳي “دڪشِڻا ڪوسلا” جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ ان کي [[موريه سلطنت]] جي ماتحت سمجهيو ويندو هو۔{{cn|date=September 2024}} رائيپور ڀرسان آرنگ ۾، 6هين صدي عيسويءَ جي هڪ گپتا لکت علائقي تي گپتا بالادستي ڏيکاري ٿي۔{{cn|date=September 2024}} 7هين صدي عيسويءَ ۾ علائقو جديد مهاراشٽر جي ڀانڊڪ ۾ هڪ بودڌ بادشاهي جي هٿ هيٺ هو، ۽ ان جو ذڪر [[شيوانزانگ]] پڻ ڪيو۔{{cn|date=September 2024}} هن خاندان جي هڪ شاخ پوءِ موجوده مهاسمند ضلعي جي سِرپور ڏانهن لڏي وئي ۽ پوءِ دڪشِڻا ڪوسلا جي سڄي علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪيو۔{{cn|date=September 2024}} هن بادشاهيءَ جي خوشحالي تِيوارديوا جي دور ۾ پنهنجي اوج تي پهتي۔ سندس پٽ سِرپور جي لڳ ڀڳ سڀني مندرن تي لکتون ڪرايون۔{{cn|date=September 2024}} پوءِ کين شارڀاپوريه خاندان اقتدار مان هٽايو، جن [[ڇتيس ڳڙھ]] جي باقي حصي تي ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ ڪيترن صدين تائين حڪومت ڪئي۔{{cn|date=September 2024}} 9هين صديءَ جي شروعات تائين ڪلاچورين علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو۔ [[رتنپورا جا ڪلاچوري]] 13هين صديءَ تائين رتنپور تي حڪمران رهيا۔ 14هين صديءَ تائين رائيپور شاخ جا ڪلاچوري طاقتور بڻيا۔ رائيپور شاخ جي هڪ بادشاهه دشمن جي 18 ڳڙهن (قلعن) تي فتح حاصل ڪئي—جنهن مان [[ڇتيس ڳڙھ]] جي نالي (36 قلعا) بابت هڪ تشريح به ڏني ويندي آهي۔ 18هين صديءَ تائين ڪلاچوري [[ڇتيس ڳڙھ]] جي پوري علائقي جا بالادست بڻجي چڪا هئا۔{{cn|date=September 2024}} == آبادي == {{See also|ڇتيسڳڙھ جا شھر}} <!-- ضلعي لاءِ الڳ مضمون موجود آھي، تنھنڪري انگ اکر صرف ميونسپل ڪارپوريشن جا ھجن --> {{Historical population | source = <ref name="censusindia1">{{cite web |url=http://www.populstat.info/Asia/indiat.htm |title=Historical Census of India |access-date=29 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217053707/http://www.populstat.info/Asia/indiat.htm|archive-date=17 February 2013 |url-status=dead}}</ref> | 1901 | 32114 | 1911 | 35335 | 1921 | 38341 | 1931 | 45390 | 1941 | 63465 | 1951 | 89804 | 1961 | 139792 | 1971 | 205986 | 1981 | 338245 | 1991 | 452301 | 2001 | 707469 | 2011 | 1010433 }} {{As of|2011|alt=2011 جي مطابق}} [[2011 جي ڀارتي مردم شماري|2011 مردم شماري]] مطابق، رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 1,010,433 ھئي، جنھن مان 519,286 مرد ۽ 490,801 عورتون ھيون — يعني 945 عورتون في 1000 مرد، جيڪو قومي اوسط 940 کان وڌيڪ آھي۔<ref>{{cite web|title=Sex Ratio|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=2 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140922103426/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html|archive-date=22 September 2014|url-status=live}}</ref> 0–6 سالن جي عمر وارن ٻارن جو انگ 124,471 ھو، جنھن مان 64,522 ڇوڪرا ۽ 59,949 ڇوڪريون ھيون — يعني 929 ڇوڪريون في 1000 ڇوڪرا۔ ڪُل پڙھيل لکيل ماڻھو 769,593 ھئا (420,155 مرد، 349,438 عورتون)۔ مؤثر خواندگي جي شرح 86.90٪ ھئي؛ مردن جي 92.39٪ ۽ عورتن جي 81.10٪، جيڪا قومي اوسط 73.00٪ کان گھڻي آھي۔<ref name=population /><ref>{{cite web|title=Chapter–3 (Literates and Literacy rate)|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/India/Chapter-3.pdf|publisher=Registrar General and Census Commissioner of India|access-date=2 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113231419/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/India/Chapter-3.pdf|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}</ref> شهري گڏيل آبادي (Urban Agglomeration) 1,122,555 ھئي، جنھن مان 578,339 مرد ۽ 544,216 عورتون ھيون — يعني 941 عورتون في 1000 مرد۔ 0–6 سالن جي ٻارن جو انگ 142,826 ھو۔ ڪُل پڙھيل لکيل ماڻھو 846,952 ھئا ۽ مؤثر خواندگي جي شرح 86.45٪ ھئي۔ == جاگرافي ۽ آبهوا == {{climate chart |Raipur |13.3|27.5|6.7 |16.5|31.1|12.3 |20.8|35.5|24.6 |25.3|39.6|15.7 |28.3|42.0|18.8 |26.5|37.4|189.8 |24.0|30.8|381.0 |23.9|30.2|344.7 |23.9|31.3|230.2 |21.5|31.6|53.9 |16.5|29.6|7.4 |13.2|27.3|3.7 |source=[http://www.imd.gov.in/section/climate/raipur1.htm IMD] |float=left |clear=left }} === جاگرافي === رائيپور ھندستان جي وڏي ميداني علائقي جي مرڪز جي ويجھو واقع آھي، جنھن کي ڪڏهن ڪڏهن "ڀارت جو چانورن جو پيالو" چيو ويندو آھي، جتي سوين قسمن جا [[چانور]] پوکيا وڃن ٿا۔<ref>{{cite web |url=http://www.walkincg.com/Chhattisgarh/ChhattisgarhState.aspx |title=Chhattisgarh Details, Chhattisgarh Online, Chhattisgarh Information, Chhattisgarh State |publisher=Walkincg.com |access-date=2012-10-04 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304012724/http://www.walkincg.com/Chhattisgarh/ChhattisgarhState.aspx |archive-date=4 March 2013}}</ref> [[مھاندي ندي]] رائيپور شھر جي اوڀر طرف وهي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف گھاٽا ٻيلا موجود آھن۔ اتر-اولهه طرف [[ميڪل جبل]] واقع آھن؛ اتر ۾ زمين مٿي چڙھي [[ڇوٽا ناگپور پليٽو]] سان ملي ٿي، جيڪو اتر-اوڀر طرف [[جھارکنڊ]] رياست تائين پکڙيل آھي۔ رائيپور جي ڏکڻ ۾ [[ڊيڪن پليٽو]] واقع آھي۔{{citation needed|date=January 2022}} === آبهوا === رائيپور ۾ [[گرم ۽ خشڪ اڀرندي آبهوا]] موجود آھي، ۽ سڄي سال گرمي پد معتدل رھي ٿو، سواءِ مارچ کان جون تائين، جڏھن گرمي تمام تيز ٿي سگھي ٿي۔ اپريل–مئي ۾ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|48|°C}} کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو۔ اونهاري جي انهن مهينن دوران گرم ۽ خشڪ ھوائون پڻ ھلنديون آھن۔ شھر کي لڳ ڀڳ {{convert|1300|mm}} برسات ملي ٿي، جيڪا گھڻو ڪري [[مون سون]] جي موسم دوران، يعني جون جي وچ کان آڪٽوبر جي شروعات تائين پوي ٿي۔ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رھي ٿو ۽ عام طور تي معتدل ھوندو آھي، جيتوڻيڪ گھٽ گرمي پد {{convert|5|°C}} تائين ڪري سگھي ٿو، جيڪو موسم کي ٿڌو بڻائي ٿو۔<ref>{{Cite web |title=Geography & Climate |url=https://nagarnigamraipur.nic.in/en/geography-climate|access-date=2024-04-12}}</ref> {{Weather box | location = Raipur (1991–2020, extremes 1901–present) | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 36.5 | Feb record high C = 38.0 | Mar record high C = 43.3 | Apr record high C = 46.1 | May record high C = 47.9 | Jun record high C = 47.2 | Jul record high C = 41.2 | Aug record high C = 37.5 | Sep record high C = 37.2 | Oct record high C = 37.9 | Nov record high C = 35.6 | Dec record high C = 34.1 | year record high C = 47.9 | Jan high C = 28.0 | Feb high C = 31.1 | Mar high C = 35.2 | Apr high C = 39.5 | May high C = 41.8 | Jun high C = 37.1 | Jul high C = 31.3 | Aug high C = 30.4 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 31.9 | Nov high C = 30.4 | Dec high C = 28.5 | year high C = 33.0 | Jan mean C = 20.8 | Feb mean C = 23.8 | Mar mean C = 26.5 | Apr mean C = 32.1 | May mean C = 35.1 | Jun mean C = 32.0 | Jul mean C = 27.8 | Aug mean C = 27.2 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 26.9 | Nov mean C = 23.7 | Dec mean C = 21.0 | Jan low C = 13.9 | Feb low C = 16.9 | Mar low C = 20.9 | Apr low C = 24.8 | May low C = 27.8 | Jun low C = 26.7 | Jul low C = 24.6 | Aug low C = 24.5 | Sep low C = 24.4 | Oct low C = 22.0 | Nov low C = 17.4 | Dec low C = 13.8 | Jan record low C = 5.0 | Feb record low C = 5.0 | Mar record low C = 8.3 | Apr record low C = 15.0 | May record low C = 14.4 | Jun record low C = 16.1 | Jul record low C = 17.1 | Aug record low C = 20.0 | Sep record low C = 18.3 | Oct record low C = 13.9 | Nov record low C = 8.3 | Dec record low C = 3.9 | rain colour = green | Jan rain mm = 14.4 | Feb rain mm = 16.3 | Mar rain mm = 13.2 | Apr rain mm = 15.7 | May rain mm = 23.8 | Jun rain mm = 197.8 | Jul rain mm = 377.4 | Aug rain mm = 334.2 | Sep rain mm = 235.5 | Oct rain mm = 46.9 | Nov rain mm = 8.2 | Dec rain mm = 6.9 | year rain mm = 1290.3 | Jan rain days = 1.2 | Feb rain days = 1.2 | Mar rain days = 1.5 | Apr rain days = 1.7 | May rain days = 1.9 | Jun rain days = 9.1 | Jul rain days = 14.4 | Aug rain days = 14.4 | Sep rain days = 9.6 | Oct rain days = 2.8 | Nov rain days = 0.5 | Dec rain days = 0.3 | year rain days = 58.6 |time day = 17:30 [[ڀارتي معياري وقت]] | Jan humidity = 43 | Feb humidity = 35 | Mar humidity = 29 | Apr humidity = 24 | May humidity = 26 | Jun humidity = 52 | Jul humidity = 76 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 74 | Oct humidity = 62 | Nov humidity = 53 | Dec humidity = 47 |year humidity = 50 |source 1 = [[ڀارتي موسميات کاتو]] }} رائيپور کي 2024 جي "سواڇ وائيُ سرويڪشن" جي نتيجن مطابق، ھندستان ۾ قومي سطح تي صاف هوا وارن شھرن ۾ اٺين نمبر تي رکيو ويو (ڪيٽيگري I: 10 لک کان وڌيڪ آبادي وارا شھر)۔<ref>{{Cite web |date=7 September 2024 |title=Swachh Vayu Sarvekshan 2024 |url=https://prana.cpcb.gov.in/ncapServices/robust/fetchFilesFromDrive/Swachh_Vayu_Survekshan_2024_Result.pdf |website=Central Pollution Control Board|access-date=19 September 2024}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظام === {{اصل مضمون|رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن}} رائيپور شهر ۾ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن موجود آهي۔ ان کي برطانوي دور ۾ 17 مئي 1867ع تي قائم ڪيو ويو، جنهن جو ابتدائي نالو رائيپور ميونسپل ڪاميٽي هو۔<ref name=":5">{{Cite web|last=Yumpu.com|title=RAIPUR MUNICIPAL CORPORATION - Nagar Nigam Raipur|url=https://www.yumpu.com/en/document/read/7702767/raipur-municipal-corporation-nagar-nigam-raipur|access-date=2020-11-09|website=yumpu.com|language=en}}</ref> سن 1973ع ۾ ان کي رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن جو درجو ڏنو ويو۔<ref name=":5"/> ميونسپل ڪارپوريشن جو علائقو 503.67&nbsp;ڪلوميٽر مربع (194.47 اسڪوائر ميل) آهي۔<ref name='Raipur City'/><ref name=":0">{{Cite web|last=Raipur MC|title=Raipur MC|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=1012|access-date=9 November 2020|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230012443/https://nagarnigamraipur.nic.in//rmcwebsite.aspx?pageid=1012|url-status=dead}}</ref> رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن، 1961ع جي ڇتيسڳڙھ ميونسپلٽي ايڪٽ جي هدايتن موجب هلي ٿي۔<ref name=":0" /> 2011ع جي مردم شماري مطابق، رائيپور–درگ–ڀلائي شهري گڏيل آبادي 3,186,632 هئي۔ ڇتيسڳڙھ جي اولهه-مرڪزي علائقي جا ٽي شهري مرڪز ــ رائيپور، ڀلائي ۽ درگ ــ گڏجي رائيپور–ڀلائي–درگ ٽرائي سٽي ميٽرو علائقو ٺاهين ٿا۔ ميونسپل ڪارپوريشن جا اهم ڪم صحت مرڪزن، تعليمي ادارن ۽ اسڪولن جي تعمير، ۽ رهائشي عمارتن جي وقت بوقت سار سنڀال آهن۔<ref name=":1">{{Cite web|title=Raipur MC Website|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/}}</ref> بنيادي شهري ڍانچي، فلائي اوور ۽ روڊن جي تعمير کان علاوه، اها تفريحي مرڪزن جهڙوڪ ميوزيم، ڪميونٽي هال ۽ پارڪن جي ترقي به ڪري ٿي۔<ref name=":1" /> انتظامي ڪاميٽي ۾ ميونسپل ڪمشنر، ڊپٽي ڪمشنر، شهر جا صحت آفيسر، ايگزيڪيوٽو انجنيئر، زونل ڪمشنر ۽ ٻيا عملدار شامل آهن۔<ref name=":2">{{Cite web|title=Raipur Nagar Nigam|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=1011|access-date=9 November 2020|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230012330/https://nagarnigamraipur.nic.in//rmcwebsite.aspx?pageid=1011|url-status=dead}}</ref> رائيپور جو ميونسپل ڪمشنر وشو ديپ (آءِ اي ايس) آهي۔<ref>{{Cite web|title=Raipur Mun C|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=22|access-date=9 November 2020|archive-date=29 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129060730/http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=22|url-status=dead}}</ref> موجوده ميئر [[مينل چوبے]] آهي، جيڪا [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] سان لاڳاپيل آهي۔ ميئر ڪائونسل جي اڳواڻ طور ڪم ڪري ٿو ۽ چونڊيل ڪائونسلرن مان ڪاميٽي جا ميمبر مقرر ڪري ٿو۔<ref name=":2" /> رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 70 وارڊ ۽ 8 زون شامل آهن۔<ref name=":1" /> زونل وارڊ ڪاميٽين جي سربراهي چيئرمين ڪن ٿا، جيڪي لاڳاپيل زون جي ڪائونسلرن پاران چونڊيا وڃن ٿا۔<ref>{{Cite web|title=Raipur city data|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/Document/2cf1d7f1-4c2f-4aa0-ab96-07b286039031____Citizen_Charter_English_n.pdf|access-date=9 November 2020|archive-date=21 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921130044/http://nagarnigamraipur.nic.in/Document/2cf1d7f1-4c2f-4aa0-ab96-07b286039031____Citizen_Charter_English_n.pdf|url-status=dead}}</ref> تازيون ميونسپل چونڊون [[2025 رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ]] 11 فيبروري 2025ع تي ٿيون۔ ميونسپل سطح تي اڪثريت رکندڙ سياسي پارٽيون ڀارتيه جنتا پارٽي ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس آهن۔ 2017–2018ع لاءِ اندازي مطابق ميونسپل بجيٽ {{INR}} 2,612,667 هئي۔ آمدني جا اهم ذريعا ٽيڪس، فيس ۽ چارجز، صفائي چارجز، گرانٽ ۽ چندا، ۽ سرمائي آمدني آهن۔<ref>{{Cite web|title=Budget Raipur|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/Budget/Budget%202017-18.pdf}}</ref> رائيپور ضلعو، گورو ڪمار سنگهه (آءِ اي ايس)، ضلعي ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪمشنر جي سربراهي هيٺ آهي۔<ref name="raipur.gov.in">{{Cite web|title=Organisation Chart |url=https://raipur.gov.in/organisation-chart/|access-date=2020-11-09|language=en-US}}</ref> ضلعي ڪليڪٽر ضلعي انتظاميه جو سربراهه هوندو آهي، جنهن جي مدد اپر ڪليڪٽر، ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ گڏيل ڊپٽي ڪندا آهن۔ شهر ۾ شهري انتظام ۽ ترقي کاتو پڻ فعال آهي۔<ref name="raipur.gov.in"/> === ماسٽر پلان === رائيپور ماسٽر پلان 2021ع منظم شهري ترقي جي ضرورت کي تسليم ڪري ٿو ته جيئن شهر جي مرڪزي واپاري علائقي تي دٻاءُ گهٽايو وڃي ۽ ان علائقي ۾ سائي جڳهن ۽ پاڻيءَ جي ذخيرن جي ضرورت پوري ڪئي وڃي۔ منصوبي تحت شهر جي ٻاهرئين علائقن ۾ نون رهائشي حصن ۾ گهڻي آبادي وارا گهر ٺاهڻ ۽ بهتر رٿابندي سان اوچيون تجارتي ۽ صنعتي عمارتون تعمير ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي آهي، خاص طور تي [[نيشنل هاءِ وي 6]] سان گڏوگڏ شهر جي اترئين حصي ۾۔<ref>{{Cite web|date=2017-05-30|title=Raipur Master Plan 2021 Report, Raipur Master Plan 2021 Map, Details|url=https://affordablehousing.live/raipur-master-plan-2021.html|access-date=2020-11-09|website=Affordable Housing Live|language=en-US}}</ref> === قانون ساز اسيمبلي ۽ رياستي ادارا === رائيپور مرڪزي [[ڇتيسڳڙھ]] ۾ هڪ لوڪ سڀا (پارلياماني) تڪ آهي۔ رائيپور جي لوڪ سڀا سيٽ عام درجي جي آهي۔ [[برجموهن اگروال]]، جيڪو [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] سان لاڳاپيل آهي، هن وقت شهر مان [[لوڪ سڀا جو ميمبر]] آهي۔<ref name="news18.com">{{Cite web|title=Live Results: Raipur Lok Sabha Constituency (CHHATTISGARH)|url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/chhattisgarh-raipur-results-s26p08/|access-date=2020-11-09|website=News18}}</ref> رائيپور ضلعي ۾ ست ودھان سڀا تڪ آهن، جن مان ٽي رائيپور شهر ۾، هڪ رائيپور ڳوٺاڻو علائقي ۾ ۽ ٽي ٻاهرين تحصيلن ۾ واقع آهن۔<ref>{{Cite web|title=Raipur City West Assembly constituency (Chhattisgarh): Full details, live and past results|url=https://www.news18.com/assembly-elections-2018/chhattisgarh/raipur-city-west-election-result-s26a049/|access-date=2020-11-09|website=News18}}</ref> == معيشت == رائيپور، جيڪو [[ڇتيسڳڙھ]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي، وڏي پيماني تي صنعتي ترقي کي متوجه ڪيو آهي۔ رياستي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب حڪومت ۽ خدمتي شعبي شهر جي معيشت ۽ افرادي قوت جو وڏو حصو ٺاهين ٿا۔ شهر ۾ پيداوار ڪندڙ صنعتون به چڱيءَ ريت ترقي يافته آهن ۽ هتي ڪيترائي صنعتي علائقا قائم آهن۔ رائيپور کي واپار لاءِ ملڪ جي بهترين شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو۔ هي شهر معدني وسيلن سان مالا مال آهي ۽ ملڪ ۾ فولاد ۽ لوھ جي وڏي پيداوار ڪندڙ علائقن مان هڪ آهي۔ شهر ۾ لڳ ڀڳ 200 فولاد رولنگ ملون، 195 اسپنج آئرن ڪارخانا، گهٽ ۾ گهٽ 6 فولاد ڪارخانا، 60 پلائيووڊ ڪارخانا، 35 فيرو ايلوئي ڪارخانا ۽ 500 زرعي صنعتون موجود آهن۔ ان کان علاوه رائيپور ۾ 800 کان وڌيڪ چانورن جون ملون پڻ آهن۔<ref name=":6" /> ڊالميا سيمينٽ (ڀارت) رائيپور ۾ 2.5 ملين ٽن في سال گنجائش واري گڏيل سيمينٽ تياري يونٽ قائم ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي۔<ref>{{Cite web |date=2019-05-15 |title=Dalmia Cement plans new unit in Kharora - Chhattisgarh Industry News |url=https://chhattisgarh.industry-focus.net/2019/05/15/dalmia-cement-plans-new-unit-in-kharora/ |access-date=2022-04-08 |website=chhattisgarh.industry-focus.net |language=en-US}}</ref> ڏکڻ ڪوريا جي هڪ گهڻ قومي ڪمپني سنگ ها ٽيليڪام پڻ نيا رائيپور ۾ ڪارخانو قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪري رهي آهي۔<ref>{{Cite web |date=2017-05-30 |title=South Korea's Sung Ha Telecom to set up mobile phone manufacturing plant in Chhattisgarh |url=https://www.livemint.com/Companies/8gmDbMAIyNja94xtwzND6O/South-Koreas-Sung-Ha-Telecom-to-set-up-mobile-phone-manufac.html |access-date=2022-04-08 |website=mint |language=en}}</ref> [[جي ايس ڊبليو اسٽيل]] جو فولاد ڪارخانو رائيپور ۾ واقع آهي۔ اي پي ايل اپولو، سنگاپور جي هڪ ڪمپني سان گڏيل سهڪار تحت، رائيپور ۾ پيداوار يونٽ قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو آهي۔<ref>{{Cite web |title=APL Apollo's JV with Singapore company plans manufacturing unit in Raipur |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/apl-apollos-jv-with-singapore-company-plans-manufacturing-unit-in-raipur-2413395.html |access-date=2022-04-08 |website=Moneycontrol |language=en}}</ref> [[گراسم انڊسٽريز]] رائيپور جي راون علائقي ۾ سيمينٽ ڪارخانو هلائي ٿي۔<ref>{{Cite web |last=Research |first=Ibis |title=Grasim Cement to expand its Rewan cement plant at Raipur |url=https://cement.industry-focus.net/chhattisgarh-cement-projects/114-grasim-cement-to-expand-its-rewan-cement-plant-at-raipur.html |access-date=2022-04-08 |website=Cement - Industry Focus |language=en-gb}}</ref> [[امبوجا سيمينٽس]] جو ڪارخانو [[ڀٽاپارا]] ۾ موجود آهي۔<ref>{{Cite web |title=Ambuja Cement Plant Bhatapara |url=https://swapdial.com/public/knowledge-contents/industrial-data/ambuja-cement-plant-bhatapara/ |access-date=2022-04-08 |website=swapdial.com}}</ref> ان کان علاوه، رائيپور ۾ هڪ وڏو ڪيميڪل ڪارخانو به موجود آهي جيڪو فارملين تيار ڪري ملڪ جي مختلف حصن ۾ فراهم ڪري ٿو۔<ref>{{Cite web |title=RAIPUR - Market Research and Opportunity Analysis Report by MeticulousBPlans - Issuu |url=https://issuu.com/meticulousbplans/docs/raipur_mroar.pptx |access-date=2022-04-08 |website=issuu.com}}</ref> ڀارت پيٽروليم ۽ هندوستان پيٽروليم جي ايل پي جي بوتل بندي جا ڪارخانا پڻ رائيپور ۾ آهن۔<ref>{{Cite web |title=BPCL Stories |url=https://www.bharatpetroleum.in/about-bpcl/infoline-detail.aspx?id=infoline/mou-with-chhattisgarh-state-government-/ |access-date=2022-04-08 |website=www.bharatpetroleum.in}}</ref> گوداوري اي-موبيليٽي پڻ شهر ۾ پيداوار يونٽ قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪري رهي آهي۔<ref>{{Cite web |title=Godawari E-mobility to pump in Rs 150 cr by 2023 for setting up EV manufacturing unit in Raipur |url=https://www.businesstoday.in/auto/story/godawari-e-mobility-to-pump-in-rs-150-cr-by-2023-for-setting-up-ev-manufacturing-unit-in-raipur-310264-2021-10-24 |access-date=2022-04-08 |website=Business Today}}</ref> [[جندل اسٽيل اينڊ پاور گروپ]] جو ڳرو مشينري ڪارخانو پڻ رائيپور ۾ آهي۔<ref>{{Cite web |title=Jindal Machinery |url=https://jindalsteelmachinery.in/ |access-date=2022-04-08 |website=jindalsteelmachinery.in}}</ref> معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ سائبر مرڪز طور ڪم ڪندي، ڇتيسڳڙھ جي نئين گادي نيا رائيپور ۾ هڪ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيو ويو آهي۔<ref>{{Cite web |author=Cherrupreet Kaur|date=Feb 19, 2020 |title=IT Park fails to click in Naya Raipur, lacks basic infrastructure and power |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/it-park-fails-to-click-in-naya-raipur-lacks-basic-infrastructure-and-power/articleshow/74203762.cms |access-date=2022-04-08 |website=The Times of India}}</ref> ڇتيسڳڙھ اسٽيٽ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن (سي ايس آءِ ڊي سي) رائيپور ڀرسان ٽلدا ۾ ننڍين ۽ وچولي صنعتن لاءِ سهولتون فراهم ڪرڻ خاطر نئون صنعتي علائقو ترقي ڏئي رهي آهي۔ رائيپور ۾ ڪپڙي ۽ ڌاتو صنعتن لاءِ ٻه نوان صنعتي پارڪ پڻ تعمير هيٺ آهن۔<ref>{{Cite web |last=Network |first=Knn India-Knowledge & News |title=New industrial area to come up near Raipur in Chhattisgarh |url=https://knnindia.co.in/news/newsdetails/msme/new-industrial-area-to-come-up-near-raipur-in-chhattisgarh |access-date=2022-04-08 |website=knnindia.co.in}}</ref> == شهري سهولتون == === آمدرفت جون خدمتون === انجنيئرن جو سپرنٽنڊنٽ، ايگزيڪيوٽو انجنيئر، انجنيئرن جي ٽيم ۽ روڊ کاتي سان لاڳاپيل عملي پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ جي اڳواڻي ڪن ٿا۔<ref name=":5" /> انهن جا بنيادي مقصد روڊن ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ نالن جي رٿابندي ۽ ڊزائن، روڊن ۽ گهٽين جي سار سنڀال، باغن ۽ پارڪن جي سنڀال، روڊن جي ٻيهر سرفيسنگ ۽ کڏن ۽ خراب حصن جي مرمت ڪرڻ آهن۔<ref name=":5"/> رائيپور شهر جي بس ٽرانسپورٽ نظام ۾ ڪل 157 بسون شهر اندر هلن ٿيون۔<ref>{{Cite web|title=Data Raipur|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/RaipurDataSet.aspx}}</ref> === باهه وسائڻ جون خدمتون ۽ بجلي === شهر کي بجلي ڇتيسڳڙھ اسٽيٽ پاور ڊسٽريبيوشن ڪمپني لميٽيڊ طرفان فراهم ڪئي وڃي ٿي۔ باهه ۽ هنگامي حالتن جون خدمتون 2016ع ۾ قائم ڪيون ويون ته جيئن رياست ۾ باهه جي واقعن کان تحفظ فراهم ڪري سگهجي۔<ref name="cghgcd.gov.in">{{Cite web|title=Official website of Director General Home Guards, CD, F & E Services and SDRF.gov.of C.G, India |url=http://cghgcd.gov.in/|access-date=2020-11-09|website=cghgcd.gov.in}}</ref> حڪومتي هدايتن مطابق شهري اداري جي فائر اسٽيشنن کي باهه ۽ هنگامي خدمتن جي انتظام هيٺ آندو پيو وڃي۔<ref name="cghgcd.gov.in"/> === پاڻي، نيڪال ۽ سيوريج === غير فلٽر ٿيل پاڻي جو موجوده ذريعو [[کهرون ندي]] آهي، ۽ روزانو لڳ ڀڳ 170 ملين ليٽر پاڻي صاف ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته پلانٽ جي صفائي گنجائش 275 ملين ليٽر في ڏينهن آهي۔ رائيپور شهر ۾ في فرد پاڻي فراهمي 135 ليٽر في ڏينهن آهي۔ ڪل 50,000 گهرن کي پاڻيءَ جا ڪنيڪشن مهيا ڪيا ويا آهن۔ کهرون ندي (27 ملين ليٽر في ڏينهن) کان علاوه ٻيو ذريعو زير زمين پاڻي آهي، جنهن مان 22 ملين ليٽر في ڏينهن استعمال ڪيو وڃي ٿو۔ شهر ۾ ڪل 1,133 هٿ پمپ موجود آهن۔ رائيپور شهر ۾ سيوريج نظام جي کوٽ موجود آهي۔ سيوريج نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل گهرن بابت انگ اکر موجود ناهن،<ref name=":3">{{Cite web|title=Raipur Waste|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/Document/01566b4c-78f4-4525-bace-508b36c44eb2__Raipur_SLIP_Sewerage_4.11.15.pdf|access-date=10 November 2020}}</ref> جڏهن ته سيپٽڪ ٽينڪن وارا گهر 1,44,882 آهن ۽ اهڙا گهر جن وٽ بيت الخلا لاءِ ڪو به نيڪال جو بندوبست ناهي، انهن جو تعداد 5,649 آهي۔<ref name=":3" /> شهر ۾ الڳ سيوريج لائينون موجود ناهن، پر ضرورت موجب برساتي پاڻيءَ لاءِ الڳ نيڪال جو نظام قائم ڪيو ويو آهي۔<ref name=":3" /> === ٺوس فضلي جو انتظام === شهر ۾ فضلي جي انتظام جي ذميواري شهر جي صحت آفيسر، انچارج صحت آفيسر، زونل صحت آفيسر ۽ صفائي سپروائيزرن ۽ وارڊ سپروائيزرن جي ٽيم تي آهي۔<ref name=":5"/> ڪل 3,56,490 گهرن ۾ ذريعي تي فضلي جي الڳ ڪرڻ جو عمل ڪاميابي سان لاڳو ڪيو ويو آهي ۽ دروازي تي گڏ ڪرڻ واري نظام ۾ شامل آهن۔<ref name=":4">{{Cite web|title=RaipurDataSet|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/RaipurDataSet.aspx}}</ref> رائيپور جو اهم [[فضلي جو انتظام|فضلي جي نيڪال]] جو هنڌ سارونا سائيٽ آهي، جيڪا شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 12 ڪلوميٽر پري واقع آهي۔<ref name=":4" /> == آمدرفت == === روڊ رستا === رائيپور جا ڪجهه اهم روڊ آهن: [[نيشنل هاءِ وي 53]] (اين ايڇ-53)، [[نيشنل هاءِ وي 30]] (اين ايڇ-30)، گريٽ ايسٽرن روڊ، پانڊري روڊ، بالودا بازار روڊ، نرده رائيپور روڊ، وي آءِ پي روڊ، ۽ [[اٽل پٿ ايڪسپريس وي]]۔ [[رائيپور–نيا رائيپور ايڪسپريس وي]]، جنهن کي ’’اٽل پٿ ايڪسپريس وي‘‘ پڻ چيو وڃي ٿو، {{cvt|12.7|km}} ڊگهو ڪنٽرول ٿيل داخلا وارو تيز رفتار شاهراهه آهي جيڪو رائيپور کي [[نيا رائيپور]] سان ڳنڍي ٿو۔ اهو جي اي روڊ تي ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ [[رائيپور ريلوي اسٽيشن]] کان ڌمتري روڊ تائين تيز رسائي مهيا ڪرڻ لاءِ تعمير ڪيو ويو آهي۔ هن ايڪسپريس وي ۾ 4 فلائي اوور ۽ 1 اوچو رستو شامل آهي، جيڪو ٻنهي ڇيڙن جي وچ ۾ جي اي روڊ ۽ نيشنل هاءِ وي 53 مٿان گذري ٿو۔ تجويز ڪيل [[درگ–رائيپور–ارانگ ايڪسپريس وي]]، [[رائيپور–رانچي–ڌنبد ايڪسپريس وي]] ۽ تعمير هيٺ [[رائيپور–وشاکھاپٽنم ايڪسپريس وي]] رائيپور مان گذرندا ۽ شروع ٿيندا، جيڪي مڪمل ٿيڻ بعد ٻين شهرن سان رابطي ۽ سفر کي وڌيڪ بهتر بڻائيندا۔ === بس ٽرانسپورٽ === [[انٽر اسٽيٽ بس ٽرمينل، رائيپور|شري بالاجي سوامي ٽرسٽ شري دودھڌاري مٺ انٽر اسٽيٽ بس ٽرمينل]] راونڀانٿا ۾ واقع آهي ۽ شهر جو مکيه بس اسٽيشن آهي۔ هن نئين ٽرمينل پراڻي منيماتا بس اسٽينڊ يا پانڊري اسٽينڊ جي جاءِ ورتي، جيڪو سخت ٽريفڪ مسئلن جو سبب بڻجي رهيو هو۔ نئين آءِ ايس بي ٽي جون خدمتون 15 نومبر 2021ع تي شروع ٿيون۔ شهر ۾ واحد [[بس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم]] آهي، جيڪو [[رائيپور ۽ نيا رائيپور بي آر ٽي ايس]] آهي۔ === ميٽرو === هڪ [[هلڪو ريل نظام]]، جنهن کي ڀارت ۾ ميٽرولائيٽ يا لائيٽ ميٽرو پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڇتيسڳڙھ حڪومت]] طرفان تجويز ڪيو ويو آهي، جيڪو نيا رائيپور کان رائيپور ۽ [[ڀلائي]] ذريعي [[درگ]] تائين هلندو۔<ref>{{cite news|title=Monthly Allowance To Unemployed Youth, Focus On Metro, Sports & Infra: CM Baghel Tabels Chhattisgarh Budget|url=https://news.abplive.com/states/chhattisgarh-budget-2023-announcement-for-health-education-agriculture-budget-highlights-cm-bhupesh-baghel-1586508|work=[[اي بي پي نيوز]]|date=6 March 2023|access-date=9 March 2023|language=en}}</ref> === ريلوي === [[File:Raipur Railway station.png|thumb|ريلوي اسٽيشن جو مکيه ڏيک]] [[File:A view of Raipur Junction railway station.jpg|thumb|[[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]]] [[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] شهر جو بنيادي ريلوي اسٽيشن آهي، جيڪو [[هاوڙا–ناگپور–ممبئي لائين]] تي واقع آهي، جيڪا [[ڀوساول]]، [[ناگپور]]، [[گونڊيا]]، [[درگ (ڀلائي)، بلاسپور]]، [[رورڪيلا]] ۽ [[کڙگپور]] جهڙن شهرن مان گذري ٿي۔ اهڙيءَ طرح رائيپور ڪيترن وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي۔ ڀارتي ريلوي طرفان هن اسٽيشن کي اي-1 درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي۔ رائيپور ۾ سارونا، سارسوتي نگر ۽ ڊبليو آر ايس ڪالوني جهڙا ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن، جيڪي ساڳئي ريلوي لائين تي آهن۔ === هوائي اڏو === [[File:Swami vivekananda Airport terminal Raipur. Night view.jpg|thumb|[[سوامي ووِيڪانند بين الاقوامي هوائي اڏو، رائيپور]]]] [[سوامي ووِيڪانند بين الاقوامي هوائي اڏو]] (اڳوڻو نالو مانا هوائي اڏو) ڇتيسڳڙھ رياست جو بنيادي هوائي اڏو آهي۔ هي هوائي اڏو رائيپور کان {{cvt|15|km}} ڏکڻ ۽ نيا رائيپور کان {{cvt|10|km}} مفاصلي تي واقع آهي۔ هتان روزاني سڌيون اڏامون [[ممبئي]]، [[دهلي]]، [[ڪولڪتا]]، [[بنگلور]]، [[پوني]]، [[چينئي]]، [[گوا]]، [[لکنؤ]]، [[اندور]]، [[جيپور]]، [[پٽنا]]، [[احمدآباد]]، [[ڀوپال]]، [[ڀونيشور]]، [[حيدرآباد]]، [[پرياگراج]] ۽ [[جگدلپور]] ڏانهن هلن ٿيون، جيڪي [[الائنس ايئر]]، [[انڊيگو]] ۽ [[وسٽارا]] طرفان هلائيون وڃن ٿيون۔<ref>{{cite web|url=https://www.dailypioneer.com/2021/state-editions/raipur-gets-air-connectivity-with-17-cities-in-country.html|title=Raipur gets air connectivity with 17 cities in country|website=The Pioneer|date=1 November 2021|access-date=15 November 2021}}</ref> == ميئرز جي فھرست== {| class="wikitable" !مدو !نالو ! پارٽي ! حوالو |- |شروعاتي 1890s–1980 |'''N/A''' |'''N/A''' |'''N/A''' |- |27.02.1980 to 27.02.1981 |سواروپ چند جين |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] |شھر جو پھريون ميئر |- |27.02.1981 کان 27.02.1982 |ايس آر مورتي |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |27.02.1982 کان 26.02.1983 |ايس آر مورتي |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] |ٻئي مدي لاء |- |27.02.1983 کان 10.09.1984 |[[تارون پرساد چيترجي ]] |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |11.09.1984 کان 26.02.1985 |سنتوش اگروال |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |27.02.1985 کان 04.01.1995 |[[پبلڪ ايڊمنسٽريشن|پبلڪ ايڊمنسٽريٽر]] | |ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ جي نگراني ۾ |- |05.01.1995 کان 04.01.2000 |بلبير جونيجا |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |04.01.2000 کان 25.12.2003 984 |[[تارون پرساد چيترجي ]] |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] |ڇتيس ڳڙھ جي قيام بعد پھريون ميئر ۽ ٻي مدت |- |05.01.2004 کان 05.01.2010 |[[سنيل ڪمار سوني ]] |[[ڀارتيه جنتا پارٽي]] |پھريون غير ڪانگريس ميمبر |- |05.01.2010 کان 07.01.2015 |ڪرن مايي نايڪ |[[انڊين نيشنل ڪانگريس ]] |پھرين عورت ميئر |- |07.01.2015 کان 07.01.2020 |پرمود ڊوبي |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |07.01.2020 کان 06.01.2025 |اعجاز ڌيبر |[[انڊين نيشنل ڪانگريس ]] | |- |07.01.2025 کان 26.02.2025 |[[ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ |ايڊمنسٽريٽر]] | |ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ جي نگراني ۾ |- |27.02.2025 کان ''ھاڻي تائين'' |[[مينال چوبي]] |[[ڀارتيه جنتا پارٽي ]] |ٻين عورت ۽ غير ڪانگريسي ميئر |} == دلچسپ جايون == {{mapframe|frame=yes|type=point|text=Raipur|zoom=SWITCH:4,6,10|switch=zoomed out, zoomed mid, zoomed in}} * [[ماتا ڪوشليا مندر]] دنيا جو واحد مندر آهي جيڪو ديوي ماتا ڪوشليا جي نالي سان منسوب آهي۔ * [[پورخوتي مڪتنگن، نوا رائيپور]] هڪ کليل هوا ۾ ثقافتي باغ آهي، جيڪو [[ڇتيسڳڙھ]] جي ثقافت کي پيش ڪري ٿو۔ * [[نندن ون جنگل سفاري، نوا رائيپور]] ايشيا جو سڀ کان وڏو انسان ٺهيل جنگل سفاري آهي۔ * [[شري رام مندر]]، وي آءِ پي اسڪوائر۔ * [[مهنت گهسي داس يادگاري ميوزيم]]، گهڙي چوڪ۔ * [[سوامي ووِيكانند سرور]] (ٻُڌا تلاءُ)۔ * [[ٽيلي بندها ڍنڍ]] (مرين ڊرائيو)۔ == تعليم == رائيپور، [[ڇتيسڳڙھ]] اندر هڪ وڏو تعليمي مرڪز بڻجي چڪو آهي، جتي [[انجنيئرنگ]]، [[انتظام]]، [[طبي]] ۽ [[قانون]] جي شعبن ۾ قومي اهميت وارا ڪيترائي ادارا موجود آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ رائيپور|انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي رائيپور|نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز رائيپور|آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، [[هدايت الله نيشنل لا يونيورسٽي]]، [[سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، رائيپور|سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فارماسيوٽيڪل ايڊيوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (تجويز ڪيل) ۽ [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، نوا رائيپور]] شامل آهن۔<ref>{{cite web |url=http://iiitnr.choice.gov.in/ |title=انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي – نوا رائيپور |access-date=2014-08-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812211312/http://iiitnr.choice.gov.in/ |archive-date=12 آگسٽ 2014}}</ref> [[File:Rajkumar College Raipur.jpg|thumb|[[راجڪمار ڪاليج، رائيپور]] جو منظر]] === اهم ادارا === * [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، رائيپور]] * [[سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] * [[هدايت الله نيشنل لا يونيورسٽي]] * [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ، رائيپور]] * [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، نوا رائيپور]] * [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، رائيپور]] * [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فارماسيوٽيڪل ايڊيوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (تجويز ڪيل)، [[نوا رائيپور]] === سرڪاري يونيورسٽيون === * [[چندولال چندراڪر پترڪارِتا اوَم جنسنچار وشوودياليه]] * [[ڇتيسڳڙھ ڪمڌينو وشوودياليه]] * [[ڇتيسڳڙھ سوامي ووِيكانند ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]] * [[پنڊت روي شنڪر شکلا يونيورسٽي]] * [[پنڊت دين ديال اُپادهياءِ ميموريل هيلٿ سائنسز اينڊ آيوش يونيورسٽي آف ڇتيسڳڙھ]] === نجي ۽ ڊيمڊ يونيورسٽيون === * [[اميٽي يونيورسٽي، رائيپور]] * [[آءِ ٽي ايم يونيورسٽي، رائيپور]] * [[ڪالنگا يونيورسٽي]] * [[ميٽس يونيورسٽي]] === واپار، انجنيئرنگ ۽ انتظام جا ڪاليج === * [[گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج، رائيپور]] * [[پراگتي ڪاليج آف انجنيئرنگ اينڊ مينيجمينٽ، رائيپور]] * [[رائيپور انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] * [[شري شنڪر آچاريه انسٽيٽيوٽ آف پروفيشنل مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] === ثانوي تعليم === * [[ڀارتيه وِديا ڀون]] * [[ڊي اي وي پبلڪ اسڪول]] * [[ڪيندريه ودياليه]] * [[راجڪمار ڪاليج، رائيپور]]، 1882ع ۾ قائم ٿيو، جيڪو [[برطانوي راڄ]] دوران قائم ڪيل سردارن جي ڪاليجن مان هڪ هو۔<ref>{{cite web|url=https://www.rajkumarcollege.com/member.php|title=راجڪمار ڪاليج سوسائٽي|website=راجڪمار ڪاليج|access-date=18 فيبروري 2024}}</ref> * [[ريان انٽرنيشنل اسڪول]] * [[دهلي پبلڪ اسڪول]] == ميڊيا == === خبرون چينلز === رائيپور مان ڪيترائي مقامي خبرون چينلز هندي ٻوليءَ ۾ نشر ڪيا وڃن ٿا: {| class="wikitable sortable" |- ! خبرون چينلز !! ٻولي |- | CG 24 نيوز چينل CG || [[هندي]] |- | IBC24 || هندي |- | [[خبر ڀارتي]] || هندي |- | گرانڊ نيوز (ڪيبل نيٽ ورڪ) || هندي |- | نيوز18 ايم پي سي جي || هندي |- | [[سادھنا نيوز]] || هندي |- | سهارا سميه چينل || هندي |- | زي ايم پي سي جي || هندي |- | انڊيا نيوز ايم پي سي جي || هندي |- | بنسال نيوز || هندي |- | اڀي تائين (ڪيبل نيٽ ورڪ) || هندي |- | اِن ايڇ نيوز || هندي |} === اخبارون === رائيپور مان ڪيترائي قومي ۽ مقامي اخبارون هندي ۽ انگريزي ٻولين ۾ شايع ٿين ٿيون: {| class="wikitable sortable" |- ! اخبار !! ٻولي |- | ''[[دينڪ ڀاسڪر]]'' || هندي |- | ''دينڪ وشو پريوار'' || هندي |- | ''[[راجسٿان پترڪا|پترڪا]]'' || هندي |- | ''[[نو ڀارت]]'' || هندي |- | ''[[ديش بندھو (اخبار)|ديش بندھو]]'' || هندي |- | ''[[نائي دنيا]]'' || هندي |- | ''هريڀومي'' || هندي |- | ''[[دي ٽائيمز آف انڊيا]]'' || [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] |- | ''دي سينٽرل ڪرانيڪل'' || [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] |- | ''[[هندوستان ٽائيمز]]'' || انگريزي |- | ''[[هندوستان (اخبار)|هندوستان]]'' || هندي |- | ''[[دي هتاوادا]]'' || انگريزي |- | ''[[دي پائينئر (ڀارتي اخبار)|دي پائينئر]]'' || انگريزي |- | ''[[بزنس اسٽينڊرڊ]]'' || انگريزي، هندي |- | ''بزنس ڀاسڪر'' || انگريزي، هندي |} === ريڊيو === رائيپور شهر ۾ پنج ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون موجود آهن: {| class="wikitable" |- ! فريڪئنسي موڊوليشن !! چينل !! نعرو |- | 94.3 ايف ايم || مائي ايف ايم || جيو دل سي |- | 95.0 ايف ايم || ايف ايم تڙڪا || ساؤنڊس گوڊ |- | 98.3 ايف ايم || ريڊيو مرچي || مرچي سڻڻ وارا هميشه خوش |- | 101.6 ايف ايم || آل انڊيا ريڊيو رائيپور & '''[[وِوِڌ ڀارتي]]''' || ديش ڪي سرلي ڌڙڪن |- | 104.8 ايف ايم || ريڊيو رنگيلا || ڄم ڪري سڻو |- |} == نمايان شخصيتون == * [[لڪي علي]]، بالي ووڊ ڳائڪ، موسيقار ۽ اداڪار، پنهنجي تعليم جو هڪ حصو [[راجڪمار ڪاليج، رائيپور]] مان حاصل ڪيو<ref>{{cite web|url=http://jhunkar.com/songs-of-lucky-ali/|title=Songs of Lucky Ali Bollywood Songs|publisher=Jhunkar.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120214183904/http://jhunkar.com/songs-of-lucky-ali/|archive-date=14 February 2012|access-date=2012-10-04}}</ref> * [[تيجن بائي]]، پانڊواني جي روايتي لوڪ فنڪارا. * [[انوراگ باسو]]، مشهور بالي ووڊ فلم ڊائريڪٽر، رائيپور ۾ ڄائو ۽ پوءِ پاڙيسري شهر [[ڀلائي]] ڏانهن منتقل ٿيو. * [[هريناتھ ڊي]]، ڀارتي مؤرخ، عالم ۽ گهڻ لساني ماهر، جيڪو بعد ۾ نيشنل لائبريري آف انڊيا (اڳوڻي امپيريل لائبريري) جو پهريون ڀارتي لائبريرين بڻيو، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو ۽ شروعاتي تعليم به هتي حاصل ڪئي. * [[محمد هدايت الله]]، ڀارت جو اڳوڻو چيف جسٽس ۽ اڳوڻو قائم مقام صدر، 1922 تائين رائيپور جي گورنمينٽ هاءِ اسڪول مان بنيادي تعليم حاصل ڪئي. * [[اختر حسين]]، پاڪستاني عالم، صحافي ۽ لغت نويس. * [[هرشاد مهتا]]، بدنام اسٽاڪ بروڪر، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو، جتي سندس والدين [[ممبئي]] مان لڏي آيا هئا. * [[رجنيش]]، ڀارتي فلسفي، 1957ع ۾ رائيپور ۾ رهيو ۽ رائيپور سنسڪرت ڪاليج ۾ فلسفو پڙهايو<ref>{{cite web | url=https://www.etvbharat.com/hindi/chhattisgarh/state/raipur/osho-enlightenment-day-osho-sambodhi-divas-osho-rajneesh-was-philosophy-professor-of-sanskrit-college-raipur/ct20230321092144277277104 | title=Osho Enlightenment Day: प्रोफेसर रजनीश ऐसे बने ओशो, रायपुर से रहा है गहरा नाता | date=21 March 2023 }}</ref> * [[شيکر سين]]، موسيقياتي مونو ايڪٽ فنڪار، رائيپور ۾ ڄائو ۽ هتي ئي پرورش پاتي. * [[روي شنڪر شکلا]]، [[مدهيه پرديش]] رياست جو پهريون [[وزيراعليٰ]]، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو ۽ هتي تعليم حاصل ڪئي. * [[وديا چرن شکلا]]، اڳوڻو وفاقي وزير ۽ نَو ڀيرا چونڊيل پارليامينٽ ميمبر، رائيپور ۾ ڄائو. * [[وير نارائن سنگھ]]، آزاديءَ جو مجاهد، انگريزن پاران رائيپور ۾ قيد ڪيو ويو<ref>{{cite web|url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Color/Dark%20Brown/EXECUTION%20OF%20VEER%20NARAYAN%20SINGH|title=EXECUTION OF VEER NARAYAN SINGH|work=indianpost.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118104539/http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Color/Dark%20Brown/EXECUTION%20OF%20VEER%20NARAYAN%20SINGH|archive-date=18 January 2015|access-date=21 January 2015}}</ref> * [[ڪي ايس سدرشن]]، [[راشٽريه سويم سيواڪ سنگھ]] جو اڳوڻو سربراهه، 1931ع ۾ رائيپور ۾ ڄائو. * [[حبيب تنوير]]، مشهور ٿيٽر فنڪار ۽ ناٽڪ نويس، 1923ع ۾ رائيپور ۾ ڄائو. * [[سوامي وويڪانند]]، 1877ع کان 1879ع تائين پنهنجي نوجواني جا ٻه سال رائيپور ۾ گذاريا، جڏهن سندس والد هتي بدلي ٿي آيو هو<ref>{{cite web|url=http://www.vivekananda.net/ReminiscenesOnSwami/BhupendranathDatta.html|title=Reminiscences of Swami Vivekananda – Frank Parlato Jr. - Bhupendranath Datta|publisher=Vivekananda.net|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120125031117/http://www.vivekananda.net/ReminiscenesOnSwami/BhupendranathDatta.html|archive-date=25 January 2012|access-date=2012-10-04}}</ref> [[File:Vivekananda Raipur.JPG|thumb|right|سوامي وويڪانند رائيپور ۾ هن عمارت ۾ پنهنجي نوجواني جا ٻه سال گذاريا]] == پڻ ڏسو == * [[نوا رائيپور]] * [[شهيد وير نارائن سنگھ انٽرنيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] * [[سمتا ڪالوني]] * [[رامن سنگھ]] * [[ڀوپيش بگيل]] * [[ڀارت جا سڀ کان وڏا شهر مجموعي گهريلو پيداوار موجب]] == حوالا == {{Reflist|2}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Raipur}} * [https://web.archive.org/web/20050324005938/http://raipur.nic.in/Default.htm رائيپور ضلعي جي انتظاميه] * [http://dprcg.gov.in/ ڊي پي آر ڇتيسڳڙھ] * [https://web.archive.org/web/20110625042506/http://dpr.choice.gov.in/ ڊي پي آر رائيپور ضلعو] {{ڇتيسڳڙھ}} {{ڀارت جا ملين کان وڌيڪ آبادي وارا شهر}} {{ڀارت جون رياستي ۽ مرڪزي علائقائي راڄڌانيون}} {{Authority control}} [[زمرو:رائيپور، ڇتيسڳڙھه]] [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه]] [[زمرو:ڀارت جا شهر]] [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه جا شهر]] [[زمرو:ڀارت جا اسمارٽ شهر]] [[زمرو:ڀارتي رياستن جون راجڌانيون]] [[زمرو:ڀارت جا ميٽروپوليٽن شهر]] [[زمرو:ڀارت جون اڳوڻيون راڄڌانيون]] [[زمرو:ڀارت ۾ اڳوڻا ڳاديءَ جا ھنڌ]] [[زمرو:رائيپور ضلعي جا شهر ۽ قصبا]] ipavl5rkiti6945wn3qodw0os1mtc7k 382398 382394 2026-06-02T20:37:59Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 382398 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = رائيپور | official_name = | settlement_type = [[ميٽروپولس]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = | perrow = 1/1/2/2/2/2/1 | image1 = | caption1 = جواهر بازار (گول بازار) | image3 = | caption3 = [[رائيپور بين الریاستي بس ٽرمينل|آءِ ايس بي ٽي ڀاٽاڳاؤں]] | image4 = Swami vivekananda Airport terminal Raipur. Night view.jpg | caption4 = [[سوامي وويڪانند هوائي اڏو]] | image5 = Raipur Railway Station Entrance.jpg | caption5 = [[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن|رائيپور جنڪشن]] | image6 = | caption6 = [[خرون ندي|مهاديَو گهاٽ]] | image7 = | caption7 = [[وويڪانند سروور، رائيپور|وويڪانند سروور]] | image8 = | caption8 = [[مھا مايا مندر، رائيپور|مھا مايا مندر]] | image9 = Lockdown in Raipur due to Covid-19 Pandemic.png | caption9 = [[تيلي بنڌا ڍنڍ|مرين ڊرائيو، تيلي بنڌا]] | image10 = | caption10 = [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، رائيپور]] }} | blank_emblem_type = [[مهر (نشان)|مهر]] | image_blank_emblem = | image_map ={{Maplink |frame=yes |zoom=12 |type=point |id=Q6730 }} | map_caption = | pushpin_map = India Chhattisgarh#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = ڇتيس ڳڙھ ۾ رائيپور | coordinates = {{coord|21|14|40|N|81|37|50|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[ڀارت جا ضلعا|ضلعي]] | subdivision_name1 = [[ڇتيس ڳڙھ]] | subdivision_name2 = [[رائيپور ضلعو|رائيپور]] | established_title = <!-- قائم ٿيو --> | established_date = | named_for = [[رتنپورا جا ڪلاچوري|برهما ديو رائي]] | founder = [[رتنپورا جا ڪلاچوري|برهما ديو رائي]] | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = [[رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن]] (آر ايم سي) رائيپور ڊولپمينٽ اٿارٽي (آر ڊي اي) [[نيو رائيپور ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (اين آر ڊي اي) | leader_title = [[رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن|ميئر]] | leader_name = [[مينال چوبي]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | leader_title1 = [[ضلعي ڪليڪٽر|ضلعي مجسٽريٽ ۽ ايڊمنسٽريٽر]] | leader_name1 = ڊاڪٽر گوروَ ڪُمار سنگھ (آءِ اي ايس) | leader_title2 = [[سپرنٽنڊنٽ آف پوليس]] | leader_name2 = پرشانت اگروال (آءِ پي ايس) | leader_title3 = [[پارليامينٽ جو ميمبر]] | leader_name3 = [[برجموهن اگروال]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | leader_title4 = [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر]] | leader_name4 = {{Collapsible list|[[پورندر مشرا]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] ([[رائيپور سٽي اتر اسيمبلي تڪ|رائيپور اتر]])<br/>[[سنيل ڪمار سوني]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] ([[رائيپور سٽي ڏکڻ اسيمبلي تڪ|رائيپور ڏکڻ]])<br/>[[راجيش منات]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]<br/>([[رائيپور سٽي اولهه اسيمبلي تڪ|رائيپور اولهه]])<br/>[[موتي لال ساهو]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]<br/>([[رائيپور سٽي ڳوٺاڻو اسيمبلي تڪ|رائيپور ڳوٺاڻو]])<br/>[[انج شرما (اداڪار)|انُج شرما]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]<br/>([[ڌرسيوا اسيمبلي تڪ|ڌرسيوَا]]) }} | unit_pref = ميٽرڪ | area_footnotes = <ref name='Raipur City'>{{cite web|title=Raipur City|url=http://www.itestweb.in/ch78/raipur|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129153409/http://www.itestweb.in/ch78/raipur|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = 503.67 | elevation_footnotes = | elevation_m = 298.15 | population_total = 1,010,087 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name=population>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=7 May 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_est = 1,475,000<ref>{{Cite web |title=Raipur City Population 2025 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population |url=https://www.census2011.co.in/census/city/280-raipur.html |access-date=2025-02-28 |website=www.census2011.co.in}}</ref> | pop_est_as_of = 2025 | population_metro = 1641000 (2025 اندازو)<br/>1122555 (2011) | population_metro_footnotes = <ref name="UA">{{cite web|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|website=censusindia|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017153124/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=17 October 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> | population_rank = ڀارت: [[ڀارت جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|45هون]]<br /> [[ڇتيس ڳڙھ جي شهرن جي فهرست|ڇتيس ڳڙھ: 1هون]] | population_blank1_title = ميٽرو درجو | population_blank1 = [[ڀارت ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا شهري گڏيل علائقا|44هون]] | population_demonym = رائيپوريَن، رائيپوريا | timezone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پي آءِ اين]] | postal_code = 492001-22, 493111-211 (رائيپور)<ref>[https://indiapincodes.net/Chhattisgarh/Raipur/ Raipur]</ref> | registration_plate = CG-04 | area_code = 0771 | area_code_type = ٽيليفون ڪوڊ | unemployment_rate = | blank_name_sec1 = [[UN/LOCODE]] | blank_info_sec1 = IN RPR | website = {{URL|https://raipur.gov.in}} | footnotes = | blank_name = [[ڪوپن آبھوا درجابندي|آبهوا]] | blank_info = [[اڀرندي اڀرندڙ ساوانا آبهوا|Aw]] | blank_name_sec2 = [[هوائي اڏو]] | blank_info_sec2 = [[سوامي وويڪانند هوائي اڏو]] (RPR) | blank1_name_sec2 = [[ريلوي اسٽيشن]] | blank1_info_sec2 = [[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن|رائيپور جنڪشن]] (R) | blank2_name_sec2 = [[بس اسٽينڊ]] | blank2_info_sec2 = [[رائيپور بين الریاستي بس ٽرمينل|آءِ ايس بي ٽي ڀاٽاڳاؤں]] | blank3_name_sec2 = [[تيز آمدورفت وارو نظام]] | blank3_info_sec2 = [[رائيپور ۽ نَيا رائيپور بس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم|رائيپور بي آر ٽي ايس]] }} '''رائيپور''' ({{Indic Transl|hi|rāypura|ɾaːɪpʊɾᵊ|Raipur.ogg}}) [[ڇتيس ڳڙھ]] رياست جو گاديءَ جو شهر آهي۔ رائيپور [[رائيپور ضلعو]] ۽ رائيپور ڊويزن جو به انتظامي صدر مقام آهي، ۽ رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي۔ [[ڇتيس ڳڙھ]] رياست 1 نومبر 2000 تي ٺهڻ کان اڳ رائيپور [[مڌيه پرديش]] جو حصو هو۔<ref name="IT_2018-07-08">{{cite web |url= https://www.indiatoday.in/magazine/state-of-the-states/story/20180716-credible-chhattisgarh-1277912-2018-07-08 |title= Credible Chhattisgarh |author= Ajit Kumar Jha |date= 8 July 2018 |language= en |via= INDIATODAY.IN |department= State of the States |publisher= India Today |access-date= 8 January 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180714100502/https://www.indiatoday.in/magazine/state-of-the-states/story/20180716-credible-chhattisgarh-1277912-2018-07-08 |archive-date= 14 July 2018 |url-status= live }}</ref> اهو علائقي ۾ واپار ۽ ڪاروبار لاءِ هڪ وڏو مرڪز آهي۔ هتي صنعتن ۾ تيز رفتاري سان واڌ ٿي آهي ۽ اهو [[مرڪزي ڀارت]] ۾ هڪ وڏو ڪاروباري مرڪز بڻجي چڪو آهي۔ سواڇ سرويڪشن 2021 موجب رائيپور کي [[ڀارت جا سڀ کان صاف شهرن جي فهرست|ڀارت جو 6هون سڀ کان صاف شهر]] قرار ڏنو ويو۔<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/indore-awarded-cleanest-city-in-annual-survey-varanasi-tops-ganga-town-category-top-10-list-101637390051543.html |title=Swachh Survekshan 2021: Here are top 10 cleanest cities in annual govt survey |date= 20 November 2021 |access-date= 6 May 2022}}</ref> (سواڇ سرويڪشن ايوارڊز-2023 ۾، ‘بهترين ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ رياستن’ واري زمري ۾ [[ڇتيسڳڙھ]] کي ٽيون درجو مليو).<ref>{{Cite web |title=Swachh Survekshan Awards 2023 conferred |url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1995159 |access-date= |website=pib.gov.in}}</ref> [[گهر ۽ شهري معاملن واري وزارت]] جي ٻن اشاريَن موجب رائيپور کي 2022 جي ايز آف لِونگ انڊيڪس ۾ ۽ 2020 جي ميونسپل پرفارمنس انڊيڪس ۾، ٻنهي ۾ 7هون درجو ڏنو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Raipur among best cities on Ease of Living Index in Central India |url=https://www.thehitavada.com/Encyc/2022/9/8/Raipur-among-best-cities-on-Ease-of-Living-Index-in-Central-India.html |access-date= |website=www.thehitavada.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pioneer|first=The|title=Raipur, Bilaspur excel in Municipal Performance Index|url=https://www.dailypioneer.com/2021/state-editions/raipur--bilaspur-excel-in-municipal-performance-index.html|access-date=2021-05-24|website=The Pioneer|language=en}}</ref> اهو ملڪ ۾ اسٽيل ۽ لوهه جي وڏن پيدا ڪندڙن شھرن مان آهي۔ شهر ۾ لڳ ڀڳ 200 اسٽيل رولنگ ملون، 195 اسپنج آئرن پلانٽ، گهٽ ۾ گهٽ 6 اسٽيل پلانٽ، 60 پلاءِ ووڊ ڪارخانا، 35 فيرو-الاءِ پلانٽ، ۽ 500 زرعي صنعتون موجود آهن۔ ان کانسواءِ، رائيپور ۾ 800 کان وڌيڪ چانور ملنگ پلانٽ پڻ آهن۔<ref name=":6">{{Cite web |title=Business and Economy of Raipur, Industries in Raipur |url=https://www.raipuronline.in/city-guide/business-and-economy-of-raipur |access-date=2022-04-08 |website=www.raipuronline.in}}</ref> == تاريخ == رائيپور ضلعو، جيئن [[ڇتيس ڳڙھ]] جي ميدانن جو باقي حصو، اڳي “دڪشِڻا ڪوسلا” جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ ان کي [[موريه سلطنت]] جي ماتحت سمجهيو ويندو هو۔{{cn|date=September 2024}} رائيپور ڀرسان آرنگ ۾، 6هين صدي عيسويءَ جي هڪ گپتا لکت علائقي تي گپتا بالادستي ڏيکاري ٿي۔{{cn|date=September 2024}} 7هين صدي عيسويءَ ۾ علائقو جديد مهاراشٽر جي ڀانڊڪ ۾ هڪ بودڌ بادشاهي جي هٿ هيٺ هو، ۽ ان جو ذڪر [[شيوانزانگ]] پڻ ڪيو۔{{cn|date=September 2024}} هن خاندان جي هڪ شاخ پوءِ موجوده مهاسمند ضلعي جي سِرپور ڏانهن لڏي وئي ۽ پوءِ دڪشِڻا ڪوسلا جي سڄي علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪيو۔{{cn|date=September 2024}} هن بادشاهيءَ جي خوشحالي تِيوارديوا جي دور ۾ پنهنجي اوج تي پهتي۔ سندس پٽ سِرپور جي لڳ ڀڳ سڀني مندرن تي لکتون ڪرايون۔{{cn|date=September 2024}} پوءِ کين شارڀاپوريه خاندان اقتدار مان هٽايو، جن [[ڇتيس ڳڙھ]] جي باقي حصي تي ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ ڪيترن صدين تائين حڪومت ڪئي۔{{cn|date=September 2024}} 9هين صديءَ جي شروعات تائين ڪلاچورين علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو۔ [[رتنپورا جا ڪلاچوري]] 13هين صديءَ تائين رتنپور تي حڪمران رهيا۔ 14هين صديءَ تائين رائيپور شاخ جا ڪلاچوري طاقتور بڻيا۔ رائيپور شاخ جي هڪ بادشاهه دشمن جي 18 ڳڙهن (قلعن) تي فتح حاصل ڪئي—جنهن مان [[ڇتيس ڳڙھ]] جي نالي (36 قلعا) بابت هڪ تشريح به ڏني ويندي آهي۔ 18هين صديءَ تائين ڪلاچوري [[ڇتيس ڳڙھ]] جي پوري علائقي جا بالادست بڻجي چڪا هئا۔{{cn|date=September 2024}} == آبادي == {{See also|ڇتيسڳڙھ جا شھر}} <!-- ضلعي لاءِ الڳ مضمون موجود آھي، تنھنڪري انگ اکر صرف ميونسپل ڪارپوريشن جا ھجن --> {{Historical population | source = <ref name="censusindia1">{{cite web |url=http://www.populstat.info/Asia/indiat.htm |title=Historical Census of India |access-date=29 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217053707/http://www.populstat.info/Asia/indiat.htm|archive-date=17 February 2013 |url-status=dead}}</ref> | 1901 | 32114 | 1911 | 35335 | 1921 | 38341 | 1931 | 45390 | 1941 | 63465 | 1951 | 89804 | 1961 | 139792 | 1971 | 205986 | 1981 | 338245 | 1991 | 452301 | 2001 | 707469 | 2011 | 1010433 }} {{As of|2011|alt=2011 جي مطابق}} [[2011 جي ڀارتي مردم شماري|2011 مردم شماري]] مطابق، رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 1,010,433 ھئي، جنھن مان 519,286 مرد ۽ 490,801 عورتون ھيون — يعني 945 عورتون في 1000 مرد، جيڪو قومي اوسط 940 کان وڌيڪ آھي۔<ref>{{cite web|title=Sex Ratio|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=2 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140922103426/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html|archive-date=22 September 2014|url-status=live}}</ref> 0–6 سالن جي عمر وارن ٻارن جو انگ 124,471 ھو، جنھن مان 64,522 ڇوڪرا ۽ 59,949 ڇوڪريون ھيون — يعني 929 ڇوڪريون في 1000 ڇوڪرا۔ ڪُل پڙھيل لکيل ماڻھو 769,593 ھئا (420,155 مرد، 349,438 عورتون)۔ مؤثر خواندگي جي شرح 86.90٪ ھئي؛ مردن جي 92.39٪ ۽ عورتن جي 81.10٪، جيڪا قومي اوسط 73.00٪ کان گھڻي آھي۔<ref name=population /><ref>{{cite web|title=Chapter–3 (Literates and Literacy rate)|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/India/Chapter-3.pdf|publisher=Registrar General and Census Commissioner of India|access-date=2 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113231419/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/India/Chapter-3.pdf|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}</ref> شهري گڏيل آبادي (Urban Agglomeration) 1,122,555 ھئي، جنھن مان 578,339 مرد ۽ 544,216 عورتون ھيون — يعني 941 عورتون في 1000 مرد۔ 0–6 سالن جي ٻارن جو انگ 142,826 ھو۔ ڪُل پڙھيل لکيل ماڻھو 846,952 ھئا ۽ مؤثر خواندگي جي شرح 86.45٪ ھئي۔ == جاگرافي ۽ آبهوا == {{climate chart |Raipur |13.3|27.5|6.7 |16.5|31.1|12.3 |20.8|35.5|24.6 |25.3|39.6|15.7 |28.3|42.0|18.8 |26.5|37.4|189.8 |24.0|30.8|381.0 |23.9|30.2|344.7 |23.9|31.3|230.2 |21.5|31.6|53.9 |16.5|29.6|7.4 |13.2|27.3|3.7 |source=[http://www.imd.gov.in/section/climate/raipur1.htm IMD] |float=left |clear=left }} === جاگرافي === رائيپور ھندستان جي وڏي ميداني علائقي جي مرڪز جي ويجھو واقع آھي، جنھن کي ڪڏهن ڪڏهن "ڀارت جو چانورن جو پيالو" چيو ويندو آھي، جتي سوين قسمن جا [[چانور]] پوکيا وڃن ٿا۔<ref>{{cite web |url=http://www.walkincg.com/Chhattisgarh/ChhattisgarhState.aspx |title=Chhattisgarh Details, Chhattisgarh Online, Chhattisgarh Information, Chhattisgarh State |publisher=Walkincg.com |access-date=2012-10-04 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304012724/http://www.walkincg.com/Chhattisgarh/ChhattisgarhState.aspx |archive-date=4 March 2013}}</ref> [[مھاندي ندي]] رائيپور شھر جي اوڀر طرف وهي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف گھاٽا ٻيلا موجود آھن۔ اتر-اولهه طرف [[ميڪل جبل]] واقع آھن؛ اتر ۾ زمين مٿي چڙھي [[ڇوٽا ناگپور پليٽو]] سان ملي ٿي، جيڪو اتر-اوڀر طرف [[جھارکنڊ]] رياست تائين پکڙيل آھي۔ رائيپور جي ڏکڻ ۾ [[ڊيڪن پليٽو]] واقع آھي۔{{citation needed|date=January 2022}} === آبهوا === رائيپور ۾ [[گرم ۽ خشڪ اڀرندي آبهوا]] موجود آھي، ۽ سڄي سال گرمي پد معتدل رھي ٿو، سواءِ مارچ کان جون تائين، جڏھن گرمي تمام تيز ٿي سگھي ٿي۔ اپريل–مئي ۾ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|48|°C}} کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو۔ اونهاري جي انهن مهينن دوران گرم ۽ خشڪ ھوائون پڻ ھلنديون آھن۔ شھر کي لڳ ڀڳ {{convert|1300|mm}} برسات ملي ٿي، جيڪا گھڻو ڪري [[مون سون]] جي موسم دوران، يعني جون جي وچ کان آڪٽوبر جي شروعات تائين پوي ٿي۔ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رھي ٿو ۽ عام طور تي معتدل ھوندو آھي، جيتوڻيڪ گھٽ گرمي پد {{convert|5|°C}} تائين ڪري سگھي ٿو، جيڪو موسم کي ٿڌو بڻائي ٿو۔<ref>{{Cite web |title=Geography & Climate |url=https://nagarnigamraipur.nic.in/en/geography-climate|access-date=2024-04-12}}</ref> {{Weather box | location = Raipur (1991–2020, extremes 1901–present) | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 36.5 | Feb record high C = 38.0 | Mar record high C = 43.3 | Apr record high C = 46.1 | May record high C = 47.9 | Jun record high C = 47.2 | Jul record high C = 41.2 | Aug record high C = 37.5 | Sep record high C = 37.2 | Oct record high C = 37.9 | Nov record high C = 35.6 | Dec record high C = 34.1 | year record high C = 47.9 | Jan high C = 28.0 | Feb high C = 31.1 | Mar high C = 35.2 | Apr high C = 39.5 | May high C = 41.8 | Jun high C = 37.1 | Jul high C = 31.3 | Aug high C = 30.4 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 31.9 | Nov high C = 30.4 | Dec high C = 28.5 | year high C = 33.0 | Jan mean C = 20.8 | Feb mean C = 23.8 | Mar mean C = 26.5 | Apr mean C = 32.1 | May mean C = 35.1 | Jun mean C = 32.0 | Jul mean C = 27.8 | Aug mean C = 27.2 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 26.9 | Nov mean C = 23.7 | Dec mean C = 21.0 | Jan low C = 13.9 | Feb low C = 16.9 | Mar low C = 20.9 | Apr low C = 24.8 | May low C = 27.8 | Jun low C = 26.7 | Jul low C = 24.6 | Aug low C = 24.5 | Sep low C = 24.4 | Oct low C = 22.0 | Nov low C = 17.4 | Dec low C = 13.8 | Jan record low C = 5.0 | Feb record low C = 5.0 | Mar record low C = 8.3 | Apr record low C = 15.0 | May record low C = 14.4 | Jun record low C = 16.1 | Jul record low C = 17.1 | Aug record low C = 20.0 | Sep record low C = 18.3 | Oct record low C = 13.9 | Nov record low C = 8.3 | Dec record low C = 3.9 | rain colour = green | Jan rain mm = 14.4 | Feb rain mm = 16.3 | Mar rain mm = 13.2 | Apr rain mm = 15.7 | May rain mm = 23.8 | Jun rain mm = 197.8 | Jul rain mm = 377.4 | Aug rain mm = 334.2 | Sep rain mm = 235.5 | Oct rain mm = 46.9 | Nov rain mm = 8.2 | Dec rain mm = 6.9 | year rain mm = 1290.3 | Jan rain days = 1.2 | Feb rain days = 1.2 | Mar rain days = 1.5 | Apr rain days = 1.7 | May rain days = 1.9 | Jun rain days = 9.1 | Jul rain days = 14.4 | Aug rain days = 14.4 | Sep rain days = 9.6 | Oct rain days = 2.8 | Nov rain days = 0.5 | Dec rain days = 0.3 | year rain days = 58.6 |time day = 17:30 [[ڀارتي معياري وقت]] | Jan humidity = 43 | Feb humidity = 35 | Mar humidity = 29 | Apr humidity = 24 | May humidity = 26 | Jun humidity = 52 | Jul humidity = 76 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 74 | Oct humidity = 62 | Nov humidity = 53 | Dec humidity = 47 |year humidity = 50 |source 1 = [[ڀارتي موسميات کاتو]] }} رائيپور کي 2024 جي "سواڇ وائيُ سرويڪشن" جي نتيجن مطابق، ھندستان ۾ قومي سطح تي صاف هوا وارن شھرن ۾ اٺين نمبر تي رکيو ويو (ڪيٽيگري I: 10 لک کان وڌيڪ آبادي وارا شھر)۔<ref>{{Cite web |date=7 September 2024 |title=Swachh Vayu Sarvekshan 2024 |url=https://prana.cpcb.gov.in/ncapServices/robust/fetchFilesFromDrive/Swachh_Vayu_Survekshan_2024_Result.pdf |website=Central Pollution Control Board|access-date=19 September 2024}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظام === {{اصل مضمون|رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن}} رائيپور شهر ۾ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن موجود آهي۔ ان کي برطانوي دور ۾ 17 مئي 1867ع تي قائم ڪيو ويو، جنهن جو ابتدائي نالو رائيپور ميونسپل ڪاميٽي هو۔<ref name=":5">{{Cite web|last=Yumpu.com|title=RAIPUR MUNICIPAL CORPORATION - Nagar Nigam Raipur|url=https://www.yumpu.com/en/document/read/7702767/raipur-municipal-corporation-nagar-nigam-raipur|access-date=2020-11-09|website=yumpu.com|language=en}}</ref> سن 1973ع ۾ ان کي رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن جو درجو ڏنو ويو۔<ref name=":5"/> ميونسپل ڪارپوريشن جو علائقو 503.67&nbsp;ڪلوميٽر مربع (194.47 اسڪوائر ميل) آهي۔<ref name='Raipur City'/><ref name=":0">{{Cite web|last=Raipur MC|title=Raipur MC|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=1012|access-date=9 November 2020|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230012443/https://nagarnigamraipur.nic.in//rmcwebsite.aspx?pageid=1012|url-status=dead}}</ref> رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن، 1961ع جي ڇتيسڳڙھ ميونسپلٽي ايڪٽ جي هدايتن موجب هلي ٿي۔<ref name=":0" /> 2011ع جي مردم شماري مطابق، رائيپور–درگ–ڀلائي شهري گڏيل آبادي 3,186,632 هئي۔ ڇتيسڳڙھ جي اولهه-مرڪزي علائقي جا ٽي شهري مرڪز ــ رائيپور، ڀلائي ۽ درگ ــ گڏجي رائيپور–ڀلائي–درگ ٽرائي سٽي ميٽرو علائقو ٺاهين ٿا۔ ميونسپل ڪارپوريشن جا اهم ڪم صحت مرڪزن، تعليمي ادارن ۽ اسڪولن جي تعمير، ۽ رهائشي عمارتن جي وقت بوقت سار سنڀال آهن۔<ref name=":1">{{Cite web|title=Raipur MC Website|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/}}</ref> بنيادي شهري ڍانچي، فلائي اوور ۽ روڊن جي تعمير کان علاوه، اها تفريحي مرڪزن جهڙوڪ ميوزيم، ڪميونٽي هال ۽ پارڪن جي ترقي به ڪري ٿي۔<ref name=":1" /> انتظامي ڪاميٽي ۾ ميونسپل ڪمشنر، ڊپٽي ڪمشنر، شهر جا صحت آفيسر، ايگزيڪيوٽو انجنيئر، زونل ڪمشنر ۽ ٻيا عملدار شامل آهن۔<ref name=":2">{{Cite web|title=Raipur Nagar Nigam|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=1011|access-date=9 November 2020|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230012330/https://nagarnigamraipur.nic.in//rmcwebsite.aspx?pageid=1011|url-status=dead}}</ref> رائيپور جو ميونسپل ڪمشنر وشو ديپ (آءِ اي ايس) آهي۔<ref>{{Cite web|title=Raipur Mun C|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=22|access-date=9 November 2020|archive-date=29 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129060730/http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=22|url-status=dead}}</ref> موجوده ميئر [[مينل چوبے]] آهي، جيڪا [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] سان لاڳاپيل آهي۔ ميئر ڪائونسل جي اڳواڻ طور ڪم ڪري ٿو ۽ چونڊيل ڪائونسلرن مان ڪاميٽي جا ميمبر مقرر ڪري ٿو۔<ref name=":2" /> رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 70 وارڊ ۽ 8 زون شامل آهن۔<ref name=":1" /> زونل وارڊ ڪاميٽين جي سربراهي چيئرمين ڪن ٿا، جيڪي لاڳاپيل زون جي ڪائونسلرن پاران چونڊيا وڃن ٿا۔<ref>{{Cite web|title=Raipur city data|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/Document/2cf1d7f1-4c2f-4aa0-ab96-07b286039031____Citizen_Charter_English_n.pdf|access-date=9 November 2020|archive-date=21 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921130044/http://nagarnigamraipur.nic.in/Document/2cf1d7f1-4c2f-4aa0-ab96-07b286039031____Citizen_Charter_English_n.pdf|url-status=dead}}</ref> تازيون ميونسپل چونڊون [[2025 رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ]] 11 فيبروري 2025ع تي ٿيون۔ ميونسپل سطح تي اڪثريت رکندڙ سياسي پارٽيون ڀارتيه جنتا پارٽي ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس آهن۔ 2017–2018ع لاءِ اندازي مطابق ميونسپل بجيٽ {{INR}} 2,612,667 هئي۔ آمدني جا اهم ذريعا ٽيڪس، فيس ۽ چارجز، صفائي چارجز، گرانٽ ۽ چندا، ۽ سرمائي آمدني آهن۔<ref>{{Cite web|title=Budget Raipur|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/Budget/Budget%202017-18.pdf}}</ref> رائيپور ضلعو، گورو ڪمار سنگهه (آءِ اي ايس)، ضلعي ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪمشنر جي سربراهي هيٺ آهي۔<ref name="raipur.gov.in">{{Cite web|title=Organisation Chart |url=https://raipur.gov.in/organisation-chart/|access-date=2020-11-09|language=en-US}}</ref> ضلعي ڪليڪٽر ضلعي انتظاميه جو سربراهه هوندو آهي، جنهن جي مدد اپر ڪليڪٽر، ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ گڏيل ڊپٽي ڪندا آهن۔ شهر ۾ شهري انتظام ۽ ترقي کاتو پڻ فعال آهي۔<ref name="raipur.gov.in"/> === ماسٽر پلان === رائيپور ماسٽر پلان 2021ع منظم شهري ترقي جي ضرورت کي تسليم ڪري ٿو ته جيئن شهر جي مرڪزي واپاري علائقي تي دٻاءُ گهٽايو وڃي ۽ ان علائقي ۾ سائي جڳهن ۽ پاڻيءَ جي ذخيرن جي ضرورت پوري ڪئي وڃي۔ منصوبي تحت شهر جي ٻاهرئين علائقن ۾ نون رهائشي حصن ۾ گهڻي آبادي وارا گهر ٺاهڻ ۽ بهتر رٿابندي سان اوچيون تجارتي ۽ صنعتي عمارتون تعمير ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي آهي، خاص طور تي [[نيشنل هاءِ وي 6]] سان گڏوگڏ شهر جي اترئين حصي ۾۔<ref>{{Cite web|date=2017-05-30|title=Raipur Master Plan 2021 Report, Raipur Master Plan 2021 Map, Details|url=https://affordablehousing.live/raipur-master-plan-2021.html|access-date=2020-11-09|website=Affordable Housing Live|language=en-US}}</ref> === قانون ساز اسيمبلي ۽ رياستي ادارا === رائيپور مرڪزي [[ڇتيسڳڙھ]] ۾ هڪ لوڪ سڀا (پارلياماني) تڪ آهي۔ رائيپور جي لوڪ سڀا سيٽ عام درجي جي آهي۔ [[برجموهن اگروال]]، جيڪو [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] سان لاڳاپيل آهي، هن وقت شهر مان [[لوڪ سڀا جو ميمبر]] آهي۔<ref name="news18.com">{{Cite web|title=Live Results: Raipur Lok Sabha Constituency (CHHATTISGARH)|url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/chhattisgarh-raipur-results-s26p08/|access-date=2020-11-09|website=News18}}</ref> رائيپور ضلعي ۾ ست ودھان سڀا تڪ آهن، جن مان ٽي رائيپور شهر ۾، هڪ رائيپور ڳوٺاڻو علائقي ۾ ۽ ٽي ٻاهرين تحصيلن ۾ واقع آهن۔<ref>{{Cite web|title=Raipur City West Assembly constituency (Chhattisgarh): Full details, live and past results|url=https://www.news18.com/assembly-elections-2018/chhattisgarh/raipur-city-west-election-result-s26a049/|access-date=2020-11-09|website=News18}}</ref> == معيشت == رائيپور، جيڪو [[ڇتيسڳڙھ]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي، وڏي پيماني تي صنعتي ترقي کي متوجه ڪيو آهي۔ رياستي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب حڪومت ۽ خدمتي شعبي شهر جي معيشت ۽ افرادي قوت جو وڏو حصو ٺاهين ٿا۔ شهر ۾ پيداوار ڪندڙ صنعتون به چڱيءَ ريت ترقي يافته آهن ۽ هتي ڪيترائي صنعتي علائقا قائم آهن۔ رائيپور کي واپار لاءِ ملڪ جي بهترين شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو۔ هي شهر معدني وسيلن سان مالا مال آهي ۽ ملڪ ۾ فولاد ۽ لوھ جي وڏي پيداوار ڪندڙ علائقن مان هڪ آهي۔ شهر ۾ لڳ ڀڳ 200 فولاد رولنگ ملون، 195 اسپنج آئرن ڪارخانا، گهٽ ۾ گهٽ 6 فولاد ڪارخانا، 60 پلائيووڊ ڪارخانا، 35 فيرو ايلوئي ڪارخانا ۽ 500 زرعي صنعتون موجود آهن۔ ان کان علاوه رائيپور ۾ 800 کان وڌيڪ چانورن جون ملون پڻ آهن۔<ref name=":6" /> ڊالميا سيمينٽ (ڀارت) رائيپور ۾ 2.5 ملين ٽن في سال گنجائش واري گڏيل سيمينٽ تياري يونٽ قائم ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي۔<ref>{{Cite web |date=2019-05-15 |title=Dalmia Cement plans new unit in Kharora - Chhattisgarh Industry News |url=https://chhattisgarh.industry-focus.net/2019/05/15/dalmia-cement-plans-new-unit-in-kharora/ |access-date=2022-04-08 |website=chhattisgarh.industry-focus.net |language=en-US}}</ref> ڏکڻ ڪوريا جي هڪ گهڻ قومي ڪمپني سنگ ها ٽيليڪام پڻ نيا رائيپور ۾ ڪارخانو قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪري رهي آهي۔<ref>{{Cite web |date=2017-05-30 |title=South Korea's Sung Ha Telecom to set up mobile phone manufacturing plant in Chhattisgarh |url=https://www.livemint.com/Companies/8gmDbMAIyNja94xtwzND6O/South-Koreas-Sung-Ha-Telecom-to-set-up-mobile-phone-manufac.html |access-date=2022-04-08 |website=mint |language=en}}</ref> [[جي ايس ڊبليو اسٽيل]] جو فولاد ڪارخانو رائيپور ۾ واقع آهي۔ اي پي ايل اپولو، سنگاپور جي هڪ ڪمپني سان گڏيل سهڪار تحت، رائيپور ۾ پيداوار يونٽ قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو آهي۔<ref>{{Cite web |title=APL Apollo's JV with Singapore company plans manufacturing unit in Raipur |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/apl-apollos-jv-with-singapore-company-plans-manufacturing-unit-in-raipur-2413395.html |access-date=2022-04-08 |website=Moneycontrol |language=en}}</ref> [[گراسم انڊسٽريز]] رائيپور جي راون علائقي ۾ سيمينٽ ڪارخانو هلائي ٿي۔<ref>{{Cite web |last=Research |first=Ibis |title=Grasim Cement to expand its Rewan cement plant at Raipur |url=https://cement.industry-focus.net/chhattisgarh-cement-projects/114-grasim-cement-to-expand-its-rewan-cement-plant-at-raipur.html |access-date=2022-04-08 |website=Cement - Industry Focus |language=en-gb}}</ref> [[امبوجا سيمينٽس]] جو ڪارخانو [[ڀٽاپارا]] ۾ موجود آهي۔<ref>{{Cite web |title=Ambuja Cement Plant Bhatapara |url=https://swapdial.com/public/knowledge-contents/industrial-data/ambuja-cement-plant-bhatapara/ |access-date=2022-04-08 |website=swapdial.com}}</ref> ان کان علاوه، رائيپور ۾ هڪ وڏو ڪيميڪل ڪارخانو به موجود آهي جيڪو فارملين تيار ڪري ملڪ جي مختلف حصن ۾ فراهم ڪري ٿو۔<ref>{{Cite web |title=RAIPUR - Market Research and Opportunity Analysis Report by MeticulousBPlans - Issuu |url=https://issuu.com/meticulousbplans/docs/raipur_mroar.pptx |access-date=2022-04-08 |website=issuu.com}}</ref> ڀارت پيٽروليم ۽ هندوستان پيٽروليم جي ايل پي جي بوتل بندي جا ڪارخانا پڻ رائيپور ۾ آهن۔<ref>{{Cite web |title=BPCL Stories |url=https://www.bharatpetroleum.in/about-bpcl/infoline-detail.aspx?id=infoline/mou-with-chhattisgarh-state-government-/ |access-date=2022-04-08 |website=www.bharatpetroleum.in}}</ref> گوداوري اي-موبيليٽي پڻ شهر ۾ پيداوار يونٽ قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪري رهي آهي۔<ref>{{Cite web |title=Godawari E-mobility to pump in Rs 150 cr by 2023 for setting up EV manufacturing unit in Raipur |url=https://www.businesstoday.in/auto/story/godawari-e-mobility-to-pump-in-rs-150-cr-by-2023-for-setting-up-ev-manufacturing-unit-in-raipur-310264-2021-10-24 |access-date=2022-04-08 |website=Business Today}}</ref> [[جندل اسٽيل اينڊ پاور گروپ]] جو ڳرو مشينري ڪارخانو پڻ رائيپور ۾ آهي۔<ref>{{Cite web |title=Jindal Machinery |url=https://jindalsteelmachinery.in/ |access-date=2022-04-08 |website=jindalsteelmachinery.in}}</ref> معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ سائبر مرڪز طور ڪم ڪندي، ڇتيسڳڙھ جي نئين گادي نيا رائيپور ۾ هڪ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيو ويو آهي۔<ref>{{Cite web |author=Cherrupreet Kaur|date=Feb 19, 2020 |title=IT Park fails to click in Naya Raipur, lacks basic infrastructure and power |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/it-park-fails-to-click-in-naya-raipur-lacks-basic-infrastructure-and-power/articleshow/74203762.cms |access-date=2022-04-08 |website=The Times of India}}</ref> ڇتيسڳڙھ اسٽيٽ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن (سي ايس آءِ ڊي سي) رائيپور ڀرسان ٽلدا ۾ ننڍين ۽ وچولي صنعتن لاءِ سهولتون فراهم ڪرڻ خاطر نئون صنعتي علائقو ترقي ڏئي رهي آهي۔ رائيپور ۾ ڪپڙي ۽ ڌاتو صنعتن لاءِ ٻه نوان صنعتي پارڪ پڻ تعمير هيٺ آهن۔<ref>{{Cite web |last=Network |first=Knn India-Knowledge & News |title=New industrial area to come up near Raipur in Chhattisgarh |url=https://knnindia.co.in/news/newsdetails/msme/new-industrial-area-to-come-up-near-raipur-in-chhattisgarh |access-date=2022-04-08 |website=knnindia.co.in}}</ref> == شهري سهولتون == === آمدرفت جون خدمتون === انجنيئرن جو سپرنٽنڊنٽ، ايگزيڪيوٽو انجنيئر، انجنيئرن جي ٽيم ۽ روڊ کاتي سان لاڳاپيل عملي پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ جي اڳواڻي ڪن ٿا۔<ref name=":5" /> انهن جا بنيادي مقصد روڊن ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ نالن جي رٿابندي ۽ ڊزائن، روڊن ۽ گهٽين جي سار سنڀال، باغن ۽ پارڪن جي سنڀال، روڊن جي ٻيهر سرفيسنگ ۽ کڏن ۽ خراب حصن جي مرمت ڪرڻ آهن۔<ref name=":5"/> رائيپور شهر جي بس ٽرانسپورٽ نظام ۾ ڪل 157 بسون شهر اندر هلن ٿيون۔<ref>{{Cite web|title=Data Raipur|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/RaipurDataSet.aspx}}</ref> === باهه وسائڻ جون خدمتون ۽ بجلي === شهر کي بجلي ڇتيسڳڙھ اسٽيٽ پاور ڊسٽريبيوشن ڪمپني لميٽيڊ طرفان فراهم ڪئي وڃي ٿي۔ باهه ۽ هنگامي حالتن جون خدمتون 2016ع ۾ قائم ڪيون ويون ته جيئن رياست ۾ باهه جي واقعن کان تحفظ فراهم ڪري سگهجي۔<ref name="cghgcd.gov.in">{{Cite web|title=Official website of Director General Home Guards, CD, F & E Services and SDRF.gov.of C.G, India |url=http://cghgcd.gov.in/|access-date=2020-11-09|website=cghgcd.gov.in}}</ref> حڪومتي هدايتن مطابق شهري اداري جي فائر اسٽيشنن کي باهه ۽ هنگامي خدمتن جي انتظام هيٺ آندو پيو وڃي۔<ref name="cghgcd.gov.in"/> === پاڻي، نيڪال ۽ سيوريج === غير فلٽر ٿيل پاڻي جو موجوده ذريعو [[کهرون ندي]] آهي، ۽ روزانو لڳ ڀڳ 170 ملين ليٽر پاڻي صاف ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته پلانٽ جي صفائي گنجائش 275 ملين ليٽر في ڏينهن آهي۔ رائيپور شهر ۾ في فرد پاڻي فراهمي 135 ليٽر في ڏينهن آهي۔ ڪل 50,000 گهرن کي پاڻيءَ جا ڪنيڪشن مهيا ڪيا ويا آهن۔ کهرون ندي (27 ملين ليٽر في ڏينهن) کان علاوه ٻيو ذريعو زير زمين پاڻي آهي، جنهن مان 22 ملين ليٽر في ڏينهن استعمال ڪيو وڃي ٿو۔ شهر ۾ ڪل 1,133 هٿ پمپ موجود آهن۔ رائيپور شهر ۾ سيوريج نظام جي کوٽ موجود آهي۔ سيوريج نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل گهرن بابت انگ اکر موجود ناهن،<ref name=":3">{{Cite web|title=Raipur Waste|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/Document/01566b4c-78f4-4525-bace-508b36c44eb2__Raipur_SLIP_Sewerage_4.11.15.pdf|access-date=10 November 2020}}</ref> جڏهن ته سيپٽڪ ٽينڪن وارا گهر 1,44,882 آهن ۽ اهڙا گهر جن وٽ بيت الخلا لاءِ ڪو به نيڪال جو بندوبست ناهي، انهن جو تعداد 5,649 آهي۔<ref name=":3" /> شهر ۾ الڳ سيوريج لائينون موجود ناهن، پر ضرورت موجب برساتي پاڻيءَ لاءِ الڳ نيڪال جو نظام قائم ڪيو ويو آهي۔<ref name=":3" /> === ٺوس فضلي جو انتظام === شهر ۾ فضلي جي انتظام جي ذميواري شهر جي صحت آفيسر، انچارج صحت آفيسر، زونل صحت آفيسر ۽ صفائي سپروائيزرن ۽ وارڊ سپروائيزرن جي ٽيم تي آهي۔<ref name=":5"/> ڪل 3,56,490 گهرن ۾ ذريعي تي فضلي جي الڳ ڪرڻ جو عمل ڪاميابي سان لاڳو ڪيو ويو آهي ۽ دروازي تي گڏ ڪرڻ واري نظام ۾ شامل آهن۔<ref name=":4">{{Cite web|title=RaipurDataSet|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/RaipurDataSet.aspx}}</ref> رائيپور جو اهم [[فضلي جو انتظام|فضلي جي نيڪال]] جو هنڌ سارونا سائيٽ آهي، جيڪا شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 12 ڪلوميٽر پري واقع آهي۔<ref name=":4" /> == آمدرفت == === روڊ رستا === رائيپور جا ڪجهه اهم روڊ آهن: [[نيشنل هاءِ وي 53]] (اين ايڇ-53)، [[نيشنل هاءِ وي 30]] (اين ايڇ-30)، گريٽ ايسٽرن روڊ، پانڊري روڊ، بالودا بازار روڊ، نرده رائيپور روڊ، وي آءِ پي روڊ، ۽ [[اٽل پٿ ايڪسپريس وي]]۔ [[رائيپور–نيا رائيپور ايڪسپريس وي]]، جنهن کي ’’اٽل پٿ ايڪسپريس وي‘‘ پڻ چيو وڃي ٿو، {{cvt|12.7|km}} ڊگهو ڪنٽرول ٿيل داخلا وارو تيز رفتار شاهراهه آهي جيڪو رائيپور کي [[نيا رائيپور]] سان ڳنڍي ٿو۔ اهو جي اي روڊ تي ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ [[رائيپور ريلوي اسٽيشن]] کان ڌمتري روڊ تائين تيز رسائي مهيا ڪرڻ لاءِ تعمير ڪيو ويو آهي۔ هن ايڪسپريس وي ۾ 4 فلائي اوور ۽ 1 اوچو رستو شامل آهي، جيڪو ٻنهي ڇيڙن جي وچ ۾ جي اي روڊ ۽ نيشنل هاءِ وي 53 مٿان گذري ٿو۔ تجويز ڪيل [[درگ–رائيپور–ارانگ ايڪسپريس وي]]، [[رائيپور–رانچي–ڌنبد ايڪسپريس وي]] ۽ تعمير هيٺ [[رائيپور–وشاکھاپٽنم ايڪسپريس وي]] رائيپور مان گذرندا ۽ شروع ٿيندا، جيڪي مڪمل ٿيڻ بعد ٻين شهرن سان رابطي ۽ سفر کي وڌيڪ بهتر بڻائيندا۔ === بس ٽرانسپورٽ === [[انٽر اسٽيٽ بس ٽرمينل، رائيپور|شري بالاجي سوامي ٽرسٽ شري دودھڌاري مٺ انٽر اسٽيٽ بس ٽرمينل]] راونڀانٿا ۾ واقع آهي ۽ شهر جو مکيه بس اسٽيشن آهي۔ هن نئين ٽرمينل پراڻي منيماتا بس اسٽينڊ يا پانڊري اسٽينڊ جي جاءِ ورتي، جيڪو سخت ٽريفڪ مسئلن جو سبب بڻجي رهيو هو۔ نئين آءِ ايس بي ٽي جون خدمتون 15 نومبر 2021ع تي شروع ٿيون۔ شهر ۾ واحد [[بس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم]] آهي، جيڪو [[رائيپور ۽ نيا رائيپور بي آر ٽي ايس]] آهي۔ === ميٽرو === هڪ [[هلڪو ريل نظام]]، جنهن کي ڀارت ۾ ميٽرولائيٽ يا لائيٽ ميٽرو پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڇتيسڳڙھ حڪومت]] طرفان تجويز ڪيو ويو آهي، جيڪو نيا رائيپور کان رائيپور ۽ [[ڀلائي]] ذريعي [[درگ]] تائين هلندو۔<ref>{{cite news|title=Monthly Allowance To Unemployed Youth, Focus On Metro, Sports & Infra: CM Baghel Tabels Chhattisgarh Budget|url=https://news.abplive.com/states/chhattisgarh-budget-2023-announcement-for-health-education-agriculture-budget-highlights-cm-bhupesh-baghel-1586508|work=[[اي بي پي نيوز]]|date=6 March 2023|access-date=9 March 2023|language=en}}</ref> === ريلوي === [[File:Raipur Railway station.png|thumb|ريلوي اسٽيشن جو مکيه ڏيک]] [[File:A view of Raipur Junction railway station.jpg|thumb|[[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]]] [[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] شهر جو بنيادي ريلوي اسٽيشن آهي، جيڪو [[هاوڙا–ناگپور–ممبئي لائين]] تي واقع آهي، جيڪا [[ڀوساول]]، [[ناگپور]]، [[گونڊيا]]، [[درگ (ڀلائي)، بلاسپور]]، [[رورڪيلا]] ۽ [[کڙگپور]] جهڙن شهرن مان گذري ٿي۔ اهڙيءَ طرح رائيپور ڪيترن وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي۔ ڀارتي ريلوي طرفان هن اسٽيشن کي اي-1 درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي۔ رائيپور ۾ سارونا، سارسوتي نگر ۽ ڊبليو آر ايس ڪالوني جهڙا ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن، جيڪي ساڳئي ريلوي لائين تي آهن۔ === هوائي اڏو === [[File:Swami vivekananda Airport terminal Raipur. Night view.jpg|thumb|[[سوامي ووِيڪانند بين الاقوامي هوائي اڏو، رائيپور]]]] [[سوامي ووِيڪانند بين الاقوامي هوائي اڏو]] (اڳوڻو نالو مانا هوائي اڏو) ڇتيسڳڙھ رياست جو بنيادي هوائي اڏو آهي۔ هي هوائي اڏو رائيپور کان {{cvt|15|km}} ڏکڻ ۽ نيا رائيپور کان {{cvt|10|km}} مفاصلي تي واقع آهي۔ هتان روزاني سڌيون اڏامون [[ممبئي]]، [[دهلي]]، [[ڪولڪتا]]، [[بنگلور]]، [[پوني]]، [[چينئي]]، [[گوا]]، [[لکنؤ]]، [[اندور]]، [[جيپور]]، [[پٽنا]]، [[احمدآباد]]، [[ڀوپال]]، [[ڀونيشور]]، [[حيدرآباد]]، [[پرياگراج]] ۽ [[جگدلپور]] ڏانهن هلن ٿيون، جيڪي [[الائنس ايئر]]، [[انڊيگو]] ۽ [[وسٽارا]] طرفان هلائيون وڃن ٿيون۔<ref>{{cite web|url=https://www.dailypioneer.com/2021/state-editions/raipur-gets-air-connectivity-with-17-cities-in-country.html|title=Raipur gets air connectivity with 17 cities in country|website=The Pioneer|date=1 November 2021|access-date=15 November 2021}}</ref> == ميئرز جي فھرست== {| class="wikitable" !مدو !نالو ! پارٽي ! حوالو |- |شروعاتي 1890s–1980 |'''N/A''' |'''N/A''' |'''N/A''' |- |27.02.1980 to 27.02.1981 |سواروپ چند جين |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] |شھر جو پھريون ميئر |- |27.02.1981 کان 27.02.1982 |ايس آر مورتي |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |27.02.1982 کان 26.02.1983 |ايس آر مورتي |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] |ٻئي مدي لاء |- |27.02.1983 کان 10.09.1984 |[[تارون پرساد چيترجي ]] |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |11.09.1984 کان 26.02.1985 |سنتوش اگروال |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |27.02.1985 کان 04.01.1995 |[[پبلڪ ايڊمنسٽريشن|پبلڪ ايڊمنسٽريٽر]] | |ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ جي نگراني ۾ |- |05.01.1995 کان 04.01.2000 |بلبير جونيجا |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |04.01.2000 کان 25.12.2003 984 |[[تارون پرساد چيترجي ]] |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] |ڇتيس ڳڙھ جي قيام بعد پھريون ميئر ۽ ٻي مدت |- |05.01.2004 کان 05.01.2010 |[[سنيل ڪمار سوني ]] |[[ڀارتيه جنتا پارٽي]] |پھريون غير ڪانگريس ميمبر |- |05.01.2010 کان 07.01.2015 |ڪرن مايي نايڪ |[[انڊين نيشنل ڪانگريس ]] |پھرين عورت ميئر |- |07.01.2015 کان 07.01.2020 |پرمود ڊوبي |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |07.01.2020 کان 06.01.2025 |اعجاز ڌيبر |[[انڊين نيشنل ڪانگريس ]] | |- |07.01.2025 کان 26.02.2025 |[[ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ |ايڊمنسٽريٽر]] | |ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ جي نگراني ۾ |- |27.02.2025 کان ''ھاڻي تائين'' |[[مينال چوبي]] |[[ڀارتيه جنتا پارٽي ]] |ٻين عورت ۽ غير ڪانگريسي ميئر |} == دلچسپ جايون == {{mapframe|frame=yes|type=point|text=Raipur|zoom=SWITCH:4,6,10|switch=zoomed out, zoomed mid, zoomed in}} * [[ماتا ڪوشليا مندر]] دنيا جو واحد مندر آهي جيڪو ديوي ماتا ڪوشليا جي نالي سان منسوب آهي۔ * [[پورخوتي مڪتنگن، نوا رائيپور]] هڪ کليل هوا ۾ ثقافتي باغ آهي، جيڪو [[ڇتيسڳڙھ]] جي ثقافت کي پيش ڪري ٿو۔ * [[نندن ون جنگل سفاري، نوا رائيپور]] ايشيا جو سڀ کان وڏو انسان ٺهيل جنگل سفاري آهي۔ * [[شري رام مندر]]، وي آءِ پي اسڪوائر۔ * [[مهنت گهسي داس يادگاري ميوزيم]]، گهڙي چوڪ۔ * [[سوامي ووِيكانند سرور]] (ٻُڌا تلاءُ)۔ * [[ٽيلي بندها ڍنڍ]] (مرين ڊرائيو)۔ == تعليم == رائيپور، [[ڇتيسڳڙھ]] اندر هڪ وڏو تعليمي مرڪز بڻجي چڪو آهي، جتي [[انجنيئرنگ]]، [[انتظام]]، [[طبي]] ۽ [[قانون]] جي شعبن ۾ قومي اهميت وارا ڪيترائي ادارا موجود آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ رائيپور|انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي رائيپور|نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز رائيپور|آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، [[هدايت الله نيشنل لا يونيورسٽي]]، [[سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، رائيپور|سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فارماسيوٽيڪل ايڊيوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (تجويز ڪيل) ۽ [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، نوا رائيپور]] شامل آهن۔<ref>{{cite web |url=http://iiitnr.choice.gov.in/ |title=انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي – نوا رائيپور |access-date=2014-08-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812211312/http://iiitnr.choice.gov.in/ |archive-date=12 آگسٽ 2014}}</ref> [[File:Rajkumar College Raipur.jpg|thumb|[[راجڪمار ڪاليج، رائيپور]] جو منظر]] === اهم ادارا === * [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، رائيپور]] * [[سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] * [[هدايت الله نيشنل لا يونيورسٽي]] * [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ، رائيپور]] * [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، نوا رائيپور]] * [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، رائيپور]] * [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فارماسيوٽيڪل ايڊيوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (تجويز ڪيل)، [[نوا رائيپور]] === سرڪاري يونيورسٽيون === * [[چندولال چندراڪر پترڪارِتا اوَم جنسنچار وشوودياليه]] * [[ڇتيسڳڙھ ڪمڌينو وشوودياليه]] * [[ڇتيسڳڙھ سوامي ووِيكانند ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]] * [[پنڊت روي شنڪر شکلا يونيورسٽي]] * [[پنڊت دين ديال اُپادهياءِ ميموريل هيلٿ سائنسز اينڊ آيوش يونيورسٽي آف ڇتيسڳڙھ]] === نجي ۽ ڊيمڊ يونيورسٽيون === * [[اميٽي يونيورسٽي، رائيپور]] * [[آءِ ٽي ايم يونيورسٽي، رائيپور]] * [[ڪالنگا يونيورسٽي]] * [[ميٽس يونيورسٽي]] === واپار، انجنيئرنگ ۽ انتظام جا ڪاليج === * [[گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج، رائيپور]] * [[پراگتي ڪاليج آف انجنيئرنگ اينڊ مينيجمينٽ، رائيپور]] * [[رائيپور انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] * [[شري شنڪر آچاريه انسٽيٽيوٽ آف پروفيشنل مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] === ثانوي تعليم === * [[ڀارتيه وِديا ڀون]] * [[ڊي اي وي پبلڪ اسڪول]] * [[ڪيندريه ودياليه]] * [[راجڪمار ڪاليج، رائيپور]]، 1882ع ۾ قائم ٿيو، جيڪو [[برطانوي راڄ]] دوران قائم ڪيل سردارن جي ڪاليجن مان هڪ هو۔<ref>{{cite web|url=https://www.rajkumarcollege.com/member.php|title=راجڪمار ڪاليج سوسائٽي|website=راجڪمار ڪاليج|access-date=18 فيبروري 2024}}</ref> * [[ريان انٽرنيشنل اسڪول]] * [[دهلي پبلڪ اسڪول]] == ميڊيا == === خبرون چينلز === رائيپور مان ڪيترائي مقامي خبرون چينلز هندي ٻوليءَ ۾ نشر ڪيا وڃن ٿا: {| class="wikitable sortable" |- ! خبرون چينلز !! ٻولي |- | CG 24 نيوز چينل CG || [[هندي]] |- | IBC24 || هندي |- | [[خبر ڀارتي]] || هندي |- | گرانڊ نيوز (ڪيبل نيٽ ورڪ) || هندي |- | نيوز18 ايم پي سي جي || هندي |- | [[سادھنا نيوز]] || هندي |- | سهارا سميه چينل || هندي |- | زي ايم پي سي جي || هندي |- | انڊيا نيوز ايم پي سي جي || هندي |- | بنسال نيوز || هندي |- | اڀي تائين (ڪيبل نيٽ ورڪ) || هندي |- | اِن ايڇ نيوز || هندي |} === اخبارون === رائيپور مان ڪيترائي قومي ۽ مقامي اخبارون هندي ۽ انگريزي ٻولين ۾ شايع ٿين ٿيون: {| class="wikitable sortable" |- ! اخبار !! ٻولي |- | ''[[دينڪ ڀاسڪر]]'' || هندي |- | ''دينڪ وشو پريوار'' || هندي |- | ''[[راجسٿان پترڪا|پترڪا]]'' || هندي |- | ''[[نو ڀارت]]'' || هندي |- | ''[[ديش بندھو (اخبار)|ديش بندھو]]'' || هندي |- | ''[[نائي دنيا]]'' || هندي |- | ''هريڀومي'' || هندي |- | ''[[دي ٽائيمز آف انڊيا]]'' || [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] |- | ''دي سينٽرل ڪرانيڪل'' || [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] |- | ''[[هندوستان ٽائيمز]]'' || انگريزي |- | ''[[هندوستان (اخبار)|هندوستان]]'' || هندي |- | ''[[دي هتاوادا]]'' || انگريزي |- | ''[[دي پائينئر (ڀارتي اخبار)|دي پائينئر]]'' || انگريزي |- | ''[[بزنس اسٽينڊرڊ]]'' || انگريزي، هندي |- | ''بزنس ڀاسڪر'' || انگريزي، هندي |} === ريڊيو === رائيپور شهر ۾ پنج ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون موجود آهن: {| class="wikitable" |- ! فريڪئنسي موڊوليشن !! چينل !! نعرو |- | 94.3 ايف ايم || مائي ايف ايم || جيو دل سي |- | 95.0 ايف ايم || ايف ايم تڙڪا || ساؤنڊس گوڊ |- | 98.3 ايف ايم || ريڊيو مرچي || مرچي سڻڻ وارا هميشه خوش |- | 101.6 ايف ايم || آل انڊيا ريڊيو رائيپور & '''[[وِوِڌ ڀارتي]]''' || ديش ڪي سرلي ڌڙڪن |- | 104.8 ايف ايم || ريڊيو رنگيلا || ڄم ڪري سڻو |- |} == نمايان شخصيتون == * [[لڪي علي]]، بالي ووڊ ڳائڪ، موسيقار ۽ اداڪار، پنهنجي تعليم جو هڪ حصو [[راجڪمار ڪاليج، رائيپور]] مان حاصل ڪيو<ref>{{cite web|url=http://jhunkar.com/songs-of-lucky-ali/|title=Songs of Lucky Ali Bollywood Songs|publisher=Jhunkar.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120214183904/http://jhunkar.com/songs-of-lucky-ali/|archive-date=14 February 2012|access-date=2012-10-04}}</ref> * [[تيجن بائي]]، پانڊواني جي روايتي لوڪ فنڪارا. * [[انوراگ باسو]]، مشهور بالي ووڊ فلم ڊائريڪٽر، رائيپور ۾ ڄائو ۽ پوءِ پاڙيسري شهر [[ڀلائي]] ڏانهن منتقل ٿيو. * [[هريناتھ ڊي]]، ڀارتي مؤرخ، عالم ۽ گهڻ لساني ماهر، جيڪو بعد ۾ نيشنل لائبريري آف انڊيا (اڳوڻي امپيريل لائبريري) جو پهريون ڀارتي لائبريرين بڻيو، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو ۽ شروعاتي تعليم به هتي حاصل ڪئي. * [[محمد هدايت الله]]، ڀارت جو اڳوڻو چيف جسٽس ۽ اڳوڻو قائم مقام صدر، 1922 تائين رائيپور جي گورنمينٽ هاءِ اسڪول مان بنيادي تعليم حاصل ڪئي. * [[اختر حسين]]، پاڪستاني عالم، صحافي ۽ لغت نويس. * [[هرشاد مهتا]]، بدنام اسٽاڪ بروڪر، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو، جتي سندس والدين [[ممبئي]] مان لڏي آيا هئا. * [[رجنيش]]، ڀارتي فلسفي، 1957ع ۾ رائيپور ۾ رهيو ۽ رائيپور سنسڪرت ڪاليج ۾ فلسفو پڙهايو<ref>{{cite web | url=https://www.etvbharat.com/hindi/chhattisgarh/state/raipur/osho-enlightenment-day-osho-sambodhi-divas-osho-rajneesh-was-philosophy-professor-of-sanskrit-college-raipur/ct20230321092144277277104 | title=Osho Enlightenment Day: प्रोफेसर रजनीश ऐसे बने ओशो, रायपुर से रहा है गहरा नाता | date=21 March 2023 }}</ref> * [[شيکر سين]]، موسيقياتي مونو ايڪٽ فنڪار، رائيپور ۾ ڄائو ۽ هتي ئي پرورش پاتي. * [[روي شنڪر شکلا]]، [[مدهيه پرديش]] رياست جو پهريون [[وزيراعليٰ]]، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو ۽ هتي تعليم حاصل ڪئي. * [[وديا چرن شکلا]]، اڳوڻو وفاقي وزير ۽ نَو ڀيرا چونڊيل پارليامينٽ ميمبر، رائيپور ۾ ڄائو. * [[وير نارائن سنگھ]]، آزاديءَ جو مجاهد، انگريزن پاران رائيپور ۾ قيد ڪيو ويو<ref>{{cite web|url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Color/Dark%20Brown/EXECUTION%20OF%20VEER%20NARAYAN%20SINGH|title=EXECUTION OF VEER NARAYAN SINGH|work=indianpost.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118104539/http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Color/Dark%20Brown/EXECUTION%20OF%20VEER%20NARAYAN%20SINGH|archive-date=18 January 2015|access-date=21 January 2015}}</ref> * [[ڪي ايس سدرشن]]، [[راشٽريه سويم سيواڪ سنگھ]] جو اڳوڻو سربراهه، 1931ع ۾ رائيپور ۾ ڄائو. * [[حبيب تنوير]]، مشهور ٿيٽر فنڪار ۽ ناٽڪ نويس، 1923ع ۾ رائيپور ۾ ڄائو. * [[سوامي وويڪانند]]، 1877ع کان 1879ع تائين پنهنجي نوجواني جا ٻه سال رائيپور ۾ گذاريا، جڏهن سندس والد هتي بدلي ٿي آيو هو<ref>{{cite web|url=http://www.vivekananda.net/ReminiscenesOnSwami/BhupendranathDatta.html|title=Reminiscences of Swami Vivekananda – Frank Parlato Jr. - Bhupendranath Datta|publisher=Vivekananda.net|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120125031117/http://www.vivekananda.net/ReminiscenesOnSwami/BhupendranathDatta.html|archive-date=25 January 2012|access-date=2012-10-04}}</ref> [[File:Vivekananda Raipur.JPG|thumb|right|سوامي وويڪانند رائيپور ۾ هن عمارت ۾ پنهنجي نوجواني جا ٻه سال گذاريا]] == پڻ ڏسو == * [[نوا رائيپور]] * [[شهيد وير نارائن سنگھ انٽرنيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] * [[سمتا ڪالوني]] * [[رامن سنگھ]] * [[ڀوپيش بگيل]] * [[ڀارت جا سڀ کان وڏا شهر مجموعي گهريلو پيداوار موجب]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Raipur}} * [https://web.archive.org/web/20050324005938/http://raipur.nic.in/Default.htm رائيپور ضلعي جي انتظاميه] * [http://dprcg.gov.in/ ڊي پي آر ڇتيسڳڙھ] * [https://web.archive.org/web/20110625042506/http://dpr.choice.gov.in/ ڊي پي آر رائيپور ضلعو] {{ڇتيسڳڙھ}} {{ڀارت جا ملين کان وڌيڪ آبادي وارا شهر}} {{ڀارت جون رياستي ۽ مرڪزي علائقائي راڄڌانيون}} {{Authority control}} [[زمرو:رائيپور، ڇتيسڳڙھه]] [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه]] [[زمرو:ڀارت جا شهر]] [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه جا شهر]] [[زمرو:ڀارت جا اسمارٽ شهر]] [[زمرو:ڀارتي رياستن جون راجڌانيون]] [[زمرو:ڀارت جا ميٽروپوليٽن شهر]] [[زمرو:ڀارت جون اڳوڻيون راڄڌانيون]] [[زمرو:ڀارت ۾ اڳوڻا ڳاديءَ جا ھنڌ]] [[زمرو:رائيپور ضلعي جا شهر ۽ قصبا]] 03y9n6pwlnkickpbs8v5k6ves0y5wbd 382399 382398 2026-06-02T20:39:26Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 382399 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = رائيپور | official_name = | settlement_type = [[ميٽروپولس]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = | perrow = 1/1/2/2/2/2/1 | image1 = | caption1 = جواهر بازار (گول بازار) | image3 = | caption3 = [[رائيپور بين الریاستي بس ٽرمينل|آءِ ايس بي ٽي ڀاٽاڳاؤں]] | image4 = Swami vivekananda Airport terminal Raipur. Night view.jpg | caption4 = [[سوامي وويڪانند هوائي اڏو]] | image5 = Raipur Railway Station Entrance.jpg | caption5 = [[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن|رائيپور جنڪشن]] | image6 = | caption6 = [[خرون ندي|مهاديَو گهاٽ]] | image7 = | caption7 = [[وويڪانند سروور، رائيپور|وويڪانند سروور]] | image8 = | caption8 = [[مھا مايا مندر، رائيپور|مھا مايا مندر]] | image9 = Lockdown in Raipur due to Covid-19 Pandemic.png | caption9 = [[تيلي بنڌا ڍنڍ|مرين ڊرائيو، تيلي بنڌا]] | image10 = | caption10 = [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، رائيپور]] }} | blank_emblem_type = [[مهر (نشان)|مهر]] | image_blank_emblem = | image_map ={{Maplink |frame=yes |zoom=12 |type=point |id=Q6730 }} | map_caption = | pushpin_map = India Chhattisgarh#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = ڇتيس ڳڙھ ۾ رائيپور | coordinates = {{coord|21|14|40|N|81|37|50|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[ڀارت جا ضلعا|ضلعي]] | subdivision_name1 = [[ڇتيس ڳڙھ]] | subdivision_name2 = [[رائيپور ضلعو|رائيپور]] | established_title = <!-- قائم ٿيو --> | established_date = | named_for = [[رتنپورا جا ڪلاچوري|برهما ديو رائي]] | founder = [[رتنپورا جا ڪلاچوري|برهما ديو رائي]] | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = [[رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن]] (آر ايم سي) رائيپور ڊولپمينٽ اٿارٽي (آر ڊي اي) [[نيو رائيپور ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (اين آر ڊي اي) | leader_title = [[رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن|ميئر]] | leader_name = [[مينال چوبي]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | leader_title1 = [[ضلعي ڪليڪٽر|ضلعي مجسٽريٽ ۽ ايڊمنسٽريٽر]] | leader_name1 = ڊاڪٽر گوروَ ڪُمار سنگھ (آءِ اي ايس) | leader_title2 = [[سپرنٽنڊنٽ آف پوليس]] | leader_name2 = پرشانت اگروال (آءِ پي ايس) | leader_title3 = [[پارليامينٽ جو ميمبر]] | leader_name3 = [[برجموهن اگروال]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | leader_title4 = [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر]] | leader_name4 = {{Collapsible list|[[پورندر مشرا]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] ([[رائيپور سٽي اتر اسيمبلي تڪ|رائيپور اتر]])<br/>[[سنيل ڪمار سوني]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] ([[رائيپور سٽي ڏکڻ اسيمبلي تڪ|رائيپور ڏکڻ]])<br/>[[راجيش منات]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]<br/>([[رائيپور سٽي اولهه اسيمبلي تڪ|رائيپور اولهه]])<br/>[[موتي لال ساهو]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]<br/>([[رائيپور سٽي ڳوٺاڻو اسيمبلي تڪ|رائيپور ڳوٺاڻو]])<br/>[[انج شرما (اداڪار)|انُج شرما]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]<br/>([[ڌرسيوا اسيمبلي تڪ|ڌرسيوَا]]) }} | unit_pref = ميٽرڪ | area_footnotes = <ref name='Raipur City'>{{cite web|title=Raipur City|url=http://www.itestweb.in/ch78/raipur|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129153409/http://www.itestweb.in/ch78/raipur|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = 503.67 | elevation_footnotes = | elevation_m = 298.15 | population_total = 1,010,087 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name=population>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=7 May 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_est = 1,475,000<ref>{{Cite web |title=Raipur City Population 2025 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population |url=https://www.census2011.co.in/census/city/280-raipur.html |access-date=2025-02-28 |website=www.census2011.co.in}}</ref> | pop_est_as_of = 2025 | population_metro = 1641000 (2025 اندازو)<br/>1122555 (2011) | population_metro_footnotes = <ref name="UA">{{cite web|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|website=censusindia|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017153124/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=17 October 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> | population_rank = ڀارت: [[ڀارت جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|45هون]]<br /> [[ڇتيس ڳڙھ جي شهرن جي فهرست|ڇتيس ڳڙھ: 1هون]] | population_blank1_title = ميٽرو درجو | population_blank1 = [[ڀارت ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا شهري گڏيل علائقا|44هون]] | population_demonym = رائيپوريَن، رائيپوريا | timezone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پي آءِ اين]] | postal_code = 492001-22, 493111-211 (رائيپور)<ref>[https://indiapincodes.net/Chhattisgarh/Raipur/ Raipur]</ref> | registration_plate = CG-04 | area_code = 0771 | area_code_type = ٽيليفون ڪوڊ | unemployment_rate = | blank_name_sec1 = [[UN/LOCODE]] | blank_info_sec1 = IN RPR | website = {{URL|https://raipur.gov.in}} | footnotes = | blank_name = [[ڪوپن آبھوا درجابندي|آبهوا]] | blank_info = [[اڀرندي اڀرندڙ ساوانا آبهوا|Aw]] | blank_name_sec2 = [[هوائي اڏو]] | blank_info_sec2 = [[سوامي وويڪانند هوائي اڏو]] (RPR) | blank1_name_sec2 = [[ريلوي اسٽيشن]] | blank1_info_sec2 = [[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن|رائيپور جنڪشن]] (R) | blank2_name_sec2 = [[بس اسٽينڊ]] | blank2_info_sec2 = [[رائيپور بين الریاستي بس ٽرمينل|آءِ ايس بي ٽي ڀاٽاڳاؤں]] | blank3_name_sec2 = [[تيز آمدورفت وارو نظام]] | blank3_info_sec2 = [[رائيپور ۽ نَيا رائيپور بس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم|رائيپور بي آر ٽي ايس]] }} '''رائيپور''' ({{Indic Transl|hi|rāypura|ɾaːɪpʊɾᵊ|Raipur.ogg}}) [[ڇتيس ڳڙھ]] رياست جو گاديءَ جو شهر آهي۔ رائيپور [[رائيپور ضلعو]] ۽ رائيپور ڊويزن جو به انتظامي صدر مقام آهي، ۽ رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي۔ [[ڇتيس ڳڙھ]] رياست 1 نومبر 2000 تي ٺهڻ کان اڳ رائيپور [[مڌيه پرديش]] جو حصو هو۔<ref name="IT_2018-07-08">{{cite web |url= https://www.indiatoday.in/magazine/state-of-the-states/story/20180716-credible-chhattisgarh-1277912-2018-07-08 |title= Credible Chhattisgarh |author= Ajit Kumar Jha |date= 8 July 2018 |language= en |via= INDIATODAY.IN |department= State of the States |publisher= India Today |access-date= 8 January 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180714100502/https://www.indiatoday.in/magazine/state-of-the-states/story/20180716-credible-chhattisgarh-1277912-2018-07-08 |archive-date= 14 July 2018 |url-status= live }}</ref> اهو علائقي ۾ واپار ۽ ڪاروبار لاءِ هڪ وڏو مرڪز آهي۔ هتي صنعتن ۾ تيز رفتاري سان واڌ ٿي آهي ۽ اهو [[مرڪزي ڀارت]] ۾ هڪ وڏو ڪاروباري مرڪز بڻجي چڪو آهي۔ سواڇ سرويڪشن 2021 موجب رائيپور کي [[ڀارت جا سڀ کان صاف شهرن جي فهرست|ڀارت جو 6هون سڀ کان صاف شهر]] قرار ڏنو ويو۔<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/indore-awarded-cleanest-city-in-annual-survey-varanasi-tops-ganga-town-category-top-10-list-101637390051543.html |title=Swachh Survekshan 2021: Here are top 10 cleanest cities in annual govt survey |date= 20 November 2021 |access-date= 6 May 2022}}</ref> (سواڇ سرويڪشن ايوارڊز-2023 ۾، ‘بهترين ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ رياستن’ واري زمري ۾ [[ڇتيسڳڙھ]] کي ٽيون درجو مليو).<ref>{{Cite web |title=Swachh Survekshan Awards 2023 conferred |url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1995159 |access-date= |website=pib.gov.in}}</ref> [[گهر ۽ شهري معاملن واري وزارت]] جي ٻن اشاريَن موجب رائيپور کي 2022 جي ايز آف لِونگ انڊيڪس ۾ ۽ 2020 جي ميونسپل پرفارمنس انڊيڪس ۾، ٻنهي ۾ 7هون درجو ڏنو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Raipur among best cities on Ease of Living Index in Central India |url=https://www.thehitavada.com/Encyc/2022/9/8/Raipur-among-best-cities-on-Ease-of-Living-Index-in-Central-India.html |access-date= |website=www.thehitavada.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pioneer|first=The|title=Raipur, Bilaspur excel in Municipal Performance Index|url=https://www.dailypioneer.com/2021/state-editions/raipur--bilaspur-excel-in-municipal-performance-index.html|access-date=2021-05-24|website=The Pioneer|language=en}}</ref> اهو ملڪ ۾ اسٽيل ۽ لوهه جي وڏن پيدا ڪندڙن شھرن مان آهي۔ شهر ۾ لڳ ڀڳ 200 اسٽيل رولنگ ملون، 195 اسپنج آئرن پلانٽ، گهٽ ۾ گهٽ 6 اسٽيل پلانٽ، 60 پلاءِ ووڊ ڪارخانا، 35 فيرو-الاءِ پلانٽ، ۽ 500 زرعي صنعتون موجود آهن۔ ان کانسواءِ، رائيپور ۾ 800 کان وڌيڪ چانور ملنگ پلانٽ پڻ آهن۔<ref name=":6">{{Cite web |title=Business and Economy of Raipur, Industries in Raipur |url=https://www.raipuronline.in/city-guide/business-and-economy-of-raipur |access-date=2022-04-08 |website=www.raipuronline.in}}</ref> == تاريخ == رائيپور ضلعو، جيئن [[ڇتيس ڳڙھ]] جي ميدانن جو باقي حصو، اڳي “دڪشِڻا ڪوسلا” جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ ان کي [[موريه سلطنت]] جي ماتحت سمجهيو ويندو هو۔{{cn|date=September 2024}} رائيپور ڀرسان آرنگ ۾، 6هين صدي عيسويءَ جي هڪ گپتا لکت علائقي تي گپتا بالادستي ڏيکاري ٿي۔{{cn|date=September 2024}} 7هين صدي عيسويءَ ۾ علائقو جديد مهاراشٽر جي ڀانڊڪ ۾ هڪ بودڌ بادشاهي جي هٿ هيٺ هو، ۽ ان جو ذڪر [[شيوانزانگ]] پڻ ڪيو۔{{cn|date=September 2024}} هن خاندان جي هڪ شاخ پوءِ موجوده مهاسمند ضلعي جي سِرپور ڏانهن لڏي وئي ۽ پوءِ دڪشِڻا ڪوسلا جي سڄي علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪيو۔{{cn|date=September 2024}} هن بادشاهيءَ جي خوشحالي تِيوارديوا جي دور ۾ پنهنجي اوج تي پهتي۔ سندس پٽ سِرپور جي لڳ ڀڳ سڀني مندرن تي لکتون ڪرايون۔{{cn|date=September 2024}} پوءِ کين شارڀاپوريه خاندان اقتدار مان هٽايو، جن [[ڇتيس ڳڙھ]] جي باقي حصي تي ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ ڪيترن صدين تائين حڪومت ڪئي۔{{cn|date=September 2024}} 9هين صديءَ جي شروعات تائين ڪلاچورين علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو۔ [[رتنپورا جا ڪلاچوري]] 13هين صديءَ تائين رتنپور تي حڪمران رهيا۔ 14هين صديءَ تائين رائيپور شاخ جا ڪلاچوري طاقتور بڻيا۔ رائيپور شاخ جي هڪ بادشاهه دشمن جي 18 ڳڙهن (قلعن) تي فتح حاصل ڪئي—جنهن مان [[ڇتيس ڳڙھ]] جي نالي (36 قلعا) بابت هڪ تشريح به ڏني ويندي آهي۔ 18هين صديءَ تائين ڪلاچوري [[ڇتيس ڳڙھ]] جي پوري علائقي جا بالادست بڻجي چڪا هئا۔{{cn|date=September 2024}} == آبادي == {{See also|ڇتيسڳڙھ جا شھر}} <!-- ضلعي لاءِ الڳ مضمون موجود آھي، تنھنڪري انگ اکر صرف ميونسپل ڪارپوريشن جا ھجن --> {{Historical population | source = <ref name="censusindia1">{{cite web |url=http://www.populstat.info/Asia/indiat.htm |title=Historical Census of India |access-date=29 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217053707/http://www.populstat.info/Asia/indiat.htm|archive-date=17 February 2013 |url-status=dead}}</ref> | 1901 | 32114 | 1911 | 35335 | 1921 | 38341 | 1931 | 45390 | 1941 | 63465 | 1951 | 89804 | 1961 | 139792 | 1971 | 205986 | 1981 | 338245 | 1991 | 452301 | 2001 | 707469 | 2011 | 1010433 }} {{As of|2011|alt=2011 جي مطابق}} [[2011 جي ڀارتي مردم شماري|2011 مردم شماري]] مطابق، رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 1,010,433 ھئي، جنھن مان 519,286 مرد ۽ 490,801 عورتون ھيون — يعني 945 عورتون في 1000 مرد، جيڪو قومي اوسط 940 کان وڌيڪ آھي۔<ref>{{cite web|title=Sex Ratio|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=2 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140922103426/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html|archive-date=22 September 2014|url-status=live}}</ref> 0–6 سالن جي عمر وارن ٻارن جو انگ 124,471 ھو، جنھن مان 64,522 ڇوڪرا ۽ 59,949 ڇوڪريون ھيون — يعني 929 ڇوڪريون في 1000 ڇوڪرا۔ ڪُل پڙھيل لکيل ماڻھو 769,593 ھئا (420,155 مرد، 349,438 عورتون)۔ مؤثر خواندگي جي شرح 86.90٪ ھئي؛ مردن جي 92.39٪ ۽ عورتن جي 81.10٪، جيڪا قومي اوسط 73.00٪ کان گھڻي آھي۔<ref name=population /><ref>{{cite web|title=Chapter–3 (Literates and Literacy rate)|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/India/Chapter-3.pdf|publisher=Registrar General and Census Commissioner of India|access-date=2 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113231419/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/India/Chapter-3.pdf|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}</ref> شهري گڏيل آبادي (Urban Agglomeration) 1,122,555 ھئي، جنھن مان 578,339 مرد ۽ 544,216 عورتون ھيون — يعني 941 عورتون في 1000 مرد۔ 0–6 سالن جي ٻارن جو انگ 142,826 ھو۔ ڪُل پڙھيل لکيل ماڻھو 846,952 ھئا ۽ مؤثر خواندگي جي شرح 86.45٪ ھئي۔ == جاگرافي ۽ آبهوا == {{climate chart |Raipur |13.3|27.5|6.7 |16.5|31.1|12.3 |20.8|35.5|24.6 |25.3|39.6|15.7 |28.3|42.0|18.8 |26.5|37.4|189.8 |24.0|30.8|381.0 |23.9|30.2|344.7 |23.9|31.3|230.2 |21.5|31.6|53.9 |16.5|29.6|7.4 |13.2|27.3|3.7 |source=[http://www.imd.gov.in/section/climate/raipur1.htm IMD] |float=left |clear=left }} === جاگرافي === رائيپور ھندستان جي وڏي ميداني علائقي جي مرڪز جي ويجھو واقع آھي، جنھن کي ڪڏهن ڪڏهن "ڀارت جو چانورن جو پيالو" چيو ويندو آھي، جتي سوين قسمن جا [[چانور]] پوکيا وڃن ٿا۔<ref>{{cite web |url=http://www.walkincg.com/Chhattisgarh/ChhattisgarhState.aspx |title=Chhattisgarh Details, Chhattisgarh Online, Chhattisgarh Information, Chhattisgarh State |publisher=Walkincg.com |access-date=2012-10-04 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304012724/http://www.walkincg.com/Chhattisgarh/ChhattisgarhState.aspx |archive-date=4 March 2013}}</ref> [[مھاندي ندي]] رائيپور شھر جي اوڀر طرف وهي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف گھاٽا ٻيلا موجود آھن۔ اتر-اولهه طرف [[ميڪل جبل]] واقع آھن؛ اتر ۾ زمين مٿي چڙھي [[ڇوٽا ناگپور پليٽو]] سان ملي ٿي، جيڪو اتر-اوڀر طرف [[جھارکنڊ]] رياست تائين پکڙيل آھي۔ رائيپور جي ڏکڻ ۾ [[ڊيڪن پليٽو]] واقع آھي۔{{citation needed|date=January 2022}} === آبهوا === رائيپور ۾ [[گرم ۽ خشڪ اڀرندي آبهوا]] موجود آھي، ۽ سڄي سال گرمي پد معتدل رھي ٿو، سواءِ مارچ کان جون تائين، جڏھن گرمي تمام تيز ٿي سگھي ٿي۔ اپريل–مئي ۾ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|48|°C}} کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو۔ اونهاري جي انهن مهينن دوران گرم ۽ خشڪ ھوائون پڻ ھلنديون آھن۔ شھر کي لڳ ڀڳ {{convert|1300|mm}} برسات ملي ٿي، جيڪا گھڻو ڪري [[مون سون]] جي موسم دوران، يعني جون جي وچ کان آڪٽوبر جي شروعات تائين پوي ٿي۔ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رھي ٿو ۽ عام طور تي معتدل ھوندو آھي، جيتوڻيڪ گھٽ گرمي پد {{convert|5|°C}} تائين ڪري سگھي ٿو، جيڪو موسم کي ٿڌو بڻائي ٿو۔<ref>{{Cite web |title=Geography & Climate |url=https://nagarnigamraipur.nic.in/en/geography-climate|access-date=2024-04-12}}</ref> {{Weather box | location = Raipur (1991–2020, extremes 1901–present) | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 36.5 | Feb record high C = 38.0 | Mar record high C = 43.3 | Apr record high C = 46.1 | May record high C = 47.9 | Jun record high C = 47.2 | Jul record high C = 41.2 | Aug record high C = 37.5 | Sep record high C = 37.2 | Oct record high C = 37.9 | Nov record high C = 35.6 | Dec record high C = 34.1 | year record high C = 47.9 | Jan high C = 28.0 | Feb high C = 31.1 | Mar high C = 35.2 | Apr high C = 39.5 | May high C = 41.8 | Jun high C = 37.1 | Jul high C = 31.3 | Aug high C = 30.4 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 31.9 | Nov high C = 30.4 | Dec high C = 28.5 | year high C = 33.0 | Jan mean C = 20.8 | Feb mean C = 23.8 | Mar mean C = 26.5 | Apr mean C = 32.1 | May mean C = 35.1 | Jun mean C = 32.0 | Jul mean C = 27.8 | Aug mean C = 27.2 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 26.9 | Nov mean C = 23.7 | Dec mean C = 21.0 | Jan low C = 13.9 | Feb low C = 16.9 | Mar low C = 20.9 | Apr low C = 24.8 | May low C = 27.8 | Jun low C = 26.7 | Jul low C = 24.6 | Aug low C = 24.5 | Sep low C = 24.4 | Oct low C = 22.0 | Nov low C = 17.4 | Dec low C = 13.8 | Jan record low C = 5.0 | Feb record low C = 5.0 | Mar record low C = 8.3 | Apr record low C = 15.0 | May record low C = 14.4 | Jun record low C = 16.1 | Jul record low C = 17.1 | Aug record low C = 20.0 | Sep record low C = 18.3 | Oct record low C = 13.9 | Nov record low C = 8.3 | Dec record low C = 3.9 | rain colour = green | Jan rain mm = 14.4 | Feb rain mm = 16.3 | Mar rain mm = 13.2 | Apr rain mm = 15.7 | May rain mm = 23.8 | Jun rain mm = 197.8 | Jul rain mm = 377.4 | Aug rain mm = 334.2 | Sep rain mm = 235.5 | Oct rain mm = 46.9 | Nov rain mm = 8.2 | Dec rain mm = 6.9 | year rain mm = 1290.3 | Jan rain days = 1.2 | Feb rain days = 1.2 | Mar rain days = 1.5 | Apr rain days = 1.7 | May rain days = 1.9 | Jun rain days = 9.1 | Jul rain days = 14.4 | Aug rain days = 14.4 | Sep rain days = 9.6 | Oct rain days = 2.8 | Nov rain days = 0.5 | Dec rain days = 0.3 | year rain days = 58.6 |time day = 17:30 [[ڀارتي معياري وقت]] | Jan humidity = 43 | Feb humidity = 35 | Mar humidity = 29 | Apr humidity = 24 | May humidity = 26 | Jun humidity = 52 | Jul humidity = 76 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 74 | Oct humidity = 62 | Nov humidity = 53 | Dec humidity = 47 |year humidity = 50 |source 1 = [[ڀارتي موسميات کاتو]] }} رائيپور کي 2024 جي "سواڇ وائيُ سرويڪشن" جي نتيجن مطابق، ھندستان ۾ قومي سطح تي صاف هوا وارن شھرن ۾ اٺين نمبر تي رکيو ويو (ڪيٽيگري I: 10 لک کان وڌيڪ آبادي وارا شھر)۔<ref>{{Cite web |date=7 September 2024 |title=Swachh Vayu Sarvekshan 2024 |url=https://prana.cpcb.gov.in/ncapServices/robust/fetchFilesFromDrive/Swachh_Vayu_Survekshan_2024_Result.pdf |website=Central Pollution Control Board|access-date=19 September 2024}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظام === {{اصل مضمون|رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن}} رائيپور شهر ۾ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن موجود آهي۔ ان کي برطانوي دور ۾ 17 مئي 1867ع تي قائم ڪيو ويو، جنهن جو ابتدائي نالو رائيپور ميونسپل ڪاميٽي هو۔<ref name=":5">{{Cite web|last=Yumpu.com|title=RAIPUR MUNICIPAL CORPORATION - Nagar Nigam Raipur|url=https://www.yumpu.com/en/document/read/7702767/raipur-municipal-corporation-nagar-nigam-raipur|access-date=2020-11-09|website=yumpu.com|language=en}}</ref> سن 1973ع ۾ ان کي رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن جو درجو ڏنو ويو۔<ref name=":5"/> ميونسپل ڪارپوريشن جو علائقو 503.67&nbsp;ڪلوميٽر مربع (194.47 اسڪوائر ميل) آهي۔<ref name='Raipur City'/><ref name=":0">{{Cite web|last=Raipur MC|title=Raipur MC|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=1012|access-date=9 November 2020|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230012443/https://nagarnigamraipur.nic.in//rmcwebsite.aspx?pageid=1012|url-status=dead}}</ref> رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن، 1961ع جي ڇتيسڳڙھ ميونسپلٽي ايڪٽ جي هدايتن موجب هلي ٿي۔<ref name=":0" /> 2011ع جي مردم شماري مطابق، رائيپور–درگ–ڀلائي شهري گڏيل آبادي 3,186,632 هئي۔ ڇتيسڳڙھ جي اولهه-مرڪزي علائقي جا ٽي شهري مرڪز ــ رائيپور، ڀلائي ۽ درگ ــ گڏجي رائيپور–ڀلائي–درگ ٽرائي سٽي ميٽرو علائقو ٺاهين ٿا۔ ميونسپل ڪارپوريشن جا اهم ڪم صحت مرڪزن، تعليمي ادارن ۽ اسڪولن جي تعمير، ۽ رهائشي عمارتن جي وقت بوقت سار سنڀال آهن۔<ref name=":1">{{Cite web|title=Raipur MC Website|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/}}</ref> بنيادي شهري ڍانچي، فلائي اوور ۽ روڊن جي تعمير کان علاوه، اها تفريحي مرڪزن جهڙوڪ ميوزيم، ڪميونٽي هال ۽ پارڪن جي ترقي به ڪري ٿي۔<ref name=":1" /> انتظامي ڪاميٽي ۾ ميونسپل ڪمشنر، ڊپٽي ڪمشنر، شهر جا صحت آفيسر، ايگزيڪيوٽو انجنيئر، زونل ڪمشنر ۽ ٻيا عملدار شامل آهن۔<ref name=":2">{{Cite web|title=Raipur Nagar Nigam|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=1011|access-date=9 November 2020|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230012330/https://nagarnigamraipur.nic.in//rmcwebsite.aspx?pageid=1011|url-status=dead}}</ref> رائيپور جو ميونسپل ڪمشنر وشو ديپ (آءِ اي ايس) آهي۔<ref>{{Cite web|title=Raipur Mun C|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=22|access-date=9 November 2020|archive-date=29 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129060730/http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=22|url-status=dead}}</ref> موجوده ميئر [[مينل چوبے]] آهي، جيڪا [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] سان لاڳاپيل آهي۔ ميئر ڪائونسل جي اڳواڻ طور ڪم ڪري ٿو ۽ چونڊيل ڪائونسلرن مان ڪاميٽي جا ميمبر مقرر ڪري ٿو۔<ref name=":2" /> رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 70 وارڊ ۽ 8 زون شامل آهن۔<ref name=":1" /> زونل وارڊ ڪاميٽين جي سربراهي چيئرمين ڪن ٿا، جيڪي لاڳاپيل زون جي ڪائونسلرن پاران چونڊيا وڃن ٿا۔<ref>{{Cite web|title=Raipur city data|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/Document/2cf1d7f1-4c2f-4aa0-ab96-07b286039031____Citizen_Charter_English_n.pdf|access-date=9 November 2020|archive-date=21 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921130044/http://nagarnigamraipur.nic.in/Document/2cf1d7f1-4c2f-4aa0-ab96-07b286039031____Citizen_Charter_English_n.pdf|url-status=dead}}</ref> تازيون ميونسپل چونڊون [[2025 رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ]] 11 فيبروري 2025ع تي ٿيون۔ ميونسپل سطح تي اڪثريت رکندڙ سياسي پارٽيون ڀارتيه جنتا پارٽي ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس آهن۔ 2017–2018ع لاءِ اندازي مطابق ميونسپل بجيٽ {{INR}} 2,612,667 هئي۔ آمدني جا اهم ذريعا ٽيڪس، فيس ۽ چارجز، صفائي چارجز، گرانٽ ۽ چندا، ۽ سرمائي آمدني آهن۔<ref>{{Cite web|title=Budget Raipur|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/Budget/Budget%202017-18.pdf}}</ref> رائيپور ضلعو، گورو ڪمار سنگهه (آءِ اي ايس)، ضلعي ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪمشنر جي سربراهي هيٺ آهي۔<ref name="raipur.gov.in">{{Cite web|title=Organisation Chart |url=https://raipur.gov.in/organisation-chart/|access-date=2020-11-09|language=en-US}}</ref> ضلعي ڪليڪٽر ضلعي انتظاميه جو سربراهه هوندو آهي، جنهن جي مدد اپر ڪليڪٽر، ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ گڏيل ڊپٽي ڪندا آهن۔ شهر ۾ شهري انتظام ۽ ترقي کاتو پڻ فعال آهي۔<ref name="raipur.gov.in"/> === ماسٽر پلان === رائيپور ماسٽر پلان 2021ع منظم شهري ترقي جي ضرورت کي تسليم ڪري ٿو ته جيئن شهر جي مرڪزي واپاري علائقي تي دٻاءُ گهٽايو وڃي ۽ ان علائقي ۾ سائي جڳهن ۽ پاڻيءَ جي ذخيرن جي ضرورت پوري ڪئي وڃي۔ منصوبي تحت شهر جي ٻاهرئين علائقن ۾ نون رهائشي حصن ۾ گهڻي آبادي وارا گهر ٺاهڻ ۽ بهتر رٿابندي سان اوچيون تجارتي ۽ صنعتي عمارتون تعمير ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي آهي، خاص طور تي [[نيشنل هاءِ وي 6]] سان گڏوگڏ شهر جي اترئين حصي ۾۔<ref>{{Cite web|date=2017-05-30|title=Raipur Master Plan 2021 Report, Raipur Master Plan 2021 Map, Details|url=https://affordablehousing.live/raipur-master-plan-2021.html|access-date=2020-11-09|website=Affordable Housing Live|language=en-US}}</ref> === قانون ساز اسيمبلي ۽ رياستي ادارا === رائيپور مرڪزي [[ڇتيسڳڙھ]] ۾ هڪ لوڪ سڀا (پارلياماني) تڪ آهي۔ رائيپور جي لوڪ سڀا سيٽ عام درجي جي آهي۔ [[برجموهن اگروال]]، جيڪو [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] سان لاڳاپيل آهي، هن وقت شهر مان [[لوڪ سڀا جو ميمبر]] آهي۔<ref name="news18.com">{{Cite web|title=Live Results: Raipur Lok Sabha Constituency (CHHATTISGARH)|url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/chhattisgarh-raipur-results-s26p08/|access-date=2020-11-09|website=News18}}</ref> رائيپور ضلعي ۾ ست ودھان سڀا تڪ آهن، جن مان ٽي رائيپور شهر ۾، هڪ رائيپور ڳوٺاڻو علائقي ۾ ۽ ٽي ٻاهرين تحصيلن ۾ واقع آهن۔<ref>{{Cite web|title=Raipur City West Assembly constituency (Chhattisgarh): Full details, live and past results|url=https://www.news18.com/assembly-elections-2018/chhattisgarh/raipur-city-west-election-result-s26a049/|access-date=2020-11-09|website=News18}}</ref> == معيشت == رائيپور، جيڪو [[ڇتيسڳڙھ]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي، وڏي پيماني تي صنعتي ترقي کي متوجه ڪيو آهي۔ رياستي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب حڪومت ۽ خدمتي شعبي شهر جي معيشت ۽ افرادي قوت جو وڏو حصو ٺاهين ٿا۔ شهر ۾ پيداوار ڪندڙ صنعتون به چڱيءَ ريت ترقي يافته آهن ۽ هتي ڪيترائي صنعتي علائقا قائم آهن۔ رائيپور کي واپار لاءِ ملڪ جي بهترين شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو۔ هي شهر معدني وسيلن سان مالا مال آهي ۽ ملڪ ۾ فولاد ۽ لوھ جي وڏي پيداوار ڪندڙ علائقن مان هڪ آهي۔ شهر ۾ لڳ ڀڳ 200 فولاد رولنگ ملون، 195 اسپنج آئرن ڪارخانا، گهٽ ۾ گهٽ 6 فولاد ڪارخانا، 60 پلائيووڊ ڪارخانا، 35 فيرو ايلوئي ڪارخانا ۽ 500 زرعي صنعتون موجود آهن۔ ان کان علاوه رائيپور ۾ 800 کان وڌيڪ چانورن جون ملون پڻ آهن۔<ref name=":6" /> ڊالميا سيمينٽ (ڀارت) رائيپور ۾ 2.5 ملين ٽن في سال گنجائش واري گڏيل سيمينٽ تياري يونٽ قائم ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي۔<ref>{{Cite web |date=2019-05-15 |title=Dalmia Cement plans new unit in Kharora - Chhattisgarh Industry News |url=https://chhattisgarh.industry-focus.net/2019/05/15/dalmia-cement-plans-new-unit-in-kharora/ |access-date=2022-04-08 |website=chhattisgarh.industry-focus.net |language=en-US}}</ref> ڏکڻ ڪوريا جي هڪ گهڻ قومي ڪمپني سنگ ها ٽيليڪام پڻ نيا رائيپور ۾ ڪارخانو قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪري رهي آهي۔<ref>{{Cite web |date=2017-05-30 |title=South Korea's Sung Ha Telecom to set up mobile phone manufacturing plant in Chhattisgarh |url=https://www.livemint.com/Companies/8gmDbMAIyNja94xtwzND6O/South-Koreas-Sung-Ha-Telecom-to-set-up-mobile-phone-manufac.html |access-date=2022-04-08 |website=mint |language=en}}</ref> [[جي ايس ڊبليو اسٽيل]] جو فولاد ڪارخانو رائيپور ۾ واقع آهي۔ اي پي ايل اپولو، سنگاپور جي هڪ ڪمپني سان گڏيل سهڪار تحت، رائيپور ۾ پيداوار يونٽ قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو آهي۔<ref>{{Cite web |title=APL Apollo's JV with Singapore company plans manufacturing unit in Raipur |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/apl-apollos-jv-with-singapore-company-plans-manufacturing-unit-in-raipur-2413395.html |access-date=2022-04-08 |website=Moneycontrol |language=en}}</ref> [[گراسم انڊسٽريز]] رائيپور جي راون علائقي ۾ سيمينٽ ڪارخانو هلائي ٿي۔<ref>{{Cite web |last=Research |first=Ibis |title=Grasim Cement to expand its Rewan cement plant at Raipur |url=https://cement.industry-focus.net/chhattisgarh-cement-projects/114-grasim-cement-to-expand-its-rewan-cement-plant-at-raipur.html |access-date=2022-04-08 |website=Cement - Industry Focus |language=en-gb}}</ref> [[امبوجا سيمينٽس]] جو ڪارخانو [[ڀٽاپارا]] ۾ موجود آهي۔<ref>{{Cite web |title=Ambuja Cement Plant Bhatapara |url=https://swapdial.com/public/knowledge-contents/industrial-data/ambuja-cement-plant-bhatapara/ |access-date=2022-04-08 |website=swapdial.com}}</ref> ان کان علاوه، رائيپور ۾ هڪ وڏو ڪيميڪل ڪارخانو به موجود آهي جيڪو فارملين تيار ڪري ملڪ جي مختلف حصن ۾ فراهم ڪري ٿو۔<ref>{{Cite web |title=RAIPUR - Market Research and Opportunity Analysis Report by MeticulousBPlans - Issuu |url=https://issuu.com/meticulousbplans/docs/raipur_mroar.pptx |access-date=2022-04-08 |website=issuu.com}}</ref> ڀارت پيٽروليم ۽ هندوستان پيٽروليم جي ايل پي جي بوتل بندي جا ڪارخانا پڻ رائيپور ۾ آهن۔<ref>{{Cite web |title=BPCL Stories |url=https://www.bharatpetroleum.in/about-bpcl/infoline-detail.aspx?id=infoline/mou-with-chhattisgarh-state-government-/ |access-date=2022-04-08 |website=www.bharatpetroleum.in}}</ref> گوداوري اي-موبيليٽي پڻ شهر ۾ پيداوار يونٽ قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪري رهي آهي۔<ref>{{Cite web |title=Godawari E-mobility to pump in Rs 150 cr by 2023 for setting up EV manufacturing unit in Raipur |url=https://www.businesstoday.in/auto/story/godawari-e-mobility-to-pump-in-rs-150-cr-by-2023-for-setting-up-ev-manufacturing-unit-in-raipur-310264-2021-10-24 |access-date=2022-04-08 |website=Business Today}}</ref> [[جندل اسٽيل اينڊ پاور گروپ]] جو ڳرو مشينري ڪارخانو پڻ رائيپور ۾ آهي۔<ref>{{Cite web |title=Jindal Machinery |url=https://jindalsteelmachinery.in/ |access-date=2022-04-08 |website=jindalsteelmachinery.in}}</ref> معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ سائبر مرڪز طور ڪم ڪندي، ڇتيسڳڙھ جي نئين گادي نيا رائيپور ۾ هڪ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيو ويو آهي۔<ref>{{Cite web |author=Cherrupreet Kaur|date=Feb 19, 2020 |title=IT Park fails to click in Naya Raipur, lacks basic infrastructure and power |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/it-park-fails-to-click-in-naya-raipur-lacks-basic-infrastructure-and-power/articleshow/74203762.cms |access-date=2022-04-08 |website=The Times of India}}</ref> ڇتيسڳڙھ اسٽيٽ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن (سي ايس آءِ ڊي سي) رائيپور ڀرسان ٽلدا ۾ ننڍين ۽ وچولي صنعتن لاءِ سهولتون فراهم ڪرڻ خاطر نئون صنعتي علائقو ترقي ڏئي رهي آهي۔ رائيپور ۾ ڪپڙي ۽ ڌاتو صنعتن لاءِ ٻه نوان صنعتي پارڪ پڻ تعمير هيٺ آهن۔<ref>{{Cite web |last=Network |first=Knn India-Knowledge & News |title=New industrial area to come up near Raipur in Chhattisgarh |url=https://knnindia.co.in/news/newsdetails/msme/new-industrial-area-to-come-up-near-raipur-in-chhattisgarh |access-date=2022-04-08 |website=knnindia.co.in}}</ref> == شهري سهولتون == === آمدرفت جون خدمتون === انجنيئرن جو سپرنٽنڊنٽ، ايگزيڪيوٽو انجنيئر، انجنيئرن جي ٽيم ۽ روڊ کاتي سان لاڳاپيل عملي پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ جي اڳواڻي ڪن ٿا۔<ref name=":5" /> انهن جا بنيادي مقصد روڊن ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ نالن جي رٿابندي ۽ ڊزائن، روڊن ۽ گهٽين جي سار سنڀال، باغن ۽ پارڪن جي سنڀال، روڊن جي ٻيهر سرفيسنگ ۽ کڏن ۽ خراب حصن جي مرمت ڪرڻ آهن۔<ref name=":5"/> رائيپور شهر جي بس ٽرانسپورٽ نظام ۾ ڪل 157 بسون شهر اندر هلن ٿيون۔<ref>{{Cite web|title=Data Raipur|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/RaipurDataSet.aspx}}</ref> === باهه وسائڻ جون خدمتون ۽ بجلي === شهر کي بجلي ڇتيسڳڙھ اسٽيٽ پاور ڊسٽريبيوشن ڪمپني لميٽيڊ طرفان فراهم ڪئي وڃي ٿي۔ باهه ۽ هنگامي حالتن جون خدمتون 2016ع ۾ قائم ڪيون ويون ته جيئن رياست ۾ باهه جي واقعن کان تحفظ فراهم ڪري سگهجي۔<ref name="cghgcd.gov.in">{{Cite web|title=Official website of Director General Home Guards, CD, F & E Services and SDRF.gov.of C.G, India |url=http://cghgcd.gov.in/|access-date=2020-11-09|website=cghgcd.gov.in}}</ref> حڪومتي هدايتن مطابق شهري اداري جي فائر اسٽيشنن کي باهه ۽ هنگامي خدمتن جي انتظام هيٺ آندو پيو وڃي۔<ref name="cghgcd.gov.in"/> === پاڻي، نيڪال ۽ سيوريج === غير فلٽر ٿيل پاڻي جو موجوده ذريعو [[کهرون ندي]] آهي، ۽ روزانو لڳ ڀڳ 170 ملين ليٽر پاڻي صاف ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته پلانٽ جي صفائي گنجائش 275 ملين ليٽر في ڏينهن آهي۔ رائيپور شهر ۾ في فرد پاڻي فراهمي 135 ليٽر في ڏينهن آهي۔ ڪل 50,000 گهرن کي پاڻيءَ جا ڪنيڪشن مهيا ڪيا ويا آهن۔ کهرون ندي (27 ملين ليٽر في ڏينهن) کان علاوه ٻيو ذريعو زير زمين پاڻي آهي، جنهن مان 22 ملين ليٽر في ڏينهن استعمال ڪيو وڃي ٿو۔ شهر ۾ ڪل 1,133 هٿ پمپ موجود آهن۔ رائيپور شهر ۾ سيوريج نظام جي کوٽ موجود آهي۔ سيوريج نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل گهرن بابت انگ اکر موجود ناهن،<ref name=":3">{{Cite web|title=Raipur Waste|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/Document/01566b4c-78f4-4525-bace-508b36c44eb2__Raipur_SLIP_Sewerage_4.11.15.pdf|access-date=10 November 2020}}</ref> جڏهن ته سيپٽڪ ٽينڪن وارا گهر 1,44,882 آهن ۽ اهڙا گهر جن وٽ بيت الخلا لاءِ ڪو به نيڪال جو بندوبست ناهي، انهن جو تعداد 5,649 آهي۔<ref name=":3" /> شهر ۾ الڳ سيوريج لائينون موجود ناهن، پر ضرورت موجب برساتي پاڻيءَ لاءِ الڳ نيڪال جو نظام قائم ڪيو ويو آهي۔<ref name=":3" /> === ٺوس فضلي جو انتظام === شهر ۾ فضلي جي انتظام جي ذميواري شهر جي صحت آفيسر، انچارج صحت آفيسر، زونل صحت آفيسر ۽ صفائي سپروائيزرن ۽ وارڊ سپروائيزرن جي ٽيم تي آهي۔<ref name=":5"/> ڪل 3,56,490 گهرن ۾ ذريعي تي فضلي جي الڳ ڪرڻ جو عمل ڪاميابي سان لاڳو ڪيو ويو آهي ۽ دروازي تي گڏ ڪرڻ واري نظام ۾ شامل آهن۔<ref name=":4">{{Cite web|title=RaipurDataSet|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/RaipurDataSet.aspx}}</ref> رائيپور جو اهم [[فضلي جو انتظام|فضلي جي نيڪال]] جو هنڌ سارونا سائيٽ آهي، جيڪا شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 12 ڪلوميٽر پري واقع آهي۔<ref name=":4" /> == آمدرفت == === روڊ رستا === رائيپور جا ڪجهه اهم روڊ آهن: [[نيشنل هاءِ وي 53]] (اين ايڇ-53)، [[نيشنل هاءِ وي 30]] (اين ايڇ-30)، گريٽ ايسٽرن روڊ، پانڊري روڊ، بالودا بازار روڊ، نرده رائيپور روڊ، وي آءِ پي روڊ، ۽ [[اٽل پٿ ايڪسپريس وي]]۔ [[رائيپور–نيا رائيپور ايڪسپريس وي]]، جنهن کي ’’اٽل پٿ ايڪسپريس وي‘‘ پڻ چيو وڃي ٿو، {{cvt|12.7|km}} ڊگهو ڪنٽرول ٿيل داخلا وارو تيز رفتار شاهراهه آهي جيڪو رائيپور کي [[نيا رائيپور]] سان ڳنڍي ٿو۔ اهو جي اي روڊ تي ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ [[رائيپور ريلوي اسٽيشن]] کان ڌمتري روڊ تائين تيز رسائي مهيا ڪرڻ لاءِ تعمير ڪيو ويو آهي۔ هن ايڪسپريس وي ۾ 4 فلائي اوور ۽ 1 اوچو رستو شامل آهي، جيڪو ٻنهي ڇيڙن جي وچ ۾ جي اي روڊ ۽ نيشنل هاءِ وي 53 مٿان گذري ٿو۔ تجويز ڪيل [[درگ–رائيپور–ارانگ ايڪسپريس وي]]، [[رائيپور–رانچي–ڌنبد ايڪسپريس وي]] ۽ تعمير هيٺ [[رائيپور–وشاکھاپٽنم ايڪسپريس وي]] رائيپور مان گذرندا ۽ شروع ٿيندا، جيڪي مڪمل ٿيڻ بعد ٻين شهرن سان رابطي ۽ سفر کي وڌيڪ بهتر بڻائيندا۔ === بس ٽرانسپورٽ === [[انٽر اسٽيٽ بس ٽرمينل، رائيپور|شري بالاجي سوامي ٽرسٽ شري دودھڌاري مٺ انٽر اسٽيٽ بس ٽرمينل]] راونڀانٿا ۾ واقع آهي ۽ شهر جو مکيه بس اسٽيشن آهي۔ هن نئين ٽرمينل پراڻي منيماتا بس اسٽينڊ يا پانڊري اسٽينڊ جي جاءِ ورتي، جيڪو سخت ٽريفڪ مسئلن جو سبب بڻجي رهيو هو۔ نئين آءِ ايس بي ٽي جون خدمتون 15 نومبر 2021ع تي شروع ٿيون۔ شهر ۾ واحد [[بس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم]] آهي، جيڪو [[رائيپور ۽ نيا رائيپور بي آر ٽي ايس]] آهي۔ === ميٽرو === هڪ [[هلڪو ريل نظام]]، جنهن کي ڀارت ۾ ميٽرولائيٽ يا لائيٽ ميٽرو پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڇتيسڳڙھ حڪومت]] طرفان تجويز ڪيو ويو آهي، جيڪو نيا رائيپور کان رائيپور ۽ [[ڀلائي]] ذريعي [[درگ]] تائين هلندو۔<ref>{{cite news|title=Monthly Allowance To Unemployed Youth, Focus On Metro, Sports & Infra: CM Baghel Tabels Chhattisgarh Budget|url=https://news.abplive.com/states/chhattisgarh-budget-2023-announcement-for-health-education-agriculture-budget-highlights-cm-bhupesh-baghel-1586508|work=[[اي بي پي نيوز]]|date=6 March 2023|access-date=9 March 2023|language=en}}</ref> === ريلوي === [[File:Raipur Railway station.png|thumb|ريلوي اسٽيشن جو مکيه ڏيک]] [[File:A view of Raipur Junction railway station.jpg|thumb|[[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]]] [[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] شهر جو بنيادي ريلوي اسٽيشن آهي، جيڪو [[هاوڙا–ناگپور–ممبئي لائين]] تي واقع آهي، جيڪا [[ڀوساول]]، [[ناگپور]]، [[گونڊيا]]، [[درگ (ڀلائي)، بلاسپور]]، [[رورڪيلا]] ۽ [[کڙگپور]] جهڙن شهرن مان گذري ٿي۔ اهڙيءَ طرح رائيپور ڪيترن وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي۔ ڀارتي ريلوي طرفان هن اسٽيشن کي اي-1 درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي۔ رائيپور ۾ سارونا، سارسوتي نگر ۽ ڊبليو آر ايس ڪالوني جهڙا ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن، جيڪي ساڳئي ريلوي لائين تي آهن۔ === هوائي اڏو === [[File:Swami vivekananda Airport terminal Raipur. Night view.jpg|thumb|[[سوامي ووِيڪانند بين الاقوامي هوائي اڏو، رائيپور]]]] [[سوامي ووِيڪانند بين الاقوامي هوائي اڏو]] (اڳوڻو نالو مانا هوائي اڏو) ڇتيسڳڙھ رياست جو بنيادي هوائي اڏو آهي۔ هي هوائي اڏو رائيپور کان {{cvt|15|km}} ڏکڻ ۽ نيا رائيپور کان {{cvt|10|km}} مفاصلي تي واقع آهي۔ هتان روزاني سڌيون اڏامون [[ممبئي]]، [[دهلي]]، [[ڪولڪتا]]، [[بنگلور]]، [[پوني]]، [[چينئي]]، [[گوا]]، [[لکنؤ]]، [[اندور]]، [[جيپور]]، [[پٽنا]]، [[احمدآباد]]، [[ڀوپال]]، [[ڀونيشور]]، [[حيدرآباد]]، [[پرياگراج]] ۽ [[جگدلپور]] ڏانهن هلن ٿيون، جيڪي [[الائنس ايئر]]، [[انڊيگو]] ۽ [[وسٽارا]] طرفان هلائيون وڃن ٿيون۔<ref>{{cite web|url=https://www.dailypioneer.com/2021/state-editions/raipur-gets-air-connectivity-with-17-cities-in-country.html|title=Raipur gets air connectivity with 17 cities in country|website=The Pioneer|date=1 November 2021|access-date=15 November 2021}}</ref> == ميئرز جي فھرست== {| class="wikitable" !مدو !نالو ! پارٽي ! حوالو |- |شروعاتي 1890s–1980 |'''N/A''' |'''N/A''' |'''N/A''' |- |27.02.1980 to 27.02.1981 |سواروپ چند جين |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] |شھر جو پھريون ميئر |- |27.02.1981 کان 27.02.1982 |ايس آر مورتي |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |27.02.1982 کان 26.02.1983 |ايس آر مورتي |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] |ٻئي مدي لاء |- |27.02.1983 کان 10.09.1984 |[[تارون پرساد چيترجي ]] |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |11.09.1984 کان 26.02.1985 |سنتوش اگروال |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |27.02.1985 کان 04.01.1995 |[[پبلڪ ايڊمنسٽريشن|پبلڪ ايڊمنسٽريٽر]] | |ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ جي نگراني ۾ |- |05.01.1995 کان 04.01.2000 |بلبير جونيجا |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |04.01.2000 کان 25.12.2003 984 |[[تارون پرساد چيترجي ]] |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] |ڇتيس ڳڙھ جي قيام بعد پھريون ميئر ۽ ٻي مدت |- |05.01.2004 کان 05.01.2010 |[[سنيل ڪمار سوني ]] |[[ڀارتيه جنتا پارٽي]] |پھريون غير ڪانگريس ميمبر |- |05.01.2010 کان 07.01.2015 |ڪرن مايي نايڪ |[[انڊين نيشنل ڪانگريس ]] |پھرين عورت ميئر |- |07.01.2015 کان 07.01.2020 |پرمود ڊوبي |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |07.01.2020 کان 06.01.2025 |اعجاز ڌيبر |[[انڊين نيشنل ڪانگريس ]] | |- |07.01.2025 کان 26.02.2025 |[[ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ |ايڊمنسٽريٽر]] | |ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ جي نگراني ۾ |- |27.02.2025 کان ''ھاڻي تائين'' |[[مينال چوبي]] |[[ڀارتيه جنتا پارٽي ]] |ٻين عورت ۽ غير ڪانگريسي ميئر |} == دلچسپ جايون == {{mapframe|frame=yes|type=point|text=Raipur|zoom=SWITCH:4,6,10|switch=zoomed out, zoomed mid, zoomed in}} * [[ماتا ڪوشليا مندر]] دنيا جو واحد مندر آهي جيڪو ديوي ماتا ڪوشليا جي نالي سان منسوب آهي۔ * [[پورخوتي مڪتنگن، نوا رائيپور]] هڪ کليل هوا ۾ ثقافتي باغ آهي، جيڪو [[ڇتيسڳڙھ]] جي ثقافت کي پيش ڪري ٿو۔ * [[نندن ون جنگل سفاري، نوا رائيپور]] ايشيا جو سڀ کان وڏو انسان ٺهيل جنگل سفاري آهي۔ * [[شري رام مندر]]، وي آءِ پي اسڪوائر۔ * [[مهنت گهسي داس يادگاري ميوزيم]]، گهڙي چوڪ۔ * [[سوامي ووِيكانند سرور]] (ٻُڌا تلاءُ)۔ * [[ٽيلي بندها ڍنڍ]] (مرين ڊرائيو)۔ == تعليم == رائيپور، [[ڇتيسڳڙھ]] اندر هڪ وڏو تعليمي مرڪز بڻجي چڪو آهي، جتي [[انجنيئرنگ]]، [[انتظام]]، [[طبي]] ۽ [[قانون]] جي شعبن ۾ قومي اهميت وارا ڪيترائي ادارا موجود آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ رائيپور|انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي رائيپور|نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز رائيپور|آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، [[هدايت الله نيشنل لا يونيورسٽي]]، [[سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، رائيپور|سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فارماسيوٽيڪل ايڊيوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (تجويز ڪيل) ۽ [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، نوا رائيپور]] شامل آهن۔<ref>{{cite web |url=http://iiitnr.choice.gov.in/ |title=انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي – نوا رائيپور |access-date=2014-08-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812211312/http://iiitnr.choice.gov.in/ |archive-date=12 آگسٽ 2014}}</ref> [[File:Rajkumar College Raipur.jpg|thumb|[[راجڪمار ڪاليج، رائيپور]] جو منظر]] === اهم ادارا === * [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، رائيپور]] * [[سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] * [[هدايت الله نيشنل لا يونيورسٽي]] * [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ، رائيپور]] * [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، نوا رائيپور]] * [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، رائيپور]] * [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فارماسيوٽيڪل ايڊيوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (تجويز ڪيل)، [[نوا رائيپور]] === سرڪاري يونيورسٽيون === * [[چندولال چندراڪر پترڪارِتا اوَم جنسنچار وشوودياليه]] * [[ڇتيسڳڙھ ڪمڌينو وشوودياليه]] * [[ڇتيسڳڙھ سوامي ووِيكانند ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]] * [[پنڊت روي شنڪر شکلا يونيورسٽي]] * [[پنڊت دين ديال اُپادهياءِ ميموريل هيلٿ سائنسز اينڊ آيوش يونيورسٽي آف ڇتيسڳڙھ]] === نجي ۽ ڊيمڊ يونيورسٽيون === * [[اميٽي يونيورسٽي، رائيپور]] * [[آءِ ٽي ايم يونيورسٽي، رائيپور]] * [[ڪالنگا يونيورسٽي]] * [[ميٽس يونيورسٽي]] === واپار، انجنيئرنگ ۽ انتظام جا ڪاليج === * [[گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج، رائيپور]] * [[پراگتي ڪاليج آف انجنيئرنگ اينڊ مينيجمينٽ، رائيپور]] * [[رائيپور انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] * [[شري شنڪر آچاريه انسٽيٽيوٽ آف پروفيشنل مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] === ثانوي تعليم === * [[ڀارتيه وِديا ڀون]] * [[ڊي اي وي پبلڪ اسڪول]] * [[ڪيندريه ودياليه]] * [[راجڪمار ڪاليج، رائيپور]]، 1882ع ۾ قائم ٿيو، جيڪو [[برطانوي راڄ]] دوران قائم ڪيل سردارن جي ڪاليجن مان هڪ هو۔<ref>{{cite web|url=https://www.rajkumarcollege.com/member.php|title=راجڪمار ڪاليج سوسائٽي|website=راجڪمار ڪاليج|access-date=18 فيبروري 2024}}</ref> * [[ريان انٽرنيشنل اسڪول]] * [[دهلي پبلڪ اسڪول]] == ميڊيا == === خبرون چينلز === رائيپور مان ڪيترائي مقامي خبرون چينلز هندي ٻوليءَ ۾ نشر ڪيا وڃن ٿا: {| class="wikitable sortable" |- ! خبرون چينلز !! ٻولي |- | CG 24 نيوز چينل CG || [[هندي]] |- | IBC24 || هندي |- | [[خبر ڀارتي]] || هندي |- | گرانڊ نيوز (ڪيبل نيٽ ورڪ) || هندي |- | نيوز18 ايم پي سي جي || هندي |- | [[سادھنا نيوز]] || هندي |- | سهارا سميه چينل || هندي |- | زي ايم پي سي جي || هندي |- | انڊيا نيوز ايم پي سي جي || هندي |- | بنسال نيوز || هندي |- | اڀي تائين (ڪيبل نيٽ ورڪ) || هندي |- | اِن ايڇ نيوز || هندي |} === اخبارون === رائيپور مان ڪيترائي قومي ۽ مقامي اخبارون هندي ۽ انگريزي ٻولين ۾ شايع ٿين ٿيون: {| class="wikitable sortable" |- ! اخبار !! ٻولي |- | ''[[دينڪ ڀاسڪر]]'' || هندي |- | ''دينڪ وشو پريوار'' || هندي |- | ''[[راجسٿان پترڪا|پترڪا]]'' || هندي |- | ''[[نو ڀارت]]'' || هندي |- | ''[[ديش بندھو (اخبار)|ديش بندھو]]'' || هندي |- | ''[[نائي دنيا]]'' || هندي |- | ''هريڀومي'' || هندي |- | ''[[دي ٽائيمز آف انڊيا]]'' || [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] |- | ''دي سينٽرل ڪرانيڪل'' || [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] |- | ''[[هندوستان ٽائيمز]]'' || انگريزي |- | ''[[هندوستان (اخبار)|هندوستان]]'' || هندي |- | ''[[دي هتاوادا]]'' || انگريزي |- | ''[[دي پائينئر (ڀارتي اخبار)|دي پائينئر]]'' || انگريزي |- | ''[[بزنس اسٽينڊرڊ]]'' || انگريزي، هندي |- | ''بزنس ڀاسڪر'' || انگريزي، هندي |} === ريڊيو === رائيپور شهر ۾ پنج ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون موجود آهن: {| class="wikitable" |- ! فريڪئنسي موڊوليشن !! چينل !! نعرو |- | 94.3 ايف ايم || مائي ايف ايم || جيو دل سي |- | 95.0 ايف ايم || ايف ايم تڙڪا || ساؤنڊس گوڊ |- | 98.3 ايف ايم || ريڊيو مرچي || مرچي سڻڻ وارا هميشه خوش |- | 101.6 ايف ايم || آل انڊيا ريڊيو رائيپور & '''[[وِوِڌ ڀارتي]]''' || ديش ڪي سرلي ڌڙڪن |- | 104.8 ايف ايم || ريڊيو رنگيلا || ڄم ڪري سڻو |- |} == نمايان شخصيتون == * [[لڪي علي]]، بالي ووڊ ڳائڪ، موسيقار ۽ اداڪار، پنهنجي تعليم جو هڪ حصو [[راجڪمار ڪاليج، رائيپور]] مان حاصل ڪيو<ref>{{cite web|url=http://jhunkar.com/songs-of-lucky-ali/|title=Songs of Lucky Ali Bollywood Songs|publisher=Jhunkar.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120214183904/http://jhunkar.com/songs-of-lucky-ali/|archive-date=14 February 2012|access-date=2012-10-04}}</ref> * [[تيجن بائي]]، پانڊواني جي روايتي لوڪ فنڪارا. * [[انوراگ باسو]]، مشهور بالي ووڊ فلم ڊائريڪٽر، رائيپور ۾ ڄائو ۽ پوءِ پاڙيسري شهر [[ڀلائي]] ڏانهن منتقل ٿيو. * [[هريناتھ ڊي]]، ڀارتي مؤرخ، عالم ۽ گهڻ لساني ماهر، جيڪو بعد ۾ نيشنل لائبريري آف انڊيا (اڳوڻي امپيريل لائبريري) جو پهريون ڀارتي لائبريرين بڻيو، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو ۽ شروعاتي تعليم به هتي حاصل ڪئي. * [[محمد هدايت الله]]، ڀارت جو اڳوڻو چيف جسٽس ۽ اڳوڻو قائم مقام صدر، 1922 تائين رائيپور جي گورنمينٽ هاءِ اسڪول مان بنيادي تعليم حاصل ڪئي. * [[اختر حسين]]، پاڪستاني عالم، صحافي ۽ لغت نويس. * [[هرشاد مهتا]]، بدنام اسٽاڪ بروڪر، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو، جتي سندس والدين [[ممبئي]] مان لڏي آيا هئا. * [[رجنيش]]، ڀارتي فلسفي، 1957ع ۾ رائيپور ۾ رهيو ۽ رائيپور سنسڪرت ڪاليج ۾ فلسفو پڙهايو<ref>{{cite web | url=https://www.etvbharat.com/hindi/chhattisgarh/state/raipur/osho-enlightenment-day-osho-sambodhi-divas-osho-rajneesh-was-philosophy-professor-of-sanskrit-college-raipur/ct20230321092144277277104 | title=Osho Enlightenment Day: प्रोफेसर रजनीश ऐसे बने ओशो, रायपुर से रहा है गहरा नाता | date=21 March 2023 }}</ref> * [[شيکر سين]]، موسيقياتي مونو ايڪٽ فنڪار، رائيپور ۾ ڄائو ۽ هتي ئي پرورش پاتي. * [[روي شنڪر شکلا]]، [[مدهيه پرديش]] رياست جو پهريون [[وزيراعليٰ]]، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو ۽ هتي تعليم حاصل ڪئي. * [[وديا چرن شکلا]]، اڳوڻو وفاقي وزير ۽ نَو ڀيرا چونڊيل پارليامينٽ ميمبر، رائيپور ۾ ڄائو. * [[وير نارائن سنگھ]]، آزاديءَ جو مجاهد، انگريزن پاران رائيپور ۾ قيد ڪيو ويو<ref>{{cite web|url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Color/Dark%20Brown/EXECUTION%20OF%20VEER%20NARAYAN%20SINGH|title=EXECUTION OF VEER NARAYAN SINGH|work=indianpost.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118104539/http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Color/Dark%20Brown/EXECUTION%20OF%20VEER%20NARAYAN%20SINGH|archive-date=18 January 2015|access-date=21 January 2015}}</ref> * [[ڪي ايس سدرشن]]، [[راشٽريه سويم سيواڪ سنگھ]] جو اڳوڻو سربراهه، 1931ع ۾ رائيپور ۾ ڄائو. * [[حبيب تنوير]]، مشهور ٿيٽر فنڪار ۽ ناٽڪ نويس، 1923ع ۾ رائيپور ۾ ڄائو. * [[سوامي وويڪانند]]، 1877ع کان 1879ع تائين پنهنجي نوجواني جا ٻه سال رائيپور ۾ گذاريا، جڏهن سندس والد هتي بدلي ٿي آيو هو<ref>{{cite web|url=http://www.vivekananda.net/ReminiscenesOnSwami/BhupendranathDatta.html|title=Reminiscences of Swami Vivekananda – Frank Parlato Jr. - Bhupendranath Datta|publisher=Vivekananda.net|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120125031117/http://www.vivekananda.net/ReminiscenesOnSwami/BhupendranathDatta.html|archive-date=25 January 2012|access-date=2012-10-04}}</ref> [[File:Vivekananda Raipur.JPG|thumb|right|سوامي وويڪانند رائيپور ۾ هن عمارت ۾ پنهنجي نوجواني جا ٻه سال گذاريا]] == پڻ ڏسو == * [[نوا رائيپور]] * [[شهيد وير نارائن سنگھ انٽرنيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] * [[سمتا ڪالوني]] * [[رامن سنگھ]] * [[ڀوپيش بگيل]] * [[ڀارت جا سڀ کان وڏا شهر مجموعي گهريلو پيداوار موجب]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Raipur}} * [https://web.archive.org/web/20050324005938/http://raipur.nic.in/Default.htm رائيپور ضلعي جي انتظاميه] * [http://dprcg.gov.in/ ڊي پي آر ڇتيسڳڙھ] * [https://web.archive.org/web/20110625042506/http://dpr.choice.gov.in/ ڊي پي آر رائيپور ضلعو] {{ڇتيسڳڙھ}} {{ڀارت جا ملين کان وڌيڪ آبادي وارا شهر}} {{ڀارت جون رياستي ۽ مرڪزي علائقائي راڄڌانيون}} {{Authority control}} [[زمرو:رائيپور، ڇتيسڳڙھه]] [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه]] [[زمرو:ڀارت جا شهر]] [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه جا شهر]] [[زمرو:ڀارتي رياستن جون راجڌانيون]] [[زمرو:ڀارت جون اڳوڻيون راڄڌانيون]] 5mwluuyybtpvdsecyj9g8y3ks1363hj 382400 382399 2026-06-02T20:40:04Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 382400 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = رائيپور | official_name = | settlement_type = [[ميٽروپولس]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = | perrow = 1/1/2/2/2/2/1 | image1 = | caption1 = جواهر بازار (گول بازار) | image3 = | caption3 = [[رائيپور بين الریاستي بس ٽرمينل|آءِ ايس بي ٽي ڀاٽاڳاؤں]] | image4 = Swami vivekananda Airport terminal Raipur. Night view.jpg | caption4 = [[سوامي وويڪانند هوائي اڏو]] | image5 = Raipur Railway Station Entrance.jpg | caption5 = [[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن|رائيپور جنڪشن]] | image6 = | caption6 = [[خرون ندي|مهاديَو گهاٽ]] | image7 = | caption7 = [[وويڪانند سروور، رائيپور|وويڪانند سروور]] | image8 = | caption8 = [[مھا مايا مندر، رائيپور|مھا مايا مندر]] | image9 = Lockdown in Raipur due to Covid-19 Pandemic.png | caption9 = [[تيلي بنڌا ڍنڍ|مرين ڊرائيو، تيلي بنڌا]] | image10 = | caption10 = [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، رائيپور]] }} | blank_emblem_type = [[مهر (نشان)|مهر]] | image_blank_emblem = | image_map ={{Maplink |frame=yes |zoom=12 |type=point |id=Q6730 }} | map_caption = | pushpin_map = India Chhattisgarh#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = ڇتيس ڳڙھ ۾ رائيپور | coordinates = {{coord|21|14|40|N|81|37|50|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[ڀارت جا ضلعا|ضلعي]] | subdivision_name1 = [[ڇتيس ڳڙھ]] | subdivision_name2 = [[رائيپور ضلعو|رائيپور]] | established_title = <!-- قائم ٿيو --> | established_date = | named_for = [[رتنپورا جا ڪلاچوري|برهما ديو رائي]] | founder = [[رتنپورا جا ڪلاچوري|برهما ديو رائي]] | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = [[رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن]] (آر ايم سي) رائيپور ڊولپمينٽ اٿارٽي (آر ڊي اي) [[نيو رائيپور ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (اين آر ڊي اي) | leader_title = [[رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن|ميئر]] | leader_name = [[مينال چوبي]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | leader_title1 = [[ضلعي ڪليڪٽر|ضلعي مجسٽريٽ ۽ ايڊمنسٽريٽر]] | leader_name1 = ڊاڪٽر گوروَ ڪُمار سنگھ (آءِ اي ايس) | leader_title2 = [[سپرنٽنڊنٽ آف پوليس]] | leader_name2 = پرشانت اگروال (آءِ پي ايس) | leader_title3 = [[پارليامينٽ جو ميمبر]] | leader_name3 = [[برجموهن اگروال]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | leader_title4 = [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر]] | leader_name4 = {{Collapsible list|[[پورندر مشرا]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] ([[رائيپور سٽي اتر اسيمبلي تڪ|رائيپور اتر]])<br/>[[سنيل ڪمار سوني]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] ([[رائيپور سٽي ڏکڻ اسيمبلي تڪ|رائيپور ڏکڻ]])<br/>[[راجيش منات]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]<br/>([[رائيپور سٽي اولهه اسيمبلي تڪ|رائيپور اولهه]])<br/>[[موتي لال ساهو]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]<br/>([[رائيپور سٽي ڳوٺاڻو اسيمبلي تڪ|رائيپور ڳوٺاڻو]])<br/>[[انج شرما (اداڪار)|انُج شرما]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]<br/>([[ڌرسيوا اسيمبلي تڪ|ڌرسيوَا]]) }} | unit_pref = ميٽرڪ | area_footnotes = <ref name='Raipur City'>{{cite web|title=Raipur City|url=http://www.itestweb.in/ch78/raipur|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129153409/http://www.itestweb.in/ch78/raipur|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = 503.67 | elevation_footnotes = | elevation_m = 298.15 | population_total = 1,010,087 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name=population>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=7 May 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_est = 1,475,000<ref>{{Cite web |title=Raipur City Population 2025 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population |url=https://www.census2011.co.in/census/city/280-raipur.html |access-date=2025-02-28 |website=www.census2011.co.in}}</ref> | pop_est_as_of = 2025 | population_metro = 1641000 (2025 اندازو)<br/>1122555 (2011) | population_metro_footnotes = <ref name="UA">{{cite web|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|website=censusindia|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017153124/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=17 October 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> | population_rank = ڀارت: [[ڀارت جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|45هون]]<br /> [[ڇتيس ڳڙھ جي شهرن جي فهرست|ڇتيس ڳڙھ: 1هون]] | population_blank1_title = ميٽرو درجو | population_blank1 = [[ڀارت ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا شهري گڏيل علائقا|44هون]] | population_demonym = رائيپوريَن، رائيپوريا | timezone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پي آءِ اين]] | postal_code = 492001-22, 493111-211 (رائيپور)<ref>[https://indiapincodes.net/Chhattisgarh/Raipur/ Raipur]</ref> | registration_plate = CG-04 | area_code = 0771 | area_code_type = ٽيليفون ڪوڊ | unemployment_rate = | blank_name_sec1 = [[UN/LOCODE]] | blank_info_sec1 = IN RPR | website = {{URL|https://raipur.gov.in}} | footnotes = | blank_name = [[ڪوپن آبھوا درجابندي|آبهوا]] | blank_info = [[اڀرندي اڀرندڙ ساوانا آبهوا|Aw]] | blank_name_sec2 = [[هوائي اڏو]] | blank_info_sec2 = [[سوامي وويڪانند هوائي اڏو]] (RPR) | blank1_name_sec2 = [[ريلوي اسٽيشن]] | blank1_info_sec2 = [[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن|رائيپور جنڪشن]] (R) | blank2_name_sec2 = [[بس اسٽينڊ]] | blank2_info_sec2 = [[رائيپور بين الریاستي بس ٽرمينل|آءِ ايس بي ٽي ڀاٽاڳاؤں]] | blank3_name_sec2 = [[تيز آمدورفت وارو نظام]] | blank3_info_sec2 = [[رائيپور ۽ نَيا رائيپور بس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم|رائيپور بي آر ٽي ايس]] }} '''رائيپور''' ({{Indic Transl|hi|rāypura|ɾaːɪpʊɾᵊ|Raipur.ogg}}) [[ڇتيس ڳڙھ]] رياست جو گاديءَ جو شهر آهي۔ رائيپور [[رائيپور ضلعو]] ۽ رائيپور ڊويزن جو به انتظامي صدر مقام آهي، ۽ رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي۔ [[ڇتيس ڳڙھ]] رياست 1 نومبر 2000 تي ٺهڻ کان اڳ رائيپور [[مڌيه پرديش]] جو حصو هو۔<ref name="IT_2018-07-08">{{cite web |url= https://www.indiatoday.in/magazine/state-of-the-states/story/20180716-credible-chhattisgarh-1277912-2018-07-08 |title= Credible Chhattisgarh |author= Ajit Kumar Jha |date= 8 July 2018 |language= en |via= INDIATODAY.IN |department= State of the States |publisher= India Today |access-date= 8 January 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180714100502/https://www.indiatoday.in/magazine/state-of-the-states/story/20180716-credible-chhattisgarh-1277912-2018-07-08 |archive-date= 14 July 2018 |url-status= live }}</ref> اهو علائقي ۾ واپار ۽ ڪاروبار لاءِ هڪ وڏو مرڪز آهي۔ هتي صنعتن ۾ تيز رفتاري سان واڌ ٿي آهي ۽ اهو [[مرڪزي ڀارت]] ۾ هڪ وڏو ڪاروباري مرڪز بڻجي چڪو آهي۔ سواڇ سرويڪشن 2021 موجب رائيپور کي [[ڀارت جا سڀ کان صاف شهرن جي فهرست|ڀارت جو 6هون سڀ کان صاف شهر]] قرار ڏنو ويو۔<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/indore-awarded-cleanest-city-in-annual-survey-varanasi-tops-ganga-town-category-top-10-list-101637390051543.html |title=Swachh Survekshan 2021: Here are top 10 cleanest cities in annual govt survey |date= 20 November 2021 |access-date= 6 May 2022}}</ref> (سواڇ سرويڪشن ايوارڊز-2023 ۾، ‘بهترين ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ رياستن’ واري زمري ۾ [[ڇتيسڳڙھ]] کي ٽيون درجو مليو).<ref>{{Cite web |title=Swachh Survekshan Awards 2023 conferred |url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1995159 |access-date= |website=pib.gov.in}}</ref> [[گهر ۽ شهري معاملن واري وزارت]] جي ٻن اشاريَن موجب رائيپور کي 2022 جي ايز آف لِونگ انڊيڪس ۾ ۽ 2020 جي ميونسپل پرفارمنس انڊيڪس ۾، ٻنهي ۾ 7هون درجو ڏنو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Raipur among best cities on Ease of Living Index in Central India |url=https://www.thehitavada.com/Encyc/2022/9/8/Raipur-among-best-cities-on-Ease-of-Living-Index-in-Central-India.html |access-date= |website=www.thehitavada.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pioneer|first=The|title=Raipur, Bilaspur excel in Municipal Performance Index|url=https://www.dailypioneer.com/2021/state-editions/raipur--bilaspur-excel-in-municipal-performance-index.html|access-date=2021-05-24|website=The Pioneer|language=en}}</ref> اهو ملڪ ۾ اسٽيل ۽ لوهه جي وڏن پيدا ڪندڙن شھرن مان آهي۔ شهر ۾ لڳ ڀڳ 200 اسٽيل رولنگ ملون، 195 اسپنج آئرن پلانٽ، گهٽ ۾ گهٽ 6 اسٽيل پلانٽ، 60 پلاءِ ووڊ ڪارخانا، 35 فيرو-الاءِ پلانٽ، ۽ 500 زرعي صنعتون موجود آهن۔ ان کانسواءِ، رائيپور ۾ 800 کان وڌيڪ چانور ملنگ پلانٽ پڻ آهن۔<ref name=":6">{{Cite web |title=Business and Economy of Raipur, Industries in Raipur |url=https://www.raipuronline.in/city-guide/business-and-economy-of-raipur |access-date=2022-04-08 |website=www.raipuronline.in}}</ref> == تاريخ == رائيپور ضلعو، جيئن [[ڇتيس ڳڙھ]] جي ميدانن جو باقي حصو، اڳي “دڪشِڻا ڪوسلا” جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ ان کي [[موريه سلطنت]] جي ماتحت سمجهيو ويندو هو۔{{cn|date=September 2024}} رائيپور ڀرسان آرنگ ۾، 6هين صدي عيسويءَ جي هڪ گپتا لکت علائقي تي گپتا بالادستي ڏيکاري ٿي۔{{cn|date=September 2024}} 7هين صدي عيسويءَ ۾ علائقو جديد مهاراشٽر جي ڀانڊڪ ۾ هڪ بودڌ بادشاهي جي هٿ هيٺ هو، ۽ ان جو ذڪر [[شيوانزانگ]] پڻ ڪيو۔{{cn|date=September 2024}} هن خاندان جي هڪ شاخ پوءِ موجوده مهاسمند ضلعي جي سِرپور ڏانهن لڏي وئي ۽ پوءِ دڪشِڻا ڪوسلا جي سڄي علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪيو۔{{cn|date=September 2024}} هن بادشاهيءَ جي خوشحالي تِيوارديوا جي دور ۾ پنهنجي اوج تي پهتي۔ سندس پٽ سِرپور جي لڳ ڀڳ سڀني مندرن تي لکتون ڪرايون۔{{cn|date=September 2024}} پوءِ کين شارڀاپوريه خاندان اقتدار مان هٽايو، جن [[ڇتيس ڳڙھ]] جي باقي حصي تي ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ ڪيترن صدين تائين حڪومت ڪئي۔{{cn|date=September 2024}} 9هين صديءَ جي شروعات تائين ڪلاچورين علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو۔ [[رتنپورا جا ڪلاچوري]] 13هين صديءَ تائين رتنپور تي حڪمران رهيا۔ 14هين صديءَ تائين رائيپور شاخ جا ڪلاچوري طاقتور بڻيا۔ رائيپور شاخ جي هڪ بادشاهه دشمن جي 18 ڳڙهن (قلعن) تي فتح حاصل ڪئي—جنهن مان [[ڇتيس ڳڙھ]] جي نالي (36 قلعا) بابت هڪ تشريح به ڏني ويندي آهي۔ 18هين صديءَ تائين ڪلاچوري [[ڇتيس ڳڙھ]] جي پوري علائقي جا بالادست بڻجي چڪا هئا۔{{cn|date=September 2024}} == آبادي == {{See also|ڇتيسڳڙھ جا شھر}} <!-- ضلعي لاءِ الڳ مضمون موجود آھي، تنھنڪري انگ اکر صرف ميونسپل ڪارپوريشن جا ھجن --> {{Historical population | source = <ref name="censusindia1">{{cite web |url=http://www.populstat.info/Asia/indiat.htm |title=Historical Census of India |access-date=29 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217053707/http://www.populstat.info/Asia/indiat.htm|archive-date=17 February 2013 |url-status=dead}}</ref> | 1901 | 32114 | 1911 | 35335 | 1921 | 38341 | 1931 | 45390 | 1941 | 63465 | 1951 | 89804 | 1961 | 139792 | 1971 | 205986 | 1981 | 338245 | 1991 | 452301 | 2001 | 707469 | 2011 | 1010433 }} {{As of|2011|alt=2011 جي مطابق}} [[2011 جي ڀارتي مردم شماري|2011 مردم شماري]] مطابق، رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 1,010,433 ھئي، جنھن مان 519,286 مرد ۽ 490,801 عورتون ھيون — يعني 945 عورتون في 1000 مرد، جيڪو قومي اوسط 940 کان وڌيڪ آھي۔<ref>{{cite web|title=Sex Ratio|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=2 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140922103426/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html|archive-date=22 September 2014|url-status=live}}</ref> 0–6 سالن جي عمر وارن ٻارن جو انگ 124,471 ھو، جنھن مان 64,522 ڇوڪرا ۽ 59,949 ڇوڪريون ھيون — يعني 929 ڇوڪريون في 1000 ڇوڪرا۔ ڪُل پڙھيل لکيل ماڻھو 769,593 ھئا (420,155 مرد، 349,438 عورتون)۔ مؤثر خواندگي جي شرح 86.90٪ ھئي؛ مردن جي 92.39٪ ۽ عورتن جي 81.10٪، جيڪا قومي اوسط 73.00٪ کان گھڻي آھي۔<ref name=population /><ref>{{cite web|title=Chapter–3 (Literates and Literacy rate)|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/India/Chapter-3.pdf|publisher=Registrar General and Census Commissioner of India|access-date=2 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113231419/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/India/Chapter-3.pdf|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}</ref> شهري گڏيل آبادي (Urban Agglomeration) 1,122,555 ھئي، جنھن مان 578,339 مرد ۽ 544,216 عورتون ھيون — يعني 941 عورتون في 1000 مرد۔ 0–6 سالن جي ٻارن جو انگ 142,826 ھو۔ ڪُل پڙھيل لکيل ماڻھو 846,952 ھئا ۽ مؤثر خواندگي جي شرح 86.45٪ ھئي۔ == جاگرافي ۽ آبهوا == {{climate chart |Raipur |13.3|27.5|6.7 |16.5|31.1|12.3 |20.8|35.5|24.6 |25.3|39.6|15.7 |28.3|42.0|18.8 |26.5|37.4|189.8 |24.0|30.8|381.0 |23.9|30.2|344.7 |23.9|31.3|230.2 |21.5|31.6|53.9 |16.5|29.6|7.4 |13.2|27.3|3.7 |source=[http://www.imd.gov.in/section/climate/raipur1.htm IMD] |float=left |clear=left }} === جاگرافي === رائيپور ھندستان جي وڏي ميداني علائقي جي مرڪز جي ويجھو واقع آھي، جنھن کي ڪڏهن ڪڏهن "ڀارت جو چانورن جو پيالو" چيو ويندو آھي، جتي سوين قسمن جا [[چانور]] پوکيا وڃن ٿا۔<ref>{{cite web |url=http://www.walkincg.com/Chhattisgarh/ChhattisgarhState.aspx |title=Chhattisgarh Details, Chhattisgarh Online, Chhattisgarh Information, Chhattisgarh State |publisher=Walkincg.com |access-date=2012-10-04 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304012724/http://www.walkincg.com/Chhattisgarh/ChhattisgarhState.aspx |archive-date=4 March 2013}}</ref> [[مھاندي ندي]] رائيپور شھر جي اوڀر طرف وهي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف گھاٽا ٻيلا موجود آھن۔ اتر-اولهه طرف [[ميڪل جبل]] واقع آھن؛ اتر ۾ زمين مٿي چڙھي [[ڇوٽا ناگپور پليٽو]] سان ملي ٿي، جيڪو اتر-اوڀر طرف [[جھارکنڊ]] رياست تائين پکڙيل آھي۔ رائيپور جي ڏکڻ ۾ [[ڊيڪن پليٽو]] واقع آھي۔{{citation needed|date=January 2022}} === آبهوا === رائيپور ۾ [[گرم ۽ خشڪ اڀرندي آبهوا]] موجود آھي، ۽ سڄي سال گرمي پد معتدل رھي ٿو، سواءِ مارچ کان جون تائين، جڏھن گرمي تمام تيز ٿي سگھي ٿي۔ اپريل–مئي ۾ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|48|°C}} کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو۔ اونهاري جي انهن مهينن دوران گرم ۽ خشڪ ھوائون پڻ ھلنديون آھن۔ شھر کي لڳ ڀڳ {{convert|1300|mm}} برسات ملي ٿي، جيڪا گھڻو ڪري [[مون سون]] جي موسم دوران، يعني جون جي وچ کان آڪٽوبر جي شروعات تائين پوي ٿي۔ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رھي ٿو ۽ عام طور تي معتدل ھوندو آھي، جيتوڻيڪ گھٽ گرمي پد {{convert|5|°C}} تائين ڪري سگھي ٿو، جيڪو موسم کي ٿڌو بڻائي ٿو۔<ref>{{Cite web |title=Geography & Climate |url=https://nagarnigamraipur.nic.in/en/geography-climate|access-date=2024-04-12}}</ref> {{Weather box | location = Raipur (1991–2020, extremes 1901–present) | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 36.5 | Feb record high C = 38.0 | Mar record high C = 43.3 | Apr record high C = 46.1 | May record high C = 47.9 | Jun record high C = 47.2 | Jul record high C = 41.2 | Aug record high C = 37.5 | Sep record high C = 37.2 | Oct record high C = 37.9 | Nov record high C = 35.6 | Dec record high C = 34.1 | year record high C = 47.9 | Jan high C = 28.0 | Feb high C = 31.1 | Mar high C = 35.2 | Apr high C = 39.5 | May high C = 41.8 | Jun high C = 37.1 | Jul high C = 31.3 | Aug high C = 30.4 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 31.9 | Nov high C = 30.4 | Dec high C = 28.5 | year high C = 33.0 | Jan mean C = 20.8 | Feb mean C = 23.8 | Mar mean C = 26.5 | Apr mean C = 32.1 | May mean C = 35.1 | Jun mean C = 32.0 | Jul mean C = 27.8 | Aug mean C = 27.2 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 26.9 | Nov mean C = 23.7 | Dec mean C = 21.0 | Jan low C = 13.9 | Feb low C = 16.9 | Mar low C = 20.9 | Apr low C = 24.8 | May low C = 27.8 | Jun low C = 26.7 | Jul low C = 24.6 | Aug low C = 24.5 | Sep low C = 24.4 | Oct low C = 22.0 | Nov low C = 17.4 | Dec low C = 13.8 | Jan record low C = 5.0 | Feb record low C = 5.0 | Mar record low C = 8.3 | Apr record low C = 15.0 | May record low C = 14.4 | Jun record low C = 16.1 | Jul record low C = 17.1 | Aug record low C = 20.0 | Sep record low C = 18.3 | Oct record low C = 13.9 | Nov record low C = 8.3 | Dec record low C = 3.9 | rain colour = green | Jan rain mm = 14.4 | Feb rain mm = 16.3 | Mar rain mm = 13.2 | Apr rain mm = 15.7 | May rain mm = 23.8 | Jun rain mm = 197.8 | Jul rain mm = 377.4 | Aug rain mm = 334.2 | Sep rain mm = 235.5 | Oct rain mm = 46.9 | Nov rain mm = 8.2 | Dec rain mm = 6.9 | year rain mm = 1290.3 | Jan rain days = 1.2 | Feb rain days = 1.2 | Mar rain days = 1.5 | Apr rain days = 1.7 | May rain days = 1.9 | Jun rain days = 9.1 | Jul rain days = 14.4 | Aug rain days = 14.4 | Sep rain days = 9.6 | Oct rain days = 2.8 | Nov rain days = 0.5 | Dec rain days = 0.3 | year rain days = 58.6 |time day = 17:30 [[ڀارتي معياري وقت]] | Jan humidity = 43 | Feb humidity = 35 | Mar humidity = 29 | Apr humidity = 24 | May humidity = 26 | Jun humidity = 52 | Jul humidity = 76 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 74 | Oct humidity = 62 | Nov humidity = 53 | Dec humidity = 47 |year humidity = 50 |source 1 = [[ڀارتي موسميات کاتو]] }} رائيپور کي 2024 جي "سواڇ وائيُ سرويڪشن" جي نتيجن مطابق، ھندستان ۾ قومي سطح تي صاف هوا وارن شھرن ۾ اٺين نمبر تي رکيو ويو (ڪيٽيگري I: 10 لک کان وڌيڪ آبادي وارا شھر)۔<ref>{{Cite web |date=7 September 2024 |title=Swachh Vayu Sarvekshan 2024 |url=https://prana.cpcb.gov.in/ncapServices/robust/fetchFilesFromDrive/Swachh_Vayu_Survekshan_2024_Result.pdf |website=Central Pollution Control Board|access-date=19 September 2024}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظام === {{اصل مضمون|رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن}} رائيپور شهر ۾ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن موجود آهي۔ ان کي برطانوي دور ۾ 17 مئي 1867ع تي قائم ڪيو ويو، جنهن جو ابتدائي نالو رائيپور ميونسپل ڪاميٽي هو۔<ref name=":5">{{Cite web|last=Yumpu.com|title=RAIPUR MUNICIPAL CORPORATION - Nagar Nigam Raipur|url=https://www.yumpu.com/en/document/read/7702767/raipur-municipal-corporation-nagar-nigam-raipur|access-date=2020-11-09|website=yumpu.com|language=en}}</ref> سن 1973ع ۾ ان کي رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن جو درجو ڏنو ويو۔<ref name=":5"/> ميونسپل ڪارپوريشن جو علائقو 503.67&nbsp;ڪلوميٽر مربع (194.47 اسڪوائر ميل) آهي۔<ref name='Raipur City'/><ref name=":0">{{Cite web|last=Raipur MC|title=Raipur MC|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=1012|access-date=9 November 2020|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230012443/https://nagarnigamraipur.nic.in//rmcwebsite.aspx?pageid=1012|url-status=dead}}</ref> رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن، 1961ع جي ڇتيسڳڙھ ميونسپلٽي ايڪٽ جي هدايتن موجب هلي ٿي۔<ref name=":0" /> 2011ع جي مردم شماري مطابق، رائيپور–درگ–ڀلائي شهري گڏيل آبادي 3,186,632 هئي۔ ڇتيسڳڙھ جي اولهه-مرڪزي علائقي جا ٽي شهري مرڪز ــ رائيپور، ڀلائي ۽ درگ ــ گڏجي رائيپور–ڀلائي–درگ ٽرائي سٽي ميٽرو علائقو ٺاهين ٿا۔ ميونسپل ڪارپوريشن جا اهم ڪم صحت مرڪزن، تعليمي ادارن ۽ اسڪولن جي تعمير، ۽ رهائشي عمارتن جي وقت بوقت سار سنڀال آهن۔<ref name=":1">{{Cite web|title=Raipur MC Website|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/}}</ref> بنيادي شهري ڍانچي، فلائي اوور ۽ روڊن جي تعمير کان علاوه، اها تفريحي مرڪزن جهڙوڪ ميوزيم، ڪميونٽي هال ۽ پارڪن جي ترقي به ڪري ٿي۔<ref name=":1" /> انتظامي ڪاميٽي ۾ ميونسپل ڪمشنر، ڊپٽي ڪمشنر، شهر جا صحت آفيسر، ايگزيڪيوٽو انجنيئر، زونل ڪمشنر ۽ ٻيا عملدار شامل آهن۔<ref name=":2">{{Cite web|title=Raipur Nagar Nigam|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=1011|access-date=9 November 2020|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230012330/https://nagarnigamraipur.nic.in//rmcwebsite.aspx?pageid=1011|url-status=dead}}</ref> رائيپور جو ميونسپل ڪمشنر وشو ديپ (آءِ اي ايس) آهي۔<ref>{{Cite web|title=Raipur Mun C|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=22|access-date=9 November 2020|archive-date=29 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129060730/http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=22|url-status=dead}}</ref> موجوده ميئر [[مينل چوبے]] آهي، جيڪا [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] سان لاڳاپيل آهي۔ ميئر ڪائونسل جي اڳواڻ طور ڪم ڪري ٿو ۽ چونڊيل ڪائونسلرن مان ڪاميٽي جا ميمبر مقرر ڪري ٿو۔<ref name=":2" /> رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 70 وارڊ ۽ 8 زون شامل آهن۔<ref name=":1" /> زونل وارڊ ڪاميٽين جي سربراهي چيئرمين ڪن ٿا، جيڪي لاڳاپيل زون جي ڪائونسلرن پاران چونڊيا وڃن ٿا۔<ref>{{Cite web|title=Raipur city data|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/Document/2cf1d7f1-4c2f-4aa0-ab96-07b286039031____Citizen_Charter_English_n.pdf|access-date=9 November 2020|archive-date=21 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921130044/http://nagarnigamraipur.nic.in/Document/2cf1d7f1-4c2f-4aa0-ab96-07b286039031____Citizen_Charter_English_n.pdf|url-status=dead}}</ref> تازيون ميونسپل چونڊون [[2025 رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ]] 11 فيبروري 2025ع تي ٿيون۔ ميونسپل سطح تي اڪثريت رکندڙ سياسي پارٽيون ڀارتيه جنتا پارٽي ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس آهن۔ 2017–2018ع لاءِ اندازي مطابق ميونسپل بجيٽ {{INR}} 2,612,667 هئي۔ آمدني جا اهم ذريعا ٽيڪس، فيس ۽ چارجز، صفائي چارجز، گرانٽ ۽ چندا، ۽ سرمائي آمدني آهن۔<ref>{{Cite web|title=Budget Raipur|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/Budget/Budget%202017-18.pdf}}</ref> رائيپور ضلعو، گورو ڪمار سنگهه (آءِ اي ايس)، ضلعي ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪمشنر جي سربراهي هيٺ آهي۔<ref name="raipur.gov.in">{{Cite web|title=Organisation Chart |url=https://raipur.gov.in/organisation-chart/|access-date=2020-11-09|language=en-US}}</ref> ضلعي ڪليڪٽر ضلعي انتظاميه جو سربراهه هوندو آهي، جنهن جي مدد اپر ڪليڪٽر، ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ گڏيل ڊپٽي ڪندا آهن۔ شهر ۾ شهري انتظام ۽ ترقي کاتو پڻ فعال آهي۔<ref name="raipur.gov.in"/> === ماسٽر پلان === رائيپور ماسٽر پلان 2021ع منظم شهري ترقي جي ضرورت کي تسليم ڪري ٿو ته جيئن شهر جي مرڪزي واپاري علائقي تي دٻاءُ گهٽايو وڃي ۽ ان علائقي ۾ سائي جڳهن ۽ پاڻيءَ جي ذخيرن جي ضرورت پوري ڪئي وڃي۔ منصوبي تحت شهر جي ٻاهرئين علائقن ۾ نون رهائشي حصن ۾ گهڻي آبادي وارا گهر ٺاهڻ ۽ بهتر رٿابندي سان اوچيون تجارتي ۽ صنعتي عمارتون تعمير ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي آهي، خاص طور تي [[نيشنل هاءِ وي 6]] سان گڏوگڏ شهر جي اترئين حصي ۾۔<ref>{{Cite web|date=2017-05-30|title=Raipur Master Plan 2021 Report, Raipur Master Plan 2021 Map, Details|url=https://affordablehousing.live/raipur-master-plan-2021.html|access-date=2020-11-09|website=Affordable Housing Live|language=en-US}}</ref> === قانون ساز اسيمبلي ۽ رياستي ادارا === رائيپور مرڪزي [[ڇتيسڳڙھ]] ۾ هڪ لوڪ سڀا (پارلياماني) تڪ آهي۔ رائيپور جي لوڪ سڀا سيٽ عام درجي جي آهي۔ [[برجموهن اگروال]]، جيڪو [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] سان لاڳاپيل آهي، هن وقت شهر مان [[لوڪ سڀا جو ميمبر]] آهي۔<ref name="news18.com">{{Cite web|title=Live Results: Raipur Lok Sabha Constituency (CHHATTISGARH)|url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/chhattisgarh-raipur-results-s26p08/|access-date=2020-11-09|website=News18}}</ref> رائيپور ضلعي ۾ ست ودھان سڀا تڪ آهن، جن مان ٽي رائيپور شهر ۾، هڪ رائيپور ڳوٺاڻو علائقي ۾ ۽ ٽي ٻاهرين تحصيلن ۾ واقع آهن۔<ref>{{Cite web|title=Raipur City West Assembly constituency (Chhattisgarh): Full details, live and past results|url=https://www.news18.com/assembly-elections-2018/chhattisgarh/raipur-city-west-election-result-s26a049/|access-date=2020-11-09|website=News18}}</ref> == معيشت == رائيپور، جيڪو [[ڇتيسڳڙھ]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي، وڏي پيماني تي صنعتي ترقي کي متوجه ڪيو آهي۔ رياستي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب حڪومت ۽ خدمتي شعبي شهر جي معيشت ۽ افرادي قوت جو وڏو حصو ٺاهين ٿا۔ شهر ۾ پيداوار ڪندڙ صنعتون به چڱيءَ ريت ترقي يافته آهن ۽ هتي ڪيترائي صنعتي علائقا قائم آهن۔ رائيپور کي واپار لاءِ ملڪ جي بهترين شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو۔ هي شهر معدني وسيلن سان مالا مال آهي ۽ ملڪ ۾ فولاد ۽ لوھ جي وڏي پيداوار ڪندڙ علائقن مان هڪ آهي۔ شهر ۾ لڳ ڀڳ 200 فولاد رولنگ ملون، 195 اسپنج آئرن ڪارخانا، گهٽ ۾ گهٽ 6 فولاد ڪارخانا، 60 پلائيووڊ ڪارخانا، 35 فيرو ايلوئي ڪارخانا ۽ 500 زرعي صنعتون موجود آهن۔ ان کان علاوه رائيپور ۾ 800 کان وڌيڪ چانورن جون ملون پڻ آهن۔<ref name=":6" /> ڊالميا سيمينٽ (ڀارت) رائيپور ۾ 2.5 ملين ٽن في سال گنجائش واري گڏيل سيمينٽ تياري يونٽ قائم ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي۔<ref>{{Cite web |date=2019-05-15 |title=Dalmia Cement plans new unit in Kharora - Chhattisgarh Industry News |url=https://chhattisgarh.industry-focus.net/2019/05/15/dalmia-cement-plans-new-unit-in-kharora/ |access-date=2022-04-08 |website=chhattisgarh.industry-focus.net |language=en-US}}</ref> ڏکڻ ڪوريا جي هڪ گهڻ قومي ڪمپني سنگ ها ٽيليڪام پڻ نيا رائيپور ۾ ڪارخانو قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪري رهي آهي۔<ref>{{Cite web |date=2017-05-30 |title=South Korea's Sung Ha Telecom to set up mobile phone manufacturing plant in Chhattisgarh |url=https://www.livemint.com/Companies/8gmDbMAIyNja94xtwzND6O/South-Koreas-Sung-Ha-Telecom-to-set-up-mobile-phone-manufac.html |access-date=2022-04-08 |website=mint |language=en}}</ref> [[جي ايس ڊبليو اسٽيل]] جو فولاد ڪارخانو رائيپور ۾ واقع آهي۔ اي پي ايل اپولو، سنگاپور جي هڪ ڪمپني سان گڏيل سهڪار تحت، رائيپور ۾ پيداوار يونٽ قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو آهي۔<ref>{{Cite web |title=APL Apollo's JV with Singapore company plans manufacturing unit in Raipur |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/apl-apollos-jv-with-singapore-company-plans-manufacturing-unit-in-raipur-2413395.html |access-date=2022-04-08 |website=Moneycontrol |language=en}}</ref> [[گراسم انڊسٽريز]] رائيپور جي راون علائقي ۾ سيمينٽ ڪارخانو هلائي ٿي۔<ref>{{Cite web |last=Research |first=Ibis |title=Grasim Cement to expand its Rewan cement plant at Raipur |url=https://cement.industry-focus.net/chhattisgarh-cement-projects/114-grasim-cement-to-expand-its-rewan-cement-plant-at-raipur.html |access-date=2022-04-08 |website=Cement - Industry Focus |language=en-gb}}</ref> [[امبوجا سيمينٽس]] جو ڪارخانو [[ڀٽاپارا]] ۾ موجود آهي۔<ref>{{Cite web |title=Ambuja Cement Plant Bhatapara |url=https://swapdial.com/public/knowledge-contents/industrial-data/ambuja-cement-plant-bhatapara/ |access-date=2022-04-08 |website=swapdial.com}}</ref> ان کان علاوه، رائيپور ۾ هڪ وڏو ڪيميڪل ڪارخانو به موجود آهي جيڪو فارملين تيار ڪري ملڪ جي مختلف حصن ۾ فراهم ڪري ٿو۔<ref>{{Cite web |title=RAIPUR - Market Research and Opportunity Analysis Report by MeticulousBPlans - Issuu |url=https://issuu.com/meticulousbplans/docs/raipur_mroar.pptx |access-date=2022-04-08 |website=issuu.com}}</ref> ڀارت پيٽروليم ۽ هندوستان پيٽروليم جي ايل پي جي بوتل بندي جا ڪارخانا پڻ رائيپور ۾ آهن۔<ref>{{Cite web |title=BPCL Stories |url=https://www.bharatpetroleum.in/about-bpcl/infoline-detail.aspx?id=infoline/mou-with-chhattisgarh-state-government-/ |access-date=2022-04-08 |website=www.bharatpetroleum.in}}</ref> گوداوري اي-موبيليٽي پڻ شهر ۾ پيداوار يونٽ قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪري رهي آهي۔<ref>{{Cite web |title=Godawari E-mobility to pump in Rs 150 cr by 2023 for setting up EV manufacturing unit in Raipur |url=https://www.businesstoday.in/auto/story/godawari-e-mobility-to-pump-in-rs-150-cr-by-2023-for-setting-up-ev-manufacturing-unit-in-raipur-310264-2021-10-24 |access-date=2022-04-08 |website=Business Today}}</ref> [[جندل اسٽيل اينڊ پاور گروپ]] جو ڳرو مشينري ڪارخانو پڻ رائيپور ۾ آهي۔<ref>{{Cite web |title=Jindal Machinery |url=https://jindalsteelmachinery.in/ |access-date=2022-04-08 |website=jindalsteelmachinery.in}}</ref> معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ سائبر مرڪز طور ڪم ڪندي، ڇتيسڳڙھ جي نئين گادي نيا رائيپور ۾ هڪ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيو ويو آهي۔<ref>{{Cite web |author=Cherrupreet Kaur|date=Feb 19, 2020 |title=IT Park fails to click in Naya Raipur, lacks basic infrastructure and power |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/it-park-fails-to-click-in-naya-raipur-lacks-basic-infrastructure-and-power/articleshow/74203762.cms |access-date=2022-04-08 |website=The Times of India}}</ref> ڇتيسڳڙھ اسٽيٽ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن (سي ايس آءِ ڊي سي) رائيپور ڀرسان ٽلدا ۾ ننڍين ۽ وچولي صنعتن لاءِ سهولتون فراهم ڪرڻ خاطر نئون صنعتي علائقو ترقي ڏئي رهي آهي۔ رائيپور ۾ ڪپڙي ۽ ڌاتو صنعتن لاءِ ٻه نوان صنعتي پارڪ پڻ تعمير هيٺ آهن۔<ref>{{Cite web |last=Network |first=Knn India-Knowledge & News |title=New industrial area to come up near Raipur in Chhattisgarh |url=https://knnindia.co.in/news/newsdetails/msme/new-industrial-area-to-come-up-near-raipur-in-chhattisgarh |access-date=2022-04-08 |website=knnindia.co.in}}</ref> == شهري سهولتون == === آمدرفت جون خدمتون === انجنيئرن جو سپرنٽنڊنٽ، ايگزيڪيوٽو انجنيئر، انجنيئرن جي ٽيم ۽ روڊ کاتي سان لاڳاپيل عملي پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ جي اڳواڻي ڪن ٿا۔<ref name=":5" /> انهن جا بنيادي مقصد روڊن ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ نالن جي رٿابندي ۽ ڊزائن، روڊن ۽ گهٽين جي سار سنڀال، باغن ۽ پارڪن جي سنڀال، روڊن جي ٻيهر سرفيسنگ ۽ کڏن ۽ خراب حصن جي مرمت ڪرڻ آهن۔<ref name=":5"/> رائيپور شهر جي بس ٽرانسپورٽ نظام ۾ ڪل 157 بسون شهر اندر هلن ٿيون۔<ref>{{Cite web|title=Data Raipur|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/RaipurDataSet.aspx}}</ref> === باهه وسائڻ جون خدمتون ۽ بجلي === شهر کي بجلي ڇتيسڳڙھ اسٽيٽ پاور ڊسٽريبيوشن ڪمپني لميٽيڊ طرفان فراهم ڪئي وڃي ٿي۔ باهه ۽ هنگامي حالتن جون خدمتون 2016ع ۾ قائم ڪيون ويون ته جيئن رياست ۾ باهه جي واقعن کان تحفظ فراهم ڪري سگهجي۔<ref name="cghgcd.gov.in">{{Cite web|title=Official website of Director General Home Guards, CD, F & E Services and SDRF.gov.of C.G, India |url=http://cghgcd.gov.in/|access-date=2020-11-09|website=cghgcd.gov.in}}</ref> حڪومتي هدايتن مطابق شهري اداري جي فائر اسٽيشنن کي باهه ۽ هنگامي خدمتن جي انتظام هيٺ آندو پيو وڃي۔<ref name="cghgcd.gov.in"/> === پاڻي، نيڪال ۽ سيوريج === غير فلٽر ٿيل پاڻي جو موجوده ذريعو [[کهرون ندي]] آهي، ۽ روزانو لڳ ڀڳ 170 ملين ليٽر پاڻي صاف ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته پلانٽ جي صفائي گنجائش 275 ملين ليٽر في ڏينهن آهي۔ رائيپور شهر ۾ في فرد پاڻي فراهمي 135 ليٽر في ڏينهن آهي۔ ڪل 50,000 گهرن کي پاڻيءَ جا ڪنيڪشن مهيا ڪيا ويا آهن۔ کهرون ندي (27 ملين ليٽر في ڏينهن) کان علاوه ٻيو ذريعو زير زمين پاڻي آهي، جنهن مان 22 ملين ليٽر في ڏينهن استعمال ڪيو وڃي ٿو۔ شهر ۾ ڪل 1,133 هٿ پمپ موجود آهن۔ رائيپور شهر ۾ سيوريج نظام جي کوٽ موجود آهي۔ سيوريج نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل گهرن بابت انگ اکر موجود ناهن،<ref name=":3">{{Cite web|title=Raipur Waste|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/Document/01566b4c-78f4-4525-bace-508b36c44eb2__Raipur_SLIP_Sewerage_4.11.15.pdf|access-date=10 November 2020}}</ref> جڏهن ته سيپٽڪ ٽينڪن وارا گهر 1,44,882 آهن ۽ اهڙا گهر جن وٽ بيت الخلا لاءِ ڪو به نيڪال جو بندوبست ناهي، انهن جو تعداد 5,649 آهي۔<ref name=":3" /> شهر ۾ الڳ سيوريج لائينون موجود ناهن، پر ضرورت موجب برساتي پاڻيءَ لاءِ الڳ نيڪال جو نظام قائم ڪيو ويو آهي۔<ref name=":3" /> === ٺوس فضلي جو انتظام === شهر ۾ فضلي جي انتظام جي ذميواري شهر جي صحت آفيسر، انچارج صحت آفيسر، زونل صحت آفيسر ۽ صفائي سپروائيزرن ۽ وارڊ سپروائيزرن جي ٽيم تي آهي۔<ref name=":5"/> ڪل 3,56,490 گهرن ۾ ذريعي تي فضلي جي الڳ ڪرڻ جو عمل ڪاميابي سان لاڳو ڪيو ويو آهي ۽ دروازي تي گڏ ڪرڻ واري نظام ۾ شامل آهن۔<ref name=":4">{{Cite web|title=RaipurDataSet|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/RaipurDataSet.aspx}}</ref> رائيپور جو اهم [[فضلي جو انتظام|فضلي جي نيڪال]] جو هنڌ سارونا سائيٽ آهي، جيڪا شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 12 ڪلوميٽر پري واقع آهي۔<ref name=":4" /> == آمدرفت == === روڊ رستا === رائيپور جا ڪجهه اهم روڊ آهن: [[نيشنل هاءِ وي 53]] (اين ايڇ-53)، [[نيشنل هاءِ وي 30]] (اين ايڇ-30)، گريٽ ايسٽرن روڊ، پانڊري روڊ، بالودا بازار روڊ، نرده رائيپور روڊ، وي آءِ پي روڊ، ۽ [[اٽل پٿ ايڪسپريس وي]]۔ [[رائيپور–نيا رائيپور ايڪسپريس وي]]، جنهن کي ’’اٽل پٿ ايڪسپريس وي‘‘ پڻ چيو وڃي ٿو، {{cvt|12.7|km}} ڊگهو ڪنٽرول ٿيل داخلا وارو تيز رفتار شاهراهه آهي جيڪو رائيپور کي [[نيا رائيپور]] سان ڳنڍي ٿو۔ اهو جي اي روڊ تي ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ [[رائيپور ريلوي اسٽيشن]] کان ڌمتري روڊ تائين تيز رسائي مهيا ڪرڻ لاءِ تعمير ڪيو ويو آهي۔ هن ايڪسپريس وي ۾ 4 فلائي اوور ۽ 1 اوچو رستو شامل آهي، جيڪو ٻنهي ڇيڙن جي وچ ۾ جي اي روڊ ۽ نيشنل هاءِ وي 53 مٿان گذري ٿو۔ تجويز ڪيل [[درگ–رائيپور–ارانگ ايڪسپريس وي]]، [[رائيپور–رانچي–ڌنبد ايڪسپريس وي]] ۽ تعمير هيٺ [[رائيپور–وشاکھاپٽنم ايڪسپريس وي]] رائيپور مان گذرندا ۽ شروع ٿيندا، جيڪي مڪمل ٿيڻ بعد ٻين شهرن سان رابطي ۽ سفر کي وڌيڪ بهتر بڻائيندا۔ === بس ٽرانسپورٽ === [[انٽر اسٽيٽ بس ٽرمينل، رائيپور|شري بالاجي سوامي ٽرسٽ شري دودھڌاري مٺ انٽر اسٽيٽ بس ٽرمينل]] راونڀانٿا ۾ واقع آهي ۽ شهر جو مکيه بس اسٽيشن آهي۔ هن نئين ٽرمينل پراڻي منيماتا بس اسٽينڊ يا پانڊري اسٽينڊ جي جاءِ ورتي، جيڪو سخت ٽريفڪ مسئلن جو سبب بڻجي رهيو هو۔ نئين آءِ ايس بي ٽي جون خدمتون 15 نومبر 2021ع تي شروع ٿيون۔ شهر ۾ واحد [[بس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم]] آهي، جيڪو [[رائيپور ۽ نيا رائيپور بي آر ٽي ايس]] آهي۔ === ميٽرو === هڪ [[هلڪو ريل نظام]]، جنهن کي ڀارت ۾ ميٽرولائيٽ يا لائيٽ ميٽرو پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڇتيسڳڙھ حڪومت]] طرفان تجويز ڪيو ويو آهي، جيڪو نيا رائيپور کان رائيپور ۽ [[ڀلائي]] ذريعي [[درگ]] تائين هلندو۔<ref>{{cite news|title=Monthly Allowance To Unemployed Youth, Focus On Metro, Sports & Infra: CM Baghel Tabels Chhattisgarh Budget|url=https://news.abplive.com/states/chhattisgarh-budget-2023-announcement-for-health-education-agriculture-budget-highlights-cm-bhupesh-baghel-1586508|work=[[اي بي پي نيوز]]|date=6 March 2023|access-date=9 March 2023|language=en}}</ref> === ريلوي === [[File:Raipur Railway station.png|thumb|ريلوي اسٽيشن جو مکيه ڏيک]] [[File:A view of Raipur Junction railway station.jpg|thumb|[[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]]] [[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] شهر جو بنيادي ريلوي اسٽيشن آهي، جيڪو [[هاوڙا–ناگپور–ممبئي لائين]] تي واقع آهي، جيڪا [[ڀوساول]]، [[ناگپور]]، [[گونڊيا]]، [[درگ (ڀلائي)، بلاسپور]]، [[رورڪيلا]] ۽ [[کڙگپور]] جهڙن شهرن مان گذري ٿي۔ اهڙيءَ طرح رائيپور ڪيترن وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي۔ ڀارتي ريلوي طرفان هن اسٽيشن کي اي-1 درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي۔ رائيپور ۾ سارونا، سارسوتي نگر ۽ ڊبليو آر ايس ڪالوني جهڙا ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن، جيڪي ساڳئي ريلوي لائين تي آهن۔ === هوائي اڏو === [[File:Swami vivekananda Airport terminal Raipur. Night view.jpg|thumb|[[سوامي ووِيڪانند بين الاقوامي هوائي اڏو، رائيپور]]]] [[سوامي ووِيڪانند بين الاقوامي هوائي اڏو]] (اڳوڻو نالو مانا هوائي اڏو) ڇتيسڳڙھ رياست جو بنيادي هوائي اڏو آهي۔ هي هوائي اڏو رائيپور کان {{cvt|15|km}} ڏکڻ ۽ نيا رائيپور کان {{cvt|10|km}} مفاصلي تي واقع آهي۔ هتان روزاني سڌيون اڏامون [[ممبئي]]، [[دهلي]]، [[ڪولڪتا]]، [[بنگلور]]، [[پوني]]، [[چينئي]]، [[گوا]]، [[لکنؤ]]، [[اندور]]، [[جيپور]]، [[پٽنا]]، [[احمدآباد]]، [[ڀوپال]]، [[ڀونيشور]]، [[حيدرآباد]]، [[پرياگراج]] ۽ [[جگدلپور]] ڏانهن هلن ٿيون، جيڪي [[الائنس ايئر]]، [[انڊيگو]] ۽ [[وسٽارا]] طرفان هلائيون وڃن ٿيون۔<ref>{{cite web|url=https://www.dailypioneer.com/2021/state-editions/raipur-gets-air-connectivity-with-17-cities-in-country.html|title=Raipur gets air connectivity with 17 cities in country|website=The Pioneer|date=1 November 2021|access-date=15 November 2021}}</ref> == ميئرز جي فھرست== {| class="wikitable" !مدو !نالو ! پارٽي ! حوالو |- |شروعاتي 1890s–1980 |'''N/A''' |'''N/A''' |'''N/A''' |- |27.02.1980 to 27.02.1981 |سواروپ چند جين |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] |شھر جو پھريون ميئر |- |27.02.1981 کان 27.02.1982 |ايس آر مورتي |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |27.02.1982 کان 26.02.1983 |ايس آر مورتي |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] |ٻئي مدي لاء |- |27.02.1983 کان 10.09.1984 |[[تارون پرساد چيترجي ]] |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |11.09.1984 کان 26.02.1985 |سنتوش اگروال |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |27.02.1985 کان 04.01.1995 |[[پبلڪ ايڊمنسٽريشن|پبلڪ ايڊمنسٽريٽر]] | |ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ جي نگراني ۾ |- |05.01.1995 کان 04.01.2000 |بلبير جونيجا |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |04.01.2000 کان 25.12.2003 984 |[[تارون پرساد چيترجي ]] |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] |ڇتيس ڳڙھ جي قيام بعد پھريون ميئر ۽ ٻي مدت |- |05.01.2004 کان 05.01.2010 |[[سنيل ڪمار سوني ]] |[[ڀارتيه جنتا پارٽي]] |پھريون غير ڪانگريس ميمبر |- |05.01.2010 کان 07.01.2015 |ڪرن مايي نايڪ |[[انڊين نيشنل ڪانگريس ]] |پھرين عورت ميئر |- |07.01.2015 کان 07.01.2020 |پرمود ڊوبي |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |07.01.2020 کان 06.01.2025 |اعجاز ڌيبر |[[انڊين نيشنل ڪانگريس ]] | |- |07.01.2025 کان 26.02.2025 |[[ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ |ايڊمنسٽريٽر]] | |ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ جي نگراني ۾ |- |27.02.2025 کان ''ھاڻي تائين'' |[[مينال چوبي]] |[[ڀارتيه جنتا پارٽي ]] |ٻين عورت ۽ غير ڪانگريسي ميئر |} == دلچسپ جايون == {{mapframe|frame=yes|type=point|text=Raipur|zoom=SWITCH:4,6,10|switch=zoomed out, zoomed mid, zoomed in}} * [[ماتا ڪوشليا مندر]] دنيا جو واحد مندر آهي جيڪو ديوي ماتا ڪوشليا جي نالي سان منسوب آهي۔ * [[پورخوتي مڪتنگن، نوا رائيپور]] هڪ کليل هوا ۾ ثقافتي باغ آهي، جيڪو [[ڇتيسڳڙھ]] جي ثقافت کي پيش ڪري ٿو۔ * [[نندن ون جنگل سفاري، نوا رائيپور]] ايشيا جو سڀ کان وڏو انسان ٺهيل جنگل سفاري آهي۔ * [[شري رام مندر]]، وي آءِ پي اسڪوائر۔ * [[مهنت گهسي داس يادگاري ميوزيم]]، گهڙي چوڪ۔ * [[سوامي ووِيكانند سرور]] (ٻُڌا تلاءُ)۔ * [[ٽيلي بندها ڍنڍ]] (مرين ڊرائيو)۔ == تعليم == رائيپور، [[ڇتيسڳڙھ]] اندر هڪ وڏو تعليمي مرڪز بڻجي چڪو آهي، جتي [[انجنيئرنگ]]، [[انتظام]]، [[طبي]] ۽ [[قانون]] جي شعبن ۾ قومي اهميت وارا ڪيترائي ادارا موجود آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ رائيپور|انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي رائيپور|نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز رائيپور|آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، [[هدايت الله نيشنل لا يونيورسٽي]]، [[سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، رائيپور|سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فارماسيوٽيڪل ايڊيوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (تجويز ڪيل) ۽ [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، نوا رائيپور]] شامل آهن۔<ref>{{cite web |url=http://iiitnr.choice.gov.in/ |title=انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي – نوا رائيپور |access-date=2014-08-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812211312/http://iiitnr.choice.gov.in/ |archive-date=12 آگسٽ 2014}}</ref> [[File:Rajkumar College Raipur.jpg|thumb|[[راجڪمار ڪاليج، رائيپور]] جو منظر]] === اهم ادارا === * [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، رائيپور]] * [[سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] * [[هدايت الله نيشنل لا يونيورسٽي]] * [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ، رائيپور]] * [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، نوا رائيپور]] * [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، رائيپور]] * [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فارماسيوٽيڪل ايڊيوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (تجويز ڪيل)، [[نوا رائيپور]] === سرڪاري يونيورسٽيون === * [[چندولال چندراڪر پترڪارِتا اوَم جنسنچار وشوودياليه]] * [[ڇتيسڳڙھ ڪمڌينو وشوودياليه]] * [[ڇتيسڳڙھ سوامي ووِيكانند ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]] * [[پنڊت روي شنڪر شکلا يونيورسٽي]] * [[پنڊت دين ديال اُپادهياءِ ميموريل هيلٿ سائنسز اينڊ آيوش يونيورسٽي آف ڇتيسڳڙھ]] === نجي ۽ ڊيمڊ يونيورسٽيون === * [[اميٽي يونيورسٽي، رائيپور]] * [[آءِ ٽي ايم يونيورسٽي، رائيپور]] * [[ڪالنگا يونيورسٽي]] * [[ميٽس يونيورسٽي]] === واپار، انجنيئرنگ ۽ انتظام جا ڪاليج === * [[گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج، رائيپور]] * [[پراگتي ڪاليج آف انجنيئرنگ اينڊ مينيجمينٽ، رائيپور]] * [[رائيپور انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] * [[شري شنڪر آچاريه انسٽيٽيوٽ آف پروفيشنل مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] === ثانوي تعليم === * [[ڀارتيه وِديا ڀون]] * [[ڊي اي وي پبلڪ اسڪول]] * [[ڪيندريه ودياليه]] * [[راجڪمار ڪاليج، رائيپور]]، 1882ع ۾ قائم ٿيو، جيڪو [[برطانوي راڄ]] دوران قائم ڪيل سردارن جي ڪاليجن مان هڪ هو۔<ref>{{cite web|url=https://www.rajkumarcollege.com/member.php|title=راجڪمار ڪاليج سوسائٽي|website=راجڪمار ڪاليج|access-date=18 فيبروري 2024}}</ref> * [[ريان انٽرنيشنل اسڪول]] * [[دهلي پبلڪ اسڪول]] == ميڊيا == === خبرون چينلز === رائيپور مان ڪيترائي مقامي خبرون چينلز هندي ٻوليءَ ۾ نشر ڪيا وڃن ٿا: {| class="wikitable sortable" |- ! خبرون چينلز !! ٻولي |- | CG 24 نيوز چينل CG || [[هندي]] |- | IBC24 || هندي |- | [[خبر ڀارتي]] || هندي |- | گرانڊ نيوز (ڪيبل نيٽ ورڪ) || هندي |- | نيوز18 ايم پي سي جي || هندي |- | [[سادھنا نيوز]] || هندي |- | سهارا سميه چينل || هندي |- | زي ايم پي سي جي || هندي |- | انڊيا نيوز ايم پي سي جي || هندي |- | بنسال نيوز || هندي |- | اڀي تائين (ڪيبل نيٽ ورڪ) || هندي |- | اِن ايڇ نيوز || هندي |} === اخبارون === رائيپور مان ڪيترائي قومي ۽ مقامي اخبارون هندي ۽ انگريزي ٻولين ۾ شايع ٿين ٿيون: {| class="wikitable sortable" |- ! اخبار !! ٻولي |- | ''[[دينڪ ڀاسڪر]]'' || هندي |- | ''دينڪ وشو پريوار'' || هندي |- | ''[[راجسٿان پترڪا|پترڪا]]'' || هندي |- | ''[[نو ڀارت]]'' || هندي |- | ''[[ديش بندھو (اخبار)|ديش بندھو]]'' || هندي |- | ''[[نائي دنيا]]'' || هندي |- | ''هريڀومي'' || هندي |- | ''[[دي ٽائيمز آف انڊيا]]'' || [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] |- | ''دي سينٽرل ڪرانيڪل'' || [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] |- | ''[[هندوستان ٽائيمز]]'' || انگريزي |- | ''[[هندوستان (اخبار)|هندوستان]]'' || هندي |- | ''[[دي هتاوادا]]'' || انگريزي |- | ''[[دي پائينئر (ڀارتي اخبار)|دي پائينئر]]'' || انگريزي |- | ''[[بزنس اسٽينڊرڊ]]'' || انگريزي، هندي |- | ''بزنس ڀاسڪر'' || انگريزي، هندي |} === ريڊيو === رائيپور شهر ۾ پنج ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون موجود آهن: {| class="wikitable" |- ! فريڪئنسي موڊوليشن !! چينل !! نعرو |- | 94.3 ايف ايم || مائي ايف ايم || جيو دل سي |- | 95.0 ايف ايم || ايف ايم تڙڪا || ساؤنڊس گوڊ |- | 98.3 ايف ايم || ريڊيو مرچي || مرچي سڻڻ وارا هميشه خوش |- | 101.6 ايف ايم || آل انڊيا ريڊيو رائيپور & '''[[وِوِڌ ڀارتي]]''' || ديش ڪي سرلي ڌڙڪن |- | 104.8 ايف ايم || ريڊيو رنگيلا || ڄم ڪري سڻو |- |} == نمايان شخصيتون == * [[لڪي علي]]، بالي ووڊ ڳائڪ، موسيقار ۽ اداڪار، پنهنجي تعليم جو هڪ حصو [[راجڪمار ڪاليج، رائيپور]] مان حاصل ڪيو<ref>{{cite web|url=http://jhunkar.com/songs-of-lucky-ali/|title=Songs of Lucky Ali Bollywood Songs|publisher=Jhunkar.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120214183904/http://jhunkar.com/songs-of-lucky-ali/|archive-date=14 February 2012|access-date=2012-10-04}}</ref> * [[تيجن بائي]]، پانڊواني جي روايتي لوڪ فنڪارا. * [[انوراگ باسو]]، مشهور بالي ووڊ فلم ڊائريڪٽر، رائيپور ۾ ڄائو ۽ پوءِ پاڙيسري شهر [[ڀلائي]] ڏانهن منتقل ٿيو. * [[هريناتھ ڊي]]، ڀارتي مؤرخ، عالم ۽ گهڻ لساني ماهر، جيڪو بعد ۾ نيشنل لائبريري آف انڊيا (اڳوڻي امپيريل لائبريري) جو پهريون ڀارتي لائبريرين بڻيو، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو ۽ شروعاتي تعليم به هتي حاصل ڪئي. * [[محمد هدايت الله]]، ڀارت جو اڳوڻو چيف جسٽس ۽ اڳوڻو قائم مقام صدر، 1922 تائين رائيپور جي گورنمينٽ هاءِ اسڪول مان بنيادي تعليم حاصل ڪئي. * [[اختر حسين]]، پاڪستاني عالم، صحافي ۽ لغت نويس. * [[هرشاد مهتا]]، بدنام اسٽاڪ بروڪر، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو، جتي سندس والدين [[ممبئي]] مان لڏي آيا هئا. * [[رجنيش]]، ڀارتي فلسفي، 1957ع ۾ رائيپور ۾ رهيو ۽ رائيپور سنسڪرت ڪاليج ۾ فلسفو پڙهايو<ref>{{cite web | url=https://www.etvbharat.com/hindi/chhattisgarh/state/raipur/osho-enlightenment-day-osho-sambodhi-divas-osho-rajneesh-was-philosophy-professor-of-sanskrit-college-raipur/ct20230321092144277277104 | title=Osho Enlightenment Day: प्रोफेसर रजनीश ऐसे बने ओशो, रायपुर से रहा है गहरा नाता | date=21 March 2023 }}</ref> * [[شيکر سين]]، موسيقياتي مونو ايڪٽ فنڪار، رائيپور ۾ ڄائو ۽ هتي ئي پرورش پاتي. * [[روي شنڪر شکلا]]، [[مدهيه پرديش]] رياست جو پهريون [[وزيراعليٰ]]، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو ۽ هتي تعليم حاصل ڪئي. * [[وديا چرن شکلا]]، اڳوڻو وفاقي وزير ۽ نَو ڀيرا چونڊيل پارليامينٽ ميمبر، رائيپور ۾ ڄائو. * [[وير نارائن سنگھ]]، آزاديءَ جو مجاهد، انگريزن پاران رائيپور ۾ قيد ڪيو ويو<ref>{{cite web|url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Color/Dark%20Brown/EXECUTION%20OF%20VEER%20NARAYAN%20SINGH|title=EXECUTION OF VEER NARAYAN SINGH|work=indianpost.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118104539/http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Color/Dark%20Brown/EXECUTION%20OF%20VEER%20NARAYAN%20SINGH|archive-date=18 January 2015|access-date=21 January 2015}}</ref> * [[ڪي ايس سدرشن]]، [[راشٽريه سويم سيواڪ سنگھ]] جو اڳوڻو سربراهه، 1931ع ۾ رائيپور ۾ ڄائو. * [[حبيب تنوير]]، مشهور ٿيٽر فنڪار ۽ ناٽڪ نويس، 1923ع ۾ رائيپور ۾ ڄائو. * [[سوامي وويڪانند]]، 1877ع کان 1879ع تائين پنهنجي نوجواني جا ٻه سال رائيپور ۾ گذاريا، جڏهن سندس والد هتي بدلي ٿي آيو هو<ref>{{cite web|url=http://www.vivekananda.net/ReminiscenesOnSwami/BhupendranathDatta.html|title=Reminiscences of Swami Vivekananda – Frank Parlato Jr. - Bhupendranath Datta|publisher=Vivekananda.net|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120125031117/http://www.vivekananda.net/ReminiscenesOnSwami/BhupendranathDatta.html|archive-date=25 January 2012|access-date=2012-10-04}}</ref> [[File:Vivekananda Raipur.JPG|thumb|right|سوامي وويڪانند رائيپور ۾ هن عمارت ۾ پنهنجي نوجواني جا ٻه سال گذاريا]] == پڻ ڏسو == * [[نوا رائيپور]] * [[شهيد وير نارائن سنگھ انٽرنيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] * [[سمتا ڪالوني]] * [[رامن سنگھ]] * [[ڀوپيش بگيل]] * [[ڀارت جا سڀ کان وڏا شهر مجموعي گهريلو پيداوار موجب]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Raipur}} * [https://web.archive.org/web/20050324005938/http://raipur.nic.in/Default.htm رائيپور ضلعي جي انتظاميه] * [http://dprcg.gov.in/ ڊي پي آر ڇتيسڳڙھ] * [https://web.archive.org/web/20110625042506/http://dpr.choice.gov.in/ ڊي پي آر رائيپور ضلعو] {{ڇتيسڳڙھ}} {{ڀارت جا ملين کان وڌيڪ آبادي وارا شهر}} {{ڀارت جون رياستي ۽ مرڪزي علائقائي راڄڌانيون}} {{Authority control}} [[زمرو:رائيپور، ڇتيسڳڙھه]] [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه]] [[زمرو:ڀارت جا شهر]] [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه جا شهر]] [[زمرو:ڀارتي رياستن جون راجڌانيون]] grt4l5dj79ef9lt3pxj2zgaz5rt63un 382401 382400 2026-06-02T20:43:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 382401 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = رائيپور | official_name = | settlement_type = [[ميٽروپولس]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = | perrow = 1/1/2/2/2/2/1 | image1 = | caption1 = جواهر بازار (گول بازار) | image3 = | caption3 = [[رائيپور بين الریاستي بس ٽرمينل|آءِ ايس بي ٽي ڀاٽاڳاؤں]] | image4 = Swami vivekananda Airport terminal Raipur. Night view.jpg | caption4 = [[سوامي وويڪانند هوائي اڏو]] | image5 = Raipur Railway Station Entrance.jpg | caption5 = [[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن|رائيپور جنڪشن]] | image6 = | caption6 = [[خرون ندي|مهاديَو گهاٽ]] | image7 = | caption7 = [[وويڪانند سروور، رائيپور|وويڪانند سروور]] | image8 = | caption8 = [[مھا مايا مندر، رائيپور|مھا مايا مندر]] | image9 = Lockdown in Raipur due to Covid-19 Pandemic.png | caption9 = [[تيلي بنڌا ڍنڍ|مرين ڊرائيو، تيلي بنڌا]] | image10 = | caption10 = [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، رائيپور]] }} | blank_emblem_type = [[مهر (نشان)|مهر]] | image_blank_emblem = | image_map ={{Maplink |frame=yes |zoom=12 |type=point |id=Q6730 }} | map_caption = | pushpin_map = India Chhattisgarh#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = ڇتيس ڳڙھ ۾ رائيپور | coordinates = {{coord|21|14|40|N|81|37|50|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[ڀارت جا ضلعا|ضلعي]] | subdivision_name1 = [[ڇتيس ڳڙھ]] | subdivision_name2 = [[رائيپور ضلعو|رائيپور]] | established_title = <!-- قائم ٿيو --> | established_date = | named_for = [[رتنپورا جا ڪلاچوري|برهما ديو رائي]] | founder = [[رتنپورا جا ڪلاچوري|برهما ديو رائي]] | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = [[رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن]] (آر ايم سي) رائيپور ڊولپمينٽ اٿارٽي (آر ڊي اي) [[نيو رائيپور ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (اين آر ڊي اي) | leader_title = [[رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن|ميئر]] | leader_name = [[مينال چوبي]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | leader_title1 = [[ضلعي ڪليڪٽر|ضلعي مجسٽريٽ ۽ ايڊمنسٽريٽر]] | leader_name1 = ڊاڪٽر گوروَ ڪُمار سنگھ (آءِ اي ايس) | leader_title2 = [[سپرنٽنڊنٽ آف پوليس]] | leader_name2 = پرشانت اگروال (آءِ پي ايس) | leader_title3 = [[پارليامينٽ جو ميمبر]] | leader_name3 = [[برجموهن اگروال]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | leader_title4 = [[قانون ساز اسيمبلي جو ميمبر]] | leader_name4 = {{Collapsible list|[[پورندر مشرا]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] ([[رائيپور سٽي اتر اسيمبلي تڪ|رائيپور اتر]])<br/>[[سنيل ڪمار سوني]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] ([[رائيپور سٽي ڏکڻ اسيمبلي تڪ|رائيپور ڏکڻ]])<br/>[[راجيش منات]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]<br/>([[رائيپور سٽي اولهه اسيمبلي تڪ|رائيپور اولهه]])<br/>[[موتي لال ساهو]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]<br/>([[رائيپور سٽي ڳوٺاڻو اسيمبلي تڪ|رائيپور ڳوٺاڻو]])<br/>[[انج شرما (اداڪار)|انُج شرما]]، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]<br/>([[ڌرسيوا اسيمبلي تڪ|ڌرسيوَا]]) }} | unit_pref = ميٽرڪ | area_footnotes = <ref name='Raipur City'>{{cite web|title=Raipur City|url=http://www.itestweb.in/ch78/raipur|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129153409/http://www.itestweb.in/ch78/raipur|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = 503.67 | elevation_footnotes = | elevation_m = 298.15 | population_total = 1,010,087 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name=population>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=7 May 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_est = 1,475,000<ref>{{Cite web |title=Raipur City Population 2025 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population |url=https://www.census2011.co.in/census/city/280-raipur.html |access-date=2025-02-28 |website=www.census2011.co.in}}</ref> | pop_est_as_of = 2025 | population_metro = 1641000 (2025 اندازو)<br/>1122555 (2011) | population_metro_footnotes = <ref name="UA">{{cite web|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|website=censusindia|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017153124/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=17 October 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> | population_rank = ڀارت: [[ڀارت جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|45هون]]<br /> [[ڇتيس ڳڙھ جي شهرن جي فهرست|ڇتيس ڳڙھ: 1هون]] | population_blank1_title = ميٽرو درجو | population_blank1 = [[ڀارت ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا شهري گڏيل علائقا|44هون]] | population_demonym = رائيپوريَن، رائيپوريا | timezone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پي آءِ اين]] | postal_code = 492001-22, 493111-211 (رائيپور)<ref>[https://indiapincodes.net/Chhattisgarh/Raipur/ Raipur]</ref> | registration_plate = CG-04 | area_code = 0771 | area_code_type = ٽيليفون ڪوڊ | unemployment_rate = | blank_name_sec1 = [[UN/LOCODE]] | blank_info_sec1 = IN RPR | website = {{URL|https://raipur.gov.in}} | footnotes = | blank_name = [[ڪوپن آبھوا درجابندي|آبهوا]] | blank_info = [[اڀرندي اڀرندڙ ساوانا آبهوا|Aw]] | blank_name_sec2 = [[هوائي اڏو]] | blank_info_sec2 = [[سوامي وويڪانند هوائي اڏو]] (RPR) | blank1_name_sec2 = [[ريلوي اسٽيشن]] | blank1_info_sec2 = [[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن|رائيپور جنڪشن]] (R) | blank2_name_sec2 = [[بس اسٽينڊ]] | blank2_info_sec2 = [[رائيپور بين الریاستي بس ٽرمينل|آءِ ايس بي ٽي ڀاٽاڳاؤں]] | blank3_name_sec2 = [[تيز آمدورفت وارو نظام]] | blank3_info_sec2 = [[رائيپور ۽ نَيا رائيپور بس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم|رائيپور بي آر ٽي ايس]] }} '''رائيپور''' (Raipur) [[ڇتيس ڳڙھ]] رياست جو گاديءَ جو شهر آهي. رائيپور [[رائيپور ضلعو]] ۽ رائيپور ڊويزن جو به انتظامي صدر مقام آهي، ۽ رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي۔ [[ڇتيس ڳڙھ]] رياست 1 نومبر 2000 تي ٺهڻ کان اڳ رائيپور [[مڌيه پرديش]] جو حصو هو.<ref name="IT_2018-07-08">{{cite web |url= https://www.indiatoday.in/magazine/state-of-the-states/story/20180716-credible-chhattisgarh-1277912-2018-07-08 |title= Credible Chhattisgarh |author= Ajit Kumar Jha |date= 8 July 2018 |language= en |via= INDIATODAY.IN |department= State of the States |publisher= India Today |access-date= 8 January 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180714100502/https://www.indiatoday.in/magazine/state-of-the-states/story/20180716-credible-chhattisgarh-1277912-2018-07-08 |archive-date= 14 July 2018 |url-status= live }}</ref> اهو علائقي ۾ واپار ۽ ڪاروبار لاءِ هڪ وڏو مرڪز آهي. هتي صنعتن ۾ تيز رفتاري سان واڌ ٿي آهي ۽ اهو [[مرڪزي ڀارت]] ۾ هڪ وڏو ڪاروباري مرڪز بڻجي چڪو آهي۔ سواڇ سرويڪشن 2021ع موجب رائيپور کي [[ڀارت جا سڀ کان صاف شهرن جي فهرست|ڀارت جو 6هون سڀ کان صاف شهر]] قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/indore-awarded-cleanest-city-in-annual-survey-varanasi-tops-ganga-town-category-top-10-list-101637390051543.html |title=Swachh Survekshan 2021: Here are top 10 cleanest cities in annual govt survey |date= 20 November 2021 |access-date= 6 May 2022}}</ref> (سواڇ سرويڪشن ايوارڊز-2023ع ۾، ‘بهترين ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ رياستن’ واري زمري ۾ [[ڇتيسڳڙھ]] کي ٽيون درجو مليو).<ref>{{Cite web |title=Swachh Survekshan Awards 2023 conferred |url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1995159 |access-date= |website=pib.gov.in}}</ref> [[گهر ۽ شهري معاملن واري وزارت]] جي ٻن اشاريَن موجب رائيپور کي 2022ع جي "ايز آف لِونگ انڊيڪس" ۾ ۽ 2020ع جي ميونسپل پرفارمنس انڊيڪس ۾، ٻنهي ۾ 7هون درجو ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=Raipur among best cities on Ease of Living Index in Central India |url=https://www.thehitavada.com/Encyc/2022/9/8/Raipur-among-best-cities-on-Ease-of-Living-Index-in-Central-India.html |access-date= |website=www.thehitavada.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pioneer|first=The|title=Raipur, Bilaspur excel in Municipal Performance Index|url=https://www.dailypioneer.com/2021/state-editions/raipur--bilaspur-excel-in-municipal-performance-index.html|access-date=2021-05-24|website=The Pioneer|language=en}}</ref> اهو ملڪ ۾ اسٽيل ۽ لوهه جي وڏن پيدا ڪندڙن شھرن مان آهي۔ شهر ۾ لڳ ڀڳ 200 اسٽيل رولنگ ملون، 195 اسپنج آئرن پلانٽ، گهٽ ۾ گهٽ 6 اسٽيل پلانٽ، 60 پلاءِ ووڊ ڪارخانا، 35 فيرو-الاءِ پلانٽ، ۽ 500 زرعي صنعتون موجود آهن۔ ان کانسواءِ، رائيپور ۾ 800 کان وڌيڪ چانور ملنگ پلانٽ پڻ آهن۔<ref name=":6">{{Cite web |title=Business and Economy of Raipur, Industries in Raipur |url=https://www.raipuronline.in/city-guide/business-and-economy-of-raipur |access-date=2022-04-08 |website=www.raipuronline.in}}</ref> == تاريخ == رائيپور ضلعو، جيئن [[ڇتيس ڳڙھ]] جي ميدانن جو باقي حصو، اڳي “دڪشِڻا ڪوسلا” جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ ان کي [[موريه سلطنت]] جي ماتحت سمجهيو ويندو هو۔{{cn|date=September 2024}} رائيپور ڀرسان آرنگ ۾، 6هين صدي عيسويءَ جي هڪ گپتا لکت علائقي تي گپتا بالادستي ڏيکاري ٿي۔{{cn|date=September 2024}} 7هين صدي عيسويءَ ۾ علائقو جديد مهاراشٽر جي ڀانڊڪ ۾ هڪ بودڌ بادشاهي جي هٿ هيٺ هو، ۽ ان جو ذڪر [[شيوانزانگ]] پڻ ڪيو۔{{cn|date=September 2024}} هن خاندان جي هڪ شاخ پوءِ موجوده مهاسمند ضلعي جي سِرپور ڏانهن لڏي وئي ۽ پوءِ دڪشِڻا ڪوسلا جي سڄي علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪيو۔{{cn|date=September 2024}} هن بادشاهيءَ جي خوشحالي تِيوارديوا جي دور ۾ پنهنجي اوج تي پهتي۔ سندس پٽ سِرپور جي لڳ ڀڳ سڀني مندرن تي لکتون ڪرايون۔{{cn|date=September 2024}} پوءِ کين شارڀاپوريه خاندان اقتدار مان هٽايو، جن [[ڇتيس ڳڙھ]] جي باقي حصي تي ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ ڪيترن صدين تائين حڪومت ڪئي۔{{cn|date=September 2024}} 9هين صديءَ جي شروعات تائين ڪلاچورين علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو۔ [[رتنپورا جا ڪلاچوري]] 13هين صديءَ تائين رتنپور تي حڪمران رهيا۔ 14هين صديءَ تائين رائيپور شاخ جا ڪلاچوري طاقتور بڻيا۔ رائيپور شاخ جي هڪ بادشاهه دشمن جي 18 ڳڙهن (قلعن) تي فتح حاصل ڪئي—جنهن مان [[ڇتيس ڳڙھ]] جي نالي (36 قلعا) بابت هڪ تشريح به ڏني ويندي آهي۔ 18هين صديءَ تائين ڪلاچوري [[ڇتيس ڳڙھ]] جي پوري علائقي جا بالادست بڻجي چڪا هئا۔{{cn|date=September 2024}} == آبادي == {{See also|ڇتيسڳڙھ جا شھر}} <!-- ضلعي لاءِ الڳ مضمون موجود آھي، تنھنڪري انگ اکر صرف ميونسپل ڪارپوريشن جا ھجن --> {{Historical population | source = <ref name="censusindia1">{{cite web |url=http://www.populstat.info/Asia/indiat.htm |title=Historical Census of India |access-date=29 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217053707/http://www.populstat.info/Asia/indiat.htm|archive-date=17 February 2013 |url-status=dead}}</ref> | 1901 | 32114 | 1911 | 35335 | 1921 | 38341 | 1931 | 45390 | 1941 | 63465 | 1951 | 89804 | 1961 | 139792 | 1971 | 205986 | 1981 | 338245 | 1991 | 452301 | 2001 | 707469 | 2011 | 1010433 }} {{As of|2011|alt=2011 جي مطابق}} [[2011 جي ڀارتي مردم شماري|2011 مردم شماري]] مطابق، رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 1,010,433 ھئي، جنھن مان 519,286 مرد ۽ 490,801 عورتون ھيون — يعني 945 عورتون في 1000 مرد، جيڪو قومي اوسط 940 کان وڌيڪ آھي۔<ref>{{cite web|title=Sex Ratio|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=2 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140922103426/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html|archive-date=22 September 2014|url-status=live}}</ref> 0–6 سالن جي عمر وارن ٻارن جو انگ 124,471 ھو، جنھن مان 64,522 ڇوڪرا ۽ 59,949 ڇوڪريون ھيون — يعني 929 ڇوڪريون في 1000 ڇوڪرا۔ ڪُل پڙھيل لکيل ماڻھو 769,593 ھئا (420,155 مرد، 349,438 عورتون)۔ مؤثر خواندگي جي شرح 86.90٪ ھئي؛ مردن جي 92.39٪ ۽ عورتن جي 81.10٪، جيڪا قومي اوسط 73.00٪ کان گھڻي آھي۔<ref name=population /><ref>{{cite web|title=Chapter–3 (Literates and Literacy rate)|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/India/Chapter-3.pdf|publisher=Registrar General and Census Commissioner of India|access-date=2 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113231419/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/India/Chapter-3.pdf|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}</ref> شهري گڏيل آبادي (Urban Agglomeration) 1,122,555 ھئي، جنھن مان 578,339 مرد ۽ 544,216 عورتون ھيون — يعني 941 عورتون في 1000 مرد۔ 0–6 سالن جي ٻارن جو انگ 142,826 ھو۔ ڪُل پڙھيل لکيل ماڻھو 846,952 ھئا ۽ مؤثر خواندگي جي شرح 86.45٪ ھئي۔ == جاگرافي ۽ آبهوا == {{climate chart |Raipur |13.3|27.5|6.7 |16.5|31.1|12.3 |20.8|35.5|24.6 |25.3|39.6|15.7 |28.3|42.0|18.8 |26.5|37.4|189.8 |24.0|30.8|381.0 |23.9|30.2|344.7 |23.9|31.3|230.2 |21.5|31.6|53.9 |16.5|29.6|7.4 |13.2|27.3|3.7 |source=[http://www.imd.gov.in/section/climate/raipur1.htm IMD] |float=left |clear=left }} === جاگرافي === رائيپور ھندستان جي وڏي ميداني علائقي جي مرڪز جي ويجھو واقع آھي، جنھن کي ڪڏهن ڪڏهن "ڀارت جو چانورن جو پيالو" چيو ويندو آھي، جتي سوين قسمن جا [[چانور]] پوکيا وڃن ٿا۔<ref>{{cite web |url=http://www.walkincg.com/Chhattisgarh/ChhattisgarhState.aspx |title=Chhattisgarh Details, Chhattisgarh Online, Chhattisgarh Information, Chhattisgarh State |publisher=Walkincg.com |access-date=2012-10-04 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304012724/http://www.walkincg.com/Chhattisgarh/ChhattisgarhState.aspx |archive-date=4 March 2013}}</ref> [[مھاندي ندي]] رائيپور شھر جي اوڀر طرف وهي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف گھاٽا ٻيلا موجود آھن۔ اتر-اولهه طرف [[ميڪل جبل]] واقع آھن؛ اتر ۾ زمين مٿي چڙھي [[ڇوٽا ناگپور پليٽو]] سان ملي ٿي، جيڪو اتر-اوڀر طرف [[جھارکنڊ]] رياست تائين پکڙيل آھي۔ رائيپور جي ڏکڻ ۾ [[ڊيڪن پليٽو]] واقع آھي۔{{citation needed|date=January 2022}} === آبهوا === رائيپور ۾ [[گرم ۽ خشڪ اڀرندي آبهوا]] موجود آھي، ۽ سڄي سال گرمي پد معتدل رھي ٿو، سواءِ مارچ کان جون تائين، جڏھن گرمي تمام تيز ٿي سگھي ٿي۔ اپريل–مئي ۾ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|48|°C}} کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو۔ اونهاري جي انهن مهينن دوران گرم ۽ خشڪ ھوائون پڻ ھلنديون آھن۔ شھر کي لڳ ڀڳ {{convert|1300|mm}} برسات ملي ٿي، جيڪا گھڻو ڪري [[مون سون]] جي موسم دوران، يعني جون جي وچ کان آڪٽوبر جي شروعات تائين پوي ٿي۔ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رھي ٿو ۽ عام طور تي معتدل ھوندو آھي، جيتوڻيڪ گھٽ گرمي پد {{convert|5|°C}} تائين ڪري سگھي ٿو، جيڪو موسم کي ٿڌو بڻائي ٿو۔<ref>{{Cite web |title=Geography & Climate |url=https://nagarnigamraipur.nic.in/en/geography-climate|access-date=2024-04-12}}</ref> {{Weather box | location = Raipur (1991–2020, extremes 1901–present) | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 36.5 | Feb record high C = 38.0 | Mar record high C = 43.3 | Apr record high C = 46.1 | May record high C = 47.9 | Jun record high C = 47.2 | Jul record high C = 41.2 | Aug record high C = 37.5 | Sep record high C = 37.2 | Oct record high C = 37.9 | Nov record high C = 35.6 | Dec record high C = 34.1 | year record high C = 47.9 | Jan high C = 28.0 | Feb high C = 31.1 | Mar high C = 35.2 | Apr high C = 39.5 | May high C = 41.8 | Jun high C = 37.1 | Jul high C = 31.3 | Aug high C = 30.4 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 31.9 | Nov high C = 30.4 | Dec high C = 28.5 | year high C = 33.0 | Jan mean C = 20.8 | Feb mean C = 23.8 | Mar mean C = 26.5 | Apr mean C = 32.1 | May mean C = 35.1 | Jun mean C = 32.0 | Jul mean C = 27.8 | Aug mean C = 27.2 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 26.9 | Nov mean C = 23.7 | Dec mean C = 21.0 | Jan low C = 13.9 | Feb low C = 16.9 | Mar low C = 20.9 | Apr low C = 24.8 | May low C = 27.8 | Jun low C = 26.7 | Jul low C = 24.6 | Aug low C = 24.5 | Sep low C = 24.4 | Oct low C = 22.0 | Nov low C = 17.4 | Dec low C = 13.8 | Jan record low C = 5.0 | Feb record low C = 5.0 | Mar record low C = 8.3 | Apr record low C = 15.0 | May record low C = 14.4 | Jun record low C = 16.1 | Jul record low C = 17.1 | Aug record low C = 20.0 | Sep record low C = 18.3 | Oct record low C = 13.9 | Nov record low C = 8.3 | Dec record low C = 3.9 | rain colour = green | Jan rain mm = 14.4 | Feb rain mm = 16.3 | Mar rain mm = 13.2 | Apr rain mm = 15.7 | May rain mm = 23.8 | Jun rain mm = 197.8 | Jul rain mm = 377.4 | Aug rain mm = 334.2 | Sep rain mm = 235.5 | Oct rain mm = 46.9 | Nov rain mm = 8.2 | Dec rain mm = 6.9 | year rain mm = 1290.3 | Jan rain days = 1.2 | Feb rain days = 1.2 | Mar rain days = 1.5 | Apr rain days = 1.7 | May rain days = 1.9 | Jun rain days = 9.1 | Jul rain days = 14.4 | Aug rain days = 14.4 | Sep rain days = 9.6 | Oct rain days = 2.8 | Nov rain days = 0.5 | Dec rain days = 0.3 | year rain days = 58.6 |time day = 17:30 [[ڀارتي معياري وقت]] | Jan humidity = 43 | Feb humidity = 35 | Mar humidity = 29 | Apr humidity = 24 | May humidity = 26 | Jun humidity = 52 | Jul humidity = 76 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 74 | Oct humidity = 62 | Nov humidity = 53 | Dec humidity = 47 |year humidity = 50 |source 1 = [[ڀارتي موسميات کاتو]] }} رائيپور کي 2024 جي "سواڇ وائيُ سرويڪشن" جي نتيجن مطابق، ھندستان ۾ قومي سطح تي صاف هوا وارن شھرن ۾ اٺين نمبر تي رکيو ويو (ڪيٽيگري I: 10 لک کان وڌيڪ آبادي وارا شھر)۔<ref>{{Cite web |date=7 September 2024 |title=Swachh Vayu Sarvekshan 2024 |url=https://prana.cpcb.gov.in/ncapServices/robust/fetchFilesFromDrive/Swachh_Vayu_Survekshan_2024_Result.pdf |website=Central Pollution Control Board|access-date=19 September 2024}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظام === {{اصل مضمون|رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن}} رائيپور شهر ۾ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن موجود آهي۔ ان کي برطانوي دور ۾ 17 مئي 1867ع تي قائم ڪيو ويو، جنهن جو ابتدائي نالو رائيپور ميونسپل ڪاميٽي هو۔<ref name=":5">{{Cite web|last=Yumpu.com|title=RAIPUR MUNICIPAL CORPORATION - Nagar Nigam Raipur|url=https://www.yumpu.com/en/document/read/7702767/raipur-municipal-corporation-nagar-nigam-raipur|access-date=2020-11-09|website=yumpu.com|language=en}}</ref> سن 1973ع ۾ ان کي رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن جو درجو ڏنو ويو۔<ref name=":5"/> ميونسپل ڪارپوريشن جو علائقو 503.67&nbsp;ڪلوميٽر مربع (194.47 اسڪوائر ميل) آهي۔<ref name='Raipur City'/><ref name=":0">{{Cite web|last=Raipur MC|title=Raipur MC|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=1012|access-date=9 November 2020|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230012443/https://nagarnigamraipur.nic.in//rmcwebsite.aspx?pageid=1012|url-status=dead}}</ref> رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن، 1961ع جي ڇتيسڳڙھ ميونسپلٽي ايڪٽ جي هدايتن موجب هلي ٿي۔<ref name=":0" /> 2011ع جي مردم شماري مطابق، رائيپور–درگ–ڀلائي شهري گڏيل آبادي 3,186,632 هئي۔ ڇتيسڳڙھ جي اولهه-مرڪزي علائقي جا ٽي شهري مرڪز ــ رائيپور، ڀلائي ۽ درگ ــ گڏجي رائيپور–ڀلائي–درگ ٽرائي سٽي ميٽرو علائقو ٺاهين ٿا۔ ميونسپل ڪارپوريشن جا اهم ڪم صحت مرڪزن، تعليمي ادارن ۽ اسڪولن جي تعمير، ۽ رهائشي عمارتن جي وقت بوقت سار سنڀال آهن۔<ref name=":1">{{Cite web|title=Raipur MC Website|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/}}</ref> بنيادي شهري ڍانچي، فلائي اوور ۽ روڊن جي تعمير کان علاوه، اها تفريحي مرڪزن جهڙوڪ ميوزيم، ڪميونٽي هال ۽ پارڪن جي ترقي به ڪري ٿي۔<ref name=":1" /> انتظامي ڪاميٽي ۾ ميونسپل ڪمشنر، ڊپٽي ڪمشنر، شهر جا صحت آفيسر، ايگزيڪيوٽو انجنيئر، زونل ڪمشنر ۽ ٻيا عملدار شامل آهن۔<ref name=":2">{{Cite web|title=Raipur Nagar Nigam|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=1011|access-date=9 November 2020|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230012330/https://nagarnigamraipur.nic.in//rmcwebsite.aspx?pageid=1011|url-status=dead}}</ref> رائيپور جو ميونسپل ڪمشنر وشو ديپ (آءِ اي ايس) آهي۔<ref>{{Cite web|title=Raipur Mun C|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=22|access-date=9 November 2020|archive-date=29 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129060730/http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=22|url-status=dead}}</ref> موجوده ميئر [[مينل چوبے]] آهي، جيڪا [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] سان لاڳاپيل آهي۔ ميئر ڪائونسل جي اڳواڻ طور ڪم ڪري ٿو ۽ چونڊيل ڪائونسلرن مان ڪاميٽي جا ميمبر مقرر ڪري ٿو۔<ref name=":2" /> رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 70 وارڊ ۽ 8 زون شامل آهن۔<ref name=":1" /> زونل وارڊ ڪاميٽين جي سربراهي چيئرمين ڪن ٿا، جيڪي لاڳاپيل زون جي ڪائونسلرن پاران چونڊيا وڃن ٿا۔<ref>{{Cite web|title=Raipur city data|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/Document/2cf1d7f1-4c2f-4aa0-ab96-07b286039031____Citizen_Charter_English_n.pdf|access-date=9 November 2020|archive-date=21 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921130044/http://nagarnigamraipur.nic.in/Document/2cf1d7f1-4c2f-4aa0-ab96-07b286039031____Citizen_Charter_English_n.pdf|url-status=dead}}</ref> تازيون ميونسپل چونڊون [[2025 رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ]] 11 فيبروري 2025ع تي ٿيون۔ ميونسپل سطح تي اڪثريت رکندڙ سياسي پارٽيون ڀارتيه جنتا پارٽي ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس آهن۔ 2017–2018ع لاءِ اندازي مطابق ميونسپل بجيٽ {{INR}} 2,612,667 هئي۔ آمدني جا اهم ذريعا ٽيڪس، فيس ۽ چارجز، صفائي چارجز، گرانٽ ۽ چندا، ۽ سرمائي آمدني آهن۔<ref>{{Cite web|title=Budget Raipur|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/Budget/Budget%202017-18.pdf}}</ref> رائيپور ضلعو، گورو ڪمار سنگهه (آءِ اي ايس)، ضلعي ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪمشنر جي سربراهي هيٺ آهي۔<ref name="raipur.gov.in">{{Cite web|title=Organisation Chart |url=https://raipur.gov.in/organisation-chart/|access-date=2020-11-09|language=en-US}}</ref> ضلعي ڪليڪٽر ضلعي انتظاميه جو سربراهه هوندو آهي، جنهن جي مدد اپر ڪليڪٽر، ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ گڏيل ڊپٽي ڪندا آهن۔ شهر ۾ شهري انتظام ۽ ترقي کاتو پڻ فعال آهي۔<ref name="raipur.gov.in"/> === ماسٽر پلان === رائيپور ماسٽر پلان 2021ع منظم شهري ترقي جي ضرورت کي تسليم ڪري ٿو ته جيئن شهر جي مرڪزي واپاري علائقي تي دٻاءُ گهٽايو وڃي ۽ ان علائقي ۾ سائي جڳهن ۽ پاڻيءَ جي ذخيرن جي ضرورت پوري ڪئي وڃي۔ منصوبي تحت شهر جي ٻاهرئين علائقن ۾ نون رهائشي حصن ۾ گهڻي آبادي وارا گهر ٺاهڻ ۽ بهتر رٿابندي سان اوچيون تجارتي ۽ صنعتي عمارتون تعمير ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي آهي، خاص طور تي [[نيشنل هاءِ وي 6]] سان گڏوگڏ شهر جي اترئين حصي ۾۔<ref>{{Cite web|date=2017-05-30|title=Raipur Master Plan 2021 Report, Raipur Master Plan 2021 Map, Details|url=https://affordablehousing.live/raipur-master-plan-2021.html|access-date=2020-11-09|website=Affordable Housing Live|language=en-US}}</ref> === قانون ساز اسيمبلي ۽ رياستي ادارا === رائيپور مرڪزي [[ڇتيسڳڙھ]] ۾ هڪ لوڪ سڀا (پارلياماني) تڪ آهي۔ رائيپور جي لوڪ سڀا سيٽ عام درجي جي آهي۔ [[برجموهن اگروال]]، جيڪو [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] سان لاڳاپيل آهي، هن وقت شهر مان [[لوڪ سڀا جو ميمبر]] آهي۔<ref name="news18.com">{{Cite web|title=Live Results: Raipur Lok Sabha Constituency (CHHATTISGARH)|url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/chhattisgarh-raipur-results-s26p08/|access-date=2020-11-09|website=News18}}</ref> رائيپور ضلعي ۾ ست ودھان سڀا تڪ آهن، جن مان ٽي رائيپور شهر ۾، هڪ رائيپور ڳوٺاڻو علائقي ۾ ۽ ٽي ٻاهرين تحصيلن ۾ واقع آهن۔<ref>{{Cite web|title=Raipur City West Assembly constituency (Chhattisgarh): Full details, live and past results|url=https://www.news18.com/assembly-elections-2018/chhattisgarh/raipur-city-west-election-result-s26a049/|access-date=2020-11-09|website=News18}}</ref> == معيشت == رائيپور، جيڪو [[ڇتيسڳڙھ]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي، وڏي پيماني تي صنعتي ترقي کي متوجه ڪيو آهي۔ رياستي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب حڪومت ۽ خدمتي شعبي شهر جي معيشت ۽ افرادي قوت جو وڏو حصو ٺاهين ٿا۔ شهر ۾ پيداوار ڪندڙ صنعتون به چڱيءَ ريت ترقي يافته آهن ۽ هتي ڪيترائي صنعتي علائقا قائم آهن۔ رائيپور کي واپار لاءِ ملڪ جي بهترين شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو۔ هي شهر معدني وسيلن سان مالا مال آهي ۽ ملڪ ۾ فولاد ۽ لوھ جي وڏي پيداوار ڪندڙ علائقن مان هڪ آهي۔ شهر ۾ لڳ ڀڳ 200 فولاد رولنگ ملون، 195 اسپنج آئرن ڪارخانا، گهٽ ۾ گهٽ 6 فولاد ڪارخانا، 60 پلائيووڊ ڪارخانا، 35 فيرو ايلوئي ڪارخانا ۽ 500 زرعي صنعتون موجود آهن۔ ان کان علاوه رائيپور ۾ 800 کان وڌيڪ چانورن جون ملون پڻ آهن۔<ref name=":6" /> ڊالميا سيمينٽ (ڀارت) رائيپور ۾ 2.5 ملين ٽن في سال گنجائش واري گڏيل سيمينٽ تياري يونٽ قائم ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي۔<ref>{{Cite web |date=2019-05-15 |title=Dalmia Cement plans new unit in Kharora - Chhattisgarh Industry News |url=https://chhattisgarh.industry-focus.net/2019/05/15/dalmia-cement-plans-new-unit-in-kharora/ |access-date=2022-04-08 |website=chhattisgarh.industry-focus.net |language=en-US}}</ref> ڏکڻ ڪوريا جي هڪ گهڻ قومي ڪمپني سنگ ها ٽيليڪام پڻ نيا رائيپور ۾ ڪارخانو قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪري رهي آهي۔<ref>{{Cite web |date=2017-05-30 |title=South Korea's Sung Ha Telecom to set up mobile phone manufacturing plant in Chhattisgarh |url=https://www.livemint.com/Companies/8gmDbMAIyNja94xtwzND6O/South-Koreas-Sung-Ha-Telecom-to-set-up-mobile-phone-manufac.html |access-date=2022-04-08 |website=mint |language=en}}</ref> [[جي ايس ڊبليو اسٽيل]] جو فولاد ڪارخانو رائيپور ۾ واقع آهي۔ اي پي ايل اپولو، سنگاپور جي هڪ ڪمپني سان گڏيل سهڪار تحت، رائيپور ۾ پيداوار يونٽ قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو آهي۔<ref>{{Cite web |title=APL Apollo's JV with Singapore company plans manufacturing unit in Raipur |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/apl-apollos-jv-with-singapore-company-plans-manufacturing-unit-in-raipur-2413395.html |access-date=2022-04-08 |website=Moneycontrol |language=en}}</ref> [[گراسم انڊسٽريز]] رائيپور جي راون علائقي ۾ سيمينٽ ڪارخانو هلائي ٿي۔<ref>{{Cite web |last=Research |first=Ibis |title=Grasim Cement to expand its Rewan cement plant at Raipur |url=https://cement.industry-focus.net/chhattisgarh-cement-projects/114-grasim-cement-to-expand-its-rewan-cement-plant-at-raipur.html |access-date=2022-04-08 |website=Cement - Industry Focus |language=en-gb}}</ref> [[امبوجا سيمينٽس]] جو ڪارخانو [[ڀٽاپارا]] ۾ موجود آهي۔<ref>{{Cite web |title=Ambuja Cement Plant Bhatapara |url=https://swapdial.com/public/knowledge-contents/industrial-data/ambuja-cement-plant-bhatapara/ |access-date=2022-04-08 |website=swapdial.com}}</ref> ان کان علاوه، رائيپور ۾ هڪ وڏو ڪيميڪل ڪارخانو به موجود آهي جيڪو فارملين تيار ڪري ملڪ جي مختلف حصن ۾ فراهم ڪري ٿو۔<ref>{{Cite web |title=RAIPUR - Market Research and Opportunity Analysis Report by MeticulousBPlans - Issuu |url=https://issuu.com/meticulousbplans/docs/raipur_mroar.pptx |access-date=2022-04-08 |website=issuu.com}}</ref> ڀارت پيٽروليم ۽ هندوستان پيٽروليم جي ايل پي جي بوتل بندي جا ڪارخانا پڻ رائيپور ۾ آهن۔<ref>{{Cite web |title=BPCL Stories |url=https://www.bharatpetroleum.in/about-bpcl/infoline-detail.aspx?id=infoline/mou-with-chhattisgarh-state-government-/ |access-date=2022-04-08 |website=www.bharatpetroleum.in}}</ref> گوداوري اي-موبيليٽي پڻ شهر ۾ پيداوار يونٽ قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪري رهي آهي۔<ref>{{Cite web |title=Godawari E-mobility to pump in Rs 150 cr by 2023 for setting up EV manufacturing unit in Raipur |url=https://www.businesstoday.in/auto/story/godawari-e-mobility-to-pump-in-rs-150-cr-by-2023-for-setting-up-ev-manufacturing-unit-in-raipur-310264-2021-10-24 |access-date=2022-04-08 |website=Business Today}}</ref> [[جندل اسٽيل اينڊ پاور گروپ]] جو ڳرو مشينري ڪارخانو پڻ رائيپور ۾ آهي۔<ref>{{Cite web |title=Jindal Machinery |url=https://jindalsteelmachinery.in/ |access-date=2022-04-08 |website=jindalsteelmachinery.in}}</ref> معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ سائبر مرڪز طور ڪم ڪندي، ڇتيسڳڙھ جي نئين گادي نيا رائيپور ۾ هڪ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيو ويو آهي۔<ref>{{Cite web |author=Cherrupreet Kaur|date=Feb 19, 2020 |title=IT Park fails to click in Naya Raipur, lacks basic infrastructure and power |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/it-park-fails-to-click-in-naya-raipur-lacks-basic-infrastructure-and-power/articleshow/74203762.cms |access-date=2022-04-08 |website=The Times of India}}</ref> ڇتيسڳڙھ اسٽيٽ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن (سي ايس آءِ ڊي سي) رائيپور ڀرسان ٽلدا ۾ ننڍين ۽ وچولي صنعتن لاءِ سهولتون فراهم ڪرڻ خاطر نئون صنعتي علائقو ترقي ڏئي رهي آهي۔ رائيپور ۾ ڪپڙي ۽ ڌاتو صنعتن لاءِ ٻه نوان صنعتي پارڪ پڻ تعمير هيٺ آهن۔<ref>{{Cite web |last=Network |first=Knn India-Knowledge & News |title=New industrial area to come up near Raipur in Chhattisgarh |url=https://knnindia.co.in/news/newsdetails/msme/new-industrial-area-to-come-up-near-raipur-in-chhattisgarh |access-date=2022-04-08 |website=knnindia.co.in}}</ref> == شهري سهولتون == === آمدرفت جون خدمتون === انجنيئرن جو سپرنٽنڊنٽ، ايگزيڪيوٽو انجنيئر، انجنيئرن جي ٽيم ۽ روڊ کاتي سان لاڳاپيل عملي پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ جي اڳواڻي ڪن ٿا۔<ref name=":5" /> انهن جا بنيادي مقصد روڊن ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ نالن جي رٿابندي ۽ ڊزائن، روڊن ۽ گهٽين جي سار سنڀال، باغن ۽ پارڪن جي سنڀال، روڊن جي ٻيهر سرفيسنگ ۽ کڏن ۽ خراب حصن جي مرمت ڪرڻ آهن۔<ref name=":5"/> رائيپور شهر جي بس ٽرانسپورٽ نظام ۾ ڪل 157 بسون شهر اندر هلن ٿيون۔<ref>{{Cite web|title=Data Raipur|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/RaipurDataSet.aspx}}</ref> === باهه وسائڻ جون خدمتون ۽ بجلي === شهر کي بجلي ڇتيسڳڙھ اسٽيٽ پاور ڊسٽريبيوشن ڪمپني لميٽيڊ طرفان فراهم ڪئي وڃي ٿي۔ باهه ۽ هنگامي حالتن جون خدمتون 2016ع ۾ قائم ڪيون ويون ته جيئن رياست ۾ باهه جي واقعن کان تحفظ فراهم ڪري سگهجي۔<ref name="cghgcd.gov.in">{{Cite web|title=Official website of Director General Home Guards, CD, F & E Services and SDRF.gov.of C.G, India |url=http://cghgcd.gov.in/|access-date=2020-11-09|website=cghgcd.gov.in}}</ref> حڪومتي هدايتن مطابق شهري اداري جي فائر اسٽيشنن کي باهه ۽ هنگامي خدمتن جي انتظام هيٺ آندو پيو وڃي۔<ref name="cghgcd.gov.in"/> === پاڻي، نيڪال ۽ سيوريج === غير فلٽر ٿيل پاڻي جو موجوده ذريعو [[کهرون ندي]] آهي، ۽ روزانو لڳ ڀڳ 170 ملين ليٽر پاڻي صاف ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته پلانٽ جي صفائي گنجائش 275 ملين ليٽر في ڏينهن آهي۔ رائيپور شهر ۾ في فرد پاڻي فراهمي 135 ليٽر في ڏينهن آهي۔ ڪل 50,000 گهرن کي پاڻيءَ جا ڪنيڪشن مهيا ڪيا ويا آهن۔ کهرون ندي (27 ملين ليٽر في ڏينهن) کان علاوه ٻيو ذريعو زير زمين پاڻي آهي، جنهن مان 22 ملين ليٽر في ڏينهن استعمال ڪيو وڃي ٿو۔ شهر ۾ ڪل 1,133 هٿ پمپ موجود آهن۔ رائيپور شهر ۾ سيوريج نظام جي کوٽ موجود آهي۔ سيوريج نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل گهرن بابت انگ اکر موجود ناهن،<ref name=":3">{{Cite web|title=Raipur Waste|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/Document/01566b4c-78f4-4525-bace-508b36c44eb2__Raipur_SLIP_Sewerage_4.11.15.pdf|access-date=10 November 2020}}</ref> جڏهن ته سيپٽڪ ٽينڪن وارا گهر 1,44,882 آهن ۽ اهڙا گهر جن وٽ بيت الخلا لاءِ ڪو به نيڪال جو بندوبست ناهي، انهن جو تعداد 5,649 آهي۔<ref name=":3" /> شهر ۾ الڳ سيوريج لائينون موجود ناهن، پر ضرورت موجب برساتي پاڻيءَ لاءِ الڳ نيڪال جو نظام قائم ڪيو ويو آهي۔<ref name=":3" /> === ٺوس فضلي جو انتظام === شهر ۾ فضلي جي انتظام جي ذميواري شهر جي صحت آفيسر، انچارج صحت آفيسر، زونل صحت آفيسر ۽ صفائي سپروائيزرن ۽ وارڊ سپروائيزرن جي ٽيم تي آهي۔<ref name=":5"/> ڪل 3,56,490 گهرن ۾ ذريعي تي فضلي جي الڳ ڪرڻ جو عمل ڪاميابي سان لاڳو ڪيو ويو آهي ۽ دروازي تي گڏ ڪرڻ واري نظام ۾ شامل آهن۔<ref name=":4">{{Cite web|title=RaipurDataSet|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/RaipurDataSet.aspx}}</ref> رائيپور جو اهم [[فضلي جو انتظام|فضلي جي نيڪال]] جو هنڌ سارونا سائيٽ آهي، جيڪا شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 12 ڪلوميٽر پري واقع آهي۔<ref name=":4" /> == آمدرفت == === روڊ رستا === رائيپور جا ڪجهه اهم روڊ آهن: [[نيشنل هاءِ وي 53]] (اين ايڇ-53)، [[نيشنل هاءِ وي 30]] (اين ايڇ-30)، گريٽ ايسٽرن روڊ، پانڊري روڊ، بالودا بازار روڊ، نرده رائيپور روڊ، وي آءِ پي روڊ، ۽ [[اٽل پٿ ايڪسپريس وي]]۔ [[رائيپور–نيا رائيپور ايڪسپريس وي]]، جنهن کي ’’اٽل پٿ ايڪسپريس وي‘‘ پڻ چيو وڃي ٿو، {{cvt|12.7|km}} ڊگهو ڪنٽرول ٿيل داخلا وارو تيز رفتار شاهراهه آهي جيڪو رائيپور کي [[نيا رائيپور]] سان ڳنڍي ٿو۔ اهو جي اي روڊ تي ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ [[رائيپور ريلوي اسٽيشن]] کان ڌمتري روڊ تائين تيز رسائي مهيا ڪرڻ لاءِ تعمير ڪيو ويو آهي۔ هن ايڪسپريس وي ۾ 4 فلائي اوور ۽ 1 اوچو رستو شامل آهي، جيڪو ٻنهي ڇيڙن جي وچ ۾ جي اي روڊ ۽ نيشنل هاءِ وي 53 مٿان گذري ٿو۔ تجويز ڪيل [[درگ–رائيپور–ارانگ ايڪسپريس وي]]، [[رائيپور–رانچي–ڌنبد ايڪسپريس وي]] ۽ تعمير هيٺ [[رائيپور–وشاکھاپٽنم ايڪسپريس وي]] رائيپور مان گذرندا ۽ شروع ٿيندا، جيڪي مڪمل ٿيڻ بعد ٻين شهرن سان رابطي ۽ سفر کي وڌيڪ بهتر بڻائيندا۔ === بس ٽرانسپورٽ === [[انٽر اسٽيٽ بس ٽرمينل، رائيپور|شري بالاجي سوامي ٽرسٽ شري دودھڌاري مٺ انٽر اسٽيٽ بس ٽرمينل]] راونڀانٿا ۾ واقع آهي ۽ شهر جو مکيه بس اسٽيشن آهي۔ هن نئين ٽرمينل پراڻي منيماتا بس اسٽينڊ يا پانڊري اسٽينڊ جي جاءِ ورتي، جيڪو سخت ٽريفڪ مسئلن جو سبب بڻجي رهيو هو۔ نئين آءِ ايس بي ٽي جون خدمتون 15 نومبر 2021ع تي شروع ٿيون۔ شهر ۾ واحد [[بس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم]] آهي، جيڪو [[رائيپور ۽ نيا رائيپور بي آر ٽي ايس]] آهي۔ === ميٽرو === هڪ [[هلڪو ريل نظام]]، جنهن کي ڀارت ۾ ميٽرولائيٽ يا لائيٽ ميٽرو پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڇتيسڳڙھ حڪومت]] طرفان تجويز ڪيو ويو آهي، جيڪو نيا رائيپور کان رائيپور ۽ [[ڀلائي]] ذريعي [[درگ]] تائين هلندو۔<ref>{{cite news|title=Monthly Allowance To Unemployed Youth, Focus On Metro, Sports & Infra: CM Baghel Tabels Chhattisgarh Budget|url=https://news.abplive.com/states/chhattisgarh-budget-2023-announcement-for-health-education-agriculture-budget-highlights-cm-bhupesh-baghel-1586508|work=[[اي بي پي نيوز]]|date=6 March 2023|access-date=9 March 2023|language=en}}</ref> === ريلوي === [[File:Raipur Railway station.png|thumb|ريلوي اسٽيشن جو مکيه ڏيک]] [[File:A view of Raipur Junction railway station.jpg|thumb|[[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]]] [[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] شهر جو بنيادي ريلوي اسٽيشن آهي، جيڪو [[هاوڙا–ناگپور–ممبئي لائين]] تي واقع آهي، جيڪا [[ڀوساول]]، [[ناگپور]]، [[گونڊيا]]، [[درگ (ڀلائي)، بلاسپور]]، [[رورڪيلا]] ۽ [[کڙگپور]] جهڙن شهرن مان گذري ٿي۔ اهڙيءَ طرح رائيپور ڪيترن وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي۔ ڀارتي ريلوي طرفان هن اسٽيشن کي اي-1 درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي۔ رائيپور ۾ سارونا، سارسوتي نگر ۽ ڊبليو آر ايس ڪالوني جهڙا ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن، جيڪي ساڳئي ريلوي لائين تي آهن۔ === هوائي اڏو === [[File:Swami vivekananda Airport terminal Raipur. Night view.jpg|thumb|[[سوامي ووِيڪانند بين الاقوامي هوائي اڏو، رائيپور]]]] [[سوامي ووِيڪانند بين الاقوامي هوائي اڏو]] (اڳوڻو نالو مانا هوائي اڏو) ڇتيسڳڙھ رياست جو بنيادي هوائي اڏو آهي۔ هي هوائي اڏو رائيپور کان {{cvt|15|km}} ڏکڻ ۽ نيا رائيپور کان {{cvt|10|km}} مفاصلي تي واقع آهي۔ هتان روزاني سڌيون اڏامون [[ممبئي]]، [[دهلي]]، [[ڪولڪتا]]، [[بنگلور]]، [[پوني]]، [[چينئي]]، [[گوا]]، [[لکنؤ]]، [[اندور]]، [[جيپور]]، [[پٽنا]]، [[احمدآباد]]، [[ڀوپال]]، [[ڀونيشور]]، [[حيدرآباد]]، [[پرياگراج]] ۽ [[جگدلپور]] ڏانهن هلن ٿيون، جيڪي [[الائنس ايئر]]، [[انڊيگو]] ۽ [[وسٽارا]] طرفان هلائيون وڃن ٿيون۔<ref>{{cite web|url=https://www.dailypioneer.com/2021/state-editions/raipur-gets-air-connectivity-with-17-cities-in-country.html|title=Raipur gets air connectivity with 17 cities in country|website=The Pioneer|date=1 November 2021|access-date=15 November 2021}}</ref> == ميئرز جي فھرست== {| class="wikitable" !مدو !نالو ! پارٽي ! حوالو |- |شروعاتي 1890s–1980 |'''N/A''' |'''N/A''' |'''N/A''' |- |27.02.1980 to 27.02.1981 |سواروپ چند جين |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] |شھر جو پھريون ميئر |- |27.02.1981 کان 27.02.1982 |ايس آر مورتي |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |27.02.1982 کان 26.02.1983 |ايس آر مورتي |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] |ٻئي مدي لاء |- |27.02.1983 کان 10.09.1984 |[[تارون پرساد چيترجي ]] |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |11.09.1984 کان 26.02.1985 |سنتوش اگروال |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |27.02.1985 کان 04.01.1995 |[[پبلڪ ايڊمنسٽريشن|پبلڪ ايڊمنسٽريٽر]] | |ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ جي نگراني ۾ |- |05.01.1995 کان 04.01.2000 |بلبير جونيجا |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |04.01.2000 کان 25.12.2003 984 |[[تارون پرساد چيترجي ]] |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] |ڇتيس ڳڙھ جي قيام بعد پھريون ميئر ۽ ٻي مدت |- |05.01.2004 کان 05.01.2010 |[[سنيل ڪمار سوني ]] |[[ڀارتيه جنتا پارٽي]] |پھريون غير ڪانگريس ميمبر |- |05.01.2010 کان 07.01.2015 |ڪرن مايي نايڪ |[[انڊين نيشنل ڪانگريس ]] |پھرين عورت ميئر |- |07.01.2015 کان 07.01.2020 |پرمود ڊوبي |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |07.01.2020 کان 06.01.2025 |اعجاز ڌيبر |[[انڊين نيشنل ڪانگريس ]] | |- |07.01.2025 کان 26.02.2025 |[[ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ |ايڊمنسٽريٽر]] | |ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ جي نگراني ۾ |- |27.02.2025 کان ''ھاڻي تائين'' |[[مينال چوبي]] |[[ڀارتيه جنتا پارٽي ]] |ٻين عورت ۽ غير ڪانگريسي ميئر |} == دلچسپ جايون == {{mapframe|frame=yes|type=point|text=Raipur|zoom=SWITCH:4,6,10|switch=zoomed out, zoomed mid, zoomed in}} * [[ماتا ڪوشليا مندر]] دنيا جو واحد مندر آهي جيڪو ديوي ماتا ڪوشليا جي نالي سان منسوب آهي۔ * [[پورخوتي مڪتنگن، نوا رائيپور]] هڪ کليل هوا ۾ ثقافتي باغ آهي، جيڪو [[ڇتيسڳڙھ]] جي ثقافت کي پيش ڪري ٿو۔ * [[نندن ون جنگل سفاري، نوا رائيپور]] ايشيا جو سڀ کان وڏو انسان ٺهيل جنگل سفاري آهي۔ * [[شري رام مندر]]، وي آءِ پي اسڪوائر۔ * [[مهنت گهسي داس يادگاري ميوزيم]]، گهڙي چوڪ۔ * [[سوامي ووِيكانند سرور]] (ٻُڌا تلاءُ)۔ * [[ٽيلي بندها ڍنڍ]] (مرين ڊرائيو)۔ == تعليم == رائيپور، [[ڇتيسڳڙھ]] اندر هڪ وڏو تعليمي مرڪز بڻجي چڪو آهي، جتي [[انجنيئرنگ]]، [[انتظام]]، [[طبي]] ۽ [[قانون]] جي شعبن ۾ قومي اهميت وارا ڪيترائي ادارا موجود آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ رائيپور|انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي رائيپور|نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز رائيپور|آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، [[هدايت الله نيشنل لا يونيورسٽي]]، [[سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، رائيپور|سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فارماسيوٽيڪل ايڊيوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (تجويز ڪيل) ۽ [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، نوا رائيپور]] شامل آهن۔<ref>{{cite web |url=http://iiitnr.choice.gov.in/ |title=انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي – نوا رائيپور |access-date=2014-08-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812211312/http://iiitnr.choice.gov.in/ |archive-date=12 آگسٽ 2014}}</ref> [[File:Rajkumar College Raipur.jpg|thumb|[[راجڪمار ڪاليج، رائيپور]] جو منظر]] === اهم ادارا === * [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، رائيپور]] * [[سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] * [[هدايت الله نيشنل لا يونيورسٽي]] * [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ، رائيپور]] * [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، نوا رائيپور]] * [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، رائيپور]] * [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فارماسيوٽيڪل ايڊيوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (تجويز ڪيل)، [[نوا رائيپور]] === سرڪاري يونيورسٽيون === * [[چندولال چندراڪر پترڪارِتا اوَم جنسنچار وشوودياليه]] * [[ڇتيسڳڙھ ڪمڌينو وشوودياليه]] * [[ڇتيسڳڙھ سوامي ووِيكانند ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]] * [[پنڊت روي شنڪر شکلا يونيورسٽي]] * [[پنڊت دين ديال اُپادهياءِ ميموريل هيلٿ سائنسز اينڊ آيوش يونيورسٽي آف ڇتيسڳڙھ]] === نجي ۽ ڊيمڊ يونيورسٽيون === * [[اميٽي يونيورسٽي، رائيپور]] * [[آءِ ٽي ايم يونيورسٽي، رائيپور]] * [[ڪالنگا يونيورسٽي]] * [[ميٽس يونيورسٽي]] === واپار، انجنيئرنگ ۽ انتظام جا ڪاليج === * [[گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج، رائيپور]] * [[پراگتي ڪاليج آف انجنيئرنگ اينڊ مينيجمينٽ، رائيپور]] * [[رائيپور انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] * [[شري شنڪر آچاريه انسٽيٽيوٽ آف پروفيشنل مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] === ثانوي تعليم === * [[ڀارتيه وِديا ڀون]] * [[ڊي اي وي پبلڪ اسڪول]] * [[ڪيندريه ودياليه]] * [[راجڪمار ڪاليج، رائيپور]]، 1882ع ۾ قائم ٿيو، جيڪو [[برطانوي راڄ]] دوران قائم ڪيل سردارن جي ڪاليجن مان هڪ هو۔<ref>{{cite web|url=https://www.rajkumarcollege.com/member.php|title=راجڪمار ڪاليج سوسائٽي|website=راجڪمار ڪاليج|access-date=18 فيبروري 2024}}</ref> * [[ريان انٽرنيشنل اسڪول]] * [[دهلي پبلڪ اسڪول]] == ميڊيا == === خبرون چينلز === رائيپور مان ڪيترائي مقامي خبرون چينلز هندي ٻوليءَ ۾ نشر ڪيا وڃن ٿا: {| class="wikitable sortable" |- ! خبرون چينلز !! ٻولي |- | CG 24 نيوز چينل CG || [[هندي]] |- | IBC24 || هندي |- | [[خبر ڀارتي]] || هندي |- | گرانڊ نيوز (ڪيبل نيٽ ورڪ) || هندي |- | نيوز18 ايم پي سي جي || هندي |- | [[سادھنا نيوز]] || هندي |- | سهارا سميه چينل || هندي |- | زي ايم پي سي جي || هندي |- | انڊيا نيوز ايم پي سي جي || هندي |- | بنسال نيوز || هندي |- | اڀي تائين (ڪيبل نيٽ ورڪ) || هندي |- | اِن ايڇ نيوز || هندي |} === اخبارون === رائيپور مان ڪيترائي قومي ۽ مقامي اخبارون هندي ۽ انگريزي ٻولين ۾ شايع ٿين ٿيون: {| class="wikitable sortable" |- ! اخبار !! ٻولي |- | ''[[دينڪ ڀاسڪر]]'' || هندي |- | ''دينڪ وشو پريوار'' || هندي |- | ''[[راجسٿان پترڪا|پترڪا]]'' || هندي |- | ''[[نو ڀارت]]'' || هندي |- | ''[[ديش بندھو (اخبار)|ديش بندھو]]'' || هندي |- | ''[[نائي دنيا]]'' || هندي |- | ''هريڀومي'' || هندي |- | ''[[دي ٽائيمز آف انڊيا]]'' || [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] |- | ''دي سينٽرل ڪرانيڪل'' || [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] |- | ''[[هندوستان ٽائيمز]]'' || انگريزي |- | ''[[هندوستان (اخبار)|هندوستان]]'' || هندي |- | ''[[دي هتاوادا]]'' || انگريزي |- | ''[[دي پائينئر (ڀارتي اخبار)|دي پائينئر]]'' || انگريزي |- | ''[[بزنس اسٽينڊرڊ]]'' || انگريزي، هندي |- | ''بزنس ڀاسڪر'' || انگريزي، هندي |} === ريڊيو === رائيپور شهر ۾ پنج ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون موجود آهن: {| class="wikitable" |- ! فريڪئنسي موڊوليشن !! چينل !! نعرو |- | 94.3 ايف ايم || مائي ايف ايم || جيو دل سي |- | 95.0 ايف ايم || ايف ايم تڙڪا || ساؤنڊس گوڊ |- | 98.3 ايف ايم || ريڊيو مرچي || مرچي سڻڻ وارا هميشه خوش |- | 101.6 ايف ايم || آل انڊيا ريڊيو رائيپور & '''[[وِوِڌ ڀارتي]]''' || ديش ڪي سرلي ڌڙڪن |- | 104.8 ايف ايم || ريڊيو رنگيلا || ڄم ڪري سڻو |- |} == نمايان شخصيتون == * [[لڪي علي]]، بالي ووڊ ڳائڪ، موسيقار ۽ اداڪار، پنهنجي تعليم جو هڪ حصو [[راجڪمار ڪاليج، رائيپور]] مان حاصل ڪيو<ref>{{cite web|url=http://jhunkar.com/songs-of-lucky-ali/|title=Songs of Lucky Ali Bollywood Songs|publisher=Jhunkar.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120214183904/http://jhunkar.com/songs-of-lucky-ali/|archive-date=14 February 2012|access-date=2012-10-04}}</ref> * [[تيجن بائي]]، پانڊواني جي روايتي لوڪ فنڪارا. * [[انوراگ باسو]]، مشهور بالي ووڊ فلم ڊائريڪٽر، رائيپور ۾ ڄائو ۽ پوءِ پاڙيسري شهر [[ڀلائي]] ڏانهن منتقل ٿيو. * [[هريناتھ ڊي]]، ڀارتي مؤرخ، عالم ۽ گهڻ لساني ماهر، جيڪو بعد ۾ نيشنل لائبريري آف انڊيا (اڳوڻي امپيريل لائبريري) جو پهريون ڀارتي لائبريرين بڻيو، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو ۽ شروعاتي تعليم به هتي حاصل ڪئي. * [[محمد هدايت الله]]، ڀارت جو اڳوڻو چيف جسٽس ۽ اڳوڻو قائم مقام صدر، 1922 تائين رائيپور جي گورنمينٽ هاءِ اسڪول مان بنيادي تعليم حاصل ڪئي. * [[اختر حسين]]، پاڪستاني عالم، صحافي ۽ لغت نويس. * [[هرشاد مهتا]]، بدنام اسٽاڪ بروڪر، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو، جتي سندس والدين [[ممبئي]] مان لڏي آيا هئا. * [[رجنيش]]، ڀارتي فلسفي، 1957ع ۾ رائيپور ۾ رهيو ۽ رائيپور سنسڪرت ڪاليج ۾ فلسفو پڙهايو<ref>{{cite web | url=https://www.etvbharat.com/hindi/chhattisgarh/state/raipur/osho-enlightenment-day-osho-sambodhi-divas-osho-rajneesh-was-philosophy-professor-of-sanskrit-college-raipur/ct20230321092144277277104 | title=Osho Enlightenment Day: प्रोफेसर रजनीश ऐसे बने ओशो, रायपुर से रहा है गहरा नाता | date=21 March 2023 }}</ref> * [[شيکر سين]]، موسيقياتي مونو ايڪٽ فنڪار، رائيپور ۾ ڄائو ۽ هتي ئي پرورش پاتي. * [[روي شنڪر شکلا]]، [[مدهيه پرديش]] رياست جو پهريون [[وزيراعليٰ]]، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو ۽ هتي تعليم حاصل ڪئي. * [[وديا چرن شکلا]]، اڳوڻو وفاقي وزير ۽ نَو ڀيرا چونڊيل پارليامينٽ ميمبر، رائيپور ۾ ڄائو. * [[وير نارائن سنگھ]]، آزاديءَ جو مجاهد، انگريزن پاران رائيپور ۾ قيد ڪيو ويو<ref>{{cite web|url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Color/Dark%20Brown/EXECUTION%20OF%20VEER%20NARAYAN%20SINGH|title=EXECUTION OF VEER NARAYAN SINGH|work=indianpost.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118104539/http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Color/Dark%20Brown/EXECUTION%20OF%20VEER%20NARAYAN%20SINGH|archive-date=18 January 2015|access-date=21 January 2015}}</ref> * [[ڪي ايس سدرشن]]، [[راشٽريه سويم سيواڪ سنگھ]] جو اڳوڻو سربراهه، 1931ع ۾ رائيپور ۾ ڄائو. * [[حبيب تنوير]]، مشهور ٿيٽر فنڪار ۽ ناٽڪ نويس، 1923ع ۾ رائيپور ۾ ڄائو. * [[سوامي وويڪانند]]، 1877ع کان 1879ع تائين پنهنجي نوجواني جا ٻه سال رائيپور ۾ گذاريا، جڏهن سندس والد هتي بدلي ٿي آيو هو<ref>{{cite web|url=http://www.vivekananda.net/ReminiscenesOnSwami/BhupendranathDatta.html|title=Reminiscences of Swami Vivekananda – Frank Parlato Jr. - Bhupendranath Datta|publisher=Vivekananda.net|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120125031117/http://www.vivekananda.net/ReminiscenesOnSwami/BhupendranathDatta.html|archive-date=25 January 2012|access-date=2012-10-04}}</ref> [[File:Vivekananda Raipur.JPG|thumb|right|سوامي وويڪانند رائيپور ۾ هن عمارت ۾ پنهنجي نوجواني جا ٻه سال گذاريا]] == پڻ ڏسو == * [[نوا رائيپور]] * [[شهيد وير نارائن سنگھ انٽرنيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] * [[سمتا ڪالوني]] * [[رامن سنگھ]] * [[ڀوپيش بگيل]] * [[ڀارت جا سڀ کان وڏا شهر مجموعي گهريلو پيداوار موجب]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Raipur}} * [https://web.archive.org/web/20050324005938/http://raipur.nic.in/Default.htm رائيپور ضلعي جي انتظاميه] * [http://dprcg.gov.in/ ڊي پي آر ڇتيسڳڙھ] * [https://web.archive.org/web/20110625042506/http://dpr.choice.gov.in/ ڊي پي آر رائيپور ضلعو] {{ڇتيسڳڙھ}} {{ڀارت جا ملين کان وڌيڪ آبادي وارا شهر}} {{ڀارت جون رياستي ۽ مرڪزي علائقائي راڄڌانيون}} {{Authority control}} [[زمرو:رائيپور، ڇتيسڳڙھه]] [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه]] [[زمرو:ڀارت جا شهر]] [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه جا شهر]] [[زمرو:ڀارتي رياستن جون راجڌانيون]] npg704mct65x9pi7ss8g1n4evk723y7 382402 382401 2026-06-02T20:59:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 382402 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = رائيپور | official_name = | settlement_type = ميٽروپولس | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 270 | image_style = | perrow = 1/1/2/2/2/2/1 | image1 = | caption1 = جواهر بازار (گول بازار) | image3 = | caption3 = [[رائيپور بين الریاستي بس ٽرمينل|آءِ ايس بي ٽي ڀاٽاڳاؤں]] | image4 = Swami vivekananda Airport terminal Raipur. Night view.jpg | caption4 = سوامي وويڪانند هوائي اڏو | image5 = Raipur Railway Station Entrance.jpg | caption5 = رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن | image6 = | caption6 = مهاديَو گهاٽ | image7 = | caption7 = وويڪانند سروور | image8 = | caption8 = مھا مايا مندر | image9 = Lockdown in Raipur due to Covid-19 Pandemic.png | caption9 = مرين ڊرائيو، تيلي بنڌا | image10 = | caption10 = آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، رائيپور }} | blank_emblem_type = مهر | image_blank_emblem = | image_map ={{Maplink |frame=yes |zoom=12 |type=point |id=Q6730 }} | map_caption = | pushpin_map = India Chhattisgarh#India | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = ڇتيس ڳڙھ ۾ رائيپور | coordinates = {{coord|21|14|40|N|81|37|50|E|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = [[ڀارت جون رياستون ۽ يونين علائقا|رياست]] | subdivision_type2 = [[ڀارت جا ضلعا|ضلعا]] | subdivision_name1 = [[ڇتيس ڳڙھ]] | subdivision_name2 = [[رائيپور ضلعو|رائيپور]] | established_title = <!-- قائم ٿيو --> | established_date = | named_for = برهما ديو رائي | founder = برهما ديو رائي | government_type = ميونسپل ڪارپوريشن | governing_body = رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن (آر ايم سي)<br>رائيپور ڊولپمينٽ اٿارٽي (آر ڊي اي)<br>نيو رائيپور ڊولپمينٽ اٿارٽي (اين آر ڊي اي) | leader_title = ميئر | leader_name = مينال چوبي، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | leader_title1 = ضلعي مجسٽريٽ ۽ ايڊمنسٽريٽر | leader_name1 = ڊاڪٽر گوروَ ڪُمار سنگھ (آءِ اي ايس) | leader_title2 = سپرنٽنڊنٽ آف پوليس | leader_name2 = پرشانت اگروال (آءِ پي ايس) | leader_title3 = پارليامينٽ جا ميمبر | leader_name3 = برجموهن اگروال، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] | leader_title4 = قانون ساز اسيمبلي جا ميمبر | leader_name4 = {{Collapsible list|پورندر مشرا، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] (رائيپور اتر)<br/>سنيل ڪمار سوني، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]] (رائيپور ڏکڻ)<br/>راجيش منات، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]<br/>(رائيپور اولهه)<br/>موتي لال ساهو، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]<br/>(رائيپور ڳوٺاڻو)<br/>انُج شرما، [[ڀارتيه جنتا پارٽي|بي جي پي]]<br/>(ڌرسيوَا) }} | unit_pref = ميٽرڪ | area_footnotes = <ref name='Raipur City'>{{cite web|title=Raipur City|url=http://www.itestweb.in/ch78/raipur|access-date=22 November 2020|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129153409/http://www.itestweb.in/ch78/raipur|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = 503.67 | elevation_footnotes = | elevation_m = 298.15 | population_total = 10,10,087 | population_as_of = 2011 | population_footnotes = <ref name=population>{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|title=Cities having population 1 lakh and above, Census 2011|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507135928/http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_2_PR_Cities_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=7 May 2012|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> | population_density_km2 = auto | population_est = 1,475,000<ref>{{Cite web |title=Raipur City Population 2025 {{!}} Literacy and Hindu Muslim Population |url=https://www.census2011.co.in/census/city/280-raipur.html |access-date=2025-02-28 |website=www.census2011.co.in}}</ref> | pop_est_as_of = 2025 | population_metro = 1641000 (2025 اندازو)<br/>1122555 (2011) | population_metro_footnotes = <ref name="UA">{{cite web|title=Urban Agglomerations/Cities having population 1 lakh and above|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|website=censusindia|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=25 June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131017153124/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/India2/Table_3_PR_UA_Citiees_1Lakh_and_Above.pdf|archive-date=17 October 2013|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> | population_rank = ڀارت: [[ڀارت جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|45هون]]<br /> [[ڇتيس ڳڙھ جي شهرن جي فهرست|ڇتيس ڳڙھ: 1هون]] | population_blank1_title = ميٽرو درجو | population_blank1 = [[ڀارت ۾ ڏهه لک کان وڌيڪ آبادي وارا شهري گڏيل علائقا|44هون]] | population_demonym = رائيپوريَن، رائيپوريا | timezone1 = [[ڀارتي معياري وقت|آءِ ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5:30 | postal_code_type = [[پوسٽل انڊيڪس نمبر|پي آءِ اين]] | postal_code = 492001-22, 493111-211 (رائيپور)<ref>[https://indiapincodes.net/Chhattisgarh/Raipur/ Raipur]</ref> | registration_plate = CG-04 | area_code = 0771 | area_code_type = ٽيليفون ڪوڊ | unemployment_rate = | blank_name_sec1 = [[UN/LOCODE]] | blank_info_sec1 = IN RPR | website = {{URL|https://raipur.gov.in}} | footnotes = | blank_name = [[ڪوپن آبھوا درجابندي|آبهوا]] | blank_info = [[اڀرندي اڀرندڙ ساوانا آبهوا|Aw]] | blank_name_sec2 = [[هوائي اڏو]] | blank_info_sec2 = [[سوامي وويڪانند هوائي اڏو]] (RPR) | blank1_name_sec2 = [[ريلوي اسٽيشن]] | blank1_info_sec2 = [[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن|رائيپور جنڪشن]] (R) | blank2_name_sec2 = [[بس اسٽينڊ]] | blank2_info_sec2 = [[رائيپور بين الریاستي بس ٽرمينل|آءِ ايس بي ٽي ڀاٽاڳاؤں]] | blank3_name_sec2 = [[تيز آمدورفت وارو نظام]] | blank3_info_sec2 = [[رائيپور ۽ نَيا رائيپور بس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم|رائيپور بي آر ٽي ايس]] }} '''رائيپور''' (<small>Raipur</small>) [[ڇتيس ڳڙھ]] رياست جو گاديءَ جو شهر آهي. رائيپور [[رائيپور ضلعو]] ۽ رائيپور ڊويزن جو به انتظامي صدر مقام آهي، ۽ رياست جو سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر آهي۔ [[ڇتيس ڳڙھ]] رياست 1 نومبر <small>2000</small>ع تي ٺهڻ کان اڳ رائيپور [[مڌيا پرديش]] جو حصو هو.<ref name="IT_2018-07-08">{{cite web |url= https://www.indiatoday.in/magazine/state-of-the-states/story/20180716-credible-chhattisgarh-1277912-2018-07-08 |title= Credible Chhattisgarh |author= Ajit Kumar Jha |date= 8 July 2018 |language= en |via= INDIATODAY.IN |department= State of the States |publisher= India Today |access-date= 8 January 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20180714100502/https://www.indiatoday.in/magazine/state-of-the-states/story/20180716-credible-chhattisgarh-1277912-2018-07-08 |archive-date= 14 July 2018 |url-status= live }}</ref> اهو علائقي ۾ واپار ۽ ڪاروبار لاءِ هڪ وڏو مرڪز آهي. هتي صنعتن ۾ تيز رفتاري سان واڌ ٿي آهي ۽ اهو مرڪزي ڀارت ۾ هڪ وڏو ڪاروباري مرڪز بڻجي چڪو آهي۔ سواڇ سرويڪشن <small>2021</small>ع موجب رائيپور کي ڀارت جو 6هون سڀ کان صاف شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/indore-awarded-cleanest-city-in-annual-survey-varanasi-tops-ganga-town-category-top-10-list-101637390051543.html |title=Swachh Survekshan 2021: Here are top 10 cleanest cities in annual govt survey |date= 20 November 2021 |access-date= 6 May 2022}}</ref> سواڇ سرويڪشن ايوارڊز- <small>2023</small>ع ۾، ‘بهترين ڪارڪردگي ڏيکاريندڙ رياستن’ واري زمري ۾ [[ڇتيسڳڙھ]] کي ٽيون درجو مليو.<ref>{{Cite web |title=Swachh Survekshan Awards 2023 conferred |url=https://pib.gov.in/pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1995159 |access-date= |website=pib.gov.in}}</ref> گهر ۽ شهري معاملن واري وزارت جي ٻن اشاريَن موجب رائيپور کي <small>2022</small>ع جي "ايز آف لِونگ انڊيڪس" ۾ ۽ سال <small>2020</small>ع جي ميونسپل پرفارمنس انڊيڪس ۾، ٻنهي ۾ 7هون درجو ڏنو ويو.<ref>{{Cite web |title=Raipur among best cities on Ease of Living Index in Central India |url=https://www.thehitavada.com/Encyc/2022/9/8/Raipur-among-best-cities-on-Ease-of-Living-Index-in-Central-India.html |access-date= |website=www.thehitavada.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pioneer|first=The|title=Raipur, Bilaspur excel in Municipal Performance Index|url=https://www.dailypioneer.com/2021/state-editions/raipur--bilaspur-excel-in-municipal-performance-index.html|access-date=2021-05-24|website=The Pioneer|language=en}}</ref> اهو ملڪ ۾ اسٽيل ۽ لوهه جي وڏن پيدا ڪندڙن شھرن مان آهي۔ شهر ۾ لڳ ڀڳ <small>200</small> اسٽيل رولنگ ملون، <small>195</small> اسپنج آئرن پلانٽ، گهٽ ۾ گهٽ <small>6</small> اسٽيل پلانٽ، <small>60</small> پلاءِ ووڊ ڪارخانا، <small>35</small> فيرو-الاءِ پلانٽ ۽ <small>500</small> زرعي صنعتون موجود آهن۔ ان کانسواءِ، رائيپور ۾ <small>800</small> کان وڌيڪ چانور ملنگ پلانٽ پڻ آهن۔<ref name=":6">{{Cite web |title=Business and Economy of Raipur, Industries in Raipur |url=https://www.raipuronline.in/city-guide/business-and-economy-of-raipur |access-date=2022-04-08 |website=www.raipuronline.in}}</ref> == تاريخ == رائيپور ضلعو، جيئن [[ڇتيس ڳڙھ]] جي ميدانن جو باقي حصو، اڳي “دڪشِڻا ڪوسلا” جي نالي سان سڃاتو ويندو هو ۽ ان کي [[موريه سلطنت]] جي ماتحت سمجهيو ويندو هو۔{{cn|date=September 2024}} رائيپور ڀرسان آرنگ ۾، 6هين صدي عيسويءَ جي هڪ گپتا لکت علائقي تي گپتا بالادستي ڏيکاري ٿي۔{{cn|date=September 2024}} 7هين صدي عيسويءَ ۾ علائقو جديد مهاراشٽر جي ڀانڊڪ ۾ هڪ بودڌ بادشاهي جي هٿ هيٺ هو، ۽ ان جو ذڪر [[شيوانزانگ]] پڻ ڪيو۔{{cn|date=September 2024}} هن خاندان جي هڪ شاخ پوءِ موجوده مهاسمند ضلعي جي سِرپور ڏانهن لڏي وئي ۽ پوءِ دڪشِڻا ڪوسلا جي سڄي علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪيو۔{{cn|date=September 2024}} هن بادشاهيءَ جي خوشحالي تِيوارديوا جي دور ۾ پنهنجي اوج تي پهتي۔ سندس پٽ سِرپور جي لڳ ڀڳ سڀني مندرن تي لکتون ڪرايون۔{{cn|date=September 2024}} پوءِ کين شارڀاپوريه خاندان اقتدار مان هٽايو، جن [[ڇتيس ڳڙھ]] جي باقي حصي تي ڪنٽرول حاصل ڪيو ۽ ڪيترن صدين تائين حڪومت ڪئي۔{{cn|date=September 2024}} 9هين صديءَ جي شروعات تائين ڪلاچورين علائقي تي ڪنٽرول حاصل ڪري ورتو۔ [[رتنپورا جا ڪلاچوري]] 13هين صديءَ تائين رتنپور تي حڪمران رهيا۔ 14هين صديءَ تائين رائيپور شاخ جا ڪلاچوري طاقتور بڻيا۔ رائيپور شاخ جي هڪ بادشاهه دشمن جي 18 ڳڙهن (قلعن) تي فتح حاصل ڪئي—جنهن مان [[ڇتيس ڳڙھ]] جي نالي (36 قلعا) بابت هڪ تشريح به ڏني ويندي آهي۔ 18هين صديءَ تائين ڪلاچوري [[ڇتيس ڳڙھ]] جي پوري علائقي جا بالادست بڻجي چڪا هئا۔{{cn|date=September 2024}} == آبادي == {{See also|ڇتيسڳڙھ جا شھر}} <!-- ضلعي لاءِ الڳ مضمون موجود آھي، تنھنڪري انگ اکر صرف ميونسپل ڪارپوريشن جا ھجن --> {{Historical population | source = <ref name="censusindia1">{{cite web |url=http://www.populstat.info/Asia/indiat.htm |title=Historical Census of India |access-date=29 December 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130217053707/http://www.populstat.info/Asia/indiat.htm|archive-date=17 February 2013 |url-status=dead}}</ref> | 1901 | 32114 | 1911 | 35335 | 1921 | 38341 | 1931 | 45390 | 1941 | 63465 | 1951 | 89804 | 1961 | 139792 | 1971 | 205986 | 1981 | 338245 | 1991 | 452301 | 2001 | 707469 | 2011 | 1010433 }} {{As of|2011|alt=2011 جي مطابق}} [[2011 جي ڀارتي مردم شماري|2011 مردم شماري]] مطابق، رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن جي آبادي 1,010,433 ھئي، جنھن مان 519,286 مرد ۽ 490,801 عورتون ھيون — يعني 945 عورتون في 1000 مرد، جيڪو قومي اوسط 940 کان وڌيڪ آھي۔<ref>{{cite web|title=Sex Ratio|url=http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html|publisher=The Registrar General & Census Commissioner, India|access-date=2 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140922103426/http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/indiaatglance.html|archive-date=22 September 2014|url-status=live}}</ref> 0–6 سالن جي عمر وارن ٻارن جو انگ 124,471 ھو، جنھن مان 64,522 ڇوڪرا ۽ 59,949 ڇوڪريون ھيون — يعني 929 ڇوڪريون في 1000 ڇوڪرا۔ ڪُل پڙھيل لکيل ماڻھو 769,593 ھئا (420,155 مرد، 349,438 عورتون)۔ مؤثر خواندگي جي شرح 86.90٪ ھئي؛ مردن جي 92.39٪ ۽ عورتن جي 81.10٪، جيڪا قومي اوسط 73.00٪ کان گھڻي آھي۔<ref name=population /><ref>{{cite web|title=Chapter–3 (Literates and Literacy rate)|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/India/Chapter-3.pdf|publisher=Registrar General and Census Commissioner of India|access-date=2 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113231419/http://www.censusindia.gov.in/2011census/PCA/PCA_Highlights/pca_highlights_file/India/Chapter-3.pdf|archive-date=13 November 2013|url-status=live}}</ref> شهري گڏيل آبادي (Urban Agglomeration) 1,122,555 ھئي، جنھن مان 578,339 مرد ۽ 544,216 عورتون ھيون — يعني 941 عورتون في 1000 مرد۔ 0–6 سالن جي ٻارن جو انگ 142,826 ھو۔ ڪُل پڙھيل لکيل ماڻھو 846,952 ھئا ۽ مؤثر خواندگي جي شرح 86.45٪ ھئي۔ == جاگرافي ۽ آبهوا == {{climate chart |Raipur |13.3|27.5|6.7 |16.5|31.1|12.3 |20.8|35.5|24.6 |25.3|39.6|15.7 |28.3|42.0|18.8 |26.5|37.4|189.8 |24.0|30.8|381.0 |23.9|30.2|344.7 |23.9|31.3|230.2 |21.5|31.6|53.9 |16.5|29.6|7.4 |13.2|27.3|3.7 |source=[http://www.imd.gov.in/section/climate/raipur1.htm IMD] |float=left |clear=left }} === جاگرافي === رائيپور ھندستان جي وڏي ميداني علائقي جي مرڪز جي ويجھو واقع آھي، جنھن کي ڪڏهن ڪڏهن "ڀارت جو چانورن جو پيالو" چيو ويندو آھي، جتي سوين قسمن جا [[چانور]] پوکيا وڃن ٿا۔<ref>{{cite web |url=http://www.walkincg.com/Chhattisgarh/ChhattisgarhState.aspx |title=Chhattisgarh Details, Chhattisgarh Online, Chhattisgarh Information, Chhattisgarh State |publisher=Walkincg.com |access-date=2012-10-04 |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130304012724/http://www.walkincg.com/Chhattisgarh/ChhattisgarhState.aspx |archive-date=4 March 2013}}</ref> [[مھاندي ندي]] رائيپور شھر جي اوڀر طرف وهي ٿي، جڏهن ته ڏکڻ طرف گھاٽا ٻيلا موجود آھن۔ اتر-اولهه طرف [[ميڪل جبل]] واقع آھن؛ اتر ۾ زمين مٿي چڙھي [[ڇوٽا ناگپور پليٽو]] سان ملي ٿي، جيڪو اتر-اوڀر طرف [[جھارکنڊ]] رياست تائين پکڙيل آھي۔ رائيپور جي ڏکڻ ۾ [[ڊيڪن پليٽو]] واقع آھي۔{{citation needed|date=January 2022}} === آبهوا === رائيپور ۾ [[گرم ۽ خشڪ اڀرندي آبهوا]] موجود آھي، ۽ سڄي سال گرمي پد معتدل رھي ٿو، سواءِ مارچ کان جون تائين، جڏھن گرمي تمام تيز ٿي سگھي ٿي۔ اپريل–مئي ۾ گرمي پد ڪڏهن ڪڏهن {{convert|48|°C}} کان وڌيڪ ٿي وڃي ٿو۔ اونهاري جي انهن مهينن دوران گرم ۽ خشڪ ھوائون پڻ ھلنديون آھن۔ شھر کي لڳ ڀڳ {{convert|1300|mm}} برسات ملي ٿي، جيڪا گھڻو ڪري [[مون سون]] جي موسم دوران، يعني جون جي وچ کان آڪٽوبر جي شروعات تائين پوي ٿي۔ سياري جو موسم نومبر کان فيبروري تائين رھي ٿو ۽ عام طور تي معتدل ھوندو آھي، جيتوڻيڪ گھٽ گرمي پد {{convert|5|°C}} تائين ڪري سگھي ٿو، جيڪو موسم کي ٿڌو بڻائي ٿو۔<ref>{{Cite web |title=Geography & Climate |url=https://nagarnigamraipur.nic.in/en/geography-climate|access-date=2024-04-12}}</ref> {{Weather box | location = Raipur (1991–2020, extremes 1901–present) | metric first = Y | single line = Y | Jan record high C = 36.5 | Feb record high C = 38.0 | Mar record high C = 43.3 | Apr record high C = 46.1 | May record high C = 47.9 | Jun record high C = 47.2 | Jul record high C = 41.2 | Aug record high C = 37.5 | Sep record high C = 37.2 | Oct record high C = 37.9 | Nov record high C = 35.6 | Dec record high C = 34.1 | year record high C = 47.9 | Jan high C = 28.0 | Feb high C = 31.1 | Mar high C = 35.2 | Apr high C = 39.5 | May high C = 41.8 | Jun high C = 37.1 | Jul high C = 31.3 | Aug high C = 30.4 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 31.9 | Nov high C = 30.4 | Dec high C = 28.5 | year high C = 33.0 | Jan mean C = 20.8 | Feb mean C = 23.8 | Mar mean C = 26.5 | Apr mean C = 32.1 | May mean C = 35.1 | Jun mean C = 32.0 | Jul mean C = 27.8 | Aug mean C = 27.2 | Sep mean C = 27.9 | Oct mean C = 26.9 | Nov mean C = 23.7 | Dec mean C = 21.0 | Jan low C = 13.9 | Feb low C = 16.9 | Mar low C = 20.9 | Apr low C = 24.8 | May low C = 27.8 | Jun low C = 26.7 | Jul low C = 24.6 | Aug low C = 24.5 | Sep low C = 24.4 | Oct low C = 22.0 | Nov low C = 17.4 | Dec low C = 13.8 | Jan record low C = 5.0 | Feb record low C = 5.0 | Mar record low C = 8.3 | Apr record low C = 15.0 | May record low C = 14.4 | Jun record low C = 16.1 | Jul record low C = 17.1 | Aug record low C = 20.0 | Sep record low C = 18.3 | Oct record low C = 13.9 | Nov record low C = 8.3 | Dec record low C = 3.9 | rain colour = green | Jan rain mm = 14.4 | Feb rain mm = 16.3 | Mar rain mm = 13.2 | Apr rain mm = 15.7 | May rain mm = 23.8 | Jun rain mm = 197.8 | Jul rain mm = 377.4 | Aug rain mm = 334.2 | Sep rain mm = 235.5 | Oct rain mm = 46.9 | Nov rain mm = 8.2 | Dec rain mm = 6.9 | year rain mm = 1290.3 | Jan rain days = 1.2 | Feb rain days = 1.2 | Mar rain days = 1.5 | Apr rain days = 1.7 | May rain days = 1.9 | Jun rain days = 9.1 | Jul rain days = 14.4 | Aug rain days = 14.4 | Sep rain days = 9.6 | Oct rain days = 2.8 | Nov rain days = 0.5 | Dec rain days = 0.3 | year rain days = 58.6 |time day = 17:30 [[ڀارتي معياري وقت]] | Jan humidity = 43 | Feb humidity = 35 | Mar humidity = 29 | Apr humidity = 24 | May humidity = 26 | Jun humidity = 52 | Jul humidity = 76 | Aug humidity = 79 | Sep humidity = 74 | Oct humidity = 62 | Nov humidity = 53 | Dec humidity = 47 |year humidity = 50 |source 1 = [[ڀارتي موسميات کاتو]] }} رائيپور کي 2024 جي "سواڇ وائيُ سرويڪشن" جي نتيجن مطابق، ھندستان ۾ قومي سطح تي صاف هوا وارن شھرن ۾ اٺين نمبر تي رکيو ويو (ڪيٽيگري I: 10 لک کان وڌيڪ آبادي وارا شھر)۔<ref>{{Cite web |date=7 September 2024 |title=Swachh Vayu Sarvekshan 2024 |url=https://prana.cpcb.gov.in/ncapServices/robust/fetchFilesFromDrive/Swachh_Vayu_Survekshan_2024_Result.pdf |website=Central Pollution Control Board|access-date=19 September 2024}}</ref> == حڪومت ۽ سياست == === شهري انتظام === {{اصل مضمون|رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن}} رائيپور شهر ۾ هڪ ميونسپل ڪارپوريشن موجود آهي۔ ان کي برطانوي دور ۾ 17 مئي 1867ع تي قائم ڪيو ويو، جنهن جو ابتدائي نالو رائيپور ميونسپل ڪاميٽي هو۔<ref name=":5">{{Cite web|last=Yumpu.com|title=RAIPUR MUNICIPAL CORPORATION - Nagar Nigam Raipur|url=https://www.yumpu.com/en/document/read/7702767/raipur-municipal-corporation-nagar-nigam-raipur|access-date=2020-11-09|website=yumpu.com|language=en}}</ref> سن 1973ع ۾ ان کي رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن جو درجو ڏنو ويو۔<ref name=":5"/> ميونسپل ڪارپوريشن جو علائقو 503.67&nbsp;ڪلوميٽر مربع (194.47 اسڪوائر ميل) آهي۔<ref name='Raipur City'/><ref name=":0">{{Cite web|last=Raipur MC|title=Raipur MC|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=1012|access-date=9 November 2020|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230012443/https://nagarnigamraipur.nic.in//rmcwebsite.aspx?pageid=1012|url-status=dead}}</ref> رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن، 1961ع جي ڇتيسڳڙھ ميونسپلٽي ايڪٽ جي هدايتن موجب هلي ٿي۔<ref name=":0" /> 2011ع جي مردم شماري مطابق، رائيپور–درگ–ڀلائي شهري گڏيل آبادي 3,186,632 هئي۔ ڇتيسڳڙھ جي اولهه-مرڪزي علائقي جا ٽي شهري مرڪز ــ رائيپور، ڀلائي ۽ درگ ــ گڏجي رائيپور–ڀلائي–درگ ٽرائي سٽي ميٽرو علائقو ٺاهين ٿا۔ ميونسپل ڪارپوريشن جا اهم ڪم صحت مرڪزن، تعليمي ادارن ۽ اسڪولن جي تعمير، ۽ رهائشي عمارتن جي وقت بوقت سار سنڀال آهن۔<ref name=":1">{{Cite web|title=Raipur MC Website|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/}}</ref> بنيادي شهري ڍانچي، فلائي اوور ۽ روڊن جي تعمير کان علاوه، اها تفريحي مرڪزن جهڙوڪ ميوزيم، ڪميونٽي هال ۽ پارڪن جي ترقي به ڪري ٿي۔<ref name=":1" /> انتظامي ڪاميٽي ۾ ميونسپل ڪمشنر، ڊپٽي ڪمشنر، شهر جا صحت آفيسر، ايگزيڪيوٽو انجنيئر، زونل ڪمشنر ۽ ٻيا عملدار شامل آهن۔<ref name=":2">{{Cite web|title=Raipur Nagar Nigam|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=1011|access-date=9 November 2020|archive-date=30 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230012330/https://nagarnigamraipur.nic.in//rmcwebsite.aspx?pageid=1011|url-status=dead}}</ref> رائيپور جو ميونسپل ڪمشنر وشو ديپ (آءِ اي ايس) آهي۔<ref>{{Cite web|title=Raipur Mun C|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=22|access-date=9 November 2020|archive-date=29 November 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171129060730/http://nagarnigamraipur.nic.in/rmcwebsite.aspx?pageid=22|url-status=dead}}</ref> موجوده ميئر [[مينل چوبے]] آهي، جيڪا [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] سان لاڳاپيل آهي۔ ميئر ڪائونسل جي اڳواڻ طور ڪم ڪري ٿو ۽ چونڊيل ڪائونسلرن مان ڪاميٽي جا ميمبر مقرر ڪري ٿو۔<ref name=":2" /> رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن ۾ 70 وارڊ ۽ 8 زون شامل آهن۔<ref name=":1" /> زونل وارڊ ڪاميٽين جي سربراهي چيئرمين ڪن ٿا، جيڪي لاڳاپيل زون جي ڪائونسلرن پاران چونڊيا وڃن ٿا۔<ref>{{Cite web|title=Raipur city data|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/Document/2cf1d7f1-4c2f-4aa0-ab96-07b286039031____Citizen_Charter_English_n.pdf|access-date=9 November 2020|archive-date=21 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921130044/http://nagarnigamraipur.nic.in/Document/2cf1d7f1-4c2f-4aa0-ab96-07b286039031____Citizen_Charter_English_n.pdf|url-status=dead}}</ref> تازيون ميونسپل چونڊون [[2025 رائيپور ميونسپل ڪارپوريشن چونڊ]] 11 فيبروري 2025ع تي ٿيون۔ ميونسپل سطح تي اڪثريت رکندڙ سياسي پارٽيون ڀارتيه جنتا پارٽي ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس آهن۔ 2017–2018ع لاءِ اندازي مطابق ميونسپل بجيٽ {{INR}} 2,612,667 هئي۔ آمدني جا اهم ذريعا ٽيڪس، فيس ۽ چارجز، صفائي چارجز، گرانٽ ۽ چندا، ۽ سرمائي آمدني آهن۔<ref>{{Cite web|title=Budget Raipur|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/Budget/Budget%202017-18.pdf}}</ref> رائيپور ضلعو، گورو ڪمار سنگهه (آءِ اي ايس)، ضلعي ڪليڪٽر ۽ ڊپٽي ڪمشنر جي سربراهي هيٺ آهي۔<ref name="raipur.gov.in">{{Cite web|title=Organisation Chart |url=https://raipur.gov.in/organisation-chart/|access-date=2020-11-09|language=en-US}}</ref> ضلعي ڪليڪٽر ضلعي انتظاميه جو سربراهه هوندو آهي، جنهن جي مدد اپر ڪليڪٽر، ڊپٽي ڪليڪٽر ۽ گڏيل ڊپٽي ڪندا آهن۔ شهر ۾ شهري انتظام ۽ ترقي کاتو پڻ فعال آهي۔<ref name="raipur.gov.in"/> === ماسٽر پلان === رائيپور ماسٽر پلان 2021ع منظم شهري ترقي جي ضرورت کي تسليم ڪري ٿو ته جيئن شهر جي مرڪزي واپاري علائقي تي دٻاءُ گهٽايو وڃي ۽ ان علائقي ۾ سائي جڳهن ۽ پاڻيءَ جي ذخيرن جي ضرورت پوري ڪئي وڃي۔ منصوبي تحت شهر جي ٻاهرئين علائقن ۾ نون رهائشي حصن ۾ گهڻي آبادي وارا گهر ٺاهڻ ۽ بهتر رٿابندي سان اوچيون تجارتي ۽ صنعتي عمارتون تعمير ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي آهي، خاص طور تي [[نيشنل هاءِ وي 6]] سان گڏوگڏ شهر جي اترئين حصي ۾۔<ref>{{Cite web|date=2017-05-30|title=Raipur Master Plan 2021 Report, Raipur Master Plan 2021 Map, Details|url=https://affordablehousing.live/raipur-master-plan-2021.html|access-date=2020-11-09|website=Affordable Housing Live|language=en-US}}</ref> === قانون ساز اسيمبلي ۽ رياستي ادارا === رائيپور مرڪزي [[ڇتيسڳڙھ]] ۾ هڪ لوڪ سڀا (پارلياماني) تڪ آهي۔ رائيپور جي لوڪ سڀا سيٽ عام درجي جي آهي۔ [[برجموهن اگروال]]، جيڪو [[ڀارتيه جنتا پارٽي]] سان لاڳاپيل آهي، هن وقت شهر مان [[لوڪ سڀا جو ميمبر]] آهي۔<ref name="news18.com">{{Cite web|title=Live Results: Raipur Lok Sabha Constituency (CHHATTISGARH)|url=https://www.news18.com/lok-sabha-elections-2019/chhattisgarh-raipur-results-s26p08/|access-date=2020-11-09|website=News18}}</ref> رائيپور ضلعي ۾ ست ودھان سڀا تڪ آهن، جن مان ٽي رائيپور شهر ۾، هڪ رائيپور ڳوٺاڻو علائقي ۾ ۽ ٽي ٻاهرين تحصيلن ۾ واقع آهن۔<ref>{{Cite web|title=Raipur City West Assembly constituency (Chhattisgarh): Full details, live and past results|url=https://www.news18.com/assembly-elections-2018/chhattisgarh/raipur-city-west-election-result-s26a049/|access-date=2020-11-09|website=News18}}</ref> == معيشت == رائيپور، جيڪو [[ڇتيسڳڙھ]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي، وڏي پيماني تي صنعتي ترقي کي متوجه ڪيو آهي۔ رياستي گاديءَ جو هنڌ هئڻ سبب حڪومت ۽ خدمتي شعبي شهر جي معيشت ۽ افرادي قوت جو وڏو حصو ٺاهين ٿا۔ شهر ۾ پيداوار ڪندڙ صنعتون به چڱيءَ ريت ترقي يافته آهن ۽ هتي ڪيترائي صنعتي علائقا قائم آهن۔ رائيپور کي واپار لاءِ ملڪ جي بهترين شهرن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو۔ هي شهر معدني وسيلن سان مالا مال آهي ۽ ملڪ ۾ فولاد ۽ لوھ جي وڏي پيداوار ڪندڙ علائقن مان هڪ آهي۔ شهر ۾ لڳ ڀڳ 200 فولاد رولنگ ملون، 195 اسپنج آئرن ڪارخانا، گهٽ ۾ گهٽ 6 فولاد ڪارخانا، 60 پلائيووڊ ڪارخانا، 35 فيرو ايلوئي ڪارخانا ۽ 500 زرعي صنعتون موجود آهن۔ ان کان علاوه رائيپور ۾ 800 کان وڌيڪ چانورن جون ملون پڻ آهن۔<ref name=":6" /> ڊالميا سيمينٽ (ڀارت) رائيپور ۾ 2.5 ملين ٽن في سال گنجائش واري گڏيل سيمينٽ تياري يونٽ قائم ڪرڻ جو ارادو رکي ٿي۔<ref>{{Cite web |date=2019-05-15 |title=Dalmia Cement plans new unit in Kharora - Chhattisgarh Industry News |url=https://chhattisgarh.industry-focus.net/2019/05/15/dalmia-cement-plans-new-unit-in-kharora/ |access-date=2022-04-08 |website=chhattisgarh.industry-focus.net |language=en-US}}</ref> ڏکڻ ڪوريا جي هڪ گهڻ قومي ڪمپني سنگ ها ٽيليڪام پڻ نيا رائيپور ۾ ڪارخانو قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪري رهي آهي۔<ref>{{Cite web |date=2017-05-30 |title=South Korea's Sung Ha Telecom to set up mobile phone manufacturing plant in Chhattisgarh |url=https://www.livemint.com/Companies/8gmDbMAIyNja94xtwzND6O/South-Koreas-Sung-Ha-Telecom-to-set-up-mobile-phone-manufac.html |access-date=2022-04-08 |website=mint |language=en}}</ref> [[جي ايس ڊبليو اسٽيل]] جو فولاد ڪارخانو رائيپور ۾ واقع آهي۔ اي پي ايل اپولو، سنگاپور جي هڪ ڪمپني سان گڏيل سهڪار تحت، رائيپور ۾ پيداوار يونٽ قائم ڪرڻ جو منصوبو ٺاهيو آهي۔<ref>{{Cite web |title=APL Apollo's JV with Singapore company plans manufacturing unit in Raipur |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/companies/apl-apollos-jv-with-singapore-company-plans-manufacturing-unit-in-raipur-2413395.html |access-date=2022-04-08 |website=Moneycontrol |language=en}}</ref> [[گراسم انڊسٽريز]] رائيپور جي راون علائقي ۾ سيمينٽ ڪارخانو هلائي ٿي۔<ref>{{Cite web |last=Research |first=Ibis |title=Grasim Cement to expand its Rewan cement plant at Raipur |url=https://cement.industry-focus.net/chhattisgarh-cement-projects/114-grasim-cement-to-expand-its-rewan-cement-plant-at-raipur.html |access-date=2022-04-08 |website=Cement - Industry Focus |language=en-gb}}</ref> [[امبوجا سيمينٽس]] جو ڪارخانو [[ڀٽاپارا]] ۾ موجود آهي۔<ref>{{Cite web |title=Ambuja Cement Plant Bhatapara |url=https://swapdial.com/public/knowledge-contents/industrial-data/ambuja-cement-plant-bhatapara/ |access-date=2022-04-08 |website=swapdial.com}}</ref> ان کان علاوه، رائيپور ۾ هڪ وڏو ڪيميڪل ڪارخانو به موجود آهي جيڪو فارملين تيار ڪري ملڪ جي مختلف حصن ۾ فراهم ڪري ٿو۔<ref>{{Cite web |title=RAIPUR - Market Research and Opportunity Analysis Report by MeticulousBPlans - Issuu |url=https://issuu.com/meticulousbplans/docs/raipur_mroar.pptx |access-date=2022-04-08 |website=issuu.com}}</ref> ڀارت پيٽروليم ۽ هندوستان پيٽروليم جي ايل پي جي بوتل بندي جا ڪارخانا پڻ رائيپور ۾ آهن۔<ref>{{Cite web |title=BPCL Stories |url=https://www.bharatpetroleum.in/about-bpcl/infoline-detail.aspx?id=infoline/mou-with-chhattisgarh-state-government-/ |access-date=2022-04-08 |website=www.bharatpetroleum.in}}</ref> گوداوري اي-موبيليٽي پڻ شهر ۾ پيداوار يونٽ قائم ڪرڻ جي رٿابندي ڪري رهي آهي۔<ref>{{Cite web |title=Godawari E-mobility to pump in Rs 150 cr by 2023 for setting up EV manufacturing unit in Raipur |url=https://www.businesstoday.in/auto/story/godawari-e-mobility-to-pump-in-rs-150-cr-by-2023-for-setting-up-ev-manufacturing-unit-in-raipur-310264-2021-10-24 |access-date=2022-04-08 |website=Business Today}}</ref> [[جندل اسٽيل اينڊ پاور گروپ]] جو ڳرو مشينري ڪارخانو پڻ رائيپور ۾ آهي۔<ref>{{Cite web |title=Jindal Machinery |url=https://jindalsteelmachinery.in/ |access-date=2022-04-08 |website=jindalsteelmachinery.in}}</ref> معلوماتي ٽيڪنالاجي ۽ سائبر مرڪز طور ڪم ڪندي، ڇتيسڳڙھ جي نئين گادي نيا رائيپور ۾ هڪ ٽيڪنالاجي پارڪ قائم ڪيو ويو آهي۔<ref>{{Cite web |author=Cherrupreet Kaur|date=Feb 19, 2020 |title=IT Park fails to click in Naya Raipur, lacks basic infrastructure and power |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/raipur/it-park-fails-to-click-in-naya-raipur-lacks-basic-infrastructure-and-power/articleshow/74203762.cms |access-date=2022-04-08 |website=The Times of India}}</ref> ڇتيسڳڙھ اسٽيٽ انڊسٽريل ڊيولپمينٽ ڪارپوريشن (سي ايس آءِ ڊي سي) رائيپور ڀرسان ٽلدا ۾ ننڍين ۽ وچولي صنعتن لاءِ سهولتون فراهم ڪرڻ خاطر نئون صنعتي علائقو ترقي ڏئي رهي آهي۔ رائيپور ۾ ڪپڙي ۽ ڌاتو صنعتن لاءِ ٻه نوان صنعتي پارڪ پڻ تعمير هيٺ آهن۔<ref>{{Cite web |last=Network |first=Knn India-Knowledge & News |title=New industrial area to come up near Raipur in Chhattisgarh |url=https://knnindia.co.in/news/newsdetails/msme/new-industrial-area-to-come-up-near-raipur-in-chhattisgarh |access-date=2022-04-08 |website=knnindia.co.in}}</ref> == شهري سهولتون == === آمدرفت جون خدمتون === انجنيئرن جو سپرنٽنڊنٽ، ايگزيڪيوٽو انجنيئر، انجنيئرن جي ٽيم ۽ روڊ کاتي سان لاڳاپيل عملي پبلڪ ورڪس ڊپارٽمينٽ جي اڳواڻي ڪن ٿا۔<ref name=":5" /> انهن جا بنيادي مقصد روڊن ۽ برساتي پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ نالن جي رٿابندي ۽ ڊزائن، روڊن ۽ گهٽين جي سار سنڀال، باغن ۽ پارڪن جي سنڀال، روڊن جي ٻيهر سرفيسنگ ۽ کڏن ۽ خراب حصن جي مرمت ڪرڻ آهن۔<ref name=":5"/> رائيپور شهر جي بس ٽرانسپورٽ نظام ۾ ڪل 157 بسون شهر اندر هلن ٿيون۔<ref>{{Cite web|title=Data Raipur|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/RaipurDataSet.aspx}}</ref> === باهه وسائڻ جون خدمتون ۽ بجلي === شهر کي بجلي ڇتيسڳڙھ اسٽيٽ پاور ڊسٽريبيوشن ڪمپني لميٽيڊ طرفان فراهم ڪئي وڃي ٿي۔ باهه ۽ هنگامي حالتن جون خدمتون 2016ع ۾ قائم ڪيون ويون ته جيئن رياست ۾ باهه جي واقعن کان تحفظ فراهم ڪري سگهجي۔<ref name="cghgcd.gov.in">{{Cite web|title=Official website of Director General Home Guards, CD, F & E Services and SDRF.gov.of C.G, India |url=http://cghgcd.gov.in/|access-date=2020-11-09|website=cghgcd.gov.in}}</ref> حڪومتي هدايتن مطابق شهري اداري جي فائر اسٽيشنن کي باهه ۽ هنگامي خدمتن جي انتظام هيٺ آندو پيو وڃي۔<ref name="cghgcd.gov.in"/> === پاڻي، نيڪال ۽ سيوريج === غير فلٽر ٿيل پاڻي جو موجوده ذريعو [[کهرون ندي]] آهي، ۽ روزانو لڳ ڀڳ 170 ملين ليٽر پاڻي صاف ڪيو وڃي ٿو، جڏهن ته پلانٽ جي صفائي گنجائش 275 ملين ليٽر في ڏينهن آهي۔ رائيپور شهر ۾ في فرد پاڻي فراهمي 135 ليٽر في ڏينهن آهي۔ ڪل 50,000 گهرن کي پاڻيءَ جا ڪنيڪشن مهيا ڪيا ويا آهن۔ کهرون ندي (27 ملين ليٽر في ڏينهن) کان علاوه ٻيو ذريعو زير زمين پاڻي آهي، جنهن مان 22 ملين ليٽر في ڏينهن استعمال ڪيو وڃي ٿو۔ شهر ۾ ڪل 1,133 هٿ پمپ موجود آهن۔ رائيپور شهر ۾ سيوريج نظام جي کوٽ موجود آهي۔ سيوريج نيٽ ورڪ سان ڳنڍيل گهرن بابت انگ اکر موجود ناهن،<ref name=":3">{{Cite web|title=Raipur Waste|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/Document/01566b4c-78f4-4525-bace-508b36c44eb2__Raipur_SLIP_Sewerage_4.11.15.pdf|access-date=10 November 2020}}</ref> جڏهن ته سيپٽڪ ٽينڪن وارا گهر 1,44,882 آهن ۽ اهڙا گهر جن وٽ بيت الخلا لاءِ ڪو به نيڪال جو بندوبست ناهي، انهن جو تعداد 5,649 آهي۔<ref name=":3" /> شهر ۾ الڳ سيوريج لائينون موجود ناهن، پر ضرورت موجب برساتي پاڻيءَ لاءِ الڳ نيڪال جو نظام قائم ڪيو ويو آهي۔<ref name=":3" /> === ٺوس فضلي جو انتظام === شهر ۾ فضلي جي انتظام جي ذميواري شهر جي صحت آفيسر، انچارج صحت آفيسر، زونل صحت آفيسر ۽ صفائي سپروائيزرن ۽ وارڊ سپروائيزرن جي ٽيم تي آهي۔<ref name=":5"/> ڪل 3,56,490 گهرن ۾ ذريعي تي فضلي جي الڳ ڪرڻ جو عمل ڪاميابي سان لاڳو ڪيو ويو آهي ۽ دروازي تي گڏ ڪرڻ واري نظام ۾ شامل آهن۔<ref name=":4">{{Cite web|title=RaipurDataSet|url=http://nagarnigamraipur.nic.in/RaipurDataSet.aspx}}</ref> رائيپور جو اهم [[فضلي جو انتظام|فضلي جي نيڪال]] جو هنڌ سارونا سائيٽ آهي، جيڪا شهر جي مرڪز کان لڳ ڀڳ 12 ڪلوميٽر پري واقع آهي۔<ref name=":4" /> == آمدرفت == === روڊ رستا === رائيپور جا ڪجهه اهم روڊ آهن: [[نيشنل هاءِ وي 53]] (اين ايڇ-53)، [[نيشنل هاءِ وي 30]] (اين ايڇ-30)، گريٽ ايسٽرن روڊ، پانڊري روڊ، بالودا بازار روڊ، نرده رائيپور روڊ، وي آءِ پي روڊ، ۽ [[اٽل پٿ ايڪسپريس وي]]۔ [[رائيپور–نيا رائيپور ايڪسپريس وي]]، جنهن کي ’’اٽل پٿ ايڪسپريس وي‘‘ پڻ چيو وڃي ٿو، {{cvt|12.7|km}} ڊگهو ڪنٽرول ٿيل داخلا وارو تيز رفتار شاهراهه آهي جيڪو رائيپور کي [[نيا رائيپور]] سان ڳنڍي ٿو۔ اهو جي اي روڊ تي ٽريفڪ گهٽائڻ ۽ [[رائيپور ريلوي اسٽيشن]] کان ڌمتري روڊ تائين تيز رسائي مهيا ڪرڻ لاءِ تعمير ڪيو ويو آهي۔ هن ايڪسپريس وي ۾ 4 فلائي اوور ۽ 1 اوچو رستو شامل آهي، جيڪو ٻنهي ڇيڙن جي وچ ۾ جي اي روڊ ۽ نيشنل هاءِ وي 53 مٿان گذري ٿو۔ تجويز ڪيل [[درگ–رائيپور–ارانگ ايڪسپريس وي]]، [[رائيپور–رانچي–ڌنبد ايڪسپريس وي]] ۽ تعمير هيٺ [[رائيپور–وشاکھاپٽنم ايڪسپريس وي]] رائيپور مان گذرندا ۽ شروع ٿيندا، جيڪي مڪمل ٿيڻ بعد ٻين شهرن سان رابطي ۽ سفر کي وڌيڪ بهتر بڻائيندا۔ === بس ٽرانسپورٽ === [[انٽر اسٽيٽ بس ٽرمينل، رائيپور|شري بالاجي سوامي ٽرسٽ شري دودھڌاري مٺ انٽر اسٽيٽ بس ٽرمينل]] راونڀانٿا ۾ واقع آهي ۽ شهر جو مکيه بس اسٽيشن آهي۔ هن نئين ٽرمينل پراڻي منيماتا بس اسٽينڊ يا پانڊري اسٽينڊ جي جاءِ ورتي، جيڪو سخت ٽريفڪ مسئلن جو سبب بڻجي رهيو هو۔ نئين آءِ ايس بي ٽي جون خدمتون 15 نومبر 2021ع تي شروع ٿيون۔ شهر ۾ واحد [[بس ريپڊ ٽرانزٽ سسٽم]] آهي، جيڪو [[رائيپور ۽ نيا رائيپور بي آر ٽي ايس]] آهي۔ === ميٽرو === هڪ [[هلڪو ريل نظام]]، جنهن کي ڀارت ۾ ميٽرولائيٽ يا لائيٽ ميٽرو پڻ سڏيو وڃي ٿو، [[ڇتيسڳڙھ حڪومت]] طرفان تجويز ڪيو ويو آهي، جيڪو نيا رائيپور کان رائيپور ۽ [[ڀلائي]] ذريعي [[درگ]] تائين هلندو۔<ref>{{cite news|title=Monthly Allowance To Unemployed Youth, Focus On Metro, Sports & Infra: CM Baghel Tabels Chhattisgarh Budget|url=https://news.abplive.com/states/chhattisgarh-budget-2023-announcement-for-health-education-agriculture-budget-highlights-cm-bhupesh-baghel-1586508|work=[[اي بي پي نيوز]]|date=6 March 2023|access-date=9 March 2023|language=en}}</ref> === ريلوي === [[File:Raipur Railway station.png|thumb|ريلوي اسٽيشن جو مکيه ڏيک]] [[File:A view of Raipur Junction railway station.jpg|thumb|[[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]]]] [[رائيپور جنڪشن ريلوي اسٽيشن]] شهر جو بنيادي ريلوي اسٽيشن آهي، جيڪو [[هاوڙا–ناگپور–ممبئي لائين]] تي واقع آهي، جيڪا [[ڀوساول]]، [[ناگپور]]، [[گونڊيا]]، [[درگ (ڀلائي)، بلاسپور]]، [[رورڪيلا]] ۽ [[کڙگپور]] جهڙن شهرن مان گذري ٿي۔ اهڙيءَ طرح رائيپور ڪيترن وڏن شهرن سان ڳنڍيل آهي۔ ڀارتي ريلوي طرفان هن اسٽيشن کي اي-1 درجي ۾ شامل ڪيو ويو آهي۔ رائيپور ۾ سارونا، سارسوتي نگر ۽ ڊبليو آر ايس ڪالوني جهڙا ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن، جيڪي ساڳئي ريلوي لائين تي آهن۔ === هوائي اڏو === [[File:Swami vivekananda Airport terminal Raipur. Night view.jpg|thumb|[[سوامي ووِيڪانند بين الاقوامي هوائي اڏو، رائيپور]]]] [[سوامي ووِيڪانند بين الاقوامي هوائي اڏو]] (اڳوڻو نالو مانا هوائي اڏو) ڇتيسڳڙھ رياست جو بنيادي هوائي اڏو آهي۔ هي هوائي اڏو رائيپور کان {{cvt|15|km}} ڏکڻ ۽ نيا رائيپور کان {{cvt|10|km}} مفاصلي تي واقع آهي۔ هتان روزاني سڌيون اڏامون [[ممبئي]]، [[دهلي]]، [[ڪولڪتا]]، [[بنگلور]]، [[پوني]]، [[چينئي]]، [[گوا]]، [[لکنؤ]]، [[اندور]]، [[جيپور]]، [[پٽنا]]، [[احمدآباد]]، [[ڀوپال]]، [[ڀونيشور]]، [[حيدرآباد]]، [[پرياگراج]] ۽ [[جگدلپور]] ڏانهن هلن ٿيون، جيڪي [[الائنس ايئر]]، [[انڊيگو]] ۽ [[وسٽارا]] طرفان هلائيون وڃن ٿيون۔<ref>{{cite web|url=https://www.dailypioneer.com/2021/state-editions/raipur-gets-air-connectivity-with-17-cities-in-country.html|title=Raipur gets air connectivity with 17 cities in country|website=The Pioneer|date=1 November 2021|access-date=15 November 2021}}</ref> == ميئرز جي فھرست== {| class="wikitable" !مدو !نالو ! پارٽي ! حوالو |- |شروعاتي 1890s–1980 |'''N/A''' |'''N/A''' |'''N/A''' |- |27.02.1980 to 27.02.1981 |سواروپ چند جين |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] |شھر جو پھريون ميئر |- |27.02.1981 کان 27.02.1982 |ايس آر مورتي |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |27.02.1982 کان 26.02.1983 |ايس آر مورتي |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] |ٻئي مدي لاء |- |27.02.1983 کان 10.09.1984 |[[تارون پرساد چيترجي ]] |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |11.09.1984 کان 26.02.1985 |سنتوش اگروال |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |27.02.1985 کان 04.01.1995 |[[پبلڪ ايڊمنسٽريشن|پبلڪ ايڊمنسٽريٽر]] | |ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ جي نگراني ۾ |- |05.01.1995 کان 04.01.2000 |بلبير جونيجا |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |04.01.2000 کان 25.12.2003 984 |[[تارون پرساد چيترجي ]] |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] |ڇتيس ڳڙھ جي قيام بعد پھريون ميئر ۽ ٻي مدت |- |05.01.2004 کان 05.01.2010 |[[سنيل ڪمار سوني ]] |[[ڀارتيه جنتا پارٽي]] |پھريون غير ڪانگريس ميمبر |- |05.01.2010 کان 07.01.2015 |ڪرن مايي نايڪ |[[انڊين نيشنل ڪانگريس ]] |پھرين عورت ميئر |- |07.01.2015 کان 07.01.2020 |پرمود ڊوبي |[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | |- |07.01.2020 کان 06.01.2025 |اعجاز ڌيبر |[[انڊين نيشنل ڪانگريس ]] | |- |07.01.2025 کان 26.02.2025 |[[ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ |ايڊمنسٽريٽر]] | |ڊسٽرڪٽ ماجسٽريٽ جي نگراني ۾ |- |27.02.2025 کان ''ھاڻي تائين'' |[[مينال چوبي]] |[[ڀارتيه جنتا پارٽي ]] |ٻين عورت ۽ غير ڪانگريسي ميئر |} == دلچسپ جايون == {{mapframe|frame=yes|type=point|text=Raipur|zoom=SWITCH:4,6,10|switch=zoomed out, zoomed mid, zoomed in}} * [[ماتا ڪوشليا مندر]] دنيا جو واحد مندر آهي جيڪو ديوي ماتا ڪوشليا جي نالي سان منسوب آهي۔ * [[پورخوتي مڪتنگن، نوا رائيپور]] هڪ کليل هوا ۾ ثقافتي باغ آهي، جيڪو [[ڇتيسڳڙھ]] جي ثقافت کي پيش ڪري ٿو۔ * [[نندن ون جنگل سفاري، نوا رائيپور]] ايشيا جو سڀ کان وڏو انسان ٺهيل جنگل سفاري آهي۔ * [[شري رام مندر]]، وي آءِ پي اسڪوائر۔ * [[مهنت گهسي داس يادگاري ميوزيم]]، گهڙي چوڪ۔ * [[سوامي ووِيكانند سرور]] (ٻُڌا تلاءُ)۔ * [[ٽيلي بندها ڍنڍ]] (مرين ڊرائيو)۔ == تعليم == رائيپور، [[ڇتيسڳڙھ]] اندر هڪ وڏو تعليمي مرڪز بڻجي چڪو آهي، جتي [[انجنيئرنگ]]، [[انتظام]]، [[طبي]] ۽ [[قانون]] جي شعبن ۾ قومي اهميت وارا ڪيترائي ادارا موجود آهن، جن ۾ [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ رائيپور|انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي رائيپور|نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]]، [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز رائيپور|آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، [[هدايت الله نيشنل لا يونيورسٽي]]، [[سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي، رائيپور|سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فارماسيوٽيڪل ايڊيوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (تجويز ڪيل) ۽ [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، نوا رائيپور]] شامل آهن۔<ref>{{cite web |url=http://iiitnr.choice.gov.in/ |title=انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي – نوا رائيپور |access-date=2014-08-12 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812211312/http://iiitnr.choice.gov.in/ |archive-date=12 آگسٽ 2014}}</ref> [[File:Rajkumar College Raipur.jpg|thumb|[[راجڪمار ڪاليج، رائيپور]] جو منظر]] === اهم ادارا === * [[آل انڊيا انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز، رائيپور]] * [[سينٽرل انسٽيٽيوٽ آف پيٽروڪيميڪلز انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] * [[هدايت الله نيشنل لا يونيورسٽي]] * [[انڊين انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ، رائيپور]] * [[انٽرنيشنل انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي، نوا رائيپور]] * [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي، رائيپور]] * [[نيشنل انسٽيٽيوٽ آف فارماسيوٽيڪل ايڊيوڪيشن اينڊ ريسرچ]] (تجويز ڪيل)، [[نوا رائيپور]] === سرڪاري يونيورسٽيون === * [[چندولال چندراڪر پترڪارِتا اوَم جنسنچار وشوودياليه]] * [[ڇتيسڳڙھ ڪمڌينو وشوودياليه]] * [[ڇتيسڳڙھ سوامي ووِيكانند ٽيڪنيڪل يونيورسٽي]] * [[پنڊت روي شنڪر شکلا يونيورسٽي]] * [[پنڊت دين ديال اُپادهياءِ ميموريل هيلٿ سائنسز اينڊ آيوش يونيورسٽي آف ڇتيسڳڙھ]] === نجي ۽ ڊيمڊ يونيورسٽيون === * [[اميٽي يونيورسٽي، رائيپور]] * [[آءِ ٽي ايم يونيورسٽي، رائيپور]] * [[ڪالنگا يونيورسٽي]] * [[ميٽس يونيورسٽي]] === واپار، انجنيئرنگ ۽ انتظام جا ڪاليج === * [[گورنمينٽ انجنيئرنگ ڪاليج، رائيپور]] * [[پراگتي ڪاليج آف انجنيئرنگ اينڊ مينيجمينٽ، رائيپور]] * [[رائيپور انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] * [[شري شنڪر آچاريه انسٽيٽيوٽ آف پروفيشنل مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] === ثانوي تعليم === * [[ڀارتيه وِديا ڀون]] * [[ڊي اي وي پبلڪ اسڪول]] * [[ڪيندريه ودياليه]] * [[راجڪمار ڪاليج، رائيپور]]، 1882ع ۾ قائم ٿيو، جيڪو [[برطانوي راڄ]] دوران قائم ڪيل سردارن جي ڪاليجن مان هڪ هو۔<ref>{{cite web|url=https://www.rajkumarcollege.com/member.php|title=راجڪمار ڪاليج سوسائٽي|website=راجڪمار ڪاليج|access-date=18 فيبروري 2024}}</ref> * [[ريان انٽرنيشنل اسڪول]] * [[دهلي پبلڪ اسڪول]] == ميڊيا == === خبرون چينلز === رائيپور مان ڪيترائي مقامي خبرون چينلز هندي ٻوليءَ ۾ نشر ڪيا وڃن ٿا: {| class="wikitable sortable" |- ! خبرون چينلز !! ٻولي |- | CG 24 نيوز چينل CG || [[هندي]] |- | IBC24 || هندي |- | [[خبر ڀارتي]] || هندي |- | گرانڊ نيوز (ڪيبل نيٽ ورڪ) || هندي |- | نيوز18 ايم پي سي جي || هندي |- | [[سادھنا نيوز]] || هندي |- | سهارا سميه چينل || هندي |- | زي ايم پي سي جي || هندي |- | انڊيا نيوز ايم پي سي جي || هندي |- | بنسال نيوز || هندي |- | اڀي تائين (ڪيبل نيٽ ورڪ) || هندي |- | اِن ايڇ نيوز || هندي |} === اخبارون === رائيپور مان ڪيترائي قومي ۽ مقامي اخبارون هندي ۽ انگريزي ٻولين ۾ شايع ٿين ٿيون: {| class="wikitable sortable" |- ! اخبار !! ٻولي |- | ''[[دينڪ ڀاسڪر]]'' || هندي |- | ''دينڪ وشو پريوار'' || هندي |- | ''[[راجسٿان پترڪا|پترڪا]]'' || هندي |- | ''[[نو ڀارت]]'' || هندي |- | ''[[ديش بندھو (اخبار)|ديش بندھو]]'' || هندي |- | ''[[نائي دنيا]]'' || هندي |- | ''هريڀومي'' || هندي |- | ''[[دي ٽائيمز آف انڊيا]]'' || [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] |- | ''دي سينٽرل ڪرانيڪل'' || [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] |- | ''[[هندوستان ٽائيمز]]'' || انگريزي |- | ''[[هندوستان (اخبار)|هندوستان]]'' || هندي |- | ''[[دي هتاوادا]]'' || انگريزي |- | ''[[دي پائينئر (ڀارتي اخبار)|دي پائينئر]]'' || انگريزي |- | ''[[بزنس اسٽينڊرڊ]]'' || انگريزي، هندي |- | ''بزنس ڀاسڪر'' || انگريزي، هندي |} === ريڊيو === رائيپور شهر ۾ پنج ايف ايم ريڊيو اسٽيشنون موجود آهن: {| class="wikitable" |- ! فريڪئنسي موڊوليشن !! چينل !! نعرو |- | 94.3 ايف ايم || مائي ايف ايم || جيو دل سي |- | 95.0 ايف ايم || ايف ايم تڙڪا || ساؤنڊس گوڊ |- | 98.3 ايف ايم || ريڊيو مرچي || مرچي سڻڻ وارا هميشه خوش |- | 101.6 ايف ايم || آل انڊيا ريڊيو رائيپور & '''[[وِوِڌ ڀارتي]]''' || ديش ڪي سرلي ڌڙڪن |- | 104.8 ايف ايم || ريڊيو رنگيلا || ڄم ڪري سڻو |- |} == نمايان شخصيتون == * [[لڪي علي]]، بالي ووڊ ڳائڪ، موسيقار ۽ اداڪار، پنهنجي تعليم جو هڪ حصو [[راجڪمار ڪاليج، رائيپور]] مان حاصل ڪيو<ref>{{cite web|url=http://jhunkar.com/songs-of-lucky-ali/|title=Songs of Lucky Ali Bollywood Songs|publisher=Jhunkar.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120214183904/http://jhunkar.com/songs-of-lucky-ali/|archive-date=14 February 2012|access-date=2012-10-04}}</ref> * [[تيجن بائي]]، پانڊواني جي روايتي لوڪ فنڪارا. * [[انوراگ باسو]]، مشهور بالي ووڊ فلم ڊائريڪٽر، رائيپور ۾ ڄائو ۽ پوءِ پاڙيسري شهر [[ڀلائي]] ڏانهن منتقل ٿيو. * [[هريناتھ ڊي]]، ڀارتي مؤرخ، عالم ۽ گهڻ لساني ماهر، جيڪو بعد ۾ نيشنل لائبريري آف انڊيا (اڳوڻي امپيريل لائبريري) جو پهريون ڀارتي لائبريرين بڻيو، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو ۽ شروعاتي تعليم به هتي حاصل ڪئي. * [[محمد هدايت الله]]، ڀارت جو اڳوڻو چيف جسٽس ۽ اڳوڻو قائم مقام صدر، 1922 تائين رائيپور جي گورنمينٽ هاءِ اسڪول مان بنيادي تعليم حاصل ڪئي. * [[اختر حسين]]، پاڪستاني عالم، صحافي ۽ لغت نويس. * [[هرشاد مهتا]]، بدنام اسٽاڪ بروڪر، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو، جتي سندس والدين [[ممبئي]] مان لڏي آيا هئا. * [[رجنيش]]، ڀارتي فلسفي، 1957ع ۾ رائيپور ۾ رهيو ۽ رائيپور سنسڪرت ڪاليج ۾ فلسفو پڙهايو<ref>{{cite web | url=https://www.etvbharat.com/hindi/chhattisgarh/state/raipur/osho-enlightenment-day-osho-sambodhi-divas-osho-rajneesh-was-philosophy-professor-of-sanskrit-college-raipur/ct20230321092144277277104 | title=Osho Enlightenment Day: प्रोफेसर रजनीश ऐसे बने ओशो, रायपुर से रहा है गहरा नाता | date=21 March 2023 }}</ref> * [[شيکر سين]]، موسيقياتي مونو ايڪٽ فنڪار، رائيپور ۾ ڄائو ۽ هتي ئي پرورش پاتي. * [[روي شنڪر شکلا]]، [[مدهيه پرديش]] رياست جو پهريون [[وزيراعليٰ]]، پنهنجي ٻالڪپڻ رائيپور ۾ گذاريو ۽ هتي تعليم حاصل ڪئي. * [[وديا چرن شکلا]]، اڳوڻو وفاقي وزير ۽ نَو ڀيرا چونڊيل پارليامينٽ ميمبر، رائيپور ۾ ڄائو. * [[وير نارائن سنگھ]]، آزاديءَ جو مجاهد، انگريزن پاران رائيپور ۾ قيد ڪيو ويو<ref>{{cite web|url=http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Color/Dark%20Brown/EXECUTION%20OF%20VEER%20NARAYAN%20SINGH|title=EXECUTION OF VEER NARAYAN SINGH|work=indianpost.com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150118104539/http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Color/Dark%20Brown/EXECUTION%20OF%20VEER%20NARAYAN%20SINGH|archive-date=18 January 2015|access-date=21 January 2015}}</ref> * [[ڪي ايس سدرشن]]، [[راشٽريه سويم سيواڪ سنگھ]] جو اڳوڻو سربراهه، 1931ع ۾ رائيپور ۾ ڄائو. * [[حبيب تنوير]]، مشهور ٿيٽر فنڪار ۽ ناٽڪ نويس، 1923ع ۾ رائيپور ۾ ڄائو. * [[سوامي وويڪانند]]، 1877ع کان 1879ع تائين پنهنجي نوجواني جا ٻه سال رائيپور ۾ گذاريا، جڏهن سندس والد هتي بدلي ٿي آيو هو<ref>{{cite web|url=http://www.vivekananda.net/ReminiscenesOnSwami/BhupendranathDatta.html|title=Reminiscences of Swami Vivekananda – Frank Parlato Jr. - Bhupendranath Datta|publisher=Vivekananda.net|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120125031117/http://www.vivekananda.net/ReminiscenesOnSwami/BhupendranathDatta.html|archive-date=25 January 2012|access-date=2012-10-04}}</ref> [[File:Vivekananda Raipur.JPG|thumb|right|سوامي وويڪانند رائيپور ۾ هن عمارت ۾ پنهنجي نوجواني جا ٻه سال گذاريا]] == پڻ ڏسو == * [[نوا رائيپور]] * [[شهيد وير نارائن سنگھ انٽرنيشنل ڪرڪيٽ اسٽيڊيم]] * [[سمتا ڪالوني]] * [[رامن سنگھ]] * [[ڀوپيش بگيل]] * [[ڀارت جا سڀ کان وڏا شهر مجموعي گهريلو پيداوار موجب]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|Raipur}} * [https://web.archive.org/web/20050324005938/http://raipur.nic.in/Default.htm رائيپور ضلعي جي انتظاميه] * [http://dprcg.gov.in/ ڊي پي آر ڇتيسڳڙھ] * [https://web.archive.org/web/20110625042506/http://dpr.choice.gov.in/ ڊي پي آر رائيپور ضلعو] {{ڇتيسڳڙھ}} {{ڀارت جا ملين کان وڌيڪ آبادي وارا شهر}} {{ڀارت جون رياستي ۽ مرڪزي علائقائي راڄڌانيون}} {{Authority control}} [[زمرو:رائيپور، ڇتيسڳڙھه]] [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه]] [[زمرو:ڀارت جا شهر]] [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه جا شهر]] [[زمرو:ڀارتي رياستن جون راجڌانيون]] b1i5hmcew9qaib5nlh8n2ry6sad42jk 14 97907 382520 381196 2026-06-03T10:52:47Z Ibne maryam 17680 /* */ 382520 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] nkjaixkr0lsw7a7wtofbzwuvympbfvx 0 98165 382343 2026-06-02T15:07:42Z Memon2025 21315 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9856762|نیل کنٹھ]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 382343 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=نيل ڪنٿ<br> نیل کنٹھ <br/> Indian roller|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=22725914|title=''Coracias benghalensis'' |assessors=[[بین الاقوامی انجمن برائے پرندہ]] |version=2015.3 |year=2014 |accessdate=26 September 2015}}</ref>|image=Indian Roller Bandhavgarh.jpg|regnum=[[جانور]]|phylum=[[حبلیات]]|classis=[[پرندہ]]|ordo=[[Coraciiformes]]|familia=Coraciidae|genus=''[[Coracias]]''|species='''''C. benghalensis'''''|binomial=''Coracias benghalensis''|binomial_authority=([[کارل لینیس|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])|synonyms=''Corvus benghalensis'' *''Coracias indica''|range_map=Coracias_benghalensis_distr.png}} <references /> '''نيل ڪنٿ''' (Indian Roller) هڪ پکي آهي جيڪو [[ننڍو کنڊ|هندستان جي برصغير]] ۾ ملندو آهي. هي پکي عام طور تي هندستان جي اتر، مرڪزي ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ملن ٿا. (نيل ڪنٿ) ان کي سنڌي ۾ "چانهه پڪي" چيو ويندو آهي. 86k79yuwv1i39h4csa2z8xaesayp5og 382344 382343 2026-06-02T15:08:45Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[نيل ڪنٿ]] کي [[چانهه پڪي]] ڏانھن چوريو 382343 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=نيل ڪنٿ<br> نیل کنٹھ <br/> Indian roller|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=22725914|title=''Coracias benghalensis'' |assessors=[[بین الاقوامی انجمن برائے پرندہ]] |version=2015.3 |year=2014 |accessdate=26 September 2015}}</ref>|image=Indian Roller Bandhavgarh.jpg|regnum=[[جانور]]|phylum=[[حبلیات]]|classis=[[پرندہ]]|ordo=[[Coraciiformes]]|familia=Coraciidae|genus=''[[Coracias]]''|species='''''C. benghalensis'''''|binomial=''Coracias benghalensis''|binomial_authority=([[کارل لینیس|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])|synonyms=''Corvus benghalensis'' *''Coracias indica''|range_map=Coracias_benghalensis_distr.png}} <references /> '''نيل ڪنٿ''' (Indian Roller) هڪ پکي آهي جيڪو [[ننڍو کنڊ|هندستان جي برصغير]] ۾ ملندو آهي. هي پکي عام طور تي هندستان جي اتر، مرڪزي ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ملن ٿا. (نيل ڪنٿ) ان کي سنڌي ۾ "چانهه پڪي" چيو ويندو آهي. 86k79yuwv1i39h4csa2z8xaesayp5og 382346 382344 2026-06-02T15:10:46Z Memon2025 21315 /* */ 382346 wikitext text/x-wiki {{Taxobox|name=نيل ڪنٿ<br> نیل کنٹھ <br/> Indian roller|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=22725914|title=''Coracias benghalensis'' |assessors=[[بین الاقوامی انجمن برائے پرندہ]] |version=2015.3 |year=2014 |accessdate=26 September 2015}}</ref>|image=Indian Roller Bandhavgarh.jpg|regnum=[[جانور]]|phylum=[[حبلیات]]|classis=[[پرندہ]]|ordo=[[Coraciiformes]]|familia=Coraciidae|genus=''[[Coracias]]''|species='''''C. benghalensis'''''|binomial=''Coracias benghalensis''|binomial_authority=([[کارل لینیس|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])|synonyms=''Corvus benghalensis'' *''Coracias indica''|range_map=Coracias_benghalensis_distr.png}} <references /> '''چانهه پڪي''' (Indian Roller) ('''نیل کنٹھ)''' هڪ پکي آهي جيڪو [[ننڍو کنڊ|هندستان جي برصغير]] ۾ ملندو آهي. هي پکي عام طور تي هندستان جي اتر، مرڪزي ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ملن ٿا. 8ux2bq1uwywuczbiwqyh9iu0hmkqbsp 382347 382346 2026-06-02T15:13:37Z Memon2025 21315 /* */ 382347 wikitext text/x-wiki '''چانهه پڪي''' (Indian Roller)(نیل کنٹھ) هڪ پکي آهي جيڪو [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ ملندو آهي. هي پکي عام طور تي هندستان جي اتر، مرڪزي ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ملن ٿا. {{Taxobox|name= چانهه پڪي<br> نیل کنٹھ <br/> Indian roller|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=22725914|title=''Coracias benghalensis'' |assessors=[[بین الاقوامی انجمن برائے پرندہ]] |version=2015.3 |year=2014 |accessdate=26 September 2015}}</ref>|image=Indian Roller Bandhavgarh.jpg|regnum=[[جانور]]|phylum=[[حبلیات]]|classis=[[پرندہ]]|ordo=[[Coraciiformes]]|familia=Coraciidae|genus=''[[Coracias]]''|species='''''C. benghalensis'''''|binomial=''Coracias benghalensis''|binomial_authority=([[کارل لینیس|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])|synonyms=''Corvus benghalensis'' *''Coracias indica''|range_map=Coracias_benghalensis_distr.png}} mnisyhb5ti5s6l1o56jqb9gh0sf8yzz 382348 382347 2026-06-02T15:23:39Z Memon2025 21315 /* */ 382348 wikitext text/x-wiki '''چانهه پڪي''' (Indian Roller, اردو: نیل کنٹھ)، سائنسي نالو، ڪوراسياس بينگهالنسيس, ڪوراسيڊي خاندان جو هڪ پکي آهي. اهو 30-34 سينٽي ميٽر (12-13 انچ) ڊگهو آهي. ان جي پرن جي ڊيگهه 65-74 سينٽي ميٽر (26-29 انچ) ۽ وزن 166-176 گرام (5.9-6.2 آونس) آهي. چهرو ۽ ڳلي گلابي رنگ جا, مٿو ۽ پٺ رمپ تي نيري رنگ سان ناسي رنگ جا ۽ پرن ۽ پڇ تي هلڪو ۽ ڳاڙهو نيرو رنگ متضاد آهي. پر تي روشن نيرو نشان اڏام ۾ نمايان آهن. جنسون ڏسڻ ۾ هڪجهڙيون آهن. ٻه ذيلي جنسون سڃاتل آهن. هڪ پکي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ عام ملندو آهي. عام طور تي هندستان جي اتر، مرڪزي ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ملن ٿا. {{Taxobox|name= چانهه پڪي<br> نیل کنٹھ <br/> Indian roller|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=22725914|title=''Coracias benghalensis'' |assessors=[[بین الاقوامی انجمن برائے پرندہ]] |version=2015.3 |year=2014 |accessdate=26 September 2015}}</ref>|image=Indian Roller Bandhavgarh.jpg|regnum=[[جانور]]|phylum=[[حبلیات]]|classis=[[پرندہ]]|ordo=[[Coraciiformes]]|familia=Coraciidae|genus=''[[Coracias]]''|species='''''C. benghalensis'''''|binomial=''Coracias benghalensis''|binomial_authority=([[کارل لینیس|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])|synonyms=''Corvus benghalensis'' *''Coracias indica''|range_map=Coracias_benghalensis_distr.png}} q30e587d6qf1ucv7o9q6z79a9fihbxp 382349 382348 2026-06-02T15:43:38Z Memon2025 21315 /* */ 382349 wikitext text/x-wiki '''چانهه پڪي''' (Indian Roller, اردو: نیل کنٹھ)، سائنسي نالو، ڪوراسياس بينگهالنسيس, ڪوراسيڊي خاندان جو هڪ پکي آهي. اهو 30-34 سينٽي ميٽر (12-13 انچ) ڊگهو آهي. ان جي پرن جي ڊيگهه 65-74 سينٽي ميٽر (26-29 انچ) ۽ وزن 166-176 گرام (5.9-6.2 آونس) آهي. چهرو ۽ ڳلي گلابي رنگ جا, مٿو ۽ پٺ رمپ تي نيري رنگ سان ناسي رنگ جا ۽ پرن ۽ پڇ تي هلڪو ۽ ڳاڙهو نيرو رنگ متضاد آهي. پر تي روشن نيرو نشان اڏام ۾ نمايان آهن. جنسون ڏسڻ ۾ هڪجهڙيون آهن. ٻه ذيلي جنسون سڃاتل آهن. هڪ پکي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ عام ملندو آهي. عام طور تي هندستان جي اتر، مرڪزي ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ملن ٿا. {{Taxobox|name= چانهه پڪي<br> نیل کنٹھ <br/> Indian roller|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=22725914|title=''Coracias benghalensis'' |assessors=[[بین الاقوامی انجمن برائے پرندہ]] |version=2015.3 |year=2014 |accessdate=26 September 2015}}</ref>|image=Indian Roller Bandhavgarh.jpg|regnum=[[جانور]]|phylum=[[حبلیات]]|classis=[[پرندہ]]|ordo=[[Coraciiformes]]|familia=Coraciidae|genus=''[[Coracias]]' بادشاهت: جانور. فيلم: ڪورڊاٽا. ڪلاس: ايوز. پکي. آرڊر: ڪوراسيفارمس. فيملي: ڪوراسيڊي. جينس: نڪ: ڪوراسياس نسل: نعمان. سي. بينگالينسس ٻنوميل نالو: ڪوراسياس بينگالينسس (لينيئس، 1758)|species='''''C. benghalensis'''''|binomial=''Coracias benghalensis''|binomial_authority=([[کارل لینیس|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])|synonyms=''Corvus benghalensis'' *''Coracias indica''|range_map=Coracias_benghalensis_distr.png}} evl1n7t20gacpmf44ozv7kd00xdm3x9 382351 382349 2026-06-02T16:07:00Z Memon2025 21315 /* */ 382351 wikitext text/x-wiki '''چانهه پکي''' (Indian Roller, اردو: نیل کنٹھ)، سائنسي نالو، ڪوراسياس بينگهالنسيس, ڪوراسيڊي خاندان جو هڪ پکي آهي. اهو 30-34 سينٽي ميٽر (12-13 انچ) ڊگهو آهي. ان جي پرن جي ڊيگهه 65-74 سينٽي ميٽر (26-29 انچ) ۽ وزن 166-176 گرام (5.9-6.2 آونس) آهي. چهرو ۽ ڳلي گلابي رنگ جا, مٿو ۽ پٺ رمپ تي نيري رنگ سان ناسي رنگ جا ۽ پرن ۽ پڇ تي هلڪو ۽ ڳاڙهو نيرو رنگ متضاد آهي. پر تي روشن نيرو نشان اڏام ۾ نمايان آهن. جنسون ڏسڻ ۾ هڪجهڙيون آهن. ٻه ذيلي جنسون سڃاتل آهن. هڪ پکي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ عام ملندو آهي. عام طور تي هندستان جي اتر، مرڪزي ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ملن ٿا. {{Taxobox|name= چانهه پکي<br> نیل کنٹھ <br/> Indian roller|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=22725914|title=''Coracias benghalensis'' |assessors=[[بین الاقوامی انجمن برائے پرندہ]] |version=2015.3 |year=2014 |accessdate=26 September 2015}}</ref>|image=Indian Roller Bandhavgarh.jpg|regnum=[[جانور]]|phylum=ڪورڊاٽا|classis=[[پکي]]|ordo=ڪوراسيفارمس|familia=ڪوراسيڊي|genus='ڪوراسياس'|species='''''سي. بينگالينسس'''''|binomial=''ڪوراسياس بينگالينسس''|binomial_authority=([[ڪارل لينيئ]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])|synonyms=''ڪوروس بينگالينسس'' *''ڪوراسياس انڊيڪا''|range_map=Coracias_benghalensis_distr.png}} efxjvim1934eo6keua6n1bhniu8r7x1 382352 382351 2026-06-02T16:16:27Z Memon2025 21315 /* */ 382352 wikitext text/x-wiki '''چانهه پکي''' (Indian Roller, اردو: نیل کنٹھ)، سائنسي نالو، ڪوراسياس بينگهالنسيس, ڪوراسيڊي خاندان جو هڪ پکي آهي. اهو 30-34 سينٽي ميٽر (12-13 انچ) ڊگهو آهي. ان جي پرن جي ڊيگهه 65-74 سينٽي ميٽر (26-29 انچ) ۽ وزن 166-176 گرام (5.9-6.2 آونس) آهي. چهرو ۽ ڳلي گلابي رنگ جا, مٿو ۽ پٺ رمپ تي نيري رنگ سان ناسي رنگ جا ۽ پرن ۽ پڇ تي هلڪو ۽ ڳاڙهو نيرو رنگ متضاد آهي. پر تي روشن نيرو نشان اڏام ۾ نمايان آهن. جنسون ڏسڻ ۾ هڪجهڙيون آهن. ٻه ذيلي جنسون سڃاتل آهن. هڪ پکي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ عام ملندو آهي. عام طور تي هندستان جي اتر، مرڪزي ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ملن ٿا. {{Taxobox|name= چانهه پکي<br> نیل کنٹھ <br/> Indian roller|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=22725914|title=''Coracias benghalensis'' |assessors=[[بین الاقوامی انجمن برائے پرندہ]] |version=2015.3 |year=2014 |accessdate=26 September 2015}}</ref>|image=Indian Roller Bandhavgarh.jpg|regnum=[[جانور]]|phylum=ڪورڊاٽا|classis=[[پکي]]|ordo=ڪوراسيفارمس|familia=ڪوراسيڊي|genus='ڪوراسياس'|species='''''سي. بينگالينسس'''''|binomial=''ڪوراسياس بينگالينسس''|binomial_authority=([[ڪارل لينيئ]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])|synonyms=''ڪوروس بينگالينسس'' *''ڪوراسياس انڊيڪا''|range_map=Coracias_benghalensis_distr.png}} چانهه پکي [[اولهه ايشيا]] کان هندستاني برصغير ​​تائين وڏي پيماني تي ملي ٿو. اڪثر ڪري روڊن جي وڻن ۽ تارن تي ويٺل ملي ٿو. اهو کليل گاهه ۽ ڇٻر واري ٻيلن جي رهائش ۾ عام آهي ۽ انسانن پاران تبديل ٿيل نظارن سان چڱي طرح مطابقت رکي ٿو. اهو خاص طور تي حشرات, خاص طور تي ڀنگ کي کائي ٿو. نسل جي موسم دوران نر ايروبيٽڪ ڊسپلي لاءِ مشهور آهي. بالغ نر ۽ مادي جوڙو بانڊ ٺاهيندا آهن ۽ ٻارن کي گڏجي پاليندا آهن. مادي هڪ گفا يا دراڙ ۾ 3-5 آنا ڏئي ٿي, جيڪو پٽي جي پتلي چٽ يا پنن سان ڍڪيل آهي. چانهه پکي ٽن هندستاني رياستن جو رياستي پکي آهي. اهو IUCN ريڊ لسٽ تي گهٽ ۾ گهٽ ڳڻتي جي نسل جي طور تي درج ٿيل آهي. ==ٽيڪسونامي== ==وضاحت== ==تقسيم ۽ رهائش== ==رويو ۽ ماحوليات== ==تحفظ== ==ثقافت ۾== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== 6fwp1s1x9957d7xq3ckpnfj6pwapa1m 382353 382352 2026-06-02T16:19:39Z Memon2025 21315 382353 wikitext text/x-wiki '''چانهه پکي''' (Indian Roller, اردو: نیل کنٹھ)، سائنسي نالو، ڪوراسياس بينگهالنسيس, ڪوراسيڊي خاندان جو هڪ پکي آهي. اهو 30-34 سينٽي ميٽر (12-13 انچ) ڊگهو آهي. ان جي پرن جي ڊيگهه 65-74 سينٽي ميٽر (26-29 انچ) ۽ وزن 166-176 گرام (5.9-6.2 آونس) آهي. چهرو ۽ ڳلي گلابي رنگ جا, مٿو ۽ پٺ رمپ تي نيري رنگ سان ناسي رنگ جا ۽ پرن ۽ پڇ تي هلڪو ۽ ڳاڙهو نيرو رنگ متضاد آهي. پر تي روشن نيرو نشان اڏام ۾ نمايان آهن. جنسون ڏسڻ ۾ هڪجهڙيون آهن. ٻه ذيلي جنسون سڃاتل آهن. هڪ پکي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ عام ملندو آهي. عام طور تي هندستان جي اتر، مرڪزي ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ملن ٿا. {{Taxobox|name= چانهه پکي<br> نیل کنٹھ <br/> Indian roller|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=22725914|title=''Coracias benghalensis'' |assessors=[[بین الاقوامی انجمن برائے پرندہ]] |version=2015.3 |year=2014 |accessdate=26 September 2015}}</ref>|image=Indian Roller Bandhavgarh.jpg|regnum=[[جانور]]|phylum=ڪورڊاٽا|classis=[[پکي]]|ordo=ڪوراسيفارمس|familia=ڪوراسيڊي|genus='ڪوراسياس'|species='''''سي. بينگالينسس'''''|binomial=''ڪوراسياس بينگالينسس''|binomial_authority=([[ڪارل لينيئ]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])|synonyms=''ڪوروس بينگالينسس'' *''ڪوراسياس انڊيڪا''|range_map=Coracias_benghalensis_distr.png}} چانهه پکي [[اولهه ايشيا]] کان هندستاني برصغير ​​تائين وڏي پيماني تي ملي ٿو. اڪثر ڪري روڊن جي وڻن ۽ تارن تي ويٺل ملي ٿو. اهو کليل گاهه ۽ ڇٻر واري ٻيلن جي رهائش ۾ عام آهي ۽ انسانن پاران تبديل ٿيل نظارن سان چڱي طرح مطابقت رکي ٿو. اهو خاص طور تي حشرات, خاص طور تي ڀنگ کي کائي ٿو. نسل جي موسم دوران نر ايروبيٽڪ ڊسپلي لاءِ مشهور آهي. بالغ نر ۽ مادي جوڙو بانڊ ٺاهيندا آهن ۽ ٻارن کي گڏجي پاليندا آهن. مادي هڪ گفا يا دراڙ ۾ 3-5 آنا ڏئي ٿي, جيڪو پٽي جي پتلي چٽ يا پنن سان ڍڪيل آهي. چانهه پکي ٽن هندستاني رياستن جو رياستي پکي آهي. اهو IUCN ريڊ لسٽ تي گهٽ ۾ گهٽ ڳڻتي جي نسل جي طور تي درج ٿيل آهي. ==ٽيڪسونامي== ==وضاحت== ==تقسيم ۽ رهائش== ==رويو ۽ ماحوليات== ==تحفظ== ==ثقافت ۾== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{cite web |author=BirdLife International |year=2021 |title=Species factsheet: Indian Roller ''Coracias benghalensis'' |url=http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-roller-coracias-benghalensis}} * {{cite web |url=https://search.macaulaylibrary.org/catalog?taxonCode=indrol2 |title=Indian roller. Videos, photos and sounds |publisher=Cornell Lab of Ornithology, Cornell University |date=2021}} {{portal bar|Birds|Mammals}} {{Odisha}} {{Karnataka topics}} {{Telangana}} {{Taxonbar|from=Q477133}} {{featured article}} 2yhhqgqci0qlb9xcaie4ln2erao2h1o 382354 382353 2026-06-02T16:25:48Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين لنڪس */ 382354 wikitext text/x-wiki '''چانهه پکي''' (Indian Roller, اردو: نیل کنٹھ)، سائنسي نالو، ڪوراسياس بينگهالنسيس, ڪوراسيڊي خاندان جو هڪ پکي آهي. اهو 30-34 سينٽي ميٽر (12-13 انچ) ڊگهو آهي. ان جي پرن جي ڊيگهه 65-74 سينٽي ميٽر (26-29 انچ) ۽ وزن 166-176 گرام (5.9-6.2 آونس) آهي. چهرو ۽ ڳلي گلابي رنگ جا, مٿو ۽ پٺ رمپ تي نيري رنگ سان ناسي رنگ جا ۽ پرن ۽ پڇ تي هلڪو ۽ ڳاڙهو نيرو رنگ متضاد آهي. پر تي روشن نيرو نشان اڏام ۾ نمايان آهن. جنسون ڏسڻ ۾ هڪجهڙيون آهن. ٻه ذيلي جنسون سڃاتل آهن. هڪ پکي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ عام ملندو آهي. عام طور تي هندستان جي اتر، مرڪزي ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ملن ٿا. {{Taxobox|name= چانهه پکي<br> نیل کنٹھ <br/> Indian roller|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=22725914|title=''Coracias benghalensis'' |assessors=[[بین الاقوامی انجمن برائے پرندہ]] |version=2015.3 |year=2014 |accessdate=26 September 2015}}</ref>|image=Indian Roller Bandhavgarh.jpg|regnum=[[جانور]]|phylum=ڪورڊاٽا|classis=[[پکي]]|ordo=ڪوراسيفارمس|familia=ڪوراسيڊي|genus='ڪوراسياس'|species='''''سي. بينگالينسس'''''|binomial=''ڪوراسياس بينگالينسس''|binomial_authority=([[ڪارل لينيئ]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])|synonyms=''ڪوروس بينگالينسس'' *''ڪوراسياس انڊيڪا''|range_map=Coracias_benghalensis_distr.png}} چانهه پکي [[اولهه ايشيا]] کان هندستاني برصغير ​​تائين وڏي پيماني تي ملي ٿو. اڪثر ڪري روڊن جي وڻن ۽ تارن تي ويٺل ملي ٿو. اهو کليل گاهه ۽ ڇٻر واري ٻيلن جي رهائش ۾ عام آهي ۽ انسانن پاران تبديل ٿيل نظارن سان چڱي طرح مطابقت رکي ٿو. اهو خاص طور تي حشرات, خاص طور تي ڀنگ کي کائي ٿو. نسل جي موسم دوران نر ايروبيٽڪ ڊسپلي لاءِ مشهور آهي. بالغ نر ۽ مادي جوڙو بانڊ ٺاهيندا آهن ۽ ٻارن کي گڏجي پاليندا آهن. مادي هڪ گفا يا دراڙ ۾ 3-5 آنا ڏئي ٿي, جيڪو پٽي جي پتلي چٽ يا پنن سان ڍڪيل آهي. چانهه پکي ٽن هندستاني رياستن جو رياستي پکي آهي. اهو IUCN ريڊ لسٽ تي گهٽ ۾ گهٽ ڳڻتي جي نسل جي طور تي درج ٿيل آهي. ==ٽيڪسونامي== ==وضاحت== ==تقسيم ۽ رهائش== ==رويو ۽ ماحوليات== ==تحفظ== ==ثقافت ۾== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{cite web |author=BirdLife International |year=2021 |title=Species factsheet: Indian Roller ''Coracias benghalensis'' |url=http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-roller-coracias-benghalensis}} * {{cite web |url=https://search.macaulaylibrary.org/catalog?taxonCode=indrol2 |title=Indian roller. Videos, photos and sounds |publisher=Cornell Lab of Ornithology, Cornell University |date=2021}} {{portal bar|Birds|Mammals}} {{Odisha}} {{Karnataka topics}} {{Telangana}} {{Taxonbar|from=Q477133}} {{featured article}} [[زمرو:ڪوراسيڊي|انڊين رولر]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ڪوراسياس]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:ايشيا جا جانور]] [[زمرو:مالديپ جا پکي]] [[زمرو:وچ اوڀر جا پکي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا پکي]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:1758 ۾ بيان ڪيل پکي |انڊين رولر]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران نامزد ڪيل جانورن جو ٽيڪسا|انڊين رولر]] [[زمرو:اوڊيشا جا نشان]] 2scnavlrv1zalfgbgvlm5kzt9qstvzg 382363 382354 2026-06-02T18:24:14Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ڪارل لينيس پاران نامزد ڪيل جانورن جو ٽيڪسا]]; added [[Category:ڪارل لينيس پاران نالي ڪيل نباتاتي ٽيڪسا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382363 wikitext text/x-wiki '''چانهه پکي''' (Indian Roller, اردو: نیل کنٹھ)، سائنسي نالو، ڪوراسياس بينگهالنسيس, ڪوراسيڊي خاندان جو هڪ پکي آهي. اهو 30-34 سينٽي ميٽر (12-13 انچ) ڊگهو آهي. ان جي پرن جي ڊيگهه 65-74 سينٽي ميٽر (26-29 انچ) ۽ وزن 166-176 گرام (5.9-6.2 آونس) آهي. چهرو ۽ ڳلي گلابي رنگ جا, مٿو ۽ پٺ رمپ تي نيري رنگ سان ناسي رنگ جا ۽ پرن ۽ پڇ تي هلڪو ۽ ڳاڙهو نيرو رنگ متضاد آهي. پر تي روشن نيرو نشان اڏام ۾ نمايان آهن. جنسون ڏسڻ ۾ هڪجهڙيون آهن. ٻه ذيلي جنسون سڃاتل آهن. هڪ پکي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ عام ملندو آهي. عام طور تي هندستان جي اتر، مرڪزي ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ملن ٿا. {{Taxobox|name= چانهه پکي<br> نیل کنٹھ <br/> Indian roller|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=22725914|title=''Coracias benghalensis'' |assessors=[[بین الاقوامی انجمن برائے پرندہ]] |version=2015.3 |year=2014 |accessdate=26 September 2015}}</ref>|image=Indian Roller Bandhavgarh.jpg|regnum=[[جانور]]|phylum=ڪورڊاٽا|classis=[[پکي]]|ordo=ڪوراسيفارمس|familia=ڪوراسيڊي|genus='ڪوراسياس'|species='''''سي. بينگالينسس'''''|binomial=''ڪوراسياس بينگالينسس''|binomial_authority=([[ڪارل لينيئ]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])|synonyms=''ڪوروس بينگالينسس'' *''ڪوراسياس انڊيڪا''|range_map=Coracias_benghalensis_distr.png}} چانهه پکي [[اولهه ايشيا]] کان هندستاني برصغير ​​تائين وڏي پيماني تي ملي ٿو. اڪثر ڪري روڊن جي وڻن ۽ تارن تي ويٺل ملي ٿو. اهو کليل گاهه ۽ ڇٻر واري ٻيلن جي رهائش ۾ عام آهي ۽ انسانن پاران تبديل ٿيل نظارن سان چڱي طرح مطابقت رکي ٿو. اهو خاص طور تي حشرات, خاص طور تي ڀنگ کي کائي ٿو. نسل جي موسم دوران نر ايروبيٽڪ ڊسپلي لاءِ مشهور آهي. بالغ نر ۽ مادي جوڙو بانڊ ٺاهيندا آهن ۽ ٻارن کي گڏجي پاليندا آهن. مادي هڪ گفا يا دراڙ ۾ 3-5 آنا ڏئي ٿي, جيڪو پٽي جي پتلي چٽ يا پنن سان ڍڪيل آهي. چانهه پکي ٽن هندستاني رياستن جو رياستي پکي آهي. اهو IUCN ريڊ لسٽ تي گهٽ ۾ گهٽ ڳڻتي جي نسل جي طور تي درج ٿيل آهي. ==ٽيڪسونامي== ==وضاحت== ==تقسيم ۽ رهائش== ==رويو ۽ ماحوليات== ==تحفظ== ==ثقافت ۾== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{cite web |author=BirdLife International |year=2021 |title=Species factsheet: Indian Roller ''Coracias benghalensis'' |url=http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-roller-coracias-benghalensis}} * {{cite web |url=https://search.macaulaylibrary.org/catalog?taxonCode=indrol2 |title=Indian roller. Videos, photos and sounds |publisher=Cornell Lab of Ornithology, Cornell University |date=2021}} {{portal bar|Birds|Mammals}} {{Odisha}} {{Karnataka topics}} {{Telangana}} {{Taxonbar|from=Q477133}} {{featured article}} [[زمرو:ڪوراسيڊي|انڊين رولر]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ڪوراسياس]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:ايشيا جا جانور]] [[زمرو:مالديپ جا پکي]] [[زمرو:وچ اوڀر جا پکي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا پکي]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:1758 ۾ بيان ڪيل پکي |انڊين رولر]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران نالي ڪيل نباتاتي ٽيڪسا|انڊين رولر]] [[زمرو:اوڊيشا جا نشان]] 56yuxq5ajsr5jdi6h3m2dc92h7wu39q 382364 382363 2026-06-02T18:26:52Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهرين لنڪس */ 382364 wikitext text/x-wiki '''چانهه پکي''' (Indian Roller, اردو: نیل کنٹھ)، سائنسي نالو، ڪوراسياس بينگهالنسيس, ڪوراسيڊي خاندان جو هڪ پکي آهي. اهو 30-34 سينٽي ميٽر (12-13 انچ) ڊگهو آهي. ان جي پرن جي ڊيگهه 65-74 سينٽي ميٽر (26-29 انچ) ۽ وزن 166-176 گرام (5.9-6.2 آونس) آهي. چهرو ۽ ڳلي گلابي رنگ جا, مٿو ۽ پٺ رمپ تي نيري رنگ سان ناسي رنگ جا ۽ پرن ۽ پڇ تي هلڪو ۽ ڳاڙهو نيرو رنگ متضاد آهي. پر تي روشن نيرو نشان اڏام ۾ نمايان آهن. جنسون ڏسڻ ۾ هڪجهڙيون آهن. ٻه ذيلي جنسون سڃاتل آهن. هڪ پکي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ عام ملندو آهي. عام طور تي هندستان جي اتر، مرڪزي ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ملن ٿا. {{Taxobox|name= چانهه پکي<br> نیل کنٹھ <br/> Indian roller|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=22725914|title=''Coracias benghalensis'' |assessors=[[بین الاقوامی انجمن برائے پرندہ]] |version=2015.3 |year=2014 |accessdate=26 September 2015}}</ref>|image=Indian Roller Bandhavgarh.jpg|regnum=[[جانور]]|phylum=ڪورڊاٽا|classis=[[پکي]]|ordo=ڪوراسيفارمس|familia=ڪوراسيڊي|genus='ڪوراسياس'|species='''''سي. بينگالينسس'''''|binomial=''ڪوراسياس بينگالينسس''|binomial_authority=([[ڪارل لينيئ]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])|synonyms=''ڪوروس بينگالينسس'' *''ڪوراسياس انڊيڪا''|range_map=Coracias_benghalensis_distr.png}} چانهه پکي [[اولهه ايشيا]] کان هندستاني برصغير ​​تائين وڏي پيماني تي ملي ٿو. اڪثر ڪري روڊن جي وڻن ۽ تارن تي ويٺل ملي ٿو. اهو کليل گاهه ۽ ڇٻر واري ٻيلن جي رهائش ۾ عام آهي ۽ انسانن پاران تبديل ٿيل نظارن سان چڱي طرح مطابقت رکي ٿو. اهو خاص طور تي حشرات, خاص طور تي ڀنگ کي کائي ٿو. نسل جي موسم دوران نر ايروبيٽڪ ڊسپلي لاءِ مشهور آهي. بالغ نر ۽ مادي جوڙو بانڊ ٺاهيندا آهن ۽ ٻارن کي گڏجي پاليندا آهن. مادي هڪ گفا يا دراڙ ۾ 3-5 آنا ڏئي ٿي, جيڪو پٽي جي پتلي چٽ يا پنن سان ڍڪيل آهي. چانهه پکي ٽن هندستاني رياستن جو رياستي پکي آهي. اهو IUCN ريڊ لسٽ تي گهٽ ۾ گهٽ ڳڻتي جي نسل جي طور تي درج ٿيل آهي. ==ٽيڪسونامي== ==وضاحت== ==تقسيم ۽ رهائش== ==رويو ۽ ماحوليات== ==تحفظ== ==ثقافت ۾== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{cite web |author=BirdLife International |year=2021 |title=Species factsheet: Indian Roller ''Coracias benghalensis'' |url=http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-roller-coracias-benghalensis}} * {{cite web |url=https://search.macaulaylibrary.org/catalog?taxonCode=indrol2 |title=Indian roller. Videos, photos and sounds |publisher=Cornell Lab of Ornithology, Cornell University |date=2021}} {{portal bar|Birds|Mammals}} {{Odisha}} {{Karnataka topics}} {{Telangana}} {{Taxonbar|from=Q477133}} {{featured article}} [[زمرو:ڪوراسيڊي|انڊين رولر]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ڪوراسياس]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:ايشيا جا جانور]] [[زمرو:مالديپ جا پکي]] [[زمرو:وچ اوڀر جا پکي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا پکي]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:1758 ۾ بيان ڪيل پکي|انڊين رولر]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا|انڊين رولر]] [[زمرو:اوڊيشا جا نشان]] i26k5w5zk1xw9gz690nv48dq7wj6rqz 382366 382364 2026-06-02T18:28:14Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[چانهه پڪي]] کي [[چانهه پکي]] ڏانھن چوريو 382364 wikitext text/x-wiki '''چانهه پکي''' (Indian Roller, اردو: نیل کنٹھ)، سائنسي نالو، ڪوراسياس بينگهالنسيس, ڪوراسيڊي خاندان جو هڪ پکي آهي. اهو 30-34 سينٽي ميٽر (12-13 انچ) ڊگهو آهي. ان جي پرن جي ڊيگهه 65-74 سينٽي ميٽر (26-29 انچ) ۽ وزن 166-176 گرام (5.9-6.2 آونس) آهي. چهرو ۽ ڳلي گلابي رنگ جا, مٿو ۽ پٺ رمپ تي نيري رنگ سان ناسي رنگ جا ۽ پرن ۽ پڇ تي هلڪو ۽ ڳاڙهو نيرو رنگ متضاد آهي. پر تي روشن نيرو نشان اڏام ۾ نمايان آهن. جنسون ڏسڻ ۾ هڪجهڙيون آهن. ٻه ذيلي جنسون سڃاتل آهن. هڪ پکي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ عام ملندو آهي. عام طور تي هندستان جي اتر، مرڪزي ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ملن ٿا. {{Taxobox|name= چانهه پکي<br> نیل کنٹھ <br/> Indian roller|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=22725914|title=''Coracias benghalensis'' |assessors=[[بین الاقوامی انجمن برائے پرندہ]] |version=2015.3 |year=2014 |accessdate=26 September 2015}}</ref>|image=Indian Roller Bandhavgarh.jpg|regnum=[[جانور]]|phylum=ڪورڊاٽا|classis=[[پکي]]|ordo=ڪوراسيفارمس|familia=ڪوراسيڊي|genus='ڪوراسياس'|species='''''سي. بينگالينسس'''''|binomial=''ڪوراسياس بينگالينسس''|binomial_authority=([[ڪارل لينيئ]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])|synonyms=''ڪوروس بينگالينسس'' *''ڪوراسياس انڊيڪا''|range_map=Coracias_benghalensis_distr.png}} چانهه پکي [[اولهه ايشيا]] کان هندستاني برصغير ​​تائين وڏي پيماني تي ملي ٿو. اڪثر ڪري روڊن جي وڻن ۽ تارن تي ويٺل ملي ٿو. اهو کليل گاهه ۽ ڇٻر واري ٻيلن جي رهائش ۾ عام آهي ۽ انسانن پاران تبديل ٿيل نظارن سان چڱي طرح مطابقت رکي ٿو. اهو خاص طور تي حشرات, خاص طور تي ڀنگ کي کائي ٿو. نسل جي موسم دوران نر ايروبيٽڪ ڊسپلي لاءِ مشهور آهي. بالغ نر ۽ مادي جوڙو بانڊ ٺاهيندا آهن ۽ ٻارن کي گڏجي پاليندا آهن. مادي هڪ گفا يا دراڙ ۾ 3-5 آنا ڏئي ٿي, جيڪو پٽي جي پتلي چٽ يا پنن سان ڍڪيل آهي. چانهه پکي ٽن هندستاني رياستن جو رياستي پکي آهي. اهو IUCN ريڊ لسٽ تي گهٽ ۾ گهٽ ڳڻتي جي نسل جي طور تي درج ٿيل آهي. ==ٽيڪسونامي== ==وضاحت== ==تقسيم ۽ رهائش== ==رويو ۽ ماحوليات== ==تحفظ== ==ثقافت ۾== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{cite web |author=BirdLife International |year=2021 |title=Species factsheet: Indian Roller ''Coracias benghalensis'' |url=http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-roller-coracias-benghalensis}} * {{cite web |url=https://search.macaulaylibrary.org/catalog?taxonCode=indrol2 |title=Indian roller. Videos, photos and sounds |publisher=Cornell Lab of Ornithology, Cornell University |date=2021}} {{portal bar|Birds|Mammals}} {{Odisha}} {{Karnataka topics}} {{Telangana}} {{Taxonbar|from=Q477133}} {{featured article}} [[زمرو:ڪوراسيڊي|انڊين رولر]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ڪوراسياس]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:ايشيا جا جانور]] [[زمرو:مالديپ جا پکي]] [[زمرو:وچ اوڀر جا پکي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا پکي]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:1758 ۾ بيان ڪيل پکي|انڊين رولر]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا|انڊين رولر]] [[زمرو:اوڊيشا جا نشان]] i26k5w5zk1xw9gz690nv48dq7wj6rqz 382368 382366 2026-06-02T18:30:07Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:اوڊيشا جا نشان]]; added [[Category:تلنگانا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382368 wikitext text/x-wiki '''چانهه پکي''' (Indian Roller, اردو: نیل کنٹھ)، سائنسي نالو، ڪوراسياس بينگهالنسيس, ڪوراسيڊي خاندان جو هڪ پکي آهي. اهو 30-34 سينٽي ميٽر (12-13 انچ) ڊگهو آهي. ان جي پرن جي ڊيگهه 65-74 سينٽي ميٽر (26-29 انچ) ۽ وزن 166-176 گرام (5.9-6.2 آونس) آهي. چهرو ۽ ڳلي گلابي رنگ جا, مٿو ۽ پٺ رمپ تي نيري رنگ سان ناسي رنگ جا ۽ پرن ۽ پڇ تي هلڪو ۽ ڳاڙهو نيرو رنگ متضاد آهي. پر تي روشن نيرو نشان اڏام ۾ نمايان آهن. جنسون ڏسڻ ۾ هڪجهڙيون آهن. ٻه ذيلي جنسون سڃاتل آهن. هڪ پکي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ عام ملندو آهي. عام طور تي هندستان جي اتر، مرڪزي ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ملن ٿا. {{Taxobox|name= چانهه پکي<br> نیل کنٹھ <br/> Indian roller|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=22725914|title=''Coracias benghalensis'' |assessors=[[بین الاقوامی انجمن برائے پرندہ]] |version=2015.3 |year=2014 |accessdate=26 September 2015}}</ref>|image=Indian Roller Bandhavgarh.jpg|regnum=[[جانور]]|phylum=ڪورڊاٽا|classis=[[پکي]]|ordo=ڪوراسيفارمس|familia=ڪوراسيڊي|genus='ڪوراسياس'|species='''''سي. بينگالينسس'''''|binomial=''ڪوراسياس بينگالينسس''|binomial_authority=([[ڪارل لينيئ]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])|synonyms=''ڪوروس بينگالينسس'' *''ڪوراسياس انڊيڪا''|range_map=Coracias_benghalensis_distr.png}} چانهه پکي [[اولهه ايشيا]] کان هندستاني برصغير ​​تائين وڏي پيماني تي ملي ٿو. اڪثر ڪري روڊن جي وڻن ۽ تارن تي ويٺل ملي ٿو. اهو کليل گاهه ۽ ڇٻر واري ٻيلن جي رهائش ۾ عام آهي ۽ انسانن پاران تبديل ٿيل نظارن سان چڱي طرح مطابقت رکي ٿو. اهو خاص طور تي حشرات, خاص طور تي ڀنگ کي کائي ٿو. نسل جي موسم دوران نر ايروبيٽڪ ڊسپلي لاءِ مشهور آهي. بالغ نر ۽ مادي جوڙو بانڊ ٺاهيندا آهن ۽ ٻارن کي گڏجي پاليندا آهن. مادي هڪ گفا يا دراڙ ۾ 3-5 آنا ڏئي ٿي, جيڪو پٽي جي پتلي چٽ يا پنن سان ڍڪيل آهي. چانهه پکي ٽن هندستاني رياستن جو رياستي پکي آهي. اهو IUCN ريڊ لسٽ تي گهٽ ۾ گهٽ ڳڻتي جي نسل جي طور تي درج ٿيل آهي. ==ٽيڪسونامي== ==وضاحت== ==تقسيم ۽ رهائش== ==رويو ۽ ماحوليات== ==تحفظ== ==ثقافت ۾== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{cite web |author=BirdLife International |year=2021 |title=Species factsheet: Indian Roller ''Coracias benghalensis'' |url=http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-roller-coracias-benghalensis}} * {{cite web |url=https://search.macaulaylibrary.org/catalog?taxonCode=indrol2 |title=Indian roller. Videos, photos and sounds |publisher=Cornell Lab of Ornithology, Cornell University |date=2021}} {{portal bar|Birds|Mammals}} {{Odisha}} {{Karnataka topics}} {{Telangana}} {{Taxonbar|from=Q477133}} {{featured article}} [[زمرو:ڪوراسيڊي|انڊين رولر]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ڪوراسياس]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:ايشيا جا جانور]] [[زمرو:مالديپ جا پکي]] [[زمرو:وچ اوڀر جا پکي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا پکي]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:1758 ۾ بيان ڪيل پکي|انڊين رولر]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا|انڊين رولر]] [[زمرو:تلنگانا]] gljib1rfq3z4kxn0xedekj1o96j8mt7 382369 382368 2026-06-02T18:31:26Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڀارت جا قومي نشان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382369 wikitext text/x-wiki '''چانهه پکي''' (Indian Roller, اردو: نیل کنٹھ)، سائنسي نالو، ڪوراسياس بينگهالنسيس, ڪوراسيڊي خاندان جو هڪ پکي آهي. اهو 30-34 سينٽي ميٽر (12-13 انچ) ڊگهو آهي. ان جي پرن جي ڊيگهه 65-74 سينٽي ميٽر (26-29 انچ) ۽ وزن 166-176 گرام (5.9-6.2 آونس) آهي. چهرو ۽ ڳلي گلابي رنگ جا, مٿو ۽ پٺ رمپ تي نيري رنگ سان ناسي رنگ جا ۽ پرن ۽ پڇ تي هلڪو ۽ ڳاڙهو نيرو رنگ متضاد آهي. پر تي روشن نيرو نشان اڏام ۾ نمايان آهن. جنسون ڏسڻ ۾ هڪجهڙيون آهن. ٻه ذيلي جنسون سڃاتل آهن. هڪ پکي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ عام ملندو آهي. عام طور تي هندستان جي اتر، مرڪزي ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ملن ٿا. {{Taxobox|name= چانهه پکي<br> نیل کنٹھ <br/> Indian roller|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=22725914|title=''Coracias benghalensis'' |assessors=[[بین الاقوامی انجمن برائے پرندہ]] |version=2015.3 |year=2014 |accessdate=26 September 2015}}</ref>|image=Indian Roller Bandhavgarh.jpg|regnum=[[جانور]]|phylum=ڪورڊاٽا|classis=[[پکي]]|ordo=ڪوراسيفارمس|familia=ڪوراسيڊي|genus='ڪوراسياس'|species='''''سي. بينگالينسس'''''|binomial=''ڪوراسياس بينگالينسس''|binomial_authority=([[ڪارل لينيئ]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])|synonyms=''ڪوروس بينگالينسس'' *''ڪوراسياس انڊيڪا''|range_map=Coracias_benghalensis_distr.png}} چانهه پکي [[اولهه ايشيا]] کان هندستاني برصغير ​​تائين وڏي پيماني تي ملي ٿو. اڪثر ڪري روڊن جي وڻن ۽ تارن تي ويٺل ملي ٿو. اهو کليل گاهه ۽ ڇٻر واري ٻيلن جي رهائش ۾ عام آهي ۽ انسانن پاران تبديل ٿيل نظارن سان چڱي طرح مطابقت رکي ٿو. اهو خاص طور تي حشرات, خاص طور تي ڀنگ کي کائي ٿو. نسل جي موسم دوران نر ايروبيٽڪ ڊسپلي لاءِ مشهور آهي. بالغ نر ۽ مادي جوڙو بانڊ ٺاهيندا آهن ۽ ٻارن کي گڏجي پاليندا آهن. مادي هڪ گفا يا دراڙ ۾ 3-5 آنا ڏئي ٿي, جيڪو پٽي جي پتلي چٽ يا پنن سان ڍڪيل آهي. چانهه پکي ٽن هندستاني رياستن جو رياستي پکي آهي. اهو IUCN ريڊ لسٽ تي گهٽ ۾ گهٽ ڳڻتي جي نسل جي طور تي درج ٿيل آهي. ==ٽيڪسونامي== ==وضاحت== ==تقسيم ۽ رهائش== ==رويو ۽ ماحوليات== ==تحفظ== ==ثقافت ۾== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{cite web |author=BirdLife International |year=2021 |title=Species factsheet: Indian Roller ''Coracias benghalensis'' |url=http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-roller-coracias-benghalensis}} * {{cite web |url=https://search.macaulaylibrary.org/catalog?taxonCode=indrol2 |title=Indian roller. Videos, photos and sounds |publisher=Cornell Lab of Ornithology, Cornell University |date=2021}} {{portal bar|Birds|Mammals}} {{Odisha}} {{Karnataka topics}} {{Telangana}} {{Taxonbar|from=Q477133}} {{featured article}} [[زمرو:ڪوراسيڊي|انڊين رولر]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ڪوراسياس]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:ايشيا جا جانور]] [[زمرو:مالديپ جا پکي]] [[زمرو:وچ اوڀر جا پکي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا پکي]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:1758 ۾ بيان ڪيل پکي|انڊين رولر]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا|انڊين رولر]] [[زمرو:تلنگانا]] [[زمرو:ڀارت جا قومي نشان]] l10oeleg0x8ul3cr9sx35z1kxbya2u2 382370 382369 2026-06-02T18:32:02Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اوڙيسا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382370 wikitext text/x-wiki '''چانهه پکي''' (Indian Roller, اردو: نیل کنٹھ)، سائنسي نالو، ڪوراسياس بينگهالنسيس, ڪوراسيڊي خاندان جو هڪ پکي آهي. اهو 30-34 سينٽي ميٽر (12-13 انچ) ڊگهو آهي. ان جي پرن جي ڊيگهه 65-74 سينٽي ميٽر (26-29 انچ) ۽ وزن 166-176 گرام (5.9-6.2 آونس) آهي. چهرو ۽ ڳلي گلابي رنگ جا, مٿو ۽ پٺ رمپ تي نيري رنگ سان ناسي رنگ جا ۽ پرن ۽ پڇ تي هلڪو ۽ ڳاڙهو نيرو رنگ متضاد آهي. پر تي روشن نيرو نشان اڏام ۾ نمايان آهن. جنسون ڏسڻ ۾ هڪجهڙيون آهن. ٻه ذيلي جنسون سڃاتل آهن. هڪ پکي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ عام ملندو آهي. عام طور تي هندستان جي اتر، مرڪزي ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ملن ٿا. {{Taxobox|name= چانهه پکي<br> نیل کنٹھ <br/> Indian roller|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=22725914|title=''Coracias benghalensis'' |assessors=[[بین الاقوامی انجمن برائے پرندہ]] |version=2015.3 |year=2014 |accessdate=26 September 2015}}</ref>|image=Indian Roller Bandhavgarh.jpg|regnum=[[جانور]]|phylum=ڪورڊاٽا|classis=[[پکي]]|ordo=ڪوراسيفارمس|familia=ڪوراسيڊي|genus='ڪوراسياس'|species='''''سي. بينگالينسس'''''|binomial=''ڪوراسياس بينگالينسس''|binomial_authority=([[ڪارل لينيئ]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])|synonyms=''ڪوروس بينگالينسس'' *''ڪوراسياس انڊيڪا''|range_map=Coracias_benghalensis_distr.png}} چانهه پکي [[اولهه ايشيا]] کان هندستاني برصغير ​​تائين وڏي پيماني تي ملي ٿو. اڪثر ڪري روڊن جي وڻن ۽ تارن تي ويٺل ملي ٿو. اهو کليل گاهه ۽ ڇٻر واري ٻيلن جي رهائش ۾ عام آهي ۽ انسانن پاران تبديل ٿيل نظارن سان چڱي طرح مطابقت رکي ٿو. اهو خاص طور تي حشرات, خاص طور تي ڀنگ کي کائي ٿو. نسل جي موسم دوران نر ايروبيٽڪ ڊسپلي لاءِ مشهور آهي. بالغ نر ۽ مادي جوڙو بانڊ ٺاهيندا آهن ۽ ٻارن کي گڏجي پاليندا آهن. مادي هڪ گفا يا دراڙ ۾ 3-5 آنا ڏئي ٿي, جيڪو پٽي جي پتلي چٽ يا پنن سان ڍڪيل آهي. چانهه پکي ٽن هندستاني رياستن جو رياستي پکي آهي. اهو IUCN ريڊ لسٽ تي گهٽ ۾ گهٽ ڳڻتي جي نسل جي طور تي درج ٿيل آهي. ==ٽيڪسونامي== ==وضاحت== ==تقسيم ۽ رهائش== ==رويو ۽ ماحوليات== ==تحفظ== ==ثقافت ۾== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{cite web |author=BirdLife International |year=2021 |title=Species factsheet: Indian Roller ''Coracias benghalensis'' |url=http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-roller-coracias-benghalensis}} * {{cite web |url=https://search.macaulaylibrary.org/catalog?taxonCode=indrol2 |title=Indian roller. Videos, photos and sounds |publisher=Cornell Lab of Ornithology, Cornell University |date=2021}} {{portal bar|Birds|Mammals}} {{Odisha}} {{Karnataka topics}} {{Telangana}} {{Taxonbar|from=Q477133}} {{featured article}} [[زمرو:ڪوراسيڊي|انڊين رولر]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ڪوراسياس]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:ايشيا جا جانور]] [[زمرو:مالديپ جا پکي]] [[زمرو:وچ اوڀر جا پکي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا پکي]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:1758 ۾ بيان ڪيل پکي|انڊين رولر]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا|انڊين رولر]] [[زمرو:تلنگانا]] [[زمرو:ڀارت جا قومي نشان]] [[زمرو:اوڙيسا]] pirx968lhwh1ih0ydovgyp3hjfs8sx1 382371 382370 2026-06-02T18:33:55Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهرين لنڪس */ 382371 wikitext text/x-wiki '''چانهه پکي''' (Indian Roller, اردو: نیل کنٹھ)، سائنسي نالو، ڪوراسياس بينگهالنسيس, ڪوراسيڊي خاندان جو هڪ پکي آهي. اهو 30-34 سينٽي ميٽر (12-13 انچ) ڊگهو آهي. ان جي پرن جي ڊيگهه 65-74 سينٽي ميٽر (26-29 انچ) ۽ وزن 166-176 گرام (5.9-6.2 آونس) آهي. چهرو ۽ ڳلي گلابي رنگ جا, مٿو ۽ پٺ رمپ تي نيري رنگ سان ناسي رنگ جا ۽ پرن ۽ پڇ تي هلڪو ۽ ڳاڙهو نيرو رنگ متضاد آهي. پر تي روشن نيرو نشان اڏام ۾ نمايان آهن. جنسون ڏسڻ ۾ هڪجهڙيون آهن. ٻه ذيلي جنسون سڃاتل آهن. هڪ پکي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ عام ملندو آهي. عام طور تي هندستان جي اتر، مرڪزي ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ملن ٿا. {{Taxobox|name= چانهه پکي<br> نیل کنٹھ <br/> Indian roller|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=22725914|title=''Coracias benghalensis'' |assessors=[[بین الاقوامی انجمن برائے پرندہ]] |version=2015.3 |year=2014 |accessdate=26 September 2015}}</ref>|image=Indian Roller Bandhavgarh.jpg|regnum=[[جانور]]|phylum=ڪورڊاٽا|classis=[[پکي]]|ordo=ڪوراسيفارمس|familia=ڪوراسيڊي|genus='ڪوراسياس'|species='''''سي. بينگالينسس'''''|binomial=''ڪوراسياس بينگالينسس''|binomial_authority=([[ڪارل لينيئ]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])|synonyms=''ڪوروس بينگالينسس'' *''ڪوراسياس انڊيڪا''|range_map=Coracias_benghalensis_distr.png}} چانهه پکي [[اولهه ايشيا]] کان هندستاني برصغير ​​تائين وڏي پيماني تي ملي ٿو. اڪثر ڪري روڊن جي وڻن ۽ تارن تي ويٺل ملي ٿو. اهو کليل گاهه ۽ ڇٻر واري ٻيلن جي رهائش ۾ عام آهي ۽ انسانن پاران تبديل ٿيل نظارن سان چڱي طرح مطابقت رکي ٿو. اهو خاص طور تي حشرات, خاص طور تي ڀنگ کي کائي ٿو. نسل جي موسم دوران نر ايروبيٽڪ ڊسپلي لاءِ مشهور آهي. بالغ نر ۽ مادي جوڙو بانڊ ٺاهيندا آهن ۽ ٻارن کي گڏجي پاليندا آهن. مادي هڪ گفا يا دراڙ ۾ 3-5 آنا ڏئي ٿي, جيڪو پٽي جي پتلي چٽ يا پنن سان ڍڪيل آهي. چانهه پکي ٽن هندستاني رياستن جو رياستي پکي آهي. اهو IUCN ريڊ لسٽ تي گهٽ ۾ گهٽ ڳڻتي جي نسل جي طور تي درج ٿيل آهي. ==ٽيڪسونامي== ==وضاحت== ==تقسيم ۽ رهائش== ==رويو ۽ ماحوليات== ==تحفظ== ==ثقافت ۾== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{cite web |author=BirdLife International |year=2021 |title=Species factsheet: Indian Roller ''Coracias benghalensis'' |url=http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-roller-coracias-benghalensis}} * {{cite web |url=https://search.macaulaylibrary.org/catalog?taxonCode=indrol2 |title=Indian roller. Videos, photos and sounds |publisher=Cornell Lab of Ornithology, Cornell University |date=2021}} {{portal bar|Birds|Mammals}} {{Odisha}} {{Karnataka topics}} {{Telangana}} {{Taxonbar|from=Q477133}} {{featured article}} [[زمرو:ڪوراسيڊي|انڊين رولر]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ڪوراسياس]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:ايشيا جا جانور]] [[زمرو:مالديپ جا پکي]] [[زمرو:وچ اوڀر جا پکي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا پکي]] [[زمرو:اوڙيسا جا رياستي نشان]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:1758 ۾ بيان ڪيل پکي|انڊين رولر]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا|انڊين رولر]] 4qz75ikz0jkyq7vn8zvuhxl41cud27w 382376 382371 2026-06-02T19:48:20Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:آئي يو سي اين خطري طرف ويندڙ جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] جو اضافو + ترتيب 382376 wikitext text/x-wiki '''چانهه پکي''' (Indian Roller, اردو: نیل کنٹھ)، سائنسي نالو، ڪوراسياس بينگهالنسيس, ڪوراسيڊي خاندان جو هڪ پکي آهي. اهو 30-34 سينٽي ميٽر (12-13 انچ) ڊگهو آهي. ان جي پرن جي ڊيگهه 65-74 سينٽي ميٽر (26-29 انچ) ۽ وزن 166-176 گرام (5.9-6.2 آونس) آهي. چهرو ۽ ڳلي گلابي رنگ جا, مٿو ۽ پٺ رمپ تي نيري رنگ سان ناسي رنگ جا ۽ پرن ۽ پڇ تي هلڪو ۽ ڳاڙهو نيرو رنگ متضاد آهي. پر تي روشن نيرو نشان اڏام ۾ نمايان آهن. جنسون ڏسڻ ۾ هڪجهڙيون آهن. ٻه ذيلي جنسون سڃاتل آهن. هڪ پکي [[ننڍو کنڊ|ننڍي کنڊ]] ۾ عام ملندو آهي. عام طور تي هندستان جي اتر، مرڪزي ۽ اوڀر وارن علائقن ۾ ملن ٿا. {{Taxobox|name= چانهه پکي<br> نیل کنٹھ <br/> Indian roller|status=LC|status_system=IUCN3.1|status_ref=<ref>{{IUCN|id=22725914|title=''Coracias benghalensis'' |assessors=[[بین الاقوامی انجمن برائے پرندہ]] |version=2015.3 |year=2014 |accessdate=26 September 2015}}</ref>|image=Indian Roller Bandhavgarh.jpg|regnum=[[جانور]]|phylum=ڪورڊاٽا|classis=[[پکي]]|ordo=ڪوراسيفارمس|familia=ڪوراسيڊي|genus='ڪوراسياس'|species='''''سي. بينگالينسس'''''|binomial=''ڪوراسياس بينگالينسس''|binomial_authority=([[ڪارل لينيئ]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])|synonyms=''ڪوروس بينگالينسس'' *''ڪوراسياس انڊيڪا''|range_map=Coracias_benghalensis_distr.png}} چانهه پکي [[اولهه ايشيا]] کان هندستاني برصغير ​​تائين وڏي پيماني تي ملي ٿو. اڪثر ڪري روڊن جي وڻن ۽ تارن تي ويٺل ملي ٿو. اهو کليل گاهه ۽ ڇٻر واري ٻيلن جي رهائش ۾ عام آهي ۽ انسانن پاران تبديل ٿيل نظارن سان چڱي طرح مطابقت رکي ٿو. اهو خاص طور تي حشرات, خاص طور تي ڀنگ کي کائي ٿو. نسل جي موسم دوران نر ايروبيٽڪ ڊسپلي لاءِ مشهور آهي. بالغ نر ۽ مادي جوڙو بانڊ ٺاهيندا آهن ۽ ٻارن کي گڏجي پاليندا آهن. مادي هڪ گفا يا دراڙ ۾ 3-5 آنا ڏئي ٿي, جيڪو پٽي جي پتلي چٽ يا پنن سان ڍڪيل آهي. چانهه پکي ٽن هندستاني رياستن جو رياستي پکي آهي. اهو IUCN ريڊ لسٽ تي گهٽ ۾ گهٽ ڳڻتي جي نسل جي طور تي درج ٿيل آهي. ==ٽيڪسونامي== ==وضاحت== ==تقسيم ۽ رهائش== ==رويو ۽ ماحوليات== ==تحفظ== ==ثقافت ۾== ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * {{cite web |author=BirdLife International |year=2021 |title=Species factsheet: Indian Roller ''Coracias benghalensis'' |url=http://datazone.birdlife.org/species/factsheet/indian-roller-coracias-benghalensis}} * {{cite web |url=https://search.macaulaylibrary.org/catalog?taxonCode=indrol2 |title=Indian roller. Videos, photos and sounds |publisher=Cornell Lab of Ornithology, Cornell University |date=2021}} {{portal bar|Birds|Mammals}} {{Odisha}} {{Karnataka topics}} {{Telangana}} {{Taxonbar|from=Q477133}} {{featured article}} [[زمرو:اوڙيسا جا رياستي نشان]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:ايشيا جا جانور]] [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا پکي]] [[زمرو:ڪارل لينيس پاران رڪيل پکين جا ٽيڪسا]] [[زمرو:ڪوراسياس]] [[زمرو:ڪوراسيڊي]] [[زمرو:مالديپ جا پکي]] [[زمرو:وچ اوڀر جا پکي]] [[زمرو:وڊيو ڪلپس تي مشتمل مضمون]] [[زمرو:آئي يو سي اين خطري طرف ويندڙ جنسن جي ڳاڙهي فهرست]] [[زمرو:1758 ۾ بيان ڪيل پکي]] 74buexwjxgn4h59ag43nqov579vkbaq 0 98166 382345 2026-06-02T15:08:46Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[نيل ڪنٿ]] کي [[چانهه پڪي]] ڏانھن چوريو 382345 wikitext text/x-wiki #چوريو [[چانهه پڪي]] t67qp29ifb54882yimol2evtda3jytu 14 98167 382355 2026-06-02T16:27:11Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ڪوراسياس]] 382355 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ڪوراسياس]] bpljfhadwp662memlbir3o93t3hu1ka 382359 382355 2026-06-02T18:18:40Z Ibne maryam 17680 /* */ 382359 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پکين جون نسلون]] [[زمرو:ڪوراسياس]] l0cpg51ifl23imxv2ya2la3vnpr7xd8 382361 382359 2026-06-02T18:20:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 382361 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پکين جا خاندان]] ed8cksjq1hjh99yblgvgpm0lp38seq7 14 98168 382356 2026-06-02T16:29:30Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:مالديپ]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا پکي]] 382356 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مالديپ]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا پکي]] 8jp5og3qx8fyp4gru8j8jrlmlyak63i 14 98169 382357 2026-06-02T16:30:01Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:وچ اوڀر]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] 382357 wikitext text/x-wiki [[زمرو:وچ اوڀر]] [[زمرو:ايشيا جا پکي]] qfpy0onplaaiya9vpd0miicjy2qf9k1 14 98170 382360 2026-06-02T18:19:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پکين جون نسلون]] 382360 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پکين جون نسلون]] or1oajv51ykl0pak3w96075mehck4pn 382362 382360 2026-06-02T18:23:17Z Ibne maryam 17680 /* */ 382362 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪوراسيڊي]] [[زمرو:پکين جون نسلون]] ac7y3x4jxoya0nrpyu012n3lpuw2k2y 14 98171 382365 2026-06-02T18:27:43Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ڪارل لينئي پاران رکيل جانورن جا ٽيڪسا]] 382365 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پکي]] [[زمرو:ڪارل لينئي پاران رکيل جانورن جا ٽيڪسا]] hn2via1anunhj5561duo1m5vmiljypw 0 98172 382367 2026-06-02T18:28:14Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[چانهه پڪي]] کي [[چانهه پکي]] ڏانھن چوريو 382367 wikitext text/x-wiki #چوريو [[چانهه پکي]] l4lqcoam0o78ur6ic4l07as6tlqc75m 14 98173 382372 2026-06-02T18:34:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:ڀارت جا قومي نشان]] 382372 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:ڀارت جا قومي نشان]] oklsriatbkm315erc2e9gblatlfff1l 14 98174 382387 2026-06-02T20:17:52Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:اوڙيسا جا شهر]] 382387 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:اوڙيسا جا شهر]] 5jnyh2qnyyjrm0ihtwa30o08dx0crt5 14 98175 382388 2026-06-02T20:18:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:ڀارت جا شهر]] 382388 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اوڙيسا]] [[زمرو:ڀارت جا شهر]] gjm51pguzdmxjwwluwxyxghb8p12s0y 14 98176 382393 2026-06-02T20:31:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مرڪزي ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] 382393 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مرڪزي ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] hba3hgtnmak844dntg0dc9ig8sa4fck 14 98177 382395 2026-06-02T20:36:15Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه]] [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه جا شهر]] [[زمرو:ڀارت جا اسمارٽ شهر]] 382395 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه]] [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه جا شهر]] [[زمرو:ڀارت جا اسمارٽ شهر]] 4u9u9ww0vfj533u1tsarcjmqxjsa0mi 382397 382395 2026-06-02T20:37:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 382397 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه]] [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه جا شهر]] dhnoff846uc9bion0r6vtndkc4r7ofg 14 98178 382396 2026-06-02T20:36:43Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه]] [[زمرو:ڀارت جا شهر]] 382396 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڇتيس ڳڙھه]] [[زمرو:ڀارت جا شهر]] dw772jbfdexqakn6kolz08dkj14yfgs 0 98179 382404 2026-06-03T08:17:15Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border... 382404 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = <ref name=":0" /> | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 billion (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> 3tj7kn7w8a4fz3a0l9a30jwwyme579q 382406 382404 2026-06-03T08:18:02Z Intisar Ali 8681 /* */ 382406 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = <ref name=":0" /> | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 billion (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> o035psagpfkym308r9tnqwvujhtf9s9 382408 382406 2026-06-03T08:19:23Z Intisar Ali 8681 /* */ 382408 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = <ref name=":0" /> | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 billion (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> ===نشاةِ ثانيه ۽ شروعاتي جديد دور=== [[File:Bologna by Bellotto.jpg|thumb|left|upright=1.2|1735ع ۾ [[برنارڊو بيلٽو]] جي ٺاهيل بولونيا جي تصوير]] پندرهين صديءَ جي دوران بولونيا ۾ [[بينٽيووليو خاندان]] اقتدار ۾ آيو، جنهن شهر کي هڪ آزاد رياست جي حيثيت سان هلائڻ جي ڪوشش ڪئي. [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] (1463ع–1506ع) جي دورِ حڪومت ۾ بولونيا سياسي استحڪام، اقتصادي خوشحالي ۽ فني توڙي علمي ترقي حاصل ڪئي. سندس دور ۾ ڪيترائي محلات، گرجاگھر ۽ عوامي عمارتون تعمير ڪيون ويون، جڏهن ته [[نشاةِ ثانيه]] (Renaissance) جي فن ۽ علم کي پڻ وڏي سرپرستي ملي. 1506ع ۾ [[پوپ جوليس ٻيون]] شهر تي فوجي مهم هلائي ۽ بينٽيووليو خاندان کي جلاوطن ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ بولونيا سڌي طرح [[پاپائي رياست]] (Papal States) جو حصو بڻجي ويو. جيتوڻيڪ شهر پنهنجي ڪجهه مقامي خودمختياري برقرار رکي، پر اعليٰ سياسي اختيار پوپ جي مقرر ڪيل ڪارڊينلن ۽ گورنرن وٽ رهيو. 1530ع ۾ [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجين]] کي بولونيا ۾ [[پوپ ڪليمنٽ ستون]] هٿان پاڪ رومي شهنشاهه طور تاجپوشي ڪرائي وئي. اها تقريب يورپي تاريخ جي اهم ترين سياسي ۽ مذهبي تقريبن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آخري ڀيرو هئي جڏهن ڪنهن پاڪ رومي شهنشاهه کي پوپ طرفان ذاتي طور تاج پارايو ويو. سورهين ۽ سترهين صدين دوران بولونيا يورپ جي اهم تعليمي ۽ علمي مرڪزن مان هڪ رهيو. [[بولونيا يونيورسٽي]] ۾ قانون، فلسفي، طب، فلڪيات ۽ رياضيات جا نامور عالم پڙهائيندا رهيا. هن دور ۾ شهر ۾ آرٽ، سائنس ۽ ادب جي واڌ ويجهه جاري رهي، جيتوڻيڪ سياسي طاقت اڳوڻي دور جي ڀيٽ ۾ گهٽجي وئي. ===جديد دور=== [[File:Bologna 1848.jpg|thumb|1848ع جي انقلابي تحريڪن دوران بولونيا]] اٺارهين صديءَ جي آخر ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] ۽ [[نيپولين بوناپارٽ]] جي مهمن سبب اٽلي جا ڪيترائي علائقا سياسي تبديليءَ جو شڪار ٿيا. 1796ع ۾ نيپولين جي فوجن بولونيا تي قبضو ڪيو ۽ شهر کي [[چيسالپائن ريپبلڪ]] ۾ شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ ڪجهه عرصي لاءِ اهو مختلف فرانسيسي حمايتي رياستن جو حصو رهيو. 1815ع ۾ [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ بولونيا ٻيهر پاپائي رياست جي قبضي هيٺ آيو، پر آزادي، قومي اتحاد ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ تحريڪون مسلسل وڌنديون رهيون. 1831ع ۽ 1848ع ۾ شهر ۾ بغاوتون ۽ سياسي احتجاج پڻ ٿيا. 1860ع ۾ هڪ عوامي راءِ شماري کان پوءِ بولونيا باضابطه طور [[اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ٿي ويو. ان کان پوءِ شهر ۾ صنعتي ترقي، ريلوي نيٽ ورڪ جي توسيع ۽ شهري آباديءَ ۾ واڌ شروع ٿي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين بولونيا اٽلي جي اهم صنعتي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر کي وڏا نقصان پهتا. خاص طور تي ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادي فوجن جي بمباري سبب شهر جا ڪيترائي حصا تباهه ٿي ويا. [[File:Bologna station bombing memorial.jpg|thumb|left|بولونيا ريلوي اسٽيشن بم ڌماڪي جي يادگار]] 2 آگسٽ 1980ع تي [[بولونيا ريلوي اسٽيشن بم ڌماڪو]] ٿيو، جيڪو جديد اٽلي جي تاريخ جي سڀ کان خونريز دهشتگرد حملن مان هڪ هو. هن حملي ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. اهو واقعو اڄ به اٽلي جي جديد تاريخ جو هڪ اهم ۽ ڏکوئيندڙ باب سمجهيو وڃي ٿو. جنگ کان پوءِ واري دور ۾ بولونيا تيزيءَ سان ٻيهر تعمير ٿيو ۽ صنعتي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز طور وڌيڪ مضبوط ٿيو. شهر ۾ ٽرانسپورٽ، صنعت، واپار ۽ اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ وڏي ترقي ٿي. اڄ بولونيا پنهنجي تاريخي ورثي، عالمي شهرت رکندڙ يونيورسٽي، محرابي رستن (Porticoes)، فني روايتن، کاڌي پيتي جي ثقافت ۽ اعليٰ معيارِ زندگي جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشهور آهي. ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> cdp63p0p22s6k2oxup7pdgi2au2suns 382410 382408 2026-06-03T08:20:31Z Intisar Ali 8681 /* */ 382410 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> ===نشاةِ ثانيه ۽ شروعاتي جديد دور=== [[File:Bologna by Bellotto.jpg|thumb|left|upright=1.2|1735ع ۾ [[برنارڊو بيلٽو]] جي ٺاهيل بولونيا جي تصوير]] پندرهين صديءَ جي دوران بولونيا ۾ [[بينٽيووليو خاندان]] اقتدار ۾ آيو، جنهن شهر کي هڪ آزاد رياست جي حيثيت سان هلائڻ جي ڪوشش ڪئي. [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] (1463ع–1506ع) جي دورِ حڪومت ۾ بولونيا سياسي استحڪام، اقتصادي خوشحالي ۽ فني توڙي علمي ترقي حاصل ڪئي. سندس دور ۾ ڪيترائي محلات، گرجاگھر ۽ عوامي عمارتون تعمير ڪيون ويون، جڏهن ته [[نشاةِ ثانيه]] (Renaissance) جي فن ۽ علم کي پڻ وڏي سرپرستي ملي. 1506ع ۾ [[پوپ جوليس ٻيون]] شهر تي فوجي مهم هلائي ۽ بينٽيووليو خاندان کي جلاوطن ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ بولونيا سڌي طرح [[پاپائي رياست]] (Papal States) جو حصو بڻجي ويو. جيتوڻيڪ شهر پنهنجي ڪجهه مقامي خودمختياري برقرار رکي، پر اعليٰ سياسي اختيار پوپ جي مقرر ڪيل ڪارڊينلن ۽ گورنرن وٽ رهيو. 1530ع ۾ [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجين]] کي بولونيا ۾ [[پوپ ڪليمنٽ ستون]] هٿان پاڪ رومي شهنشاهه طور تاجپوشي ڪرائي وئي. اها تقريب يورپي تاريخ جي اهم ترين سياسي ۽ مذهبي تقريبن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آخري ڀيرو هئي جڏهن ڪنهن پاڪ رومي شهنشاهه کي پوپ طرفان ذاتي طور تاج پارايو ويو. سورهين ۽ سترهين صدين دوران بولونيا يورپ جي اهم تعليمي ۽ علمي مرڪزن مان هڪ رهيو. [[بولونيا يونيورسٽي]] ۾ قانون، فلسفي، طب، فلڪيات ۽ رياضيات جا نامور عالم پڙهائيندا رهيا. هن دور ۾ شهر ۾ آرٽ، سائنس ۽ ادب جي واڌ ويجهه جاري رهي، جيتوڻيڪ سياسي طاقت اڳوڻي دور جي ڀيٽ ۾ گهٽجي وئي. ===جديد دور=== [[File:Bologna 1848.jpg|thumb|1848ع جي انقلابي تحريڪن دوران بولونيا]] اٺارهين صديءَ جي آخر ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] ۽ [[نيپولين بوناپارٽ]] جي مهمن سبب اٽلي جا ڪيترائي علائقا سياسي تبديليءَ جو شڪار ٿيا. 1796ع ۾ نيپولين جي فوجن بولونيا تي قبضو ڪيو ۽ شهر کي [[چيسالپائن ريپبلڪ]] ۾ شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ ڪجهه عرصي لاءِ اهو مختلف فرانسيسي حمايتي رياستن جو حصو رهيو. 1815ع ۾ [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ بولونيا ٻيهر پاپائي رياست جي قبضي هيٺ آيو، پر آزادي، قومي اتحاد ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ تحريڪون مسلسل وڌنديون رهيون. 1831ع ۽ 1848ع ۾ شهر ۾ بغاوتون ۽ سياسي احتجاج پڻ ٿيا. 1860ع ۾ هڪ عوامي راءِ شماري کان پوءِ بولونيا باضابطه طور [[اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ٿي ويو. ان کان پوءِ شهر ۾ صنعتي ترقي، ريلوي نيٽ ورڪ جي توسيع ۽ شهري آباديءَ ۾ واڌ شروع ٿي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين بولونيا اٽلي جي اهم صنعتي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر کي وڏا نقصان پهتا. خاص طور تي ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادي فوجن جي بمباري سبب شهر جا ڪيترائي حصا تباهه ٿي ويا. [[File:Bologna station bombing memorial.jpg|thumb|left|بولونيا ريلوي اسٽيشن بم ڌماڪي جي يادگار]] 2 آگسٽ 1980ع تي [[بولونيا ريلوي اسٽيشن بم ڌماڪو]] ٿيو، جيڪو جديد اٽلي جي تاريخ جي سڀ کان خونريز دهشتگرد حملن مان هڪ هو. هن حملي ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. اهو واقعو اڄ به اٽلي جي جديد تاريخ جو هڪ اهم ۽ ڏکوئيندڙ باب سمجهيو وڃي ٿو. جنگ کان پوءِ واري دور ۾ بولونيا تيزيءَ سان ٻيهر تعمير ٿيو ۽ صنعتي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز طور وڌيڪ مضبوط ٿيو. شهر ۾ ٽرانسپورٽ، صنعت، واپار ۽ اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ وڏي ترقي ٿي. اڄ بولونيا پنهنجي تاريخي ورثي، عالمي شهرت رکندڙ يونيورسٽي، محرابي رستن (Porticoes)، فني روايتن، کاڌي پيتي جي ثقافت ۽ اعليٰ معيارِ زندگي جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشهور آهي. ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> 6mojwcmuhl3d1164e6ug3ikqwz7e5yl 382411 382410 2026-06-03T08:22:37Z Intisar Ali 8681 382411 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> ===نشاةِ ثانيه ۽ شروعاتي جديد دور=== [[File:Bologna by Bellotto.jpg|thumb|left|upright=1.2|1735ع ۾ [[برنارڊو بيلٽو]] جي ٺاهيل بولونيا جي تصوير]] پندرهين صديءَ جي دوران بولونيا ۾ [[بينٽيووليو خاندان]] اقتدار ۾ آيو، جنهن شهر کي هڪ آزاد رياست جي حيثيت سان هلائڻ جي ڪوشش ڪئي. [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] (1463ع–1506ع) جي دورِ حڪومت ۾ بولونيا سياسي استحڪام، اقتصادي خوشحالي ۽ فني توڙي علمي ترقي حاصل ڪئي. سندس دور ۾ ڪيترائي محلات، گرجاگھر ۽ عوامي عمارتون تعمير ڪيون ويون، جڏهن ته [[نشاةِ ثانيه]] (Renaissance) جي فن ۽ علم کي پڻ وڏي سرپرستي ملي. 1506ع ۾ [[پوپ جوليس ٻيون]] شهر تي فوجي مهم هلائي ۽ بينٽيووليو خاندان کي جلاوطن ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ بولونيا سڌي طرح [[پاپائي رياست]] (Papal States) جو حصو بڻجي ويو. جيتوڻيڪ شهر پنهنجي ڪجهه مقامي خودمختياري برقرار رکي، پر اعليٰ سياسي اختيار پوپ جي مقرر ڪيل ڪارڊينلن ۽ گورنرن وٽ رهيو. 1530ع ۾ [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجين]] کي بولونيا ۾ [[پوپ ڪليمنٽ ستون]] هٿان پاڪ رومي شهنشاهه طور تاجپوشي ڪرائي وئي. اها تقريب يورپي تاريخ جي اهم ترين سياسي ۽ مذهبي تقريبن مان هڪ سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ⁠تہ اها آخري ڀيرو هئي جڏهن ڪنهن پاڪ رومي شهنشاهه کي پوپ طرفان ذاتي طور تاج پارايو ويو. سورهين ۽ سترهين صدين دوران بولونيا يورپ جي اهم تعليمي ۽ علمي مرڪزن مان هڪ رهيو. [[بولونيا يونيورسٽي]] ۾ قانون، فلسفي، طب، فلڪيات ۽ رياضيات جا نامور عالم پڙهائيندا رهيا. هن دور ۾ شهر ۾ آرٽ، سائنس ۽ ادب جي واڌ ويجهه جاري رهي، جيتوڻيڪ سياسي طاقت اڳوڻي دور جي ڀيٽ ۾ گهٽجي وئي. ===جديد دور=== [[File:Bologna 1848.jpg|thumb|1848ع جي انقلابي تحريڪن دوران بولونيا]] اٺارهين صديءَ جي آخر ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] ۽ [[نيپولين بوناپارٽ]] جي مهمن سبب اٽلي جا ڪيترائي علائقا سياسي تبديليءَ جو شڪار ٿيا. 1796ع ۾ نيپولين جي فوجن بولونيا تي قبضو ڪيو ۽ شهر کي [[چيسالپائن ريپبلڪ]] ۾ شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ ڪجهه عرصي لاءِ اهو مختلف فرانسيسي حمايتي رياستن جو حصو رهيو. 1815ع ۾ [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ بولونيا ٻيهر پاپائي رياست جي قبضي هيٺ آيو، پر آزادي، قومي اتحاد ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ تحريڪون مسلسل وڌنديون رهيون. 1831ع ۽ 1848ع ۾ شهر ۾ بغاوتون ۽ سياسي احتجاج پڻ ٿيا. 1860ع ۾ هڪ عوامي راءِ شماري کان پوءِ بولونيا باضابطه طور [[اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ٿي ويو. ان کان پوءِ شهر ۾ صنعتي ترقي، ريلوي نيٽ ورڪ جي توسيع ۽ شهري آباديءَ ۾ واڌ شروع ٿي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين بولونيا اٽلي جي اهم صنعتي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر کي وڏا نقصان پهتا. خاص طور تي ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادي فوجن جي بمباري سبب شهر جا ڪيترائي حصا تباهه ٿي ويا. [[File:Bologna station bombing memorial.jpg|thumb|left|بولونيا ريلوي اسٽيشن بم ڌماڪي جي يادگار]] 2 آگسٽ 1980ع تي [[بولونيا ريلوي اسٽيشن بم ڌماڪو]] ٿيو، جيڪو جديد اٽلي جي تاريخ جي سڀ کان خونريز دهشتگرد حملن مان هڪ هو. هن حملي ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. اهو واقعو اڄ به اٽلي جي جديد تاريخ جو هڪ اهم ۽ ڏکوئيندڙ باب سمجهيو وڃي ٿو. جنگ کان پوءِ واري دور ۾ بولونيا تيزيءَ سان ٻيهر تعمير ٿيو ۽ صنعتي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز طور وڌيڪ مضبوط ٿيو. شهر ۾ ٽرانسپورٽ، صنعت، واپار ۽ اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ وڏي ترقي ٿي. اڄ بولونيا پنهنجي تاريخي ورثي، عالمي شهرت رکندڙ يونيورسٽي، محرابي رستن (Porticoes)، فني روايتن، کاڌي پيتي جي ثقافت ۽ اعليٰ معيارِ زندگي جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشهور آهي. ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Bologna from air.jpg|thumb|بولونيا جو فضائي منظر]] بولونيا [[پو وادي]] (Po Valley) جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي، جتي ميداني علائقا آهستي آهستي [[اپينائن جبلن]] (Apennines) جي اترئين دامن سان ملي وڃن ٿا. شهر سمنڊ جي سطح کان سراسري طور 54 ميٽر (177 فوٽ) اوچائي تي واقع آهي، جڏهن ته ان جي ميونسپل حدن اندر اوچائيءَ ۾ نمايان فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اتر طرف زمين تقريباً هموار آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ٽڪرين ۽ جبلن جو سلسلو شروع ٿئي ٿو. شهر ٻن ننڍين ندين، [[ساوينا]] ۽ [[رئينو]] جي وچ واري علائقي ۾ آباد آهي. تاريخي طور بولونيا واهن ۽ نهرن جي هڪ وسيع نظام لاءِ مشهور رهيو، جن مان ڪيترائي اڄ به زيرِ زمين موجود آهن. اهي واھَ وچئين دور ۾ واپار، آبپاشي ۽ صنعتي سرگرمين لاءِ استعمال ٿيندا هئا. ===آبهوا=== بولونيا جي آبهوا [[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] (Humid Subtropical Climate) ۽ [[سامونڊي آبهوا]] (Oceanic Climate) جي وچ واري نوعيت رکي ٿي. اونهاري جا مهينا عام طور گرم ۽ نمي وارا هوندا آهن، جڏهن ته سياري ۾ ٿڌ، ڪوهيڙو ۽ ڪڏهن ڪڏهن برفباري به ٿيندي آهي. [[پو وادي]] جي جغرافيائي خاصيتن سبب سياري ۾ ڪوهيڙو خاص طور تي عام هوندو آهي. * سراسري سالياني گرمي پد: تقريباً 14 °C * جنوري (سڀ کان ٿڌو مهينو): تقريباً 2–5 °C * جولاءِ (سڀ کان گرم مهينو): تقريباً 24–30 °C * سراسري سالياني برسات: تقريباً 700–800 ملي ميٽر بهار ۽ سرءُ عام طور معتدل ۽ خوشگوار هوندا آهن، ۽ اهي موسمون شهر جي سياحت لاءِ سڀ کان مناسب سمجهيون وڃن ٿيون. ==انتظامي حيثيت== بولونيا [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو شهر آهي ۽ ساڳئي وقت [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. شهر جي مقامي حڪومت [[بولونيا سٽي ڪائونسل]] جي ذريعي هلائي ويندي آهي. ان جو سربراهه [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] هوندو آهي، جيڪو عوامي ووٽن ذريعي چونڊيو ويندو آهي. ==آبادي== 2025ع تائين بولونيا جي آبادي 390,734 هئي، جڏهن ته ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي 1,020,865 کان وڌيڪ هئي.<ref name="population" /> بولونيا اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ بين الاقوامي ۽ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي. هتي 150 کان وڌيڪ مختلف قوميتن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> شهر ۾ وڏي تعداد ۾ شاگردن جي موجودگي سبب آبادي جو اوسط عمراني ڍانچو ٻين ڪيترن اطالوي شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً نوجوان آهي. ===قوميتون ۽ مهاجر آبادي=== بولونيا ۾ رهندڙ غير ملڪي آباديءَ جو وڏو حصو هيٺين ملڪن مان تعلق رکي ٿو: * [[رومانيا]] * [[البانيا]] * [[مراڪش]] * [[چين]] * [[فلپائن]] * [[پاڪستان]] * [[يوڪرين]] بين الاقوامي شاگردن جي وڏي تعداد پڻ شهر جي گهڻ ثقافتي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ==معيشت== بولونيا اتر اٽلي جي اهم اقتصادي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر جي معيشت صنعت، واپار، ماليات، اعليٰ تعليم، تحقيق ۽ سياحت تي ٻڌل آهي. 2022ع ۾ زندگيءَ جي معيار بابت سروي ۾ بولونيا کي اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> ===صنعت=== بولونيا کي ڪڏهن ڪڏهن ''"موٽر وادي"'' (Motor Valley) جو حصو پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايميليا-روماگنا علائقي ۾ ڪيترن عالمي شهرت يافته موٽر گاڏين ۽ موٽر سائيڪلن ٺاهيندڙ ادارن جا مرڪز موجود آهن. شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ هيٺين شعبن جون صنعتون اهم حيثيت رکن ٿيون: * مشيني صنعت * خودڪار مشينري * برقي ۽ اليڪٽرانڪ سامان * خوراڪ جي پروسيسنگ * دواسازي * حياتياتي ٽيڪنالاجي ===واپاري نمائشون=== بولونيا [[بولونيا فيئرا]] (BolognaFiere) لاءِ مشهور آهي، جيڪو يورپ جي وڏن نمائشي مرڪزن مان هڪ آهي. هتي هر سال ڪيترائي عالمي واپاري ميلا ۽ نمائشون منعقد ٿينديون آهن، جن ۾: * ڪتابن جون نمائشون * ٻارن جي اشاعتي صنعت جون نمائشون * زرعي ۽ صنعتي نمائشون * فني ۽ ڊزائن نمائشون شامل آهن. ===اعليٰ تعليم ۽ تحقيق=== [[File:Archiginnasio Bologna.jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو آف بولونيا]]]] بولونيا جي معيشت ۾ [[بولونيا يونيورسٽي]] جو اهم ڪردار آهي. 1088ع ۾ قائم ٿيل هي ادارو دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ يونيورسٽي سمجهيو وڃي ٿو. هر سال هزارين ملڪي ۽ بين الاقوامي شاگرد هتي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ اچن ٿا. يونيورسٽي ۽ ان سان لاڳاپيل تحقيقي مرڪز هيٺين شعبن ۾ اهم تحقيق ڪن ٿا: * قانون * طب * انجنيئرنگ * سائنس * سماجي سائنسون * انسانيات (جاري...) f0xy3rpnofb390gahpg23jjnadfezja 382414 382411 2026-06-03T08:26:10Z Intisar Ali 8681 382414 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ===جديد دور=== [[File:Bologna 1848.jpg|thumb|1848ع جي انقلابي تحريڪن دوران بولونيا]] اٺارهين صديءَ جي آخر ۾ [[فرانسيسي انقلاب]] ۽ [[نيپولين بوناپارٽ]] جي مهمن سبب اٽلي جا ڪيترائي علائقا سياسي تبديليءَ جو شڪار ٿيا. 1796ع ۾ نيپولين جي فوجن بولونيا تي قبضو ڪيو ۽ شهر کي [[چيسالپائن ريپبلڪ]] ۾ شامل ڪيو ويو. ان کان پوءِ ڪجهه عرصي لاءِ اهو مختلف فرانسيسي حمايتي رياستن جو حصو رهيو. 1815ع ۾ [[ويانا ڪانگريس]] کان پوءِ بولونيا ٻيهر پاپائي رياست جي قبضي هيٺ آيو، پر آزادي، قومي اتحاد ۽ جمهوري حڪومت جي حمايت ڪندڙ تحريڪون مسلسل وڌنديون رهيون. 1831ع ۽ 1848ع ۾ شهر ۾ بغاوتون ۽ سياسي احتجاج پڻ ٿيا. 1860ع ۾ هڪ عوامي راءِ شماري کان پوءِ بولونيا باضابطه طور [[اٽلي جي بادشاهت]] ۾ شامل ٿي ويو. ان کان پوءِ شهر ۾ صنعتي ترقي، ريلوي نيٽ ورڪ جي توسيع ۽ شهري آباديءَ ۾ واڌ شروع ٿي. ويهين صديءَ جي شروعات تائين بولونيا اٽلي جي اهم صنعتي ۽ واپاري مرڪزن مان هڪ بڻجي چڪو هو. [[پهرين عالمي جنگ]] ۽ [[ٻي عالمي جنگ]] دوران شهر کي وڏا نقصان پهتا. خاص طور تي ٻي عالمي جنگ ۾ اتحادي فوجن جي بمباري سبب شهر جا ڪيترائي حصا تباهه ٿي ويا. [[File:Bologna station bombing memorial.jpg|thumb|left|بولونيا ريلوي اسٽيشن بم ڌماڪي جي يادگار]] 2 آگسٽ 1980ع تي [[بولونيا ريلوي اسٽيشن بم ڌماڪو]] ٿيو، جيڪو جديد اٽلي جي تاريخ جي سڀ کان خونريز دهشتگرد حملن مان هڪ هو. هن حملي ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. اهو واقعو اڄ به اٽلي جي جديد تاريخ جو هڪ اهم ۽ ڏکوئيندڙ باب سمجهيو وڃي ٿو. جنگ کان پوءِ واري دور ۾ بولونيا تيزيءَ سان ٻيهر تعمير ٿيو ۽ صنعتي، تعليمي ۽ ثقافتي مرڪز طور وڌيڪ مضبوط ٿيو. شهر ۾ ٽرانسپورٽ، صنعت، واپار ۽ اعليٰ تعليم جي شعبي ۾ وڏي ترقي ٿي. اڄ بولونيا پنهنجي تاريخي ورثي، عالمي شهرت رکندڙ يونيورسٽي، محرابي رستن (Porticoes)، فني روايتن، کاڌي پيتي جي ثقافت ۽ اعليٰ معيارِ زندگي جي ڪري سڄي دنيا ۾ مشهور آهي. ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Bologna from air.jpg|thumb|بولونيا جو فضائي منظر]] بولونيا [[پو وادي]] (Po Valley) جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي، جتي ميداني علائقا آهستي آهستي [[اپينائن جبلن]] (Apennines) جي اترئين دامن سان ملي وڃن ٿا. شهر سمنڊ جي سطح کان سراسري طور 54 ميٽر (177 فوٽ) اوچائي تي واقع آهي، جڏهن ته ان جي ميونسپل حدن اندر اوچائيءَ ۾ نمايان فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اتر طرف زمين تقريباً هموار آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ٽڪرين ۽ جبلن جو سلسلو شروع ٿئي ٿو. شهر ٻن ننڍين ندين، [[ساوينا]] ۽ [[رئينو]] جي وچ واري علائقي ۾ آباد آهي. تاريخي طور بولونيا واهن ۽ نهرن جي هڪ وسيع نظام لاءِ مشهور رهيو، جن مان ڪيترائي اڄ به زيرِ زمين موجود آهن. اهي واھَ وچئين دور ۾ واپار، آبپاشي ۽ صنعتي سرگرمين لاءِ استعمال ٿيندا هئا. ===آبهوا=== بولونيا جي آبهوا [[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] (Humid Subtropical Climate) ۽ [[سامونڊي آبهوا]] (Oceanic Climate) جي وچ واري نوعيت رکي ٿي. اونهاري جا مهينا عام طور گرم ۽ نمي وارا هوندا آهن، جڏهن ته سياري ۾ ٿڌ، ڪوهيڙو ۽ ڪڏهن ڪڏهن برفباري به ٿيندي آهي. [[پو وادي]] جي جغرافيائي خاصيتن سبب سياري ۾ ڪوهيڙو خاص طور تي عام هوندو آهي. * سراسري سالياني گرمي پد: تقريباً 14 °C * جنوري (سڀ کان ٿڌو مهينو): تقريباً 2–5 °C * جولاءِ (سڀ کان گرم مهينو): تقريباً 24–30 °C * سراسري سالياني برسات: تقريباً 700–800 ملي ميٽر بهار ۽ سرءُ عام طور معتدل ۽ خوشگوار هوندا آهن، ۽ اهي موسمون شهر جي سياحت لاءِ سڀ کان مناسب سمجهيون وڃن ٿيون. ==انتظامي حيثيت== بولونيا [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو شهر آهي ۽ ساڳئي وقت [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. شهر جي مقامي حڪومت [[بولونيا سٽي ڪائونسل]] جي ذريعي هلائي ويندي آهي. ان جو سربراهه [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] هوندو آهي، جيڪو عوامي ووٽن ذريعي چونڊيو ويندو آهي. ==آبادي== 2025ع تائين بولونيا جي آبادي 390,734 هئي، جڏهن ته ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي 1,020,865 کان وڌيڪ هئي.<ref name="population" /> بولونيا اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ بين الاقوامي ۽ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي. هتي 150 کان وڌيڪ مختلف قوميتن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> شهر ۾ وڏي تعداد ۾ شاگردن جي موجودگي سبب آبادي جو اوسط عمراني ڍانچو ٻين ڪيترن اطالوي شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً نوجوان آهي. ===قوميتون ۽ مهاجر آبادي=== بولونيا ۾ رهندڙ غير ملڪي آباديءَ جو وڏو حصو هيٺين ملڪن مان تعلق رکي ٿو: * [[رومانيا]] * [[البانيا]] * [[مراڪش]] * [[چين]] * [[فلپائن]] * [[پاڪستان]] * [[يوڪرين]] بين الاقوامي شاگردن جي وڏي تعداد پڻ شهر جي گهڻ ثقافتي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ==معيشت== بولونيا اتر اٽلي جي اهم اقتصادي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر جي معيشت صنعت، واپار، ماليات، اعليٰ تعليم، تحقيق ۽ سياحت تي ٻڌل آهي. 2022ع ۾ زندگيءَ جي معيار بابت سروي ۾ بولونيا کي اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> ===صنعت=== بولونيا کي ڪڏهن ڪڏهن ''"موٽر وادي"'' (Motor Valley) جو حصو پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايميليا-روماگنا علائقي ۾ ڪيترن عالمي شهرت يافته موٽر گاڏين ۽ موٽر سائيڪلن ٺاهيندڙ ادارن جا مرڪز موجود آهن. شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ هيٺين شعبن جون صنعتون اهم حيثيت رکن ٿيون: * مشيني صنعت * خودڪار مشينري * برقي ۽ اليڪٽرانڪ سامان * خوراڪ جي پروسيسنگ * دواسازي * حياتياتي ٽيڪنالاجي ===واپاري نمائشون=== بولونيا [[بولونيا فيئرا]] (BolognaFiere) لاءِ مشهور آهي، جيڪو يورپ جي وڏن نمائشي مرڪزن مان هڪ آهي. هتي هر سال ڪيترائي عالمي واپاري ميلا ۽ نمائشون منعقد ٿينديون آهن، جن ۾: * ڪتابن جون نمائشون * ٻارن جي اشاعتي صنعت جون نمائشون * زرعي ۽ صنعتي نمائشون * فني ۽ ڊزائن نمائشون شامل آهن. ===اعليٰ تعليم ۽ تحقيق=== [[File:Archiginnasio Bologna.jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو آف بولونيا]]]] بولونيا جي معيشت ۾ [[بولونيا يونيورسٽي]] جو اهم ڪردار آهي. 1088ع ۾ قائم ٿيل هي ادارو دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ يونيورسٽي سمجهيو وڃي ٿو. هر سال هزارين ملڪي ۽ بين الاقوامي شاگرد هتي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ اچن ٿا. يونيورسٽي ۽ ان سان لاڳاپيل تحقيقي مرڪز هيٺين شعبن ۾ اهم تحقيق ڪن ٿا: * قانون * طب * انجنيئرنگ * سائنس * سماجي سائنسون * انسانيات (جاري...) k7ukw8v4b7j2mf83a27dsk0xalf3m5o 382416 382414 2026-06-03T08:27:05Z Intisar Ali 8681 382416 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Bologna from air.jpg|thumb|بولونيا جو فضائي منظر]] بولونيا [[پو وادي]] (Po Valley) جي ڏاکڻي ڪناري تي واقع آهي، جتي ميداني علائقا آهستي آهستي [[اپينائن جبلن]] (Apennines) جي اترئين دامن سان ملي وڃن ٿا. شهر سمنڊ جي سطح کان سراسري طور 54 ميٽر (177 فوٽ) اوچائي تي واقع آهي، جڏهن ته ان جي ميونسپل حدن اندر اوچائيءَ ۾ نمايان فرق ڏسڻ ۾ اچي ٿو. اتر طرف زمين تقريباً هموار آهي، جڏهن ته ڏکڻ طرف ٽڪرين ۽ جبلن جو سلسلو شروع ٿئي ٿو. شهر ٻن ننڍين ندين، [[ساوينا]] ۽ [[رئينو]] جي وچ واري علائقي ۾ آباد آهي. تاريخي طور بولونيا واهن ۽ نهرن جي هڪ وسيع نظام لاءِ مشهور رهيو، جن مان ڪيترائي اڄ به زيرِ زمين موجود آهن. اهي واھَ وچئين دور ۾ واپار، آبپاشي ۽ صنعتي سرگرمين لاءِ استعمال ٿيندا هئا. ===آبهوا=== بولونيا جي آبهوا [[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] (Humid Subtropical Climate) ۽ [[سامونڊي آبهوا]] (Oceanic Climate) جي وچ واري نوعيت رکي ٿي. اونهاري جا مهينا عام طور گرم ۽ نمي وارا هوندا آهن، جڏهن ته سياري ۾ ٿڌ، ڪوهيڙو ۽ ڪڏهن ڪڏهن برفباري به ٿيندي آهي. [[پو وادي]] جي جغرافيائي خاصيتن سبب سياري ۾ ڪوهيڙو خاص طور تي عام هوندو آهي. * سراسري سالياني گرمي پد: تقريباً 14 °C * جنوري (سڀ کان ٿڌو مهينو): تقريباً 2–5 °C * جولاءِ (سڀ کان گرم مهينو): تقريباً 24–30 °C * سراسري سالياني برسات: تقريباً 700–800 ملي ميٽر بهار ۽ سرءُ عام طور معتدل ۽ خوشگوار هوندا آهن، ۽ اهي موسمون شهر جي سياحت لاءِ سڀ کان مناسب سمجهيون وڃن ٿيون. ==انتظامي حيثيت== بولونيا [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو شهر آهي ۽ ساڳئي وقت [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا]] جو انتظامي مرڪز پڻ آهي. شهر جي مقامي حڪومت [[بولونيا سٽي ڪائونسل]] جي ذريعي هلائي ويندي آهي. ان جو سربراهه [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] هوندو آهي، جيڪو عوامي ووٽن ذريعي چونڊيو ويندو آهي. ==آبادي== 2025ع تائين بولونيا جي آبادي 390,734 هئي، جڏهن ته ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن علائقي]] جي آبادي 1,020,865 کان وڌيڪ هئي.<ref name="population" /> بولونيا اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ بين الاقوامي ۽ گهڻ ثقافتي شهرن مان هڪ آهي. هتي 150 کان وڌيڪ مختلف قوميتن سان تعلق رکندڙ ماڻهو رهن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> شهر ۾ وڏي تعداد ۾ شاگردن جي موجودگي سبب آبادي جو اوسط عمراني ڍانچو ٻين ڪيترن اطالوي شهرن جي ڀيٽ ۾ نسبتاً نوجوان آهي. ===قوميتون ۽ مهاجر آبادي=== بولونيا ۾ رهندڙ غير ملڪي آباديءَ جو وڏو حصو هيٺين ملڪن مان تعلق رکي ٿو: * [[رومانيا]] * [[البانيا]] * [[مراڪش]] * [[چين]] * [[فلپائن]] * [[پاڪستان]] * [[يوڪرين]] بين الاقوامي شاگردن جي وڏي تعداد پڻ شهر جي گهڻ ثقافتي سڃاڻپ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ==معيشت== بولونيا اتر اٽلي جي اهم اقتصادي مرڪزن مان هڪ آهي. شهر جي معيشت صنعت، واپار، ماليات، اعليٰ تعليم، تحقيق ۽ سياحت تي ٻڌل آهي. 2022ع ۾ زندگيءَ جي معيار بابت سروي ۾ بولونيا کي اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> ===صنعت=== بولونيا کي ڪڏهن ڪڏهن ''"موٽر وادي"'' (Motor Valley) جو حصو پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ايميليا-روماگنا علائقي ۾ ڪيترن عالمي شهرت يافته موٽر گاڏين ۽ موٽر سائيڪلن ٺاهيندڙ ادارن جا مرڪز موجود آهن. شهر ۽ ان جي ڀرپاسي ۾ هيٺين شعبن جون صنعتون اهم حيثيت رکن ٿيون: * مشيني صنعت * خودڪار مشينري * برقي ۽ اليڪٽرانڪ سامان * خوراڪ جي پروسيسنگ * دواسازي * حياتياتي ٽيڪنالاجي ===واپاري نمائشون=== بولونيا [[بولونيا فيئرا]] (BolognaFiere) لاءِ مشهور آهي، جيڪو يورپ جي وڏن نمائشي مرڪزن مان هڪ آهي. هتي هر سال ڪيترائي عالمي واپاري ميلا ۽ نمائشون منعقد ٿينديون آهن، جن ۾: * ڪتابن جون نمائشون * ٻارن جي اشاعتي صنعت جون نمائشون * زرعي ۽ صنعتي نمائشون * فني ۽ ڊزائن نمائشون شامل آهن. ===اعليٰ تعليم ۽ تحقيق=== [[File:Archiginnasio Bologna.jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو آف بولونيا]]]] بولونيا جي معيشت ۾ [[بولونيا يونيورسٽي]] جو اهم ڪردار آهي. 1088ع ۾ قائم ٿيل هي ادارو دنيا جي قديم ترين مسلسل هلندڙ يونيورسٽي سمجهيو وڃي ٿو. هر سال هزارين ملڪي ۽ بين الاقوامي شاگرد هتي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ اچن ٿا. يونيورسٽي ۽ ان سان لاڳاپيل تحقيقي مرڪز هيٺين شعبن ۾ اهم تحقيق ڪن ٿا: * قانون * طب * انجنيئرنگ * سائنس * سماجي سائنسون * انسانيات (جاري...) n4xmxjl81ymrvvwngi232oepnbs23vr 382420 382416 2026-06-03T08:31:09Z Intisar Ali 8681 382420 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> c0vxzhv37os8akp8h2pa70tu2takj1c 382421 382420 2026-06-03T08:32:44Z Intisar Ali 8681 382421 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> tlmkmewtftm4r3jic1ueyztxe8fvjz7 382424 382421 2026-06-03T08:42:06Z Intisar Ali 8681 382424 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. dmzblumfz8cpjfa8a7zak1l1q5mwez9 382430 382424 2026-06-03T08:49:07Z Intisar Ali 8681 382430 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. jen1dg6c39ez3rekejhn3p09hr2imfn 382431 382430 2026-06-03T08:52:13Z Intisar Ali 8681 382431 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|Category:Buildings and structures in Bologna}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] saqsxcev3a3w9m7sr8o0k1qswd0l22n 382432 382431 2026-06-03T08:53:43Z Intisar Ali 8681 382432 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ltkv8frfbhsc8lddgip0n2x7e5a45x8 382433 382432 2026-06-03T08:57:08Z Intisar Ali 8681 382433 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ==معيشت== [[File:Unipol Tower 02.JPG|thumb|upright|[[يونيپول ٽاور]]، جنهن جي اوچائي {{Convert|127|m|ft|abbr=on}} آهي، شهر جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.]] مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان، [[بولونيا ميٽروپوليٽن شهر]] 2017ع ۾ تقريباً 35 ارب يورو (40.6 ارب آمريڪي ڊالر) جي معيشت پيدا ڪئي، جيڪا في فرد 34,251 يورو (40,165 آمريڪي ڊالر) جي برابر هئي. هي انگ اٽلي جي صوبن ۾ ٽئين نمبر تي هو، [[ميلان ميٽروپوليٽن شهر|ميلان]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول|بولتسانو/بوتسين]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|title=Dossier on the Metropolitan City of Bologna|url=https://www.affariregionali.it/media/170175/dossier-citt%C3%A0-metropolitana-di-bologna.pdf|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017}}</ref> بولونيا جي معيشت هڪ مضبوط صنعتي شعبي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو روايتي طور زرعي ۽ مالداري شين جي پروسيسنگ ([[:it:Eridania|ايريدانيا]]، [[گرانارولو (ڪمپني)|گرانارولو]]، [[سيگافريدو زانيتي]]، {{ill|Conserve Italia|it}})، مشينري ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]]، [[Sacmi|ساڪمي]])، تعميراتي سامان ([[Maccaferri|ماڪافيري]])، توانائي ([[Hera Group|هيرا گروپ]])، گاڏين جي صنعت ([[Ducati|دوڪاٽي]]، [[Lamborghini|ليمبورگيني]])، جوتا سازي، ڪپڙي، انجنيئرنگ، ڪيميائي صنعت، ڇپائي ۽ اشاعت ([[:it:Cappelli (editore)|ڪاپيلي]]، [[:it:il Mulino|اِل مولينو]]، {{ill|Monrif Group|it|مونريف گروپ}}، [[:it:Zanichelli|زانيڪيلي]]) تي مرڪوز آهي. خاص طور تي، بولونيا کي نام نهاد "پيڪيجنگ وادي" (Packaging Valley) جو مرڪز سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اهڙو علائقو آهي جتي خودڪار [[پيڪنگ مشين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين جي وڏي تعداد موجود آهي ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]] وغيره).<ref>{{cite book|last1=Fotis|display-authors=et al|first1=Marco|title=The Automatic Packaging Machinery Sector in Italy and Germany|date=2014|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-319-12762-0|pages=1–2}}</ref> ان کان علاوه، بولونيا پنهنجي [[تعاوني تنظيم|تعاوني ادارن]] جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي. هي روايت اوڻيهين صديءَ دوران هارين ۽ مزدورن جي سماجي جدوجهدن مان پيدا ٿي. اڄ اهي تعاوني ادارا علائقي جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پيدا ڪن ٿا<ref>{{cite news|last=Duda|first=John|title=The Italian Region Where Co-ops Produce a Third of Its GDP|url=https://www.yesmagazine.org/economy/2016/07/05/the-italian-place-where-co-ops-drive-the-economy-and-most-people-are-members|access-date=4 November 2017|publisher=[[Yes! (U.S. magazine)|YES! Magazine]]|date=5 July 2016|language=en}}</ref> ۽ [[ايميليا-روماگنا]] علائقي ۾ 265,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|last=Caselli|first=Guido|title=Osservatorio della cooperazione in Emilia-Romagna|url=https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|publisher=Chamber of Commerce of Emilia-Romagna|access-date=4 November 2017}}</ref> ==آمدورفت== [[File:Irisbus Crealis trolley TPER 107 1.jpg|thumb|[[ٽي پي اي آر]] طرفان هلندڙ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|شهري ٽرالي بس نظام]] جي هڪ [[ٽرالي بس]]، جيڪا ويا سافي ۾ تصويربند ڪئي وئي.]] [[بولونيا گوگليئلمو مارڪوني هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان اٽلي جو ستون مصروف ترين هوائي اڏو آهي (2025ع ۾ 11 ملين مسافر). [[بولونيا چنترالي ريلوي اسٽيشن]] اٽلي جي سڀ کان اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر اتر-ڏکڻ ۽ اوڀر-اولهه رستن جي سنگم تي واقع آهي. هي اسٽيشن هر سال 58 ملين مسافرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref name=gs1>{{cite web|title=Bologna Centrale|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|publisher=Grandi Stazioni|access-date=30 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210084923/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=10 February 2012|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن (ڏسو [[بولونيا جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]). بولونيا سان دوناتو [[ريلوي درجابندي يارڊ]]، جنهن ۾ 33 ريلوي لائينون آهن، ماضيءَ ۾ اٽلي جو سڀ کان وڏو مال بردار ريل مرڪز هو.<ref>{{cite web|title=The Bologna Freight Village |url=http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |publisher=Bologna Interporto S.p.a. |access-date=1 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212140125/http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |archive-date=12 December 2013}}</ref> 2018ع کان پوءِ ان کي [[بولونيا سان دوناتو ريلوي آزمائشي سرڪٽ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="I treni 434">Gian Guido Turchi, ''Bologna San Donato: metamorfosi di un impianto'', in I Treni 434 (2020), pages 12–17, Editrice Trasporti su Rotaie, ISSN 0392-4602.</ref> شهر کي عوامي بس رستن جي هڪ وڏي ڄار ذريعي پڻ خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|ٽرالي بس رستا]] پڻ شامل آهن، جيڪي 2012ع کان [[ٽراسپورٽو پاسيجيري ايميليا-روماگنا]] (TPER) هلائي رهيو آهي. مئي 2023ع تائين، نئين [[بولونيا ٽرام نظام]] جي پهرين لائين تعمير هيٺ هئي.<ref name="avviolavori">{{Cite web|url=https://www.trambologna.it/2023/04/26/partono-cantieri-realizzazione-linea-rossa-tram-deposito-borgo-panigale-terminal-michelino-fiera/|title = Partono i cantieri per la realizzazione della linea rossa del tram, il via dal deposito di Borgo Panigale e dal Terminal Michelino-Fiera|date=2023-04-26|access-date=2023-05-10|language=it}}</ref> مجموعي طور شهر لاءِ چار لائينن تي مشتمل ٽرام نيٽورڪ جو منصوبو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|title=Four tram lines planned for Bologna|website=Metro Report|date=13 March 2019|access-date=17 March 2019}}</ref> بولونيا جي چوڌاري ڪم ڪندڙ وڏي [[مضافاتي ريل]] سروس کي [[بولونيا ميٽروپوليٽن ريلوي سروس]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ===عوامي آمدورفت جا انگ اکر=== بولونيا ۾ ماڻهو هفتي جي عام ڪم واري ڏينهن تي عوامي آمدورفت ذريعي اچ وڃ ۾ سراسري طور 53 منٽ خرچ ڪن ٿا. عوامي آمدورفت استعمال ڪندڙن مان 9٪ ماڻهو روزانو ٻن ڪلاڪن کان وڌيڪ سفر ڪن ٿا. بس اسٽاپ يا ريلوي اسٽيشن تي انتظار جو سراسري وقت 12 منٽ آهي، جڏهن ته 16٪ مسافر روزانو اوسطاً 20 منٽن کان وڌيڪ انتظار ڪن ٿا. هڪ سفر دوران عوامي آمدورفت ذريعي طئي ڪيل سراسري فاصلو {{Convert|5.4|km|mi|abbr=on}} آهي، جڏهن ته 7٪ ماڻهو هڪ طرفي سفر ۾ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ فاصلو طئي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=Bologna Public Transportation Statistics|publisher= Global Public Transit Index by Moovit|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Bologna_e_Romagna-1783|access-date=19 June 2017}} [[File:CC-BY icon.svg|50px|class=noviewer]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> ==آبادي== {{Historical populations|1861|116874|1871|118217|1881|126178|1901|153271|1911|179311|1921|212754|1931|249226|1936|281162|1951|340526|1961|444872|1971|490528|1981|459080|1991|404378|2001|371217|2011|371337|2021|387842|cols=1|align=right|source=[[اٽلي جو قومي شماريات ادارو|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente e presente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1971|trans-title=Resident and present population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|date=1971-10-24|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries" />}} 2025ع تائين، شهر جي اصل آبادي 390,734 هئي، جنهن مان 47.9٪ مرد ۽ 52.1٪ عورتون هيون.{{cn|date=February 2026}} 2016ع ۾ نابالغن (18 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارن ٻارن) جو تناسب ڪل آبادي جو 12.86٪ هو، جڏهن ته پينشن وٺندڙن جو تناسب 27.02٪ هو. هي انگ اٽلي جي اوسط 18.06٪ (نابالغ) ۽ 19.94٪ (پينشن وٺندڙ) سان ڀيٽيو وڃي ٿو. بولونيا جي رهواسين جي سراسري عمر 51 سال آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري عمر 42 سال آهي. 2011ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ بولونيا جي آبادي ۾ 4.4٪ واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران سڄي اٽلي جي آبادي 0.7٪ گهٽجي وئي.<ref name="timeseries">{{cite web |title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> بولونيا جي موجوده پيدائش جي شرح هر 1,000 رهواسين تي 8.07 ڄمڻ آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري شرح 9.45 ڄمڻ في 1,000 رهواسي آهي. ljqlxmbpybra86z17zqjbcatenfh6z8 382435 382433 2026-06-03T09:01:38Z Intisar Ali 8681 382435 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ==معيشت== [[File:Unipol Tower 02.JPG|thumb|upright|[[يونيپول ٽاور]]، جنهن جي اوچائي {{Convert|127|m|ft|abbr=on}} آهي، شهر جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.]] مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان، [[بولونيا ميٽروپوليٽن شهر]] 2017ع ۾ تقريباً 35 ارب يورو (40.6 ارب آمريڪي ڊالر) جي معيشت پيدا ڪئي، جيڪا في فرد 34,251 يورو (40,165 آمريڪي ڊالر) جي برابر هئي. هي انگ اٽلي جي صوبن ۾ ٽئين نمبر تي هو، [[ميلان ميٽروپوليٽن شهر|ميلان]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول|بولتسانو/بوتسين]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|title=Dossier on the Metropolitan City of Bologna|url=https://www.affariregionali.it/media/170175/dossier-citt%C3%A0-metropolitana-di-bologna.pdf|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017}}</ref> بولونيا جي معيشت هڪ مضبوط صنعتي شعبي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو روايتي طور زرعي ۽ مالداري شين جي پروسيسنگ ([[:it:Eridania|ايريدانيا]]، [[گرانارولو (ڪمپني)|گرانارولو]]، [[سيگافريدو زانيتي]]، {{ill|Conserve Italia|it}})، مشينري ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]]، [[Sacmi|ساڪمي]])، تعميراتي سامان ([[Maccaferri|ماڪافيري]])، توانائي ([[Hera Group|هيرا گروپ]])، گاڏين جي صنعت ([[Ducati|دوڪاٽي]]، [[Lamborghini|ليمبورگيني]])، جوتا سازي، ڪپڙي، انجنيئرنگ، ڪيميائي صنعت، ڇپائي ۽ اشاعت ([[:it:Cappelli (editore)|ڪاپيلي]]، [[:it:il Mulino|اِل مولينو]]، {{ill|Monrif Group|it|مونريف گروپ}}، [[:it:Zanichelli|زانيڪيلي]]) تي مرڪوز آهي. خاص طور تي، بولونيا کي نام نهاد "پيڪيجنگ وادي" (Packaging Valley) جو مرڪز سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اهڙو علائقو آهي جتي خودڪار [[پيڪنگ مشين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين جي وڏي تعداد موجود آهي ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]] وغيره).<ref>{{cite book|last1=Fotis|display-authors=et al|first1=Marco|title=The Automatic Packaging Machinery Sector in Italy and Germany|date=2014|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-319-12762-0|pages=1–2}}</ref> ان کان علاوه، بولونيا پنهنجي [[تعاوني تنظيم|تعاوني ادارن]] جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي. هي روايت اوڻيهين صديءَ دوران هارين ۽ مزدورن جي سماجي جدوجهدن مان پيدا ٿي. اڄ اهي تعاوني ادارا علائقي جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پيدا ڪن ٿا<ref>{{cite news|last=Duda|first=John|title=The Italian Region Where Co-ops Produce a Third of Its GDP|url=https://www.yesmagazine.org/economy/2016/07/05/the-italian-place-where-co-ops-drive-the-economy-and-most-people-are-members|access-date=4 November 2017|publisher=[[Yes! (U.S. magazine)|YES! Magazine]]|date=5 July 2016|language=en}}</ref> ۽ [[ايميليا-روماگنا]] علائقي ۾ 265,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|last=Caselli|first=Guido|title=Osservatorio della cooperazione in Emilia-Romagna|url=https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|publisher=Chamber of Commerce of Emilia-Romagna|access-date=4 November 2017}}</ref> ==آمدورفت== [[File:Irisbus Crealis trolley TPER 107 1.jpg|thumb|[[ٽي پي اي آر]] طرفان هلندڙ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|شهري ٽرالي بس نظام]] جي هڪ [[ٽرالي بس]]، جيڪا ويا سافي ۾ تصويربند ڪئي وئي.]] [[بولونيا گوگليئلمو مارڪوني هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان اٽلي جو ستون مصروف ترين هوائي اڏو آهي (2025ع ۾ 11 ملين مسافر). [[بولونيا چنترالي ريلوي اسٽيشن]] اٽلي جي سڀ کان اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر اتر-ڏکڻ ۽ اوڀر-اولهه رستن جي سنگم تي واقع آهي. هي اسٽيشن هر سال 58 ملين مسافرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref name=gs1>{{cite web|title=Bologna Centrale|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|publisher=Grandi Stazioni|access-date=30 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210084923/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=10 February 2012|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن (ڏسو [[بولونيا جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]). بولونيا سان دوناتو [[ريلوي درجابندي يارڊ]]، جنهن ۾ 33 ريلوي لائينون آهن، ماضيءَ ۾ اٽلي جو سڀ کان وڏو مال بردار ريل مرڪز هو.<ref>{{cite web|title=The Bologna Freight Village |url=http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |publisher=Bologna Interporto S.p.a. |access-date=1 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212140125/http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |archive-date=12 December 2013}}</ref> 2018ع کان پوءِ ان کي [[بولونيا سان دوناتو ريلوي آزمائشي سرڪٽ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="I treni 434">Gian Guido Turchi, ''Bologna San Donato: metamorfosi di un impianto'', in I Treni 434 (2020), pages 12–17, Editrice Trasporti su Rotaie, ISSN 0392-4602.</ref> شهر کي عوامي بس رستن جي هڪ وڏي ڄار ذريعي پڻ خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|ٽرالي بس رستا]] پڻ شامل آهن، جيڪي 2012ع کان [[ٽراسپورٽو پاسيجيري ايميليا-روماگنا]] (TPER) هلائي رهيو آهي. مئي 2023ع تائين، نئين [[بولونيا ٽرام نظام]] جي پهرين لائين تعمير هيٺ هئي.<ref name="avviolavori">{{Cite web|url=https://www.trambologna.it/2023/04/26/partono-cantieri-realizzazione-linea-rossa-tram-deposito-borgo-panigale-terminal-michelino-fiera/|title = Partono i cantieri per la realizzazione della linea rossa del tram, il via dal deposito di Borgo Panigale e dal Terminal Michelino-Fiera|date=2023-04-26|access-date=2023-05-10|language=it}}</ref> مجموعي طور شهر لاءِ چار لائينن تي مشتمل ٽرام نيٽورڪ جو منصوبو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|title=Four tram lines planned for Bologna|website=Metro Report|date=13 March 2019|access-date=17 March 2019}}</ref> بولونيا جي چوڌاري ڪم ڪندڙ وڏي [[مضافاتي ريل]] سروس کي [[بولونيا ميٽروپوليٽن ريلوي سروس]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ===عوامي آمدورفت جا انگ اکر=== بولونيا ۾ ماڻهو هفتي جي عام ڪم واري ڏينهن تي عوامي آمدورفت ذريعي اچ وڃ ۾ سراسري طور 53 منٽ خرچ ڪن ٿا. عوامي آمدورفت استعمال ڪندڙن مان 9٪ ماڻهو روزانو ٻن ڪلاڪن کان وڌيڪ سفر ڪن ٿا. بس اسٽاپ يا ريلوي اسٽيشن تي انتظار جو سراسري وقت 12 منٽ آهي، جڏهن ته 16٪ مسافر روزانو اوسطاً 20 منٽن کان وڌيڪ انتظار ڪن ٿا. هڪ سفر دوران عوامي آمدورفت ذريعي طئي ڪيل سراسري فاصلو {{Convert|5.4|km|mi|abbr=on}} آهي، جڏهن ته 7٪ ماڻهو هڪ طرفي سفر ۾ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ فاصلو طئي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=Bologna Public Transportation Statistics|publisher= Global Public Transit Index by Moovit|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Bologna_e_Romagna-1783|access-date=19 June 2017}} [[File:CC-BY icon.svg|50px|class=noviewer]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> ==آبادي== {{Historical populations|1861|116874|1871|118217|1881|126178|1901|153271|1911|179311|1921|212754|1931|249226|1936|281162|1951|340526|1961|444872|1971|490528|1981|459080|1991|404378|2001|371217|2011|371337|2021|387842|cols=1|align=right|source=[[اٽلي جو قومي شماريات ادارو|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente e presente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1971|trans-title=Resident and present population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|date=1971-10-24|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries" />}} 2025ع تائين، شهر جي اصل آبادي 390,734 هئي، جنهن مان 47.9٪ مرد ۽ 52.1٪ عورتون هيون.{{cn|date=February 2026}} 2016ع ۾ نابالغن (18 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارن ٻارن) جو تناسب ڪل آبادي جو 12.86٪ هو، جڏهن ته پينشن وٺندڙن جو تناسب 27.02٪ هو. هي انگ اٽلي جي اوسط 18.06٪ (نابالغ) ۽ 19.94٪ (پينشن وٺندڙ) سان ڀيٽيو وڃي ٿو. بولونيا جي رهواسين جي سراسري عمر 51 سال آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري عمر 42 سال آهي. 2011ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ بولونيا جي آبادي ۾ 4.4٪ واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران سڄي اٽلي جي آبادي 0.7٪ گهٽجي وئي.<ref name="timeseries">{{cite web |title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> بولونيا جي موجوده پيدائش جي شرح هر 1,000 رهواسين تي 8.07 ڄمڻ آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري شرح 9.45 ڄمڻ في 1,000 رهواسي آهي. ==تعليم== [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] [[بولونيا يونيورسٽي]]، جنهن بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته اها 1088ع ۾ [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] [[ايرنيريوس]] ۽ [[پيپو (قانوندان)|پيپو]] قائم ڪئي،<ref>{{cite book|last1=Rashdall|first1=Hastings|title=The universities of Europe in the Middle Ages|date=2010|publisher=Cambridge university press|location=Cambridge|isbn=978-1-108-01810-4|pages=119–121}}</ref> [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي، ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيندڙ اداري جي معنيٰ ۾ پهرين يونيورسٽي پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لفظ ''universitas'' به ان جي قيام وقت استعمال ٿيو،<ref name="Top Universities"/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna|author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> ۽ اها اٽلي ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/ |title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima |date=3 July 2017}}</ref> وچئين دور ۾ اها يورپي فڪري زندگيءَ جو هڪ اهم مرڪز هئي، جيڪا اٽلي ۽ سڄي يورپ مان عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي هئي.<ref>{{cite book|editor-last=Ridder-Symoens|editor-first= Hilde de|title=A history of the university in Europe.|date=2003|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54113-8|page=12|edition=1st pbk.}}</ref> ''Studium''، جيئن اها اصل ۾ سڏي ويندي هئي، هڪ نسبتاً غير رسمي تدريسي نظام طور شروع ٿي، جنهن ۾ هر استاد شاگردن کان الڳ الڳ فيس وٺندو هو. ان ڪري شروعاتي يونيورسٽي جو هنڌ سڄي شهر ۾ پکڙيل هو، ۽ مختلف قوميتن جي شاگردن جي مدد لاءِ مختلف ڪاليج قائم ڪيا ويا. [[File:Bologna,_Archiginnasio,_Teatro_anatomico_(6).jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو جو اناٽوميڪل ٿيٽر]]، جيڪو 1637ع جو آهي]] نيپوليني دور ۾ يونيورسٽي جو مرڪز شهر جي مرڪز جي اتر-اوڀر حصي ۾ [[ويا زامبوني]] تي موجوده هنڌ منتقل ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي جا 11 اسڪول، 33 شعبا ۽ 93 لائبريريون سڄي شهر ۾ پکڙيل آهن، ۽ ويجهن شهرن [[چيزينا]]، [[فورلي]]، [[راويننا]] ۽ [[ريميني]] ۾ ان جا چار ماتحت ڪيمپس پڻ آهن. گذريل صدين ۾ هن يونيورسٽي سان لاڳاپيل اهم شاگردن ۾ [[دانتي]]، [[پيٽرارڪ]]، [[ٿامس بيڪيٽ]]، [[پوپ نڪولس پنجون]]، [[ايراسمس آف روٽرڊيم]]، [[پيٽر مارٽر ورميگلي]] ۽ [[ڪوپرنيڪس]] شامل هئا. [[لاورا باسي]]، جنهن کي 1732ع ۾ مقرر ڪيو ويو، يورپ ۾ ڪنهن يونيورسٽي ۾ سرڪاري طور پڙهائڻ واري پهرين عورت بڻجي. ويجهي تاريخ ۾ [[لوئيجي گالواني]]، [[حياتي برقي مقناطيسيت]] جو دريافت ڪندڙ، ۽ [[گوگليئلمو مارڪوني]]، ريڊيو ٽيڪنالاجي جو باني، پڻ هن يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو. بولونيا يونيورسٽي اڄ به اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ معزز ۽ متحرڪ اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. اڄ تائين بولونيا گهڻي حد تائين يونيورسٽي وارو شهر آهي، جتي 2015ع ۾ 80,000 کان وڌيڪ شاگرد داخل هئا. هن شاگردي برادري ۾ ايراسموس، سقراط ۽ پرڏيهي شاگردن جو وڏو انگ شامل آهي.<ref>{{cite web|title=THE UNIVERSITY TODAY: NUMBERS AND INNOVATION|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/university-today|publisher=University of Bologna|access-date=4 November 2017}}</ref> يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]]، [[بولونيا يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]]، 1568ع ۾ قائم ٿيو؛ اهو يورپ جو چوٿون قديم ترين نباتاتي باغ آهي. [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] شهر ۾ پنهنجو [[بولونيا سينٽر]] هلائي ٿي، جتي اسڪول آف ايڊوانسڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز (SAIS) جي پرڏيهي ڪيمپسن مان هڪ موجود آهي. SAIS بولونيا 1955ع ۾ يورپ ۾ کليل آمريڪي پوسٽ گريجوئيٽ اسڪول جو پهريون ڪيمپس طور قائم ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/international/agreements-and-networks/american-centres |title=American Centres – University of Bologna |website=Unibo.it |access-date=18 January 2016}}</ref> اهو مارشل پلان جي انهن ڪوششن کان متاثر هو، جن جو مقصد آمريڪا ۽ يورپ جي وچ ۾ ثقافتي پل تعمير ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://2001-2009.state.gov/p/us/rm/2005/46551.htm |title=Remarks at the 50th Anniversary of SAIS in Bologna |website=2001-2009.state.gov |date=19 May 2005 |access-date=18 January 2016}}</ref> اڄ بولونيا سينٽر ''Associazione italo-americana "Luciano Finelli"'' جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جيڪا اٽلي ۽ آمريڪا وچ ۾ بين الثقافتي شعور ۽ مٽاسٽا کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |title=About Us &#124; Associazione Italo Americana Luciano Finelli |access-date=18 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121074742/http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |archive-date=21 January 2014}}</ref> ايسٽرن ڪاليج ڪنسورشيم (E.C.Co.)، جنهن ۾ [[واسار ڪاليج]]، [[ويلزلي ڪاليج]] ۽ [[ويسليئن يونيورسٽي]] شامل آهن، بولونيا يونيورسٽي سان گڏجي شهر ۾ ٻاهرين ملڪ پڙهائيءَ جو پروگرام پيش ڪري ٿو. [[ڊڪنسن ڪاليج]]، [[انڊيانا يونيورسٽي]]، [[براون يونيورسٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] جا پڻ شهر ۾ ڪيمپس يا نمائنده مرڪز موجود آهن. ان کان علاوه، بولونيا ۾ هڪ موسيقي اسڪول، [[ڪونسرواتوريو جيوواني باتيستا مارٽيني]]، موجود آهي، جيڪو 1804ع ۾ قائم ٿيو، ۽ هڪ فنون لطيفه جو اسڪول، [[اڪاديميا دي بيلي آرتي دي بولونيا]]، موجود آهي، جيڪو 1802ع ۾ قائم ٿيو. ٻئي ادارا نيپولين بوناپارٽ طرفان متعارف ڪرايل سڌارن جي حصي طور وجود ۾ آيا. ==ثقافت== [[File:Museomusicabosala7.jpg|thumb|left|[[موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري]] سورهين کان ويهين صديءَ تائين جا قديم موسيقي اوزار ۽ منفرد موسيقي نوٽ ڏيکاري ٿي.]] صدين دوران بولونيا ڪيترائي لقب حاصل ڪيا آهن: "موٽو شهر" (''la grassa'') ان جي کاڌي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ مشهور خاصيتون گهڻي گوشت، خاص طور تي سوئر جي گوشت، انڊن واري پاستا ۽ کير مان ٺهندڙ شين، جهڙوڪ مکڻ ۽ پارميزان، سان تيار ٿينديون آهن. شهر کي ڏنل ٻيو لقب "ڳاڙهو شهر" (''la rossa'') آهي، جيڪو اصل ۾ شهر جي مرڪز جي عمارتن جي رنگ ڏانهن اشارو طور استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ اهو شهر جي آبادي جي اڪثريت طرفان حمايت ڪيل ڪميونسٽ نظريي سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. 1999ع ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي ميئر جي چونڊ تائين شهر [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مضبوط قلعي طور مشهور هو.<ref>{{cite web|title=The red, the fat, and the learned: The story behind Bologna's curious nicknames|url=https://www.thelocal.it/20170510/bologna-dotta-grassa-rassa-red-fat-learned-studious-travel-italy-vacation|access-date=4 November 2017|website=[[The Local]]|date=10 May 2017}}</ref> 2004ع جي ميئر چونڊن ۾ [[سرجيو ڪوفيراٽي]] جي چونڊ سان مرڪز-کاٻي ڌر ٻيهر اقتدار ۾ اچي وئي. بولونيا [[مفت عوامي آمدورفت]] جي تصور تي تجربو ڪندڙ يورپ جي شروعاتي شهرن مان هڪ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |title=Repertoires of Democracy: The Case for Public Transport |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325224146/http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref> بولونيا جا ٻه ٻيا لقب پڻ آهن: پهريون "ٽاورن وارو شهر" (''la turrita'') آهي، جيڪو شهر ۾ موجود وچئين دور جي وڏي تعداد ۾ ٽاورن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيتوڻيڪ اڄ صرف 24 ٽاور بيٺل آهن. ٻيو "علم وارو شهر" (''la dotta'') آهي، جيڪو ان جي يونيورسٽي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ===يونيورسٽي=== بولونيا جي [[بولونيا يونيورسٽي|يونيورسٽي]] 1088ع ۾ قائم ٿي ۽ دنيا جي قديم ترين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. QS يونيورسٽي رينڪنگ موجب، بولونيا يونيورسٽي اٽلي ۾ ٽئين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 138هين نمبر تي آهي. اٽلي ۽ سڄي دنيا مان ايندڙ شاگردن جو وڏو انگ، ڇاڪاڻ⁠تہ بولونيا ۾ ڪيترين غير ملڪي يونيورسٽين جا ڪيمپس موجود آهن، جن ۾ جانز هاپڪنز يونيورسٽي، ڊڪنسن ڪاليج، انڊيانا يونيورسٽي، براون يونيورسٽي، ڪيليفورنيا يونيورسٽي ۽ ٻيا شامل آهن، شهر جي روزمره زندگيءَ تي وڏو اثر وجهي ٿو. هڪ پاسي اهو شهر جي مرڪز کي وڌيڪ زنده دل بڻائي ٿو، جتي رهواسين جي سراسري عمر تمام گهڻي آهي، ۽ ثقافتي سرگرمين کي به هٿي ڏئي ٿو؛ ٻئي پاسي، اهو عوامي نظم ۽ ڪچري جي انتظام جا مسئلا پيدا ڪري ٿو، جيڪي يونيورسٽي ضلعي جي سرگرم رات جي زندگيءَ مان پيدا ٿين ٿا. ===تفريح ۽ پرفارمنگ آرٽس=== [[File:Arena_del_Sole_(cropped).jpg|thumb|ارينا دل سولي ٿيٽر جو اڳيون رخ]] بولونيا شهر 26 مئي 2006ع تي [[يونيسڪو]] جو موسيقي شهر بڻيو. يونيسڪو موجب، "نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيڻ واري پهرين اطالوي شهر طور، بولونيا هڪ شاهوڪار موسيقي روايت ڏيکاري آهي، جيڪا جديد زندگي ۽ تخليق جي هڪ متحرڪ عنصر طور مسلسل ترقي ڪري رهي آهي. هن موسيقي کي نسل پرستي خلاف جدوجهد ۾ شموليت جي اهم وسيلي طور فروغ ڏيڻ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مضبوط عزم پڻ ڏيکاريو آهي. ڪلاسيڪي کان اليڪٽرانڪ، جاز، لوڪ ۽ اوپيرا تائين مختلف صنفن کي هٿي ڏيندي، بولونيا پنهنجي شهرين کي اهڙي موسيقي توانائي فراهم ڪري ٿو، جيڪا شهر جي پيشاور، علمي، سماجي ۽ ثقافتي پاسن ۾ گهري طرح داخل ٿيل آهي."<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://archive.today/20120713153427/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-date=13 July 2012 |title=The Creative Cities Network: UNESCO Culture Sector |publisher=Portal.unesco.org |access-date=19 April 2010 }}</ref> سورهين صديءَ تائين ٿيٽر بولونيا ۾ تفريح جو هڪ مشهور ذريعو هو. پهريون عوامي ٿيٽر تياترو الا اسڪالا هو، جيڪو 1547ع کان [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] ۾ سرگرم هو. اطالوي بولونيائي ٿيٽر جي هڪ اهم شخصيت [[الفريدو ٽيسٽوني]] هو، جيڪو ڊراما نگار ۽ ''[[ڪارڊينل لامبرٽيني (ڊرامو)|ڪارڊينل لامبرٽيني]]'' جو ليکڪ هو، جنهن کي 1905ع کان وڏي ٿيٽر ڪاميابي ملي، ۽ بعد ۾ بولونيائي اداڪار [[جينو چروي]] ان کي فلمي پردي تي پڻ ورجايو. 1998ع ۾ بولونيا شهر "بولونيا ديئي تياتري" ('ٿيٽرن جو بولونيا') منصوبو شروع ڪيو، جيڪو شهر جي وڏن ٿيٽر ادارن جي انجمن آهي. هي ٿيٽرن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪو بولونيائي لهجي کان وٺي همعصر رقص تائين مختلف ٿيٽر موقعا فراهم ڪري ٿو، پر گڏيل رابطي واري حڪمت عملي ۽ اتحاد کي پڻ هٿي ڏئي ٿو. خاص طور تي، منصوبي ۾ شامل مختلف ٿيٽرن ۾ هفتي دوران پيش ٿيندڙ ڊرامن جو اشتهار هڪ ئي پوسٽر ذريعي ڏنو ويندو آهي. بولونيا جو اوپيرا گهر [[تياترو ڪومونالي دي بولونيا]] آهي. [[آرڪيسٽرا موزارٽ]]، جنهن جو موسيقي ڊائريڪٽر 2014ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[ڪلاڊيو ابادو]] هو، 2004ع ۾ ٺاهي وئي. بولونيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي، فن، رقص ۽ فلمي ميلن جي ميزباني ڪري ٿو، جن ۾ اينجيليڪا،<ref>{{cite web|url=https://www.aaa-angelica.com/ |title=Angelica |publisher=Aaa-angelica.com |access-date=19 April 2010}}</ref> ''بولونيا'' ۽ ''ڪونتيمپورانيا''، جيڪي همعصر موسيقيءَ جا ميلا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognacontemporanea.it/ |title=Eventi Arte Contemporanea &#124; Bologna contemporanea |website=Bolognacontemporanea.it |access-date=18 January 2016}}</ref> بولونيا فيسٽيول، جيڪو بين الاقوامي ڪلاسيڪي موسيقي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bolognafestival.it |title=Bolonafestival |publisher=Bolognafestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بولونيا جاز فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognajazzfestival.it |title=BolognaJazzFestival |publisher=BolognaJazzFestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بائيوگرافلم فيسٽيول، جيڪو سوانحي فلمن لاءِ مخصوص آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.biografilm.it |title=Biografilm Festival |language= it |publisher=Biografilm.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بل بول بل، جيڪو ڪامڪس ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bilbolbul.net |title=BilBolBul |publisher=BilBolBul |access-date=19 April 2010}}</ref> دانزا اربانا، جيڪو گهٽيءَ جي همعصر رقص جو ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.danzaurbana.it |title=Danza Urbana |publisher=Danzaurbana.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[F.I.S.Co.|F.I.S.Co]]، جيڪو همعصر فن جو ميلو هو ۽ هاڻي [[لائيو آرٽس ويڪ]] ۾ ضم ٿي چڪو آهي، فيوچر فلم فيسٽيول، جيڪو اينيميشن ۽ خاص اثرن بابت آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.futurefilmfestival.org |title=futurefilmfestival |website=Futurefilmfestival.org |access-date=19 April 2010}}</ref> ''اِل چينيما ريتروواتو''، جيڪو ناياب ۽ وساريل فلمن بابت فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Il CInema Ritrovato |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[لائيو آرٽس ويڪ]]، جينڊر بينڊر، جيڪو صنفي سڃاڻپ، جنسي رجحان ۽ جسماني نمائندگي بابت ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.genderbender.it |title=Gender Bender |publisher=Genderbender.it |access-date=19 April 2010}}</ref> هوم ورڪ فيسٽيول، جيڪو اليڪٽرانڪ موسيقي جو ميلو آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.homeworkfestival.net/ |title=homeworkfestival |publisher=homeworkfestival |access-date=19 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154815/http://www.homeworkfestival.net/ |archive-date=28 December 2010 |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس فلم فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Human Rights Film Festival |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> سم پريفر ڪيڪ، جيڪو هم جنس پرست عورتن جي فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |title=Some Prefer Cake Lesbian Film Festival |access-date=19 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209111233/http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |archive-date=9 February 2012}}</ref> ۽ [[زڪينو دئورو]]، جيڪو ٻارن جي گيتن جو مقابلو آهي، شامل آهن. ===کاڌو=== [[File:Tagliatelle_al_ragù_(image_modified).jpg|thumb|''تالياتيللي الرڳو''، جيئن بولونيا ۾ پيش ڪيو ويندو آهي]] بولونيا پنهنجي کاڌي جي روايت لاءِ مشهور آهي. اهو مشهور [[بولونيائي ساس]] جو گهر آهي، جيڪو گوشت تي ٻڌل پاستا ساس آهي. اٽلي ۾ ان کي [[رڳو]] سڏيو ويندو آهي ۽ اهو دنيا ۾ ملندڙ قسم کان ڪافي مختلف آهي. بولونيا ۾ هي ساس بنيادي طور [[تالياتيللي]] سان پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان کي [[اسپاگيٽي]] سان پيش ڪرڻ عجيب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|last=Cesarato|first=Monica|title=Why you won't find spaghetti bolognese in Italy|url=https://www.thelocal.it/20160914/the-truth-about-spaghetti-bolognese-ragu-pasta|access-date=November 5, 2017|website=[[The Local]]|date=September 14, 2016}}</ref> زرخيز [[پو وادي]] ۾ واقع هجڻ سبب، مقامي شاهوڪار کاڌو وڏي حد تائين گوشت ۽ پنير تي ڀاڙيندو آهي. سڄي ايميليا-روماگنا وانگر، [[نمڪين سڪل سوئر جو گوشت|محفوظ ڪيل سوئر جو گوشت]]، جهڙوڪ [[پروشوتو]]، [[مورتاديلا]] ۽ ''[[سالومي]]''، مقامي خوراڪ صنعت جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57 57]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57}}</ref> ويجها مشهور انگورن جا باغ [[پينوليتو]] ديئي ڪولي بولونيسي، [[لامبروسڪو]] دي مودينا ۽ [[سانجيوويزي]] دي روماگنا شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Anderson|first1=Burton|title=The Wines of Italy. An endless adventure in taste|date=2006|publisher=The Italian Trade Commission|asin=B002H6TK9C|pages=85–89|edition=8th}}</ref> رڳو سان تالياتيللي، شوربي ۾ پيش ٿيندڙ [[تورتيلليني]]، [[لازانيا]] ۽ مورتاديلا بولونيا مقامي خاصيتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52 52]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52}}</ref> روايتي بولونيائي مٺايون اڪثر عيدن سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ''فاوي ديئي مورتي''، جيڪا [[سڀني مقدسن جو ڏينهن|آل سينٽس ڊي]] لاءِ ٺهندڙ رنگ برنگي [[بادام پيسٽ]] بسڪيٽ آهن؛ جام سان ڀريل راويولي بسڪيٽ، جيڪي [[سينٽ جوزف جو ڏينهن|سينٽ جوزف ڊي]] تي پيش ڪيا ويندا آهن؛ ۽ ڪارنيول جون مٺايون، جن کي ''سفراپولي'' چيو ويندو آهي، جيڪي هلڪي ۽ نازڪ تريل پيسٽري هونديون آهن ۽ انهن مٿان پائوڊر کنڊ وڌي ويندي آهي. ''چيرتوسينو'' يا ''پانسپيتسيالي''، يعني 'ڪارٿوسيائي' يا 'دواساز ڪيڪ'، هڪ مصالحيدار ڪيڪ آهي، جيڪو ڪرسمس تي پيش ڪيو ويندو آهي. ''تورتا دي ريسو''، جيڪا بادامن، چانورن ۽ اماريتو مان ٺهندڙ ڪسٽرڊ جهڙي ڪيڪ آهي، سڄو سال تيار ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60 60]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60}}</ref> جيئن [[زوپا انگليزي]] پڻ. 42lc4d5jaex8a5ybvpyxhls3lpuci7k 382436 382435 2026-06-03T09:02:41Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[بولونيا، اٽلي]] کي [[بولونيا]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 382435 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ==معيشت== [[File:Unipol Tower 02.JPG|thumb|upright|[[يونيپول ٽاور]]، جنهن جي اوچائي {{Convert|127|m|ft|abbr=on}} آهي، شهر جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.]] مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان، [[بولونيا ميٽروپوليٽن شهر]] 2017ع ۾ تقريباً 35 ارب يورو (40.6 ارب آمريڪي ڊالر) جي معيشت پيدا ڪئي، جيڪا في فرد 34,251 يورو (40,165 آمريڪي ڊالر) جي برابر هئي. هي انگ اٽلي جي صوبن ۾ ٽئين نمبر تي هو، [[ميلان ميٽروپوليٽن شهر|ميلان]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول|بولتسانو/بوتسين]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|title=Dossier on the Metropolitan City of Bologna|url=https://www.affariregionali.it/media/170175/dossier-citt%C3%A0-metropolitana-di-bologna.pdf|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017}}</ref> بولونيا جي معيشت هڪ مضبوط صنعتي شعبي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو روايتي طور زرعي ۽ مالداري شين جي پروسيسنگ ([[:it:Eridania|ايريدانيا]]، [[گرانارولو (ڪمپني)|گرانارولو]]، [[سيگافريدو زانيتي]]، {{ill|Conserve Italia|it}})، مشينري ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]]، [[Sacmi|ساڪمي]])، تعميراتي سامان ([[Maccaferri|ماڪافيري]])، توانائي ([[Hera Group|هيرا گروپ]])، گاڏين جي صنعت ([[Ducati|دوڪاٽي]]، [[Lamborghini|ليمبورگيني]])، جوتا سازي، ڪپڙي، انجنيئرنگ، ڪيميائي صنعت، ڇپائي ۽ اشاعت ([[:it:Cappelli (editore)|ڪاپيلي]]، [[:it:il Mulino|اِل مولينو]]، {{ill|Monrif Group|it|مونريف گروپ}}، [[:it:Zanichelli|زانيڪيلي]]) تي مرڪوز آهي. خاص طور تي، بولونيا کي نام نهاد "پيڪيجنگ وادي" (Packaging Valley) جو مرڪز سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اهڙو علائقو آهي جتي خودڪار [[پيڪنگ مشين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين جي وڏي تعداد موجود آهي ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]] وغيره).<ref>{{cite book|last1=Fotis|display-authors=et al|first1=Marco|title=The Automatic Packaging Machinery Sector in Italy and Germany|date=2014|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-319-12762-0|pages=1–2}}</ref> ان کان علاوه، بولونيا پنهنجي [[تعاوني تنظيم|تعاوني ادارن]] جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي. هي روايت اوڻيهين صديءَ دوران هارين ۽ مزدورن جي سماجي جدوجهدن مان پيدا ٿي. اڄ اهي تعاوني ادارا علائقي جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پيدا ڪن ٿا<ref>{{cite news|last=Duda|first=John|title=The Italian Region Where Co-ops Produce a Third of Its GDP|url=https://www.yesmagazine.org/economy/2016/07/05/the-italian-place-where-co-ops-drive-the-economy-and-most-people-are-members|access-date=4 November 2017|publisher=[[Yes! (U.S. magazine)|YES! Magazine]]|date=5 July 2016|language=en}}</ref> ۽ [[ايميليا-روماگنا]] علائقي ۾ 265,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|last=Caselli|first=Guido|title=Osservatorio della cooperazione in Emilia-Romagna|url=https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|publisher=Chamber of Commerce of Emilia-Romagna|access-date=4 November 2017}}</ref> ==آمدورفت== [[File:Irisbus Crealis trolley TPER 107 1.jpg|thumb|[[ٽي پي اي آر]] طرفان هلندڙ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|شهري ٽرالي بس نظام]] جي هڪ [[ٽرالي بس]]، جيڪا ويا سافي ۾ تصويربند ڪئي وئي.]] [[بولونيا گوگليئلمو مارڪوني هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان اٽلي جو ستون مصروف ترين هوائي اڏو آهي (2025ع ۾ 11 ملين مسافر). [[بولونيا چنترالي ريلوي اسٽيشن]] اٽلي جي سڀ کان اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر اتر-ڏکڻ ۽ اوڀر-اولهه رستن جي سنگم تي واقع آهي. هي اسٽيشن هر سال 58 ملين مسافرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref name=gs1>{{cite web|title=Bologna Centrale|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|publisher=Grandi Stazioni|access-date=30 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210084923/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=10 February 2012|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن (ڏسو [[بولونيا جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]). بولونيا سان دوناتو [[ريلوي درجابندي يارڊ]]، جنهن ۾ 33 ريلوي لائينون آهن، ماضيءَ ۾ اٽلي جو سڀ کان وڏو مال بردار ريل مرڪز هو.<ref>{{cite web|title=The Bologna Freight Village |url=http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |publisher=Bologna Interporto S.p.a. |access-date=1 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212140125/http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |archive-date=12 December 2013}}</ref> 2018ع کان پوءِ ان کي [[بولونيا سان دوناتو ريلوي آزمائشي سرڪٽ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="I treni 434">Gian Guido Turchi, ''Bologna San Donato: metamorfosi di un impianto'', in I Treni 434 (2020), pages 12–17, Editrice Trasporti su Rotaie, ISSN 0392-4602.</ref> شهر کي عوامي بس رستن جي هڪ وڏي ڄار ذريعي پڻ خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|ٽرالي بس رستا]] پڻ شامل آهن، جيڪي 2012ع کان [[ٽراسپورٽو پاسيجيري ايميليا-روماگنا]] (TPER) هلائي رهيو آهي. مئي 2023ع تائين، نئين [[بولونيا ٽرام نظام]] جي پهرين لائين تعمير هيٺ هئي.<ref name="avviolavori">{{Cite web|url=https://www.trambologna.it/2023/04/26/partono-cantieri-realizzazione-linea-rossa-tram-deposito-borgo-panigale-terminal-michelino-fiera/|title = Partono i cantieri per la realizzazione della linea rossa del tram, il via dal deposito di Borgo Panigale e dal Terminal Michelino-Fiera|date=2023-04-26|access-date=2023-05-10|language=it}}</ref> مجموعي طور شهر لاءِ چار لائينن تي مشتمل ٽرام نيٽورڪ جو منصوبو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|title=Four tram lines planned for Bologna|website=Metro Report|date=13 March 2019|access-date=17 March 2019}}</ref> بولونيا جي چوڌاري ڪم ڪندڙ وڏي [[مضافاتي ريل]] سروس کي [[بولونيا ميٽروپوليٽن ريلوي سروس]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ===عوامي آمدورفت جا انگ اکر=== بولونيا ۾ ماڻهو هفتي جي عام ڪم واري ڏينهن تي عوامي آمدورفت ذريعي اچ وڃ ۾ سراسري طور 53 منٽ خرچ ڪن ٿا. عوامي آمدورفت استعمال ڪندڙن مان 9٪ ماڻهو روزانو ٻن ڪلاڪن کان وڌيڪ سفر ڪن ٿا. بس اسٽاپ يا ريلوي اسٽيشن تي انتظار جو سراسري وقت 12 منٽ آهي، جڏهن ته 16٪ مسافر روزانو اوسطاً 20 منٽن کان وڌيڪ انتظار ڪن ٿا. هڪ سفر دوران عوامي آمدورفت ذريعي طئي ڪيل سراسري فاصلو {{Convert|5.4|km|mi|abbr=on}} آهي، جڏهن ته 7٪ ماڻهو هڪ طرفي سفر ۾ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ فاصلو طئي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=Bologna Public Transportation Statistics|publisher= Global Public Transit Index by Moovit|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Bologna_e_Romagna-1783|access-date=19 June 2017}} [[File:CC-BY icon.svg|50px|class=noviewer]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> ==آبادي== {{Historical populations|1861|116874|1871|118217|1881|126178|1901|153271|1911|179311|1921|212754|1931|249226|1936|281162|1951|340526|1961|444872|1971|490528|1981|459080|1991|404378|2001|371217|2011|371337|2021|387842|cols=1|align=right|source=[[اٽلي جو قومي شماريات ادارو|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente e presente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1971|trans-title=Resident and present population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|date=1971-10-24|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries" />}} 2025ع تائين، شهر جي اصل آبادي 390,734 هئي، جنهن مان 47.9٪ مرد ۽ 52.1٪ عورتون هيون.{{cn|date=February 2026}} 2016ع ۾ نابالغن (18 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارن ٻارن) جو تناسب ڪل آبادي جو 12.86٪ هو، جڏهن ته پينشن وٺندڙن جو تناسب 27.02٪ هو. هي انگ اٽلي جي اوسط 18.06٪ (نابالغ) ۽ 19.94٪ (پينشن وٺندڙ) سان ڀيٽيو وڃي ٿو. بولونيا جي رهواسين جي سراسري عمر 51 سال آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري عمر 42 سال آهي. 2011ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ بولونيا جي آبادي ۾ 4.4٪ واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران سڄي اٽلي جي آبادي 0.7٪ گهٽجي وئي.<ref name="timeseries">{{cite web |title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> بولونيا جي موجوده پيدائش جي شرح هر 1,000 رهواسين تي 8.07 ڄمڻ آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري شرح 9.45 ڄمڻ في 1,000 رهواسي آهي. ==تعليم== [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] [[بولونيا يونيورسٽي]]، جنهن بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته اها 1088ع ۾ [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] [[ايرنيريوس]] ۽ [[پيپو (قانوندان)|پيپو]] قائم ڪئي،<ref>{{cite book|last1=Rashdall|first1=Hastings|title=The universities of Europe in the Middle Ages|date=2010|publisher=Cambridge university press|location=Cambridge|isbn=978-1-108-01810-4|pages=119–121}}</ref> [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي، ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيندڙ اداري جي معنيٰ ۾ پهرين يونيورسٽي پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لفظ ''universitas'' به ان جي قيام وقت استعمال ٿيو،<ref name="Top Universities"/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna|author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> ۽ اها اٽلي ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/ |title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima |date=3 July 2017}}</ref> وچئين دور ۾ اها يورپي فڪري زندگيءَ جو هڪ اهم مرڪز هئي، جيڪا اٽلي ۽ سڄي يورپ مان عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي هئي.<ref>{{cite book|editor-last=Ridder-Symoens|editor-first= Hilde de|title=A history of the university in Europe.|date=2003|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54113-8|page=12|edition=1st pbk.}}</ref> ''Studium''، جيئن اها اصل ۾ سڏي ويندي هئي، هڪ نسبتاً غير رسمي تدريسي نظام طور شروع ٿي، جنهن ۾ هر استاد شاگردن کان الڳ الڳ فيس وٺندو هو. ان ڪري شروعاتي يونيورسٽي جو هنڌ سڄي شهر ۾ پکڙيل هو، ۽ مختلف قوميتن جي شاگردن جي مدد لاءِ مختلف ڪاليج قائم ڪيا ويا. [[File:Bologna,_Archiginnasio,_Teatro_anatomico_(6).jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو جو اناٽوميڪل ٿيٽر]]، جيڪو 1637ع جو آهي]] نيپوليني دور ۾ يونيورسٽي جو مرڪز شهر جي مرڪز جي اتر-اوڀر حصي ۾ [[ويا زامبوني]] تي موجوده هنڌ منتقل ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي جا 11 اسڪول، 33 شعبا ۽ 93 لائبريريون سڄي شهر ۾ پکڙيل آهن، ۽ ويجهن شهرن [[چيزينا]]، [[فورلي]]، [[راويننا]] ۽ [[ريميني]] ۾ ان جا چار ماتحت ڪيمپس پڻ آهن. گذريل صدين ۾ هن يونيورسٽي سان لاڳاپيل اهم شاگردن ۾ [[دانتي]]، [[پيٽرارڪ]]، [[ٿامس بيڪيٽ]]، [[پوپ نڪولس پنجون]]، [[ايراسمس آف روٽرڊيم]]، [[پيٽر مارٽر ورميگلي]] ۽ [[ڪوپرنيڪس]] شامل هئا. [[لاورا باسي]]، جنهن کي 1732ع ۾ مقرر ڪيو ويو، يورپ ۾ ڪنهن يونيورسٽي ۾ سرڪاري طور پڙهائڻ واري پهرين عورت بڻجي. ويجهي تاريخ ۾ [[لوئيجي گالواني]]، [[حياتي برقي مقناطيسيت]] جو دريافت ڪندڙ، ۽ [[گوگليئلمو مارڪوني]]، ريڊيو ٽيڪنالاجي جو باني، پڻ هن يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو. بولونيا يونيورسٽي اڄ به اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ معزز ۽ متحرڪ اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. اڄ تائين بولونيا گهڻي حد تائين يونيورسٽي وارو شهر آهي، جتي 2015ع ۾ 80,000 کان وڌيڪ شاگرد داخل هئا. هن شاگردي برادري ۾ ايراسموس، سقراط ۽ پرڏيهي شاگردن جو وڏو انگ شامل آهي.<ref>{{cite web|title=THE UNIVERSITY TODAY: NUMBERS AND INNOVATION|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/university-today|publisher=University of Bologna|access-date=4 November 2017}}</ref> يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]]، [[بولونيا يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]]، 1568ع ۾ قائم ٿيو؛ اهو يورپ جو چوٿون قديم ترين نباتاتي باغ آهي. [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] شهر ۾ پنهنجو [[بولونيا سينٽر]] هلائي ٿي، جتي اسڪول آف ايڊوانسڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز (SAIS) جي پرڏيهي ڪيمپسن مان هڪ موجود آهي. SAIS بولونيا 1955ع ۾ يورپ ۾ کليل آمريڪي پوسٽ گريجوئيٽ اسڪول جو پهريون ڪيمپس طور قائم ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/international/agreements-and-networks/american-centres |title=American Centres – University of Bologna |website=Unibo.it |access-date=18 January 2016}}</ref> اهو مارشل پلان جي انهن ڪوششن کان متاثر هو، جن جو مقصد آمريڪا ۽ يورپ جي وچ ۾ ثقافتي پل تعمير ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://2001-2009.state.gov/p/us/rm/2005/46551.htm |title=Remarks at the 50th Anniversary of SAIS in Bologna |website=2001-2009.state.gov |date=19 May 2005 |access-date=18 January 2016}}</ref> اڄ بولونيا سينٽر ''Associazione italo-americana "Luciano Finelli"'' جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جيڪا اٽلي ۽ آمريڪا وچ ۾ بين الثقافتي شعور ۽ مٽاسٽا کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |title=About Us &#124; Associazione Italo Americana Luciano Finelli |access-date=18 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121074742/http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |archive-date=21 January 2014}}</ref> ايسٽرن ڪاليج ڪنسورشيم (E.C.Co.)، جنهن ۾ [[واسار ڪاليج]]، [[ويلزلي ڪاليج]] ۽ [[ويسليئن يونيورسٽي]] شامل آهن، بولونيا يونيورسٽي سان گڏجي شهر ۾ ٻاهرين ملڪ پڙهائيءَ جو پروگرام پيش ڪري ٿو. [[ڊڪنسن ڪاليج]]، [[انڊيانا يونيورسٽي]]، [[براون يونيورسٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] جا پڻ شهر ۾ ڪيمپس يا نمائنده مرڪز موجود آهن. ان کان علاوه، بولونيا ۾ هڪ موسيقي اسڪول، [[ڪونسرواتوريو جيوواني باتيستا مارٽيني]]، موجود آهي، جيڪو 1804ع ۾ قائم ٿيو، ۽ هڪ فنون لطيفه جو اسڪول، [[اڪاديميا دي بيلي آرتي دي بولونيا]]، موجود آهي، جيڪو 1802ع ۾ قائم ٿيو. ٻئي ادارا نيپولين بوناپارٽ طرفان متعارف ڪرايل سڌارن جي حصي طور وجود ۾ آيا. ==ثقافت== [[File:Museomusicabosala7.jpg|thumb|left|[[موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري]] سورهين کان ويهين صديءَ تائين جا قديم موسيقي اوزار ۽ منفرد موسيقي نوٽ ڏيکاري ٿي.]] صدين دوران بولونيا ڪيترائي لقب حاصل ڪيا آهن: "موٽو شهر" (''la grassa'') ان جي کاڌي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ مشهور خاصيتون گهڻي گوشت، خاص طور تي سوئر جي گوشت، انڊن واري پاستا ۽ کير مان ٺهندڙ شين، جهڙوڪ مکڻ ۽ پارميزان، سان تيار ٿينديون آهن. شهر کي ڏنل ٻيو لقب "ڳاڙهو شهر" (''la rossa'') آهي، جيڪو اصل ۾ شهر جي مرڪز جي عمارتن جي رنگ ڏانهن اشارو طور استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ اهو شهر جي آبادي جي اڪثريت طرفان حمايت ڪيل ڪميونسٽ نظريي سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. 1999ع ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي ميئر جي چونڊ تائين شهر [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مضبوط قلعي طور مشهور هو.<ref>{{cite web|title=The red, the fat, and the learned: The story behind Bologna's curious nicknames|url=https://www.thelocal.it/20170510/bologna-dotta-grassa-rassa-red-fat-learned-studious-travel-italy-vacation|access-date=4 November 2017|website=[[The Local]]|date=10 May 2017}}</ref> 2004ع جي ميئر چونڊن ۾ [[سرجيو ڪوفيراٽي]] جي چونڊ سان مرڪز-کاٻي ڌر ٻيهر اقتدار ۾ اچي وئي. بولونيا [[مفت عوامي آمدورفت]] جي تصور تي تجربو ڪندڙ يورپ جي شروعاتي شهرن مان هڪ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |title=Repertoires of Democracy: The Case for Public Transport |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325224146/http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref> بولونيا جا ٻه ٻيا لقب پڻ آهن: پهريون "ٽاورن وارو شهر" (''la turrita'') آهي، جيڪو شهر ۾ موجود وچئين دور جي وڏي تعداد ۾ ٽاورن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيتوڻيڪ اڄ صرف 24 ٽاور بيٺل آهن. ٻيو "علم وارو شهر" (''la dotta'') آهي، جيڪو ان جي يونيورسٽي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ===يونيورسٽي=== بولونيا جي [[بولونيا يونيورسٽي|يونيورسٽي]] 1088ع ۾ قائم ٿي ۽ دنيا جي قديم ترين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. QS يونيورسٽي رينڪنگ موجب، بولونيا يونيورسٽي اٽلي ۾ ٽئين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 138هين نمبر تي آهي. اٽلي ۽ سڄي دنيا مان ايندڙ شاگردن جو وڏو انگ، ڇاڪاڻ⁠تہ بولونيا ۾ ڪيترين غير ملڪي يونيورسٽين جا ڪيمپس موجود آهن، جن ۾ جانز هاپڪنز يونيورسٽي، ڊڪنسن ڪاليج، انڊيانا يونيورسٽي، براون يونيورسٽي، ڪيليفورنيا يونيورسٽي ۽ ٻيا شامل آهن، شهر جي روزمره زندگيءَ تي وڏو اثر وجهي ٿو. هڪ پاسي اهو شهر جي مرڪز کي وڌيڪ زنده دل بڻائي ٿو، جتي رهواسين جي سراسري عمر تمام گهڻي آهي، ۽ ثقافتي سرگرمين کي به هٿي ڏئي ٿو؛ ٻئي پاسي، اهو عوامي نظم ۽ ڪچري جي انتظام جا مسئلا پيدا ڪري ٿو، جيڪي يونيورسٽي ضلعي جي سرگرم رات جي زندگيءَ مان پيدا ٿين ٿا. ===تفريح ۽ پرفارمنگ آرٽس=== [[File:Arena_del_Sole_(cropped).jpg|thumb|ارينا دل سولي ٿيٽر جو اڳيون رخ]] بولونيا شهر 26 مئي 2006ع تي [[يونيسڪو]] جو موسيقي شهر بڻيو. يونيسڪو موجب، "نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيڻ واري پهرين اطالوي شهر طور، بولونيا هڪ شاهوڪار موسيقي روايت ڏيکاري آهي، جيڪا جديد زندگي ۽ تخليق جي هڪ متحرڪ عنصر طور مسلسل ترقي ڪري رهي آهي. هن موسيقي کي نسل پرستي خلاف جدوجهد ۾ شموليت جي اهم وسيلي طور فروغ ڏيڻ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مضبوط عزم پڻ ڏيکاريو آهي. ڪلاسيڪي کان اليڪٽرانڪ، جاز، لوڪ ۽ اوپيرا تائين مختلف صنفن کي هٿي ڏيندي، بولونيا پنهنجي شهرين کي اهڙي موسيقي توانائي فراهم ڪري ٿو، جيڪا شهر جي پيشاور، علمي، سماجي ۽ ثقافتي پاسن ۾ گهري طرح داخل ٿيل آهي."<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://archive.today/20120713153427/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-date=13 July 2012 |title=The Creative Cities Network: UNESCO Culture Sector |publisher=Portal.unesco.org |access-date=19 April 2010 }}</ref> سورهين صديءَ تائين ٿيٽر بولونيا ۾ تفريح جو هڪ مشهور ذريعو هو. پهريون عوامي ٿيٽر تياترو الا اسڪالا هو، جيڪو 1547ع کان [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] ۾ سرگرم هو. اطالوي بولونيائي ٿيٽر جي هڪ اهم شخصيت [[الفريدو ٽيسٽوني]] هو، جيڪو ڊراما نگار ۽ ''[[ڪارڊينل لامبرٽيني (ڊرامو)|ڪارڊينل لامبرٽيني]]'' جو ليکڪ هو، جنهن کي 1905ع کان وڏي ٿيٽر ڪاميابي ملي، ۽ بعد ۾ بولونيائي اداڪار [[جينو چروي]] ان کي فلمي پردي تي پڻ ورجايو. 1998ع ۾ بولونيا شهر "بولونيا ديئي تياتري" ('ٿيٽرن جو بولونيا') منصوبو شروع ڪيو، جيڪو شهر جي وڏن ٿيٽر ادارن جي انجمن آهي. هي ٿيٽرن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪو بولونيائي لهجي کان وٺي همعصر رقص تائين مختلف ٿيٽر موقعا فراهم ڪري ٿو، پر گڏيل رابطي واري حڪمت عملي ۽ اتحاد کي پڻ هٿي ڏئي ٿو. خاص طور تي، منصوبي ۾ شامل مختلف ٿيٽرن ۾ هفتي دوران پيش ٿيندڙ ڊرامن جو اشتهار هڪ ئي پوسٽر ذريعي ڏنو ويندو آهي. بولونيا جو اوپيرا گهر [[تياترو ڪومونالي دي بولونيا]] آهي. [[آرڪيسٽرا موزارٽ]]، جنهن جو موسيقي ڊائريڪٽر 2014ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[ڪلاڊيو ابادو]] هو، 2004ع ۾ ٺاهي وئي. بولونيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي، فن، رقص ۽ فلمي ميلن جي ميزباني ڪري ٿو، جن ۾ اينجيليڪا،<ref>{{cite web|url=https://www.aaa-angelica.com/ |title=Angelica |publisher=Aaa-angelica.com |access-date=19 April 2010}}</ref> ''بولونيا'' ۽ ''ڪونتيمپورانيا''، جيڪي همعصر موسيقيءَ جا ميلا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognacontemporanea.it/ |title=Eventi Arte Contemporanea &#124; Bologna contemporanea |website=Bolognacontemporanea.it |access-date=18 January 2016}}</ref> بولونيا فيسٽيول، جيڪو بين الاقوامي ڪلاسيڪي موسيقي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bolognafestival.it |title=Bolonafestival |publisher=Bolognafestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بولونيا جاز فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognajazzfestival.it |title=BolognaJazzFestival |publisher=BolognaJazzFestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بائيوگرافلم فيسٽيول، جيڪو سوانحي فلمن لاءِ مخصوص آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.biografilm.it |title=Biografilm Festival |language= it |publisher=Biografilm.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بل بول بل، جيڪو ڪامڪس ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bilbolbul.net |title=BilBolBul |publisher=BilBolBul |access-date=19 April 2010}}</ref> دانزا اربانا، جيڪو گهٽيءَ جي همعصر رقص جو ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.danzaurbana.it |title=Danza Urbana |publisher=Danzaurbana.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[F.I.S.Co.|F.I.S.Co]]، جيڪو همعصر فن جو ميلو هو ۽ هاڻي [[لائيو آرٽس ويڪ]] ۾ ضم ٿي چڪو آهي، فيوچر فلم فيسٽيول، جيڪو اينيميشن ۽ خاص اثرن بابت آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.futurefilmfestival.org |title=futurefilmfestival |website=Futurefilmfestival.org |access-date=19 April 2010}}</ref> ''اِل چينيما ريتروواتو''، جيڪو ناياب ۽ وساريل فلمن بابت فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Il CInema Ritrovato |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[لائيو آرٽس ويڪ]]، جينڊر بينڊر، جيڪو صنفي سڃاڻپ، جنسي رجحان ۽ جسماني نمائندگي بابت ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.genderbender.it |title=Gender Bender |publisher=Genderbender.it |access-date=19 April 2010}}</ref> هوم ورڪ فيسٽيول، جيڪو اليڪٽرانڪ موسيقي جو ميلو آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.homeworkfestival.net/ |title=homeworkfestival |publisher=homeworkfestival |access-date=19 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154815/http://www.homeworkfestival.net/ |archive-date=28 December 2010 |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس فلم فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Human Rights Film Festival |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> سم پريفر ڪيڪ، جيڪو هم جنس پرست عورتن جي فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |title=Some Prefer Cake Lesbian Film Festival |access-date=19 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209111233/http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |archive-date=9 February 2012}}</ref> ۽ [[زڪينو دئورو]]، جيڪو ٻارن جي گيتن جو مقابلو آهي، شامل آهن. ===کاڌو=== [[File:Tagliatelle_al_ragù_(image_modified).jpg|thumb|''تالياتيللي الرڳو''، جيئن بولونيا ۾ پيش ڪيو ويندو آهي]] بولونيا پنهنجي کاڌي جي روايت لاءِ مشهور آهي. اهو مشهور [[بولونيائي ساس]] جو گهر آهي، جيڪو گوشت تي ٻڌل پاستا ساس آهي. اٽلي ۾ ان کي [[رڳو]] سڏيو ويندو آهي ۽ اهو دنيا ۾ ملندڙ قسم کان ڪافي مختلف آهي. بولونيا ۾ هي ساس بنيادي طور [[تالياتيللي]] سان پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان کي [[اسپاگيٽي]] سان پيش ڪرڻ عجيب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|last=Cesarato|first=Monica|title=Why you won't find spaghetti bolognese in Italy|url=https://www.thelocal.it/20160914/the-truth-about-spaghetti-bolognese-ragu-pasta|access-date=November 5, 2017|website=[[The Local]]|date=September 14, 2016}}</ref> زرخيز [[پو وادي]] ۾ واقع هجڻ سبب، مقامي شاهوڪار کاڌو وڏي حد تائين گوشت ۽ پنير تي ڀاڙيندو آهي. سڄي ايميليا-روماگنا وانگر، [[نمڪين سڪل سوئر جو گوشت|محفوظ ڪيل سوئر جو گوشت]]، جهڙوڪ [[پروشوتو]]، [[مورتاديلا]] ۽ ''[[سالومي]]''، مقامي خوراڪ صنعت جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57 57]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57}}</ref> ويجها مشهور انگورن جا باغ [[پينوليتو]] ديئي ڪولي بولونيسي، [[لامبروسڪو]] دي مودينا ۽ [[سانجيوويزي]] دي روماگنا شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Anderson|first1=Burton|title=The Wines of Italy. An endless adventure in taste|date=2006|publisher=The Italian Trade Commission|asin=B002H6TK9C|pages=85–89|edition=8th}}</ref> رڳو سان تالياتيللي، شوربي ۾ پيش ٿيندڙ [[تورتيلليني]]، [[لازانيا]] ۽ مورتاديلا بولونيا مقامي خاصيتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52 52]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52}}</ref> روايتي بولونيائي مٺايون اڪثر عيدن سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ''فاوي ديئي مورتي''، جيڪا [[سڀني مقدسن جو ڏينهن|آل سينٽس ڊي]] لاءِ ٺهندڙ رنگ برنگي [[بادام پيسٽ]] بسڪيٽ آهن؛ جام سان ڀريل راويولي بسڪيٽ، جيڪي [[سينٽ جوزف جو ڏينهن|سينٽ جوزف ڊي]] تي پيش ڪيا ويندا آهن؛ ۽ ڪارنيول جون مٺايون، جن کي ''سفراپولي'' چيو ويندو آهي، جيڪي هلڪي ۽ نازڪ تريل پيسٽري هونديون آهن ۽ انهن مٿان پائوڊر کنڊ وڌي ويندي آهي. ''چيرتوسينو'' يا ''پانسپيتسيالي''، يعني 'ڪارٿوسيائي' يا 'دواساز ڪيڪ'، هڪ مصالحيدار ڪيڪ آهي، جيڪو ڪرسمس تي پيش ڪيو ويندو آهي. ''تورتا دي ريسو''، جيڪا بادامن، چانورن ۽ اماريتو مان ٺهندڙ ڪسٽرڊ جهڙي ڪيڪ آهي، سڄو سال تيار ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60 60]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60}}</ref> جيئن [[زوپا انگليزي]] پڻ. 42lc4d5jaex8a5ybvpyxhls3lpuci7k 382444 382436 2026-06-03T09:10:18Z Intisar Ali 8681 382444 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ==معيشت== [[File:Unipol Tower 02.JPG|thumb|upright|[[يونيپول ٽاور]]، جنهن جي اوچائي {{Convert|127|m|ft|abbr=on}} آهي، شهر جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.]] مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان، [[بولونيا ميٽروپوليٽن شهر]] 2017ع ۾ تقريباً 35 ارب يورو (40.6 ارب آمريڪي ڊالر) جي معيشت پيدا ڪئي، جيڪا في فرد 34,251 يورو (40,165 آمريڪي ڊالر) جي برابر هئي. هي انگ اٽلي جي صوبن ۾ ٽئين نمبر تي هو، [[ميلان ميٽروپوليٽن شهر|ميلان]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول|بولتسانو/بوتسين]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|title=Dossier on the Metropolitan City of Bologna|url=https://www.affariregionali.it/media/170175/dossier-citt%C3%A0-metropolitana-di-bologna.pdf|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017}}</ref> بولونيا جي معيشت هڪ مضبوط صنعتي شعبي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو روايتي طور زرعي ۽ مالداري شين جي پروسيسنگ ([[:it:Eridania|ايريدانيا]]، [[گرانارولو (ڪمپني)|گرانارولو]]، [[سيگافريدو زانيتي]]، {{ill|Conserve Italia|it}})، مشينري ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]]، [[Sacmi|ساڪمي]])، تعميراتي سامان ([[Maccaferri|ماڪافيري]])، توانائي ([[Hera Group|هيرا گروپ]])، گاڏين جي صنعت ([[Ducati|دوڪاٽي]]، [[Lamborghini|ليمبورگيني]])، جوتا سازي، ڪپڙي، انجنيئرنگ، ڪيميائي صنعت، ڇپائي ۽ اشاعت ([[:it:Cappelli (editore)|ڪاپيلي]]، [[:it:il Mulino|اِل مولينو]]، {{ill|Monrif Group|it|مونريف گروپ}}، [[:it:Zanichelli|زانيڪيلي]]) تي مرڪوز آهي. خاص طور تي، بولونيا کي نام نهاد "پيڪيجنگ وادي" (Packaging Valley) جو مرڪز سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اهڙو علائقو آهي جتي خودڪار [[پيڪنگ مشين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين جي وڏي تعداد موجود آهي ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]] وغيره).<ref>{{cite book|last1=Fotis|display-authors=et al|first1=Marco|title=The Automatic Packaging Machinery Sector in Italy and Germany|date=2014|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-319-12762-0|pages=1–2}}</ref> ان کان علاوه، بولونيا پنهنجي [[تعاوني تنظيم|تعاوني ادارن]] جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي. هي روايت اوڻيهين صديءَ دوران هارين ۽ مزدورن جي سماجي جدوجهدن مان پيدا ٿي. اڄ اهي تعاوني ادارا علائقي جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پيدا ڪن ٿا<ref>{{cite news|last=Duda|first=John|title=The Italian Region Where Co-ops Produce a Third of Its GDP|url=https://www.yesmagazine.org/economy/2016/07/05/the-italian-place-where-co-ops-drive-the-economy-and-most-people-are-members|access-date=4 November 2017|publisher=[[Yes! (U.S. magazine)|YES! Magazine]]|date=5 July 2016|language=en}}</ref> ۽ [[ايميليا-روماگنا]] علائقي ۾ 265,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|last=Caselli|first=Guido|title=Osservatorio della cooperazione in Emilia-Romagna|url=https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|publisher=Chamber of Commerce of Emilia-Romagna|access-date=4 November 2017}}</ref> ==آمدورفت== [[File:Irisbus Crealis trolley TPER 107 1.jpg|thumb|[[ٽي پي اي آر]] طرفان هلندڙ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|شهري ٽرالي بس نظام]] جي هڪ [[ٽرالي بس]]، جيڪا ويا سافي ۾ تصويربند ڪئي وئي.]] [[بولونيا گوگليئلمو مارڪوني هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان اٽلي جو ستون مصروف ترين هوائي اڏو آهي (2025ع ۾ 11 ملين مسافر). [[بولونيا چنترالي ريلوي اسٽيشن]] اٽلي جي سڀ کان اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر اتر-ڏکڻ ۽ اوڀر-اولهه رستن جي سنگم تي واقع آهي. هي اسٽيشن هر سال 58 ملين مسافرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref name=gs1>{{cite web|title=Bologna Centrale|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|publisher=Grandi Stazioni|access-date=30 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210084923/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=10 February 2012|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن (ڏسو [[بولونيا جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]). بولونيا سان دوناتو [[ريلوي درجابندي يارڊ]]، جنهن ۾ 33 ريلوي لائينون آهن، ماضيءَ ۾ اٽلي جو سڀ کان وڏو مال بردار ريل مرڪز هو.<ref>{{cite web|title=The Bologna Freight Village |url=http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |publisher=Bologna Interporto S.p.a. |access-date=1 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212140125/http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |archive-date=12 December 2013}}</ref> 2018ع کان پوءِ ان کي [[بولونيا سان دوناتو ريلوي آزمائشي سرڪٽ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="I treni 434">Gian Guido Turchi, ''Bologna San Donato: metamorfosi di un impianto'', in I Treni 434 (2020), pages 12–17, Editrice Trasporti su Rotaie, ISSN 0392-4602.</ref> شهر کي عوامي بس رستن جي هڪ وڏي ڄار ذريعي پڻ خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|ٽرالي بس رستا]] پڻ شامل آهن، جيڪي 2012ع کان [[ٽراسپورٽو پاسيجيري ايميليا-روماگنا]] (TPER) هلائي رهيو آهي. مئي 2023ع تائين، نئين [[بولونيا ٽرام نظام]] جي پهرين لائين تعمير هيٺ هئي.<ref name="avviolavori">{{Cite web|url=https://www.trambologna.it/2023/04/26/partono-cantieri-realizzazione-linea-rossa-tram-deposito-borgo-panigale-terminal-michelino-fiera/|title = Partono i cantieri per la realizzazione della linea rossa del tram, il via dal deposito di Borgo Panigale e dal Terminal Michelino-Fiera|date=2023-04-26|access-date=2023-05-10|language=it}}</ref> مجموعي طور شهر لاءِ چار لائينن تي مشتمل ٽرام نيٽورڪ جو منصوبو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|title=Four tram lines planned for Bologna|website=Metro Report|date=13 March 2019|access-date=17 March 2019}}</ref> بولونيا جي چوڌاري ڪم ڪندڙ وڏي [[مضافاتي ريل]] سروس کي [[بولونيا ميٽروپوليٽن ريلوي سروس]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ===عوامي آمدورفت جا انگ اکر=== بولونيا ۾ ماڻهو هفتي جي عام ڪم واري ڏينهن تي عوامي آمدورفت ذريعي اچ وڃ ۾ سراسري طور 53 منٽ خرچ ڪن ٿا. عوامي آمدورفت استعمال ڪندڙن مان 9٪ ماڻهو روزانو ٻن ڪلاڪن کان وڌيڪ سفر ڪن ٿا. بس اسٽاپ يا ريلوي اسٽيشن تي انتظار جو سراسري وقت 12 منٽ آهي، جڏهن ته 16٪ مسافر روزانو اوسطاً 20 منٽن کان وڌيڪ انتظار ڪن ٿا. هڪ سفر دوران عوامي آمدورفت ذريعي طئي ڪيل سراسري فاصلو {{Convert|5.4|km|mi|abbr=on}} آهي، جڏهن ته 7٪ ماڻهو هڪ طرفي سفر ۾ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ فاصلو طئي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=Bologna Public Transportation Statistics|publisher= Global Public Transit Index by Moovit|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Bologna_e_Romagna-1783|access-date=19 June 2017}} [[File:CC-BY icon.svg|50px|class=noviewer]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> ==آبادي== {{Historical populations|1861|116874|1871|118217|1881|126178|1901|153271|1911|179311|1921|212754|1931|249226|1936|281162|1951|340526|1961|444872|1971|490528|1981|459080|1991|404378|2001|371217|2011|371337|2021|387842|cols=1|align=right|source=[[اٽلي جو قومي شماريات ادارو|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente e presente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1971|trans-title=Resident and present population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|date=1971-10-24|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries" />}} 2025ع تائين، شهر جي اصل آبادي 390,734 هئي، جنهن مان 47.9٪ مرد ۽ 52.1٪ عورتون هيون.{{cn|date=February 2026}} 2016ع ۾ نابالغن (18 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارن ٻارن) جو تناسب ڪل آبادي جو 12.86٪ هو، جڏهن ته پينشن وٺندڙن جو تناسب 27.02٪ هو. هي انگ اٽلي جي اوسط 18.06٪ (نابالغ) ۽ 19.94٪ (پينشن وٺندڙ) سان ڀيٽيو وڃي ٿو. بولونيا جي رهواسين جي سراسري عمر 51 سال آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري عمر 42 سال آهي. 2011ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ بولونيا جي آبادي ۾ 4.4٪ واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران سڄي اٽلي جي آبادي 0.7٪ گهٽجي وئي.<ref name="timeseries">{{cite web |title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> بولونيا جي موجوده پيدائش جي شرح هر 1,000 رهواسين تي 8.07 ڄمڻ آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري شرح 9.45 ڄمڻ في 1,000 رهواسي آهي. ==تعليم== [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] [[بولونيا يونيورسٽي]]، جنهن بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته اها 1088ع ۾ [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] [[ايرنيريوس]] ۽ [[پيپو (قانوندان)|پيپو]] قائم ڪئي،<ref>{{cite book|last1=Rashdall|first1=Hastings|title=The universities of Europe in the Middle Ages|date=2010|publisher=Cambridge university press|location=Cambridge|isbn=978-1-108-01810-4|pages=119–121}}</ref> [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي، ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيندڙ اداري جي معنيٰ ۾ پهرين يونيورسٽي پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لفظ ''universitas'' به ان جي قيام وقت استعمال ٿيو،<ref name="Top Universities"/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna|author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> ۽ اها اٽلي ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/ |title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima |date=3 July 2017}}</ref> وچئين دور ۾ اها يورپي فڪري زندگيءَ جو هڪ اهم مرڪز هئي، جيڪا اٽلي ۽ سڄي يورپ مان عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي هئي.<ref>{{cite book|editor-last=Ridder-Symoens|editor-first= Hilde de|title=A history of the university in Europe.|date=2003|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54113-8|page=12|edition=1st pbk.}}</ref> ''Studium''، جيئن اها اصل ۾ سڏي ويندي هئي، هڪ نسبتاً غير رسمي تدريسي نظام طور شروع ٿي، جنهن ۾ هر استاد شاگردن کان الڳ الڳ فيس وٺندو هو. ان ڪري شروعاتي يونيورسٽي جو هنڌ سڄي شهر ۾ پکڙيل هو، ۽ مختلف قوميتن جي شاگردن جي مدد لاءِ مختلف ڪاليج قائم ڪيا ويا. [[File:Bologna,_Archiginnasio,_Teatro_anatomico_(6).jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو جو اناٽوميڪل ٿيٽر]]، جيڪو 1637ع جو آهي]] نيپوليني دور ۾ يونيورسٽي جو مرڪز شهر جي مرڪز جي اتر-اوڀر حصي ۾ [[ويا زامبوني]] تي موجوده هنڌ منتقل ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي جا 11 اسڪول، 33 شعبا ۽ 93 لائبريريون سڄي شهر ۾ پکڙيل آهن، ۽ ويجهن شهرن [[چيزينا]]، [[فورلي]]، [[راويننا]] ۽ [[ريميني]] ۾ ان جا چار ماتحت ڪيمپس پڻ آهن. گذريل صدين ۾ هن يونيورسٽي سان لاڳاپيل اهم شاگردن ۾ [[دانتي]]، [[پيٽرارڪ]]، [[ٿامس بيڪيٽ]]، [[پوپ نڪولس پنجون]]، [[ايراسمس آف روٽرڊيم]]، [[پيٽر مارٽر ورميگلي]] ۽ [[ڪوپرنيڪس]] شامل هئا. [[لاورا باسي]]، جنهن کي 1732ع ۾ مقرر ڪيو ويو، يورپ ۾ ڪنهن يونيورسٽي ۾ سرڪاري طور پڙهائڻ واري پهرين عورت بڻجي. ويجهي تاريخ ۾ [[لوئيجي گالواني]]، [[حياتي برقي مقناطيسيت]] جو دريافت ڪندڙ، ۽ [[گوگليئلمو مارڪوني]]، ريڊيو ٽيڪنالاجي جو باني، پڻ هن يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو. بولونيا يونيورسٽي اڄ به اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ معزز ۽ متحرڪ اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. اڄ تائين بولونيا گهڻي حد تائين يونيورسٽي وارو شهر آهي، جتي 2015ع ۾ 80,000 کان وڌيڪ شاگرد داخل هئا. هن شاگردي برادري ۾ ايراسموس، سقراط ۽ پرڏيهي شاگردن جو وڏو انگ شامل آهي.<ref>{{cite web|title=THE UNIVERSITY TODAY: NUMBERS AND INNOVATION|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/university-today|publisher=University of Bologna|access-date=4 November 2017}}</ref> يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]]، [[بولونيا يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]]، 1568ع ۾ قائم ٿيو؛ اهو يورپ جو چوٿون قديم ترين نباتاتي باغ آهي. [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] شهر ۾ پنهنجو [[بولونيا سينٽر]] هلائي ٿي، جتي اسڪول آف ايڊوانسڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز (SAIS) جي پرڏيهي ڪيمپسن مان هڪ موجود آهي. SAIS بولونيا 1955ع ۾ يورپ ۾ کليل آمريڪي پوسٽ گريجوئيٽ اسڪول جو پهريون ڪيمپس طور قائم ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/international/agreements-and-networks/american-centres |title=American Centres – University of Bologna |website=Unibo.it |access-date=18 January 2016}}</ref> اهو مارشل پلان جي انهن ڪوششن کان متاثر هو، جن جو مقصد آمريڪا ۽ يورپ جي وچ ۾ ثقافتي پل تعمير ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://2001-2009.state.gov/p/us/rm/2005/46551.htm |title=Remarks at the 50th Anniversary of SAIS in Bologna |website=2001-2009.state.gov |date=19 May 2005 |access-date=18 January 2016}}</ref> اڄ بولونيا سينٽر ''Associazione italo-americana "Luciano Finelli"'' جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جيڪا اٽلي ۽ آمريڪا وچ ۾ بين الثقافتي شعور ۽ مٽاسٽا کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |title=About Us &#124; Associazione Italo Americana Luciano Finelli |access-date=18 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121074742/http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |archive-date=21 January 2014}}</ref> ايسٽرن ڪاليج ڪنسورشيم (E.C.Co.)، جنهن ۾ [[واسار ڪاليج]]، [[ويلزلي ڪاليج]] ۽ [[ويسليئن يونيورسٽي]] شامل آهن، بولونيا يونيورسٽي سان گڏجي شهر ۾ ٻاهرين ملڪ پڙهائيءَ جو پروگرام پيش ڪري ٿو. [[ڊڪنسن ڪاليج]]، [[انڊيانا يونيورسٽي]]، [[براون يونيورسٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] جا پڻ شهر ۾ ڪيمپس يا نمائنده مرڪز موجود آهن. ان کان علاوه، بولونيا ۾ هڪ موسيقي اسڪول، [[ڪونسرواتوريو جيوواني باتيستا مارٽيني]]، موجود آهي، جيڪو 1804ع ۾ قائم ٿيو، ۽ هڪ فنون لطيفه جو اسڪول، [[اڪاديميا دي بيلي آرتي دي بولونيا]]، موجود آهي، جيڪو 1802ع ۾ قائم ٿيو. ٻئي ادارا نيپولين بوناپارٽ طرفان متعارف ڪرايل سڌارن جي حصي طور وجود ۾ آيا. ==ثقافت== [[File:Museomusicabosala7.jpg|thumb|left|[[موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري]] سورهين کان ويهين صديءَ تائين جا قديم موسيقي اوزار ۽ منفرد موسيقي نوٽ ڏيکاري ٿي.]] صدين دوران بولونيا ڪيترائي لقب حاصل ڪيا آهن: "موٽو شهر" (''la grassa'') ان جي کاڌي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ مشهور خاصيتون گهڻي گوشت، خاص طور تي سوئر جي گوشت، انڊن واري پاستا ۽ کير مان ٺهندڙ شين، جهڙوڪ مکڻ ۽ پارميزان، سان تيار ٿينديون آهن. شهر کي ڏنل ٻيو لقب "ڳاڙهو شهر" (''la rossa'') آهي، جيڪو اصل ۾ شهر جي مرڪز جي عمارتن جي رنگ ڏانهن اشارو طور استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ اهو شهر جي آبادي جي اڪثريت طرفان حمايت ڪيل ڪميونسٽ نظريي سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. 1999ع ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي ميئر جي چونڊ تائين شهر [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مضبوط قلعي طور مشهور هو.<ref>{{cite web|title=The red, the fat, and the learned: The story behind Bologna's curious nicknames|url=https://www.thelocal.it/20170510/bologna-dotta-grassa-rassa-red-fat-learned-studious-travel-italy-vacation|access-date=4 November 2017|website=[[The Local]]|date=10 May 2017}}</ref> 2004ع جي ميئر چونڊن ۾ [[سرجيو ڪوفيراٽي]] جي چونڊ سان مرڪز-کاٻي ڌر ٻيهر اقتدار ۾ اچي وئي. بولونيا [[مفت عوامي آمدورفت]] جي تصور تي تجربو ڪندڙ يورپ جي شروعاتي شهرن مان هڪ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |title=Repertoires of Democracy: The Case for Public Transport |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325224146/http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref> بولونيا جا ٻه ٻيا لقب پڻ آهن: پهريون "ٽاورن وارو شهر" (''la turrita'') آهي، جيڪو شهر ۾ موجود وچئين دور جي وڏي تعداد ۾ ٽاورن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيتوڻيڪ اڄ صرف 24 ٽاور بيٺل آهن. ٻيو "علم وارو شهر" (''la dotta'') آهي، جيڪو ان جي يونيورسٽي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ===يونيورسٽي=== بولونيا جي [[بولونيا يونيورسٽي|يونيورسٽي]] 1088ع ۾ قائم ٿي ۽ دنيا جي قديم ترين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. QS يونيورسٽي رينڪنگ موجب، بولونيا يونيورسٽي اٽلي ۾ ٽئين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 138هين نمبر تي آهي. اٽلي ۽ سڄي دنيا مان ايندڙ شاگردن جو وڏو انگ، ڇاڪاڻ⁠تہ بولونيا ۾ ڪيترين غير ملڪي يونيورسٽين جا ڪيمپس موجود آهن، جن ۾ جانز هاپڪنز يونيورسٽي، ڊڪنسن ڪاليج، انڊيانا يونيورسٽي، براون يونيورسٽي، ڪيليفورنيا يونيورسٽي ۽ ٻيا شامل آهن، شهر جي روزمره زندگيءَ تي وڏو اثر وجهي ٿو. هڪ پاسي اهو شهر جي مرڪز کي وڌيڪ زنده دل بڻائي ٿو، جتي رهواسين جي سراسري عمر تمام گهڻي آهي، ۽ ثقافتي سرگرمين کي به هٿي ڏئي ٿو؛ ٻئي پاسي، اهو عوامي نظم ۽ ڪچري جي انتظام جا مسئلا پيدا ڪري ٿو، جيڪي يونيورسٽي ضلعي جي سرگرم رات جي زندگيءَ مان پيدا ٿين ٿا. ===تفريح ۽ پرفارمنگ آرٽس=== [[File:Arena_del_Sole_(cropped).jpg|thumb|ارينا دل سولي ٿيٽر جو اڳيون رخ]] بولونيا شهر 26 مئي 2006ع تي [[يونيسڪو]] جو موسيقي شهر بڻيو. يونيسڪو موجب، "نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيڻ واري پهرين اطالوي شهر طور، بولونيا هڪ شاهوڪار موسيقي روايت ڏيکاري آهي، جيڪا جديد زندگي ۽ تخليق جي هڪ متحرڪ عنصر طور مسلسل ترقي ڪري رهي آهي. هن موسيقي کي نسل پرستي خلاف جدوجهد ۾ شموليت جي اهم وسيلي طور فروغ ڏيڻ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مضبوط عزم پڻ ڏيکاريو آهي. ڪلاسيڪي کان اليڪٽرانڪ، جاز، لوڪ ۽ اوپيرا تائين مختلف صنفن کي هٿي ڏيندي، بولونيا پنهنجي شهرين کي اهڙي موسيقي توانائي فراهم ڪري ٿو، جيڪا شهر جي پيشاور، علمي، سماجي ۽ ثقافتي پاسن ۾ گهري طرح داخل ٿيل آهي."<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://archive.today/20120713153427/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-date=13 July 2012 |title=The Creative Cities Network: UNESCO Culture Sector |publisher=Portal.unesco.org |access-date=19 April 2010 }}</ref> سورهين صديءَ تائين ٿيٽر بولونيا ۾ تفريح جو هڪ مشهور ذريعو هو. پهريون عوامي ٿيٽر تياترو الا اسڪالا هو، جيڪو 1547ع کان [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] ۾ سرگرم هو. اطالوي بولونيائي ٿيٽر جي هڪ اهم شخصيت [[الفريدو ٽيسٽوني]] هو، جيڪو ڊراما نگار ۽ ''[[ڪارڊينل لامبرٽيني (ڊرامو)|ڪارڊينل لامبرٽيني]]'' جو ليکڪ هو، جنهن کي 1905ع کان وڏي ٿيٽر ڪاميابي ملي، ۽ بعد ۾ بولونيائي اداڪار [[جينو چروي]] ان کي فلمي پردي تي پڻ ورجايو. 1998ع ۾ بولونيا شهر "بولونيا ديئي تياتري" ('ٿيٽرن جو بولونيا') منصوبو شروع ڪيو، جيڪو شهر جي وڏن ٿيٽر ادارن جي انجمن آهي. هي ٿيٽرن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪو بولونيائي لهجي کان وٺي همعصر رقص تائين مختلف ٿيٽر موقعا فراهم ڪري ٿو، پر گڏيل رابطي واري حڪمت عملي ۽ اتحاد کي پڻ هٿي ڏئي ٿو. خاص طور تي، منصوبي ۾ شامل مختلف ٿيٽرن ۾ هفتي دوران پيش ٿيندڙ ڊرامن جو اشتهار هڪ ئي پوسٽر ذريعي ڏنو ويندو آهي. بولونيا جو اوپيرا گهر [[تياترو ڪومونالي دي بولونيا]] آهي. [[آرڪيسٽرا موزارٽ]]، جنهن جو موسيقي ڊائريڪٽر 2014ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[ڪلاڊيو ابادو]] هو، 2004ع ۾ ٺاهي وئي. بولونيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي، فن، رقص ۽ فلمي ميلن جي ميزباني ڪري ٿو، جن ۾ اينجيليڪا،<ref>{{cite web|url=https://www.aaa-angelica.com/ |title=Angelica |publisher=Aaa-angelica.com |access-date=19 April 2010}}</ref> ''بولونيا'' ۽ ''ڪونتيمپورانيا''، جيڪي همعصر موسيقيءَ جا ميلا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognacontemporanea.it/ |title=Eventi Arte Contemporanea &#124; Bologna contemporanea |website=Bolognacontemporanea.it |access-date=18 January 2016}}</ref> بولونيا فيسٽيول، جيڪو بين الاقوامي ڪلاسيڪي موسيقي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bolognafestival.it |title=Bolonafestival |publisher=Bolognafestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بولونيا جاز فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognajazzfestival.it |title=BolognaJazzFestival |publisher=BolognaJazzFestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بائيوگرافلم فيسٽيول، جيڪو سوانحي فلمن لاءِ مخصوص آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.biografilm.it |title=Biografilm Festival |language= it |publisher=Biografilm.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بل بول بل، جيڪو ڪامڪس ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bilbolbul.net |title=BilBolBul |publisher=BilBolBul |access-date=19 April 2010}}</ref> دانزا اربانا، جيڪو گهٽيءَ جي همعصر رقص جو ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.danzaurbana.it |title=Danza Urbana |publisher=Danzaurbana.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[F.I.S.Co.|F.I.S.Co]]، جيڪو همعصر فن جو ميلو هو ۽ هاڻي [[لائيو آرٽس ويڪ]] ۾ ضم ٿي چڪو آهي، فيوچر فلم فيسٽيول، جيڪو اينيميشن ۽ خاص اثرن بابت آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.futurefilmfestival.org |title=futurefilmfestival |website=Futurefilmfestival.org |access-date=19 April 2010}}</ref> ''اِل چينيما ريتروواتو''، جيڪو ناياب ۽ وساريل فلمن بابت فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Il CInema Ritrovato |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[لائيو آرٽس ويڪ]]، جينڊر بينڊر، جيڪو صنفي سڃاڻپ، جنسي رجحان ۽ جسماني نمائندگي بابت ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.genderbender.it |title=Gender Bender |publisher=Genderbender.it |access-date=19 April 2010}}</ref> هوم ورڪ فيسٽيول، جيڪو اليڪٽرانڪ موسيقي جو ميلو آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.homeworkfestival.net/ |title=homeworkfestival |publisher=homeworkfestival |access-date=19 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154815/http://www.homeworkfestival.net/ |archive-date=28 December 2010 |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس فلم فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Human Rights Film Festival |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> سم پريفر ڪيڪ، جيڪو هم جنس پرست عورتن جي فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |title=Some Prefer Cake Lesbian Film Festival |access-date=19 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209111233/http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |archive-date=9 February 2012}}</ref> ۽ [[زڪينو دئورو]]، جيڪو ٻارن جي گيتن جو مقابلو آهي، شامل آهن. ===کاڌو=== [[File:Tagliatelle_al_ragù_(image_modified).jpg|thumb|''تالياتيللي الرڳو''، جيئن بولونيا ۾ پيش ڪيو ويندو آهي]] بولونيا پنهنجي کاڌي جي روايت لاءِ مشهور آهي. اهو مشهور [[بولونيائي ساس]] جو گهر آهي، جيڪو گوشت تي ٻڌل پاستا ساس آهي. اٽلي ۾ ان کي [[رڳو]] سڏيو ويندو آهي ۽ اهو دنيا ۾ ملندڙ قسم کان ڪافي مختلف آهي. بولونيا ۾ هي ساس بنيادي طور [[تالياتيللي]] سان پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان کي [[اسپاگيٽي]] سان پيش ڪرڻ عجيب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|last=Cesarato|first=Monica|title=Why you won't find spaghetti bolognese in Italy|url=https://www.thelocal.it/20160914/the-truth-about-spaghetti-bolognese-ragu-pasta|access-date=November 5, 2017|website=[[The Local]]|date=September 14, 2016}}</ref> زرخيز [[پو وادي]] ۾ واقع هجڻ سبب، مقامي شاهوڪار کاڌو وڏي حد تائين گوشت ۽ پنير تي ڀاڙيندو آهي. سڄي ايميليا-روماگنا وانگر، [[نمڪين سڪل سوئر جو گوشت|محفوظ ڪيل سوئر جو گوشت]]، جهڙوڪ [[پروشوتو]]، [[مورتاديلا]] ۽ ''[[سالومي]]''، مقامي خوراڪ صنعت جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57 57]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57}}</ref> ويجها مشهور انگورن جا باغ [[پينوليتو]] ديئي ڪولي بولونيسي، [[لامبروسڪو]] دي مودينا ۽ [[سانجيوويزي]] دي روماگنا شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Anderson|first1=Burton|title=The Wines of Italy. An endless adventure in taste|date=2006|publisher=The Italian Trade Commission|asin=B002H6TK9C|pages=85–89|edition=8th}}</ref> رڳو سان تالياتيللي، شوربي ۾ پيش ٿيندڙ [[تورتيلليني]]، [[لازانيا]] ۽ مورتاديلا بولونيا مقامي خاصيتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52 52]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52}}</ref> روايتي بولونيائي مٺايون اڪثر عيدن سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ''فاوي ديئي مورتي''، جيڪا [[سڀني مقدسن جو ڏينهن|آل سينٽس ڊي]] لاءِ ٺهندڙ رنگ برنگي [[بادام پيسٽ]] بسڪيٽ آهن؛ جام سان ڀريل راويولي بسڪيٽ، جيڪي [[سينٽ جوزف جو ڏينهن|سينٽ جوزف ڊي]] تي پيش ڪيا ويندا آهن؛ ۽ ڪارنيول جون مٺايون، جن کي ''سفراپولي'' چيو ويندو آهي، جيڪي هلڪي ۽ نازڪ تريل پيسٽري هونديون آهن ۽ انهن مٿان پائوڊر کنڊ وڌي ويندي آهي. ''چيرتوسينو'' يا ''پانسپيتسيالي''، يعني 'ڪارٿوسيائي' يا 'دواساز ڪيڪ'، هڪ مصالحيدار ڪيڪ آهي، جيڪو ڪرسمس تي پيش ڪيو ويندو آهي. ''تورتا دي ريسو''، جيڪا بادامن، چانورن ۽ اماريتو مان ٺهندڙ ڪسٽرڊ جهڙي ڪيڪ آهي، سڄو سال تيار ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60 60]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60}}</ref> جيئن [[زوپا انگليزي]] پڻ. ==راند== [[File:PalaDozza 2022.jpg|thumb|right|پالا دوتسا، بولونيا جو تاريخي باسڪيٽ بال ميدان]] بولونيا ۾، اٽلي جي گهڻن شهرن جي ابتڙ، [[باسڪيٽ بال]] سڀ کان وڌيڪ پسند ڪئي ويندڙ راند آهي. حقيقت ۾ بولونيا جو راندين وارو لقب ''باسڪيٽ سٽي'' آهي، جيڪو شهر جي ٻن تاريخي حريف باسڪيٽ بال ڪلبن، [[ويرتوس بولونيا|ويرتوس]] ۽ [[فورتيتودو بولونيا|فورتيتودو]]، جي ڪاميابين ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Wolff2003">{{cite book |first = Alexander |last = Wolff |title = Big Game, Small World: A Basketball Adventure |year = 2003 |chapter = 6 |publisher = Grand Central Publishing |isbn= 978-0-446-67989-3}}</ref> انهن ٻنهي مان پهرين ڪلب، ٻين اعزازن سان گڏ، 17 [[سيري اي (باسڪيٽ بال)|اطالوي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپون]]، ٻه [[يورو ليگ]]، هڪ [[يوروڪپ باسڪيٽ بال|يوروڪپ]] ۽ هڪ [[فيبا ساپورتا ڪپ]] کٽيو آهي، جنهن ڪري اها يورپ جي سڀ کان ڪامياب باسڪيٽ بال ڪلبن مان هڪ آهي؛ جڏهن ته ٻي ڪلب 2000ع ۽ 2005ع ۾ ٻه ليگ عنوان کٽيا آهن. اطالوي باسڪيٽ بال ليگ، جيڪا [[ليگا باسڪيٽ سيري اي|سيري اي]] ۽ [[سيري اي2 (باسڪيٽ بال)|سيري اي2]] ٻنهي کي هلائي ٿي، ان جو هيڊڪوارٽر بولونيا ۾ آهي. شهر ۾ ٻه اندروني ميدان آهن: [[پالا دوتسا]] سڀ کان پراڻو آهي، جنهن ۾ 5,570 سيٽن جي گنجائش آهي، جڏهن ته [[ويرتوس ارينا]] عارضي ميدان آهي، جنهن ۾ 9,980 سيٽن جي گنجائش آهي. 11,000 سيٽن جي گنجائش وارو ٽيون ميدان، [[يونيپول ارينا]]، پاڙيسري شهر [[ڪاساليڪيو دي رينو]] ۾ واقع آهي. [[File:Stadio Dall'Ara 01-02-2020.jpg|thumb|left|32,000 گنجائش وارو اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا، بولونيا ايف سي 1909 جو گهر آهي.]] [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] جي پڻ بولونيا ۾ مضبوط روايت آهي. شهر جي مکيه ڪلب، [[بولونيا ايف سي 1909]]، ست اطالوي ليگ چيمپيئن شپون کٽيون آهن، جن مان تازي [[1963–64 سيري اي|1963–64ع]] ۾ هئي، جنهن ڪري اها ليگ جي تاريخ ۾ ڇهين سڀ کان ڪامياب ٽيم آهي؛ ان کان علاوه، هن ٽي [[ڪوپا اٽاليا]] عنوان پڻ کٽيا آهن، جن مان تازو [[2024–25 ڪوپا اٽاليا|2024–2025ع جي موسم]] ۾ حاصل ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي جي عروج واري دور ۾ بولونيا ايف سي کي "''Lo squadrone che tremare il mondo fa''"، يعني "اها ٽيم جيڪا دنيا کي ڌوڏي ڇڏي ٿي"، جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ڪلب 38,000 گنجائش واري [[اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا]] ۾ کيڏندي آهي، جتي اطالوي قومي ٽيم فٽبال ۽ [[رگبي يونين]] ٻنهي ۾ کيڏي چڪي آهي، ۽ [[سان مارينو قومي فٽبال ٽيم]] پڻ هتي کيڏي آهي. اهو [[1990ع فيفا ورلڊ ڪپ]] جو پڻ هڪ ميدان هو. [[رگبي يونين]] پڻ شهر ۾ موجود آهي: رگبي بولونيا 1928 اٽلي ۾ قائم ٿيندڙ پهرين رگبي يونين ڪلبن مان هڪ هئي ۽ [[اطالوي رگبي فيڊريشن|اطالوي رگبي يونين فيڊريشن]] سان لاڳاپيل ٿيڻ واري پهرين ڪلب هئي.<ref>{{cite web |url= http://www.air.it/modules.php?name=News&file=article&sid=18003 |title = Rugby Bologna 1928: quale futuro? |last = Zanasi |first = Gianni |date = 6 March 2009 |website = air.it |publisher = Associazione Italiana Rugbysti |language = it |trans-title = What Future for Rugby Bologna 1928? |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105161150/http://www.air.it/modules.php?name=News&file=print&sid=18003 |archive-date = 5 November 2014 |access-date = 5 November 2014}}</ref> 2026ع تائين اها اٽلي جي سڀ کان پراڻي رگبي يونين ڪلب آهي جيڪا اڃا تائين ڪم ڪري رهي آهي. ڪلب پنهنجي تاريخ جي پهرين 25 سالن تائين اطالوي چيمپيئن شپ جي مٿئين درجي ۾ حصو ورتو، ڪڏهن به عنوان نه کٽيائين پر ڪيترائي ڀيرا ٻئي نمبر تي رهي؛ اها 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[سيري اي ايليٽ (رگبي يونين)|مٿئين ڊويزن]] ۾ واپس آئي ۽ سنگين مالي مسئلن کي منهن ڏنو، جن سبب ان جي تنزلي ٿي ۽ اها لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي ڪناري تي پهچي وئي.{{citation needed|date=May 2016}} [[جاني فالڪي اسٽيڊيم]] هڪ [[بيس بال اسٽيڊيم]] آهي، جيڪو بولونيا ۾ واقع آهي.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.com/falchi.htm|title=Fortitudo Baseball Bologna – Stadio Gianni Falchi|website=www.fortitudobaseball.com}}</ref><ref>[https://www.espn.com/mlb/worldclassic2006/news/story?id=2291227 "Welcome to Italy,"] ESPN.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.baseballprospectus.com/news/article/17678/punk-hits-baseball-in-the-old-country/|title=Punk Hits: Baseball in the Old Country|date=18 July 2012|website=Baseball Prospectus}}</ref> اهو [[اطالوي بيس بال ليگ]] ۾ [[فورتيتودو بيس بال بولونيا]] جي گهر وارن ميچن جو ميدان آهي.<ref name="auto"/><ref>{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.it/|title=Fortitudo Baseball|website=Fortitudo Baseball}}</ref> ==ماڻھو== {{Main category|People from Bologna}} [[File:Giovanni Artusi.jpg|thumb|140px|[[جيوواني آرتوسي]]]] [[File:Benoit XIV.jpg|thumb|140px|[[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو 1675ع ۾ بولونيا ۾ ڄائو]] [[File:Annibale Carracci, Autoritratto .jpg|thumb|140px|[[اينيبال ڪاراچي]]، {{circa|1580}}]] [[File:Chiara Caselli 2002.jpg|thumb|140px|[[ڪيارا ڪاسيلي]]، 2002ع]] [[File:Pier Ferdinando Casini 2016.jpg|thumb|140px|[[پيئر فرديناندو ڪاسيني]]، 2016ع]] [[File:Luigi Galvani, oil-painting.jpg|thumb|140px|[[لوئيجي گالواني]]]] [[File:Ritratto di Gregorio XIII - Passarotti.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري تيرهون]]، 1586ع]] [[File:Gregorius XV, by Guercino, 1622.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري پندرهون]]، 1622ع]] [[File:Guglielmo Marconi.jpg|thumb|140px|[[گوگليئلمو مارڪوني]]، 1908ع]] [[File:Tagliacozzi Portrait.jpg|thumb|140px|[[گاسپاري تالياتسوتسي]]]] ; * [[ماريا گائيتانا انييسي]] (1718–1799)، رياضيدان ۽ انسان دوست * [[ڪيمي انتونيلي]] (ڄائو 2006ع)، مرسڊيز لاءِ فارمولا 1 ريسر * [[فرانچيسڪو الباني]] (1578–1660)، باروڪ مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Albani, Francesco |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 481 |short=1}}</ref> * [[جيوواني الديني]] (1762–1834)، طبيب ۽ طبيعيات دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Aldini, Giovanni |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 536 |short=1}}</ref> * [[اوليسه الدروواندي]] (1522–1605)، فطرت شناس * [[انتونيو اليساندريني]] (1786–1861)، اناٽومسٽ ۽ پيراسائٽولوجسٽ * [[اليسانڊرو الگاردي]] (1598–1654)، اعليٰ باروڪ سنگتراش<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Algardi, Alessandro |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 598 |short=1}}</ref> * [[وڪٽر اريموندي]] (1942–2001)، فوٽوگرافر * [[جيوواني ماريا آرتوسي]] ({{circa|1540–1613}})، موسيقي نظريه دان، موسيقار ۽ ليکڪ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Artusi, Giovanni Maria |volume = 2 |last= |first= |author-link= |page= 705 |short=1}}</ref> * [[اميڪو اسپرتيني]] ({{circa|1474–1552}})، مصور * [[پوپي آواتي]] (ڄائو 1938ع)، ڊائريڪٽر * [[بولونيا جو آزو]] (سرگرم 1150–1230)، قانوندان ۽ [[گلاسٽر]]<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Azo |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 81 |short=1}}</ref> * [[ريڪاردو باڪيللي]] (1891–1985)، ليکڪ * [[ادريانو بانڪيري]] (1568–1634)، موسيقار * [[اگوستينو باريللي]] (1627–1687)، معمار * [[ماسيميليانو بارتولي]]، شيف ۽ ريسٽورنٽ مالڪ * [[انتونيو باسولي]] (1774–1848)، مصور ۽ منظر ڊزائنر * [[لاورا باسي]] (1711–1788)، سائنسدان، يورپ ۾ يونيورسٽي چيئر تي مقرر ٿيندڙ پهرين عورت<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bassi, Laura Maria Caterina |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 494 |short=1}}</ref> * [[اوگو باسي]] (1800–1849)، اطالوي قومپرست هيرو، 1848ع جي بغاوتن ۾ ڪردار سبب ڦاسي ڏنو ويو * [[پيئر فرانچيسڪو باتيستيلي]] (17هين صدي)، [[فريبي ڇت واري مصوري|ڪواڊراتورا]] جو مصور * [[ستيفانو بينني]] (1947–2025)، ليکڪ * [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]] (1675–1758) (پروسپيرو لورينزو لامبرٽيني)، پوپ 1740–58ع.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Benedict |volume = 3 |last= Rockwell |first= William Walker |author-link= |pages= 718-719; see page 719 penultimate para. |short=1}}</ref> * [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] (1443–1508)، امير. هن 1463ع کان 1506ع تائين بولونيا تي جابر حڪمران طور حڪومت ڪئي. * [[اميديو بياواتي]] (1915–1979)، فٽبالر، [[اسٽيپ اوور]] جي ايجاد سان منسوب، 1938ع جو عالمي چيمپيئن. هن رڳو [[بولونيا ايف سي 1909|بولونيا ايف سي]] لاءِ کيڏيو * [[سيموني بوليللي]] (ڄائو 1985ع)، پيشاور ٽينس رانديگر * [[جياڪومو بولونيني]] (1664–1734)، مصور * [[رافائيل بومبيللي]] (1526–1572)، رياضيدان * [[روسانو براتسي]] (1916–1994)، اداڪار * [[بلغاروس]] (وفات 1166ع)، بلغاريائي اصل جو ٻارهين صديءَ جو قانوندان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bulgarus |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 786 |short=1}}</ref> * [[فلوريانو بوروني]] (17هين صدي)، نقش ڪَندڙ * [[ليوپولدو مارڪو انتونيو ڪالداني]] (1725–1813)، اناٽومسٽ ۽ فزيولوجسٽ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Caldani, Leopoldo Marco Antonio |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 983 |short=1}}</ref> * [[آرڪانجيلو ڪانيتولي]] (1460–1513)، رومن ڪيٿولڪ پادري، ڪينن ريگيولر * [[اليسانڊرو ڪارلوني]] (ڄائو 1978ع)، ڊائريڪٽر، اينيميٽر ۽ فنڪار، جنهن ''[[ڪنگ فو پانڊا]]'' ۽ ''[[دي ڪروڊز]]'' جهڙين فلمن تي ڪم ڪيو * [[لوڪا ڪاربوني]] (ڄائو 1962ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[رافائيلا ڪارا]] (1943–2021)، ڳائڻي * [[اينيبال ڪاراچي]] (1560–1609)، مصور<ref name="Rossetti 298-299">{{Cite EB1911 |wstitle= Caracci, Lodovico, Agostino, and Annibale |volume = 5 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti |pages= 298-299 |short=1}}</ref> * [[لودووڪو ڪاراچي]] (1555–1619)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[اگوستينو ڪاراچي]] (1557–1602)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[ڪورادو ڪاساليني]] (ڄائو 1914ع، وفات جي تاريخ نامعلوم)، فٽبالر * [[ڪيارا ڪاسيلي]] (ڄائي 1967ع)، اداڪارا * [[بولونيا جي سينٽ ڪيٿرين]] (1413–1463)، (ڪاترينا دي وگري)، غريب ڪلئير نَن، ليکڪا، صوفيه ۽ فنڪارا * [[پيئر فرديناندو ڪاسيني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[پييترو ڪاتالدي]] (1548–1626)، رياضيدان * [[ڪرونڪس]]، راڪ بينڊ * [[پيئرلوئيجي ڪولينا]] (ڄائو 1960ع)، فٽبال ريفري * [[ڪارلو ڪولومبارا]] (ڄائو 1964ع)، اوپيرا بيس * [[جيوواني پاولو ڪولونا]] (1637–1695)، موسيقار، استاد، آرگن وڄائيندڙ ۽ آرگن ٺاهيندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Colonna, Giovanni Paolo |volume = 6 |last= |first= |author-link= |page= 715 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو ڪورتيني]] (ڄائو 1976ع)، موسيقار * [[چيزاري ڪريمونيني (موسيقار)|چيزاري ڪريمونيني]] (ڄائو 1980ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[جوزيپي ماريا ڪريسپي]] (1665–1747)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Crespi, Giuseppe Maria |volume = 7 |last= |first= |author-link= |page= 412 |short=1}}</ref> * [[دوناتو ڪريتي]] (1671–1749)، مصور * [[جوليو چيزاري ڪروچي]] (1550–1609)، ''[[ڪانتاسٽوريا|ڪانتستوريي]]'' ۽ ليکڪ * [[لوچو دالا]] (1943–2012)، ڳائڻو-گيتڪار * [[ڪرسٽينا داوينا]] (ڄائي 1964ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي * [[دومينيڪينو]] (1581–1641) (دومينيڪو زامپيري)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Domenichino Zampieri |volume = 8 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti|pages= 397-398 |short=1}}</ref> * [[ايلينا دوگليولي]] (1472–1520)، [[ڪيٿولڪ ڪليسا|رومن ڪيٿولڪ]] اشرافي عورت * [[سارا ايراني]] (ڄائي 1987ع)، ٽينس رانديگرياڻي * [[لوئيجي فيري]] (1826–1895)، فلسفي<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Ferri, Luigi |volume = 10 |last= |first= |author-link= |page= 287 |short=1}}</ref> * [[سچيپيوني دل فيرو]] (1465–1526)، رياضيدان. هن [[ڪيوبيڪ مساوات]] حل ڪئي. * [[جيانفرانڪو فيني]] (ڄائو 1952ع)، سياستدان * [[ارسطوتيلي فيوراوانتي]] ({{circa|1415}} – {{circa|1486}})، معمار * [[پروسپيرو فونتانا]] (1512–1597)، ديرين نشاةِ ثانيه ۽ مينرسٽ فن جو مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Fontana, Prospero |volume = 10 |last= |first= |author-link= |pages= 607-608 |short=1}}</ref> * [[ڪارلو فورناسيني]] (1854–1931)، [[مائڪرو پيليئنٽولوجسٽ]]، جنهن [[فورامنيفرا]] جو مطالعو ڪيو * [[فرانچيسڪو فرانچيا]] ({{circa|1450–1517}}) (فرانچيسڪو رائ بوليني)، مصور * [[لوئيجي گالواني]] (1737–1798)، سائنسدان، [[حياتي برقيت]] جو دريافت ڪندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Galvani, Luigi |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 428 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو گامبيريني]] (ڄائو 1981ع)، فٽبالر * [[اليسانڊرو گواتسي]] (1809–1889)، واعظ ڪندڙ، محب وطن ۽ راهب<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Gavazzi, Alessandro |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 538 |short=1}}</ref> * [[سيرينا گراندي]] (ڄائي 1958ع)، اداڪارا * [[پوپ گريگوري تيرهون]] (1502–1585) (اوگو بونڪومپاني)، پوپ 1572–85ع. هن [[گريگورين ڪئلينڊر]] رائج ڪيو.<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XIII. |volume= XI | pages= 178 |short= 1}}</ref> * [[پوپ گريگوري پندرهون]] (1554–1623) (اليسانڊرو لودوويزي)، پوپ 1621–3ع<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XV. |volume= XI | pages= 178-179 |short= 1}}</ref> * [[گويرچينو|اِل گويرچينو]] (1591–1666) (جيوواني باربيئري)، مصور * [[ايرنيريوس]] ({{circa|1050}} – 1125ع کان پوءِ)، قانوندان * [[ايميلدا لامبرٽيني|مبارڪ ايميلدا لامبرٽيني]] ({{circa|1322–1333}})، ڊومينيڪن نو آموز، يوخرستي صوفيه ۽ ٻار ولي * [[ڪلاڊيو لوللي]] (1950–2018)، ڳائڻو-گيتڪار * [[پوپ لوشيوس ٻيون]] (وفات 1145ع) (گهيراردو ڪاتچانييميچي دل اورسو)، پوپ 1144–5ع * [[مارچيلو مالپيگي]] (1628–1694)، فزيولوجسٽ، اناٽومسٽ ۽ هسٽولوجسٽ * [[گوگليئلمو مارڪوني]] (1874–1937)، انجنيئر، [[وائرليس ٽيليگرافي]] جو اڳواڻ، طبيعيات جو نوبل انعام * [[لوئيجي فرديناندو مارسيلي]] (1658–1730)، عالم ۽ ممتاز فطري سائنسدان<ref>{{cite EB9 |wstitle = Marsigli, Luigi Ferdinand |volume= XV | page= 575 |short= 1}}</ref> * [[جوزيپي مارسيلي (ٽينر)|جوزيپي مارسيلي]] ({{flourished|1677|1727}})، اوپيرا ٽينر<ref>{{Cite encyclopedia |author=Paola Besutti|title=Marsigli &#91;Marsiglio, Marsili&#93;, Giuseppe |date=2002|entry=Marsigli [Marsiglio, Marsili], Giuseppe|encyclopedia=Grove Music Online|publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.O008481}}</ref> * [[جيوواني باتيستا مارٽيني]] (1706–1784)، موسيقي نظريه دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Martini, Giovanni Battista |volume = 17 |last= |first= |author-link= |page= 800 |short=1}}</ref> * [[جوزيپي ڪاسپار ميزوفانتي|جوزيپي ميزوفانتي]] (1774–1839)، ڪارڊينل، لسانيات دان ۽ گھڻ ٻولين جو ماهر * [[مارڪو منگيٽي]] (1818–1886)، معاشيات دان ۽ سياستدان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Minghetti, Marco |volume = 18 |last= |first= |author-link= |page= 523 |short=1}}</ref> * [[جورجيو موراندي]] (1890–1964)، مصور * [[جاني موراندي]] (ڄائو 1944ع)، ڳائڻو * [[لودووڪو موربيولي]] (1433–1485)، ڪيٿولڪ عام شخص، جنهن کي مبارڪ قرار ڏنو ويو * [[ايدگاردو مورتارا]] (1851–1940)، ڪيٿولڪ پادري، جيڪو ''مورتارا ڪيس'' جو موضوع هو، ''[[اٽلي جو اتحاد|ريسورجي مينتو]]'' دوران * [[نيلا نوبيلي]] (1926–1985)، شاعره ۽ ليکڪا * [[جيانلوڪا پاليئوڪا]] (ڄائو 1966ع)، فٽبالر * [[پيئر پاولو پاسوليني]] (1922–1975)، ليکڪ، شاعر ۽ ڊائريڪٽر * [[جيمز پريماڊيتشي]] (وفات–1460)، پاپائي سفارتڪار * [[اگوستينو ديلي پروسپيتي وي]] (1525)، مصور * [[امبيرتو پوپيني]] (1884–1946)، رياضيدان * [[روبيرتو ريگاتسي]] (ڄائو 1956ع)، لوتيئر * [[گيدو ريني]] (1575–1642)، مصور * [[اوتورينو ريسپيگي]] (1879–1936)، موسيقار * [[فرانچيسڪو رچي بيتي]] (ڄائو 1942ع)، اطالوي راندين جو منتظم * [[اوگوستو ريگي]] (1850–1920)، طبيعيات دان، [[برقي مقناطيسيت]] جو ماهر * [[ڪارلو روئيني]] (1530–1598)، گهوڙن جو اناٽومسٽ * [[اينجلو اسڪياويو]] (1905–1990)، فٽبالر. هن 1934ع ۾ بولونيا ايف سي لاءِ اضافي وقت ۾ کٽيندڙ گول ڪيو. * [[سينيٽ (ڳائڻي)|سينيٽ]] (ڄائي 1979ع)، ڳائڻي * [[اليزابيٽا سيراني]] (1638–1665)، مصور * [[روبين ماريا سوريڪيز]] (ڄائو 1971ع)، فلم اداڪار، ڊائريڪٽر، پروڊيوسر * [[گاسپاري تالياتسوتسي]] (1545–1599)، سرجن، پلاسٽڪ ۽ تعميري سرجري جو اڳواڻ<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gasparo Tagliacozzi |volume= XIII | page= 21 |short= 1}}</ref> * [[البرتو تومبا]] (ڄائو 1966ع)، اسڪائر * [[اوندينا والا]] (1916–2006)، اولمپڪ سون جو تمغو کٽيندڙ پهرين اطالوي عورت * [[ماريئيلي وينتري]] (1939–1995)، استاد ۽ تعليم دان، پڪولو ڪورو دل انتونيانو ڪائر جي باني * [[ڪرسچين ويري]] (ڄائو 1973ع)، فٽبالر * [[ويتالي دا بولونيا]] (سرگرم 1330ع، وفات 1361ع)، مصور * [[بينيتو موسوليني تي قاتلاڻيون ڪوششون|انتيو زامبوني]] (1911–1926)، انتشار پسند، جنهن 15 سالن جي عمر ۾ بينيتو موسوليني کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي * [[اليڪس زاناردي]] (ڄائو 1966ع)، ريسنگ ڊرائيور * [[مارڪو اوريليو زاني دي فيرانتي]] (1801–1878)، ليکڪ، موسيقار ۽ ڪمپوزر * [[ماتيلدا دي اينجيليس]] (ڄائي 1995ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي ; هيٺين ماڻهن بولونيا کي پنهنجو گهر بڻايو: [[File:Ubaldo Gandolfi - Saint Petronius of Bologna.jpg|thumb|140px|[[بولونيا جو پيٽرونيوس]]]] [[File:Olha Kharlan - 2016-10-05 - 4.jpg|thumb|140px|[[اولها خارلان]]، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن]] * [[جيوسوي ڪاردوتشي]] (1835–1907)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، ادب جو نوبل انعام، لوڪا، ٽسڪني جي ويجهو ڄائو * [[ڪارلو فيليچي چيلاريو]] (1915–2007)، بين الاقوامي شهرت وارو اطالوي ڪنڊڪٽر، 1946ع ۾ بولونيا چيمبر آرڪيسٽرا جو باني * [[نيڪولو ديل آرڪا]] ({{circa|1435/1440}}–1494)، سنگتراش، باري، اپوليا ۾ ڄائو * [[ٿامس ڊيمپسٽر]] (1579–1625)، اسڪاٽش عالم ۽ مؤرخ؛ ايبرڊين شائر ۾ ڄائو، بولونيا ۾ وفات ڪئي<ref>{{cite EB9 |wstitle = Thomas Dempster |volume= VII | pages= 74-75 |short= 1}}</ref> * [[امبيرتو ايڪو]] (1932–2016)، ليکڪ ۽ اڪيڊمڪ، اليسانڊريا، پيڊمونٽ ۾ ڄائو * [[سارڊينيا جو اينزو|سارڊينيا جو اينزيو]] (ڄائو {{circa|1218}})، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جو بادشاهه ۽ شهنشاهه فريڊرڪ ٻئي جو ناجائز پٽ. هو 1249ع کان 1272ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[پالاتسو ري اينزو]] ۾ قيد رهيو. * [[واسڪو ايراني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[فارينيلي]] (ڪارلو بروسڪي، 1705–1782)، ڪاستراتو اوپيرا ڳائڻو * [[وليم جيروميتي]] (1924–1998)، مصور، ميلان، لومباردي ۾ ڄائو * [[اولها خارلان]]، يوڪريني، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن * [[الفونسو لومباردي]] ({{circa|1497}}–1537)، سنگتراش، فيرارا، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[وو منگ]] (2000ع ۾ ٺهيو)، ليکڪن جو اجتماعي گروهه * [[خوان اگناسيو مولينا]] (1740–1829)، فطرت شناس، چلي ۾ ڄائو * [[اودوفريدوس]] (وفات 1265ع)، قانوندان، اوستيا ۾ ڄائو ۽ 1228ع ۾ بولونيا منتقل ٿيو * [[جيوواني پاسڪولي]] (1855–1912)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، سان مائورو پاسڪولي، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[بولونيا جو پيٽرونيوس|سينٽ پيٽرونيوس]] (سان پيٽرونيو، جنم هنڌ نامعلوم، وفات {{circa|450 AD}})، [[بولونيا جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسس|بولونيا]] جو بشپ ۽ شهر جو سرپرست بزرگ * [[رومانو پرودي]] (ڄائو 1939ع)، معاشيات دان ۽ سياستدان، اسڪانديانو، ريجيو ايميليا ۾ ڄائو * [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه|جورجيو روزا]] (1925–2017)، انجنيئر، مختصر مدي واري [[مائڪرو قوم]] [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه]] جو صدر * [[جواڪينو روسيني]] (1792–1868)، اوپيرا ڪمپوزر، پيزارو، مارڪي ۾ ڄائو * [[لوئيجي ساميلي (فencer)|لوئيجي ساميلي]] (ڄائو 1987ع)، اولمپڪ سيبر فencer * [[جوزيپي توريللي]] (1658–1709)، موسيقار، ويرونا، وينيتو ۾ ڄائو oszrkw8dg51gecywp16uainjeycdwm5 382445 382444 2026-06-03T09:11:23Z Intisar Ali 8681 382445 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ==معيشت== [[File:Unipol Tower 02.JPG|thumb|upright|[[يونيپول ٽاور]]، جنهن جي اوچائي {{Convert|127|m|ft|abbr=on}} آهي، شهر جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.]] مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان، [[بولونيا ميٽروپوليٽن شهر]] 2017ع ۾ تقريباً 35 ارب يورو (40.6 ارب آمريڪي ڊالر) جي معيشت پيدا ڪئي، جيڪا في فرد 34,251 يورو (40,165 آمريڪي ڊالر) جي برابر هئي. هي انگ اٽلي جي صوبن ۾ ٽئين نمبر تي هو، [[ميلان ميٽروپوليٽن شهر|ميلان]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول|بولتسانو/بوتسين]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|title=Dossier on the Metropolitan City of Bologna|url=https://www.affariregionali.it/media/170175/dossier-citt%C3%A0-metropolitana-di-bologna.pdf|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017}}</ref> بولونيا جي معيشت هڪ مضبوط صنعتي شعبي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو روايتي طور زرعي ۽ مالداري شين جي پروسيسنگ ([[:it:Eridania|ايريدانيا]]، [[گرانارولو (ڪمپني)|گرانارولو]]، [[سيگافريدو زانيتي]]، {{ill|Conserve Italia|it}})، مشينري ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]]، [[Sacmi|ساڪمي]])، تعميراتي سامان ([[Maccaferri|ماڪافيري]])، توانائي ([[Hera Group|هيرا گروپ]])، گاڏين جي صنعت ([[Ducati|دوڪاٽي]]، [[Lamborghini|ليمبورگيني]])، جوتا سازي، ڪپڙي، انجنيئرنگ، ڪيميائي صنعت، ڇپائي ۽ اشاعت ([[:it:Cappelli (editore)|ڪاپيلي]]، [[:it:il Mulino|اِل مولينو]]، {{ill|Monrif Group|it|مونريف گروپ}}، [[:it:Zanichelli|زانيڪيلي]]) تي مرڪوز آهي. خاص طور تي، بولونيا کي نام نهاد "پيڪيجنگ وادي" (Packaging Valley) جو مرڪز سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اهڙو علائقو آهي جتي خودڪار [[پيڪنگ مشين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين جي وڏي تعداد موجود آهي ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]] وغيره).<ref>{{cite book|last1=Fotis|display-authors=et al|first1=Marco|title=The Automatic Packaging Machinery Sector in Italy and Germany|date=2014|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-319-12762-0|pages=1–2}}</ref> ان کان علاوه، بولونيا پنهنجي [[تعاوني تنظيم|تعاوني ادارن]] جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي. هي روايت اوڻيهين صديءَ دوران هارين ۽ مزدورن جي سماجي جدوجهدن مان پيدا ٿي. اڄ اهي تعاوني ادارا علائقي جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پيدا ڪن ٿا<ref>{{cite news|last=Duda|first=John|title=The Italian Region Where Co-ops Produce a Third of Its GDP|url=https://www.yesmagazine.org/economy/2016/07/05/the-italian-place-where-co-ops-drive-the-economy-and-most-people-are-members|access-date=4 November 2017|publisher=[[Yes! (U.S. magazine)|YES! Magazine]]|date=5 July 2016|language=en}}</ref> ۽ [[ايميليا-روماگنا]] علائقي ۾ 265,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|last=Caselli|first=Guido|title=Osservatorio della cooperazione in Emilia-Romagna|url=https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|publisher=Chamber of Commerce of Emilia-Romagna|access-date=4 November 2017}}</ref> ==آمدورفت== [[File:Irisbus Crealis trolley TPER 107 1.jpg|thumb|[[ٽي پي اي آر]] طرفان هلندڙ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|شهري ٽرالي بس نظام]] جي هڪ [[ٽرالي بس]]، جيڪا ويا سافي ۾ تصويربند ڪئي وئي.]] [[بولونيا گوگليئلمو مارڪوني هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان اٽلي جو ستون مصروف ترين هوائي اڏو آهي (2025ع ۾ 11 ملين مسافر). [[بولونيا چنترالي ريلوي اسٽيشن]] اٽلي جي سڀ کان اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر اتر-ڏکڻ ۽ اوڀر-اولهه رستن جي سنگم تي واقع آهي. هي اسٽيشن هر سال 58 ملين مسافرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref name=gs1>{{cite web|title=Bologna Centrale|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|publisher=Grandi Stazioni|access-date=30 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210084923/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=10 February 2012|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن (ڏسو [[بولونيا جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]). بولونيا سان دوناتو [[ريلوي درجابندي يارڊ]]، جنهن ۾ 33 ريلوي لائينون آهن، ماضيءَ ۾ اٽلي جو سڀ کان وڏو مال بردار ريل مرڪز هو.<ref>{{cite web|title=The Bologna Freight Village |url=http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |publisher=Bologna Interporto S.p.a. |access-date=1 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212140125/http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |archive-date=12 December 2013}}</ref> 2018ع کان پوءِ ان کي [[بولونيا سان دوناتو ريلوي آزمائشي سرڪٽ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="I treni 434">Gian Guido Turchi, ''Bologna San Donato: metamorfosi di un impianto'', in I Treni 434 (2020), pages 12–17, Editrice Trasporti su Rotaie, ISSN 0392-4602.</ref> شهر کي عوامي بس رستن جي هڪ وڏي ڄار ذريعي پڻ خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|ٽرالي بس رستا]] پڻ شامل آهن، جيڪي 2012ع کان [[ٽراسپورٽو پاسيجيري ايميليا-روماگنا]] (TPER) هلائي رهيو آهي. مئي 2023ع تائين، نئين [[بولونيا ٽرام نظام]] جي پهرين لائين تعمير هيٺ هئي.<ref name="avviolavori">{{Cite web|url=https://www.trambologna.it/2023/04/26/partono-cantieri-realizzazione-linea-rossa-tram-deposito-borgo-panigale-terminal-michelino-fiera/|title = Partono i cantieri per la realizzazione della linea rossa del tram, il via dal deposito di Borgo Panigale e dal Terminal Michelino-Fiera|date=2023-04-26|access-date=2023-05-10|language=it}}</ref> مجموعي طور شهر لاءِ چار لائينن تي مشتمل ٽرام نيٽورڪ جو منصوبو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|title=Four tram lines planned for Bologna|website=Metro Report|date=13 March 2019|access-date=17 March 2019}}</ref> بولونيا جي چوڌاري ڪم ڪندڙ وڏي [[مضافاتي ريل]] سروس کي [[بولونيا ميٽروپوليٽن ريلوي سروس]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ===عوامي آمدورفت جا انگ اکر=== بولونيا ۾ ماڻهو هفتي جي عام ڪم واري ڏينهن تي عوامي آمدورفت ذريعي اچ وڃ ۾ سراسري طور 53 منٽ خرچ ڪن ٿا. عوامي آمدورفت استعمال ڪندڙن مان 9٪ ماڻهو روزانو ٻن ڪلاڪن کان وڌيڪ سفر ڪن ٿا. بس اسٽاپ يا ريلوي اسٽيشن تي انتظار جو سراسري وقت 12 منٽ آهي، جڏهن ته 16٪ مسافر روزانو اوسطاً 20 منٽن کان وڌيڪ انتظار ڪن ٿا. هڪ سفر دوران عوامي آمدورفت ذريعي طئي ڪيل سراسري فاصلو {{Convert|5.4|km|mi|abbr=on}} آهي، جڏهن ته 7٪ ماڻهو هڪ طرفي سفر ۾ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ فاصلو طئي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=Bologna Public Transportation Statistics|publisher= Global Public Transit Index by Moovit|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Bologna_e_Romagna-1783|access-date=19 June 2017}} [[File:CC-BY icon.svg|50px|class=noviewer]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> ==آبادي== {{Historical populations|1861|116874|1871|118217|1881|126178|1901|153271|1911|179311|1921|212754|1931|249226|1936|281162|1951|340526|1961|444872|1971|490528|1981|459080|1991|404378|2001|371217|2011|371337|2021|387842|cols=1|align=right|source=[[اٽلي جو قومي شماريات ادارو|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente e presente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1971|trans-title=Resident and present population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|date=1971-10-24|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries" />}} 2025ع تائين، شهر جي اصل آبادي 390,734 هئي، جنهن مان 47.9٪ مرد ۽ 52.1٪ عورتون هيون.{{cn|date=February 2026}} 2016ع ۾ نابالغن (18 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارن ٻارن) جو تناسب ڪل آبادي جو 12.86٪ هو، جڏهن ته پينشن وٺندڙن جو تناسب 27.02٪ هو. هي انگ اٽلي جي اوسط 18.06٪ (نابالغ) ۽ 19.94٪ (پينشن وٺندڙ) سان ڀيٽيو وڃي ٿو. بولونيا جي رهواسين جي سراسري عمر 51 سال آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري عمر 42 سال آهي. 2011ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ بولونيا جي آبادي ۾ 4.4٪ واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران سڄي اٽلي جي آبادي 0.7٪ گهٽجي وئي.<ref name="timeseries">{{cite web |title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> بولونيا جي موجوده پيدائش جي شرح هر 1,000 رهواسين تي 8.07 ڄمڻ آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري شرح 9.45 ڄمڻ في 1,000 رهواسي آهي. ==تعليم== [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] [[بولونيا يونيورسٽي]]، جنهن بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته اها 1088ع ۾ [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] [[ايرنيريوس]] ۽ [[پيپو (قانوندان)|پيپو]] قائم ڪئي،<ref>{{cite book|last1=Rashdall|first1=Hastings|title=The universities of Europe in the Middle Ages|date=2010|publisher=Cambridge university press|location=Cambridge|isbn=978-1-108-01810-4|pages=119–121}}</ref> [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي، ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيندڙ اداري جي معنيٰ ۾ پهرين يونيورسٽي پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لفظ ''universitas'' به ان جي قيام وقت استعمال ٿيو،<ref name="Top Universities"/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna|author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> ۽ اها اٽلي ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/ |title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima |date=3 July 2017}}</ref> وچئين دور ۾ اها يورپي فڪري زندگيءَ جو هڪ اهم مرڪز هئي، جيڪا اٽلي ۽ سڄي يورپ مان عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي هئي.<ref>{{cite book|editor-last=Ridder-Symoens|editor-first= Hilde de|title=A history of the university in Europe.|date=2003|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54113-8|page=12|edition=1st pbk.}}</ref> ''Studium''، جيئن اها اصل ۾ سڏي ويندي هئي، هڪ نسبتاً غير رسمي تدريسي نظام طور شروع ٿي، جنهن ۾ هر استاد شاگردن کان الڳ الڳ فيس وٺندو هو. ان ڪري شروعاتي يونيورسٽي جو هنڌ سڄي شهر ۾ پکڙيل هو، ۽ مختلف قوميتن جي شاگردن جي مدد لاءِ مختلف ڪاليج قائم ڪيا ويا. [[File:Bologna,_Archiginnasio,_Teatro_anatomico_(6).jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو جو اناٽوميڪل ٿيٽر]]، جيڪو 1637ع جو آهي]] نيپوليني دور ۾ يونيورسٽي جو مرڪز شهر جي مرڪز جي اتر-اوڀر حصي ۾ [[ويا زامبوني]] تي موجوده هنڌ منتقل ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي جا 11 اسڪول، 33 شعبا ۽ 93 لائبريريون سڄي شهر ۾ پکڙيل آهن، ۽ ويجهن شهرن [[چيزينا]]، [[فورلي]]، [[راويننا]] ۽ [[ريميني]] ۾ ان جا چار ماتحت ڪيمپس پڻ آهن. گذريل صدين ۾ هن يونيورسٽي سان لاڳاپيل اهم شاگردن ۾ [[دانتي]]، [[پيٽرارڪ]]، [[ٿامس بيڪيٽ]]، [[پوپ نڪولس پنجون]]، [[ايراسمس آف روٽرڊيم]]، [[پيٽر مارٽر ورميگلي]] ۽ [[ڪوپرنيڪس]] شامل هئا. [[لاورا باسي]]، جنهن کي 1732ع ۾ مقرر ڪيو ويو، يورپ ۾ ڪنهن يونيورسٽي ۾ سرڪاري طور پڙهائڻ واري پهرين عورت بڻجي. ويجهي تاريخ ۾ [[لوئيجي گالواني]]، [[حياتي برقي مقناطيسيت]] جو دريافت ڪندڙ، ۽ [[گوگليئلمو مارڪوني]]، ريڊيو ٽيڪنالاجي جو باني، پڻ هن يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو. بولونيا يونيورسٽي اڄ به اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ معزز ۽ متحرڪ اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. اڄ تائين بولونيا گهڻي حد تائين يونيورسٽي وارو شهر آهي، جتي 2015ع ۾ 80,000 کان وڌيڪ شاگرد داخل هئا. هن شاگردي برادري ۾ ايراسموس، سقراط ۽ پرڏيهي شاگردن جو وڏو انگ شامل آهي.<ref>{{cite web|title=THE UNIVERSITY TODAY: NUMBERS AND INNOVATION|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/university-today|publisher=University of Bologna|access-date=4 November 2017}}</ref> يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]]، [[بولونيا يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]]، 1568ع ۾ قائم ٿيو؛ اهو يورپ جو چوٿون قديم ترين نباتاتي باغ آهي. [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] شهر ۾ پنهنجو [[بولونيا سينٽر]] هلائي ٿي، جتي اسڪول آف ايڊوانسڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز (SAIS) جي پرڏيهي ڪيمپسن مان هڪ موجود آهي. SAIS بولونيا 1955ع ۾ يورپ ۾ کليل آمريڪي پوسٽ گريجوئيٽ اسڪول جو پهريون ڪيمپس طور قائم ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/international/agreements-and-networks/american-centres |title=American Centres – University of Bologna |website=Unibo.it |access-date=18 January 2016}}</ref> اهو مارشل پلان جي انهن ڪوششن کان متاثر هو، جن جو مقصد آمريڪا ۽ يورپ جي وچ ۾ ثقافتي پل تعمير ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://2001-2009.state.gov/p/us/rm/2005/46551.htm |title=Remarks at the 50th Anniversary of SAIS in Bologna |website=2001-2009.state.gov |date=19 May 2005 |access-date=18 January 2016}}</ref> اڄ بولونيا سينٽر ''Associazione italo-americana "Luciano Finelli"'' جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جيڪا اٽلي ۽ آمريڪا وچ ۾ بين الثقافتي شعور ۽ مٽاسٽا کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |title=About Us &#124; Associazione Italo Americana Luciano Finelli |access-date=18 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121074742/http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |archive-date=21 January 2014}}</ref> ايسٽرن ڪاليج ڪنسورشيم (E.C.Co.)، جنهن ۾ [[واسار ڪاليج]]، [[ويلزلي ڪاليج]] ۽ [[ويسليئن يونيورسٽي]] شامل آهن، بولونيا يونيورسٽي سان گڏجي شهر ۾ ٻاهرين ملڪ پڙهائيءَ جو پروگرام پيش ڪري ٿو. [[ڊڪنسن ڪاليج]]، [[انڊيانا يونيورسٽي]]، [[براون يونيورسٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] جا پڻ شهر ۾ ڪيمپس يا نمائنده مرڪز موجود آهن. ان کان علاوه، بولونيا ۾ هڪ موسيقي اسڪول، [[ڪونسرواتوريو جيوواني باتيستا مارٽيني]]، موجود آهي، جيڪو 1804ع ۾ قائم ٿيو، ۽ هڪ فنون لطيفه جو اسڪول، [[اڪاديميا دي بيلي آرتي دي بولونيا]]، موجود آهي، جيڪو 1802ع ۾ قائم ٿيو. ٻئي ادارا نيپولين بوناپارٽ طرفان متعارف ڪرايل سڌارن جي حصي طور وجود ۾ آيا. ==ثقافت== [[File:Museomusicabosala7.jpg|thumb|left|[[موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري]] سورهين کان ويهين صديءَ تائين جا قديم موسيقي اوزار ۽ منفرد موسيقي نوٽ ڏيکاري ٿي.]] صدين دوران بولونيا ڪيترائي لقب حاصل ڪيا آهن: "موٽو شهر" (''la grassa'') ان جي کاڌي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ مشهور خاصيتون گهڻي گوشت، خاص طور تي سوئر جي گوشت، انڊن واري پاستا ۽ کير مان ٺهندڙ شين، جهڙوڪ مکڻ ۽ پارميزان، سان تيار ٿينديون آهن. شهر کي ڏنل ٻيو لقب "ڳاڙهو شهر" (''la rossa'') آهي، جيڪو اصل ۾ شهر جي مرڪز جي عمارتن جي رنگ ڏانهن اشارو طور استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ اهو شهر جي آبادي جي اڪثريت طرفان حمايت ڪيل ڪميونسٽ نظريي سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. 1999ع ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي ميئر جي چونڊ تائين شهر [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مضبوط قلعي طور مشهور هو.<ref>{{cite web|title=The red, the fat, and the learned: The story behind Bologna's curious nicknames|url=https://www.thelocal.it/20170510/bologna-dotta-grassa-rassa-red-fat-learned-studious-travel-italy-vacation|access-date=4 November 2017|website=[[The Local]]|date=10 May 2017}}</ref> 2004ع جي ميئر چونڊن ۾ [[سرجيو ڪوفيراٽي]] جي چونڊ سان مرڪز-کاٻي ڌر ٻيهر اقتدار ۾ اچي وئي. بولونيا [[مفت عوامي آمدورفت]] جي تصور تي تجربو ڪندڙ يورپ جي شروعاتي شهرن مان هڪ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |title=Repertoires of Democracy: The Case for Public Transport |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325224146/http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref> بولونيا جا ٻه ٻيا لقب پڻ آهن: پهريون "ٽاورن وارو شهر" (''la turrita'') آهي، جيڪو شهر ۾ موجود وچئين دور جي وڏي تعداد ۾ ٽاورن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيتوڻيڪ اڄ صرف 24 ٽاور بيٺل آهن. ٻيو "علم وارو شهر" (''la dotta'') آهي، جيڪو ان جي يونيورسٽي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ===يونيورسٽي=== بولونيا جي [[بولونيا يونيورسٽي|يونيورسٽي]] 1088ع ۾ قائم ٿي ۽ دنيا جي قديم ترين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. QS يونيورسٽي رينڪنگ موجب، بولونيا يونيورسٽي اٽلي ۾ ٽئين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 138هين نمبر تي آهي. اٽلي ۽ سڄي دنيا مان ايندڙ شاگردن جو وڏو انگ، ڇاڪاڻ⁠تہ بولونيا ۾ ڪيترين غير ملڪي يونيورسٽين جا ڪيمپس موجود آهن، جن ۾ جانز هاپڪنز يونيورسٽي، ڊڪنسن ڪاليج، انڊيانا يونيورسٽي، براون يونيورسٽي، ڪيليفورنيا يونيورسٽي ۽ ٻيا شامل آهن، شهر جي روزمره زندگيءَ تي وڏو اثر وجهي ٿو. هڪ پاسي اهو شهر جي مرڪز کي وڌيڪ زنده دل بڻائي ٿو، جتي رهواسين جي سراسري عمر تمام گهڻي آهي، ۽ ثقافتي سرگرمين کي به هٿي ڏئي ٿو؛ ٻئي پاسي، اهو عوامي نظم ۽ ڪچري جي انتظام جا مسئلا پيدا ڪري ٿو، جيڪي يونيورسٽي ضلعي جي سرگرم رات جي زندگيءَ مان پيدا ٿين ٿا. ===تفريح ۽ پرفارمنگ آرٽس=== [[File:Arena_del_Sole_(cropped).jpg|thumb|ارينا دل سولي ٿيٽر جو اڳيون رخ]] بولونيا شهر 26 مئي 2006ع تي [[يونيسڪو]] جو موسيقي شهر بڻيو. يونيسڪو موجب، "نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيڻ واري پهرين اطالوي شهر طور، بولونيا هڪ شاهوڪار موسيقي روايت ڏيکاري آهي، جيڪا جديد زندگي ۽ تخليق جي هڪ متحرڪ عنصر طور مسلسل ترقي ڪري رهي آهي. هن موسيقي کي نسل پرستي خلاف جدوجهد ۾ شموليت جي اهم وسيلي طور فروغ ڏيڻ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مضبوط عزم پڻ ڏيکاريو آهي. ڪلاسيڪي کان اليڪٽرانڪ، جاز، لوڪ ۽ اوپيرا تائين مختلف صنفن کي هٿي ڏيندي، بولونيا پنهنجي شهرين کي اهڙي موسيقي توانائي فراهم ڪري ٿو، جيڪا شهر جي پيشاور، علمي، سماجي ۽ ثقافتي پاسن ۾ گهري طرح داخل ٿيل آهي."<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://archive.today/20120713153427/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-date=13 July 2012 |title=The Creative Cities Network: UNESCO Culture Sector |publisher=Portal.unesco.org |access-date=19 April 2010 }}</ref> سورهين صديءَ تائين ٿيٽر بولونيا ۾ تفريح جو هڪ مشهور ذريعو هو. پهريون عوامي ٿيٽر تياترو الا اسڪالا هو، جيڪو 1547ع کان [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] ۾ سرگرم هو. اطالوي بولونيائي ٿيٽر جي هڪ اهم شخصيت [[الفريدو ٽيسٽوني]] هو، جيڪو ڊراما نگار ۽ ''[[ڪارڊينل لامبرٽيني (ڊرامو)|ڪارڊينل لامبرٽيني]]'' جو ليکڪ هو، جنهن کي 1905ع کان وڏي ٿيٽر ڪاميابي ملي، ۽ بعد ۾ بولونيائي اداڪار [[جينو چروي]] ان کي فلمي پردي تي پڻ ورجايو. 1998ع ۾ بولونيا شهر "بولونيا ديئي تياتري" ('ٿيٽرن جو بولونيا') منصوبو شروع ڪيو، جيڪو شهر جي وڏن ٿيٽر ادارن جي انجمن آهي. هي ٿيٽرن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪو بولونيائي لهجي کان وٺي همعصر رقص تائين مختلف ٿيٽر موقعا فراهم ڪري ٿو، پر گڏيل رابطي واري حڪمت عملي ۽ اتحاد کي پڻ هٿي ڏئي ٿو. خاص طور تي، منصوبي ۾ شامل مختلف ٿيٽرن ۾ هفتي دوران پيش ٿيندڙ ڊرامن جو اشتهار هڪ ئي پوسٽر ذريعي ڏنو ويندو آهي. بولونيا جو اوپيرا گهر [[تياترو ڪومونالي دي بولونيا]] آهي. [[آرڪيسٽرا موزارٽ]]، جنهن جو موسيقي ڊائريڪٽر 2014ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[ڪلاڊيو ابادو]] هو، 2004ع ۾ ٺاهي وئي. بولونيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي، فن، رقص ۽ فلمي ميلن جي ميزباني ڪري ٿو، جن ۾ اينجيليڪا،<ref>{{cite web|url=https://www.aaa-angelica.com/ |title=Angelica |publisher=Aaa-angelica.com |access-date=19 April 2010}}</ref> ''بولونيا'' ۽ ''ڪونتيمپورانيا''، جيڪي همعصر موسيقيءَ جا ميلا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognacontemporanea.it/ |title=Eventi Arte Contemporanea &#124; Bologna contemporanea |website=Bolognacontemporanea.it |access-date=18 January 2016}}</ref> بولونيا فيسٽيول، جيڪو بين الاقوامي ڪلاسيڪي موسيقي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bolognafestival.it |title=Bolonafestival |publisher=Bolognafestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بولونيا جاز فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognajazzfestival.it |title=BolognaJazzFestival |publisher=BolognaJazzFestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بائيوگرافلم فيسٽيول، جيڪو سوانحي فلمن لاءِ مخصوص آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.biografilm.it |title=Biografilm Festival |language= it |publisher=Biografilm.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بل بول بل، جيڪو ڪامڪس ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bilbolbul.net |title=BilBolBul |publisher=BilBolBul |access-date=19 April 2010}}</ref> دانزا اربانا، جيڪو گهٽيءَ جي همعصر رقص جو ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.danzaurbana.it |title=Danza Urbana |publisher=Danzaurbana.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[F.I.S.Co.|F.I.S.Co]]، جيڪو همعصر فن جو ميلو هو ۽ هاڻي [[لائيو آرٽس ويڪ]] ۾ ضم ٿي چڪو آهي، فيوچر فلم فيسٽيول، جيڪو اينيميشن ۽ خاص اثرن بابت آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.futurefilmfestival.org |title=futurefilmfestival |website=Futurefilmfestival.org |access-date=19 April 2010}}</ref> ''اِل چينيما ريتروواتو''، جيڪو ناياب ۽ وساريل فلمن بابت فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Il CInema Ritrovato |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[لائيو آرٽس ويڪ]]، جينڊر بينڊر، جيڪو صنفي سڃاڻپ، جنسي رجحان ۽ جسماني نمائندگي بابت ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.genderbender.it |title=Gender Bender |publisher=Genderbender.it |access-date=19 April 2010}}</ref> هوم ورڪ فيسٽيول، جيڪو اليڪٽرانڪ موسيقي جو ميلو آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.homeworkfestival.net/ |title=homeworkfestival |publisher=homeworkfestival |access-date=19 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154815/http://www.homeworkfestival.net/ |archive-date=28 December 2010 |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس فلم فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Human Rights Film Festival |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> سم پريفر ڪيڪ، جيڪو هم جنس پرست عورتن جي فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |title=Some Prefer Cake Lesbian Film Festival |access-date=19 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209111233/http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |archive-date=9 February 2012}}</ref> ۽ [[زڪينو دئورو]]، جيڪو ٻارن جي گيتن جو مقابلو آهي، شامل آهن. ===کاڌو=== [[File:Tagliatelle_al_ragù_(image_modified).jpg|thumb|''تالياتيللي الرڳو''، جيئن بولونيا ۾ پيش ڪيو ويندو آهي]] بولونيا پنهنجي کاڌي جي روايت لاءِ مشهور آهي. اهو مشهور [[بولونيائي ساس]] جو گهر آهي، جيڪو گوشت تي ٻڌل پاستا ساس آهي. اٽلي ۾ ان کي [[رڳو]] سڏيو ويندو آهي ۽ اهو دنيا ۾ ملندڙ قسم کان ڪافي مختلف آهي. بولونيا ۾ هي ساس بنيادي طور [[تالياتيللي]] سان پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان کي [[اسپاگيٽي]] سان پيش ڪرڻ عجيب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|last=Cesarato|first=Monica|title=Why you won't find spaghetti bolognese in Italy|url=https://www.thelocal.it/20160914/the-truth-about-spaghetti-bolognese-ragu-pasta|access-date=November 5, 2017|website=[[The Local]]|date=September 14, 2016}}</ref> زرخيز [[پو وادي]] ۾ واقع هجڻ سبب، مقامي شاهوڪار کاڌو وڏي حد تائين گوشت ۽ پنير تي ڀاڙيندو آهي. سڄي ايميليا-روماگنا وانگر، [[نمڪين سڪل سوئر جو گوشت|محفوظ ڪيل سوئر جو گوشت]]، جهڙوڪ [[پروشوتو]]، [[مورتاديلا]] ۽ ''[[سالومي]]''، مقامي خوراڪ صنعت جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57 57]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57}}</ref> ويجها مشهور انگورن جا باغ [[پينوليتو]] ديئي ڪولي بولونيسي، [[لامبروسڪو]] دي مودينا ۽ [[سانجيوويزي]] دي روماگنا شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Anderson|first1=Burton|title=The Wines of Italy. An endless adventure in taste|date=2006|publisher=The Italian Trade Commission|asin=B002H6TK9C|pages=85–89|edition=8th}}</ref> رڳو سان تالياتيللي، شوربي ۾ پيش ٿيندڙ [[تورتيلليني]]، [[لازانيا]] ۽ مورتاديلا بولونيا مقامي خاصيتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52 52]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52}}</ref> روايتي بولونيائي مٺايون اڪثر عيدن سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ''فاوي ديئي مورتي''، جيڪا [[سڀني مقدسن جو ڏينهن|آل سينٽس ڊي]] لاءِ ٺهندڙ رنگ برنگي [[بادام پيسٽ]] بسڪيٽ آهن؛ جام سان ڀريل راويولي بسڪيٽ، جيڪي [[سينٽ جوزف جو ڏينهن|سينٽ جوزف ڊي]] تي پيش ڪيا ويندا آهن؛ ۽ ڪارنيول جون مٺايون، جن کي ''سفراپولي'' چيو ويندو آهي، جيڪي هلڪي ۽ نازڪ تريل پيسٽري هونديون آهن ۽ انهن مٿان پائوڊر کنڊ وڌي ويندي آهي. ''چيرتوسينو'' يا ''پانسپيتسيالي''، يعني 'ڪارٿوسيائي' يا 'دواساز ڪيڪ'، هڪ مصالحيدار ڪيڪ آهي، جيڪو ڪرسمس تي پيش ڪيو ويندو آهي. ''تورتا دي ريسو''، جيڪا بادامن، چانورن ۽ اماريتو مان ٺهندڙ ڪسٽرڊ جهڙي ڪيڪ آهي، سڄو سال تيار ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60 60]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60}}</ref> جيئن [[زوپا انگليزي]] پڻ. ==راند== [[File:PalaDozza 2022.jpg|thumb|right|پالا دوتسا، بولونيا جو تاريخي باسڪيٽ بال ميدان]] بولونيا ۾، اٽلي جي گهڻن شهرن جي ابتڙ، [[باسڪيٽ بال]] سڀ کان وڌيڪ پسند ڪئي ويندڙ راند آهي. حقيقت ۾ بولونيا جو راندين وارو لقب ''باسڪيٽ سٽي'' آهي، جيڪو شهر جي ٻن تاريخي حريف باسڪيٽ بال ڪلبن، [[ويرتوس بولونيا|ويرتوس]] ۽ [[فورتيتودو بولونيا|فورتيتودو]]، جي ڪاميابين ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Wolff2003">{{cite book |first = Alexander |last = Wolff |title = Big Game, Small World: A Basketball Adventure |year = 2003 |chapter = 6 |publisher = Grand Central Publishing |isbn= 978-0-446-67989-3}}</ref> انهن ٻنهي مان پهرين ڪلب، ٻين اعزازن سان گڏ، 17 [[سيري اي (باسڪيٽ بال)|اطالوي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپون]]، ٻه [[يورو ليگ]]، هڪ [[يوروڪپ باسڪيٽ بال|يوروڪپ]] ۽ هڪ [[فيبا ساپورتا ڪپ]] کٽيو آهي، جنهن ڪري اها يورپ جي سڀ کان ڪامياب باسڪيٽ بال ڪلبن مان هڪ آهي؛ جڏهن ته ٻي ڪلب 2000ع ۽ 2005ع ۾ ٻه ليگ عنوان کٽيا آهن. اطالوي باسڪيٽ بال ليگ، جيڪا [[ليگا باسڪيٽ سيري اي|سيري اي]] ۽ [[سيري اي2 (باسڪيٽ بال)|سيري اي2]] ٻنهي کي هلائي ٿي، ان جو هيڊڪوارٽر بولونيا ۾ آهي. شهر ۾ ٻه اندروني ميدان آهن: [[پالا دوتسا]] سڀ کان پراڻو آهي، جنهن ۾ 5,570 سيٽن جي گنجائش آهي، جڏهن ته [[ويرتوس ارينا]] عارضي ميدان آهي، جنهن ۾ 9,980 سيٽن جي گنجائش آهي. 11,000 سيٽن جي گنجائش وارو ٽيون ميدان، [[يونيپول ارينا]]، پاڙيسري شهر [[ڪاساليڪيو دي رينو]] ۾ واقع آهي. [[File:Stadio Dall'Ara 01-02-2020.jpg|thumb|left|32,000 گنجائش وارو اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا، بولونيا ايف سي 1909 جو گهر آهي.]] [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] جي پڻ بولونيا ۾ مضبوط روايت آهي. شهر جي مکيه ڪلب، [[بولونيا ايف سي 1909]]، ست اطالوي ليگ چيمپيئن شپون کٽيون آهن، جن مان تازي [[1963–64 سيري اي|1963–64ع]] ۾ هئي، جنهن ڪري اها ليگ جي تاريخ ۾ ڇهين سڀ کان ڪامياب ٽيم آهي؛ ان کان علاوه، هن ٽي [[ڪوپا اٽاليا]] عنوان پڻ کٽيا آهن، جن مان تازو [[2024–25 ڪوپا اٽاليا|2024–2025ع جي موسم]] ۾ حاصل ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي جي عروج واري دور ۾ بولونيا ايف سي کي "''Lo squadrone che tremare il mondo fa''"، يعني "اها ٽيم جيڪا دنيا کي ڌوڏي ڇڏي ٿي"، جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ڪلب 38,000 گنجائش واري [[اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا]] ۾ کيڏندي آهي، جتي اطالوي قومي ٽيم فٽبال ۽ [[رگبي يونين]] ٻنهي ۾ کيڏي چڪي آهي، ۽ [[سان مارينو قومي فٽبال ٽيم]] پڻ هتي کيڏي آهي. اهو [[1990ع فيفا ورلڊ ڪپ]] جو پڻ هڪ ميدان هو. [[رگبي يونين]] پڻ شهر ۾ موجود آهي: رگبي بولونيا 1928 اٽلي ۾ قائم ٿيندڙ پهرين رگبي يونين ڪلبن مان هڪ هئي ۽ [[اطالوي رگبي فيڊريشن|اطالوي رگبي يونين فيڊريشن]] سان لاڳاپيل ٿيڻ واري پهرين ڪلب هئي.<ref>{{cite web |url= http://www.air.it/modules.php?name=News&file=article&sid=18003 |title = Rugby Bologna 1928: quale futuro? |last = Zanasi |first = Gianni |date = 6 March 2009 |website = air.it |publisher = Associazione Italiana Rugbysti |language = it |trans-title = What Future for Rugby Bologna 1928? |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105161150/http://www.air.it/modules.php?name=News&file=print&sid=18003 |archive-date = 5 November 2014 |access-date = 5 November 2014}}</ref> 2026ع تائين اها اٽلي جي سڀ کان پراڻي رگبي يونين ڪلب آهي جيڪا اڃا تائين ڪم ڪري رهي آهي. ڪلب پنهنجي تاريخ جي پهرين 25 سالن تائين اطالوي چيمپيئن شپ جي مٿئين درجي ۾ حصو ورتو، ڪڏهن به عنوان نه کٽيائين پر ڪيترائي ڀيرا ٻئي نمبر تي رهي؛ اها 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[سيري اي ايليٽ (رگبي يونين)|مٿئين ڊويزن]] ۾ واپس آئي ۽ سنگين مالي مسئلن کي منهن ڏنو، جن سبب ان جي تنزلي ٿي ۽ اها لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي ڪناري تي پهچي وئي.{{citation needed|date=May 2016}} [[جاني فالڪي اسٽيڊيم]] هڪ [[بيس بال اسٽيڊيم]] آهي، جيڪو بولونيا ۾ واقع آهي.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.com/falchi.htm|title=Fortitudo Baseball Bologna – Stadio Gianni Falchi|website=www.fortitudobaseball.com}}</ref><ref>[https://www.espn.com/mlb/worldclassic2006/news/story?id=2291227 "Welcome to Italy,"] ESPN.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.baseballprospectus.com/news/article/17678/punk-hits-baseball-in-the-old-country/|title=Punk Hits: Baseball in the Old Country|date=18 July 2012|website=Baseball Prospectus}}</ref> اهو [[اطالوي بيس بال ليگ]] ۾ [[فورتيتودو بيس بال بولونيا]] جي گهر وارن ميچن جو ميدان آهي.<ref name="auto"/><ref>{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.it/|title=Fortitudo Baseball|website=Fortitudo Baseball}}</ref> ==ماڻھو== {{Main category|بولونيا جا ماڻھو}} [[File:Giovanni Artusi.jpg|thumb|140px|[[جيوواني آرتوسي]]]] [[File:Benoit XIV.jpg|thumb|140px|[[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو 1675ع ۾ بولونيا ۾ ڄائو]] [[File:Annibale Carracci, Autoritratto .jpg|thumb|140px|[[اينيبال ڪاراچي]]، {{circa|1580}}]] [[File:Chiara Caselli 2002.jpg|thumb|140px|[[ڪيارا ڪاسيلي]]، 2002ع]] [[File:Pier Ferdinando Casini 2016.jpg|thumb|140px|[[پيئر فرديناندو ڪاسيني]]، 2016ع]] [[File:Luigi Galvani, oil-painting.jpg|thumb|140px|[[لوئيجي گالواني]]]] [[File:Ritratto di Gregorio XIII - Passarotti.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري تيرهون]]، 1586ع]] [[File:Gregorius XV, by Guercino, 1622.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري پندرهون]]، 1622ع]] [[File:Guglielmo Marconi.jpg|thumb|140px|[[گوگليئلمو مارڪوني]]، 1908ع]] [[File:Tagliacozzi Portrait.jpg|thumb|140px|[[گاسپاري تالياتسوتسي]]]] ; * [[ماريا گائيتانا انييسي]] (1718–1799)، رياضيدان ۽ انسان دوست * [[ڪيمي انتونيلي]] (ڄائو 2006ع)، مرسڊيز لاءِ فارمولا 1 ريسر * [[فرانچيسڪو الباني]] (1578–1660)، باروڪ مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Albani, Francesco |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 481 |short=1}}</ref> * [[جيوواني الديني]] (1762–1834)، طبيب ۽ طبيعيات دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Aldini, Giovanni |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 536 |short=1}}</ref> * [[اوليسه الدروواندي]] (1522–1605)، فطرت شناس * [[انتونيو اليساندريني]] (1786–1861)، اناٽومسٽ ۽ پيراسائٽولوجسٽ * [[اليسانڊرو الگاردي]] (1598–1654)، اعليٰ باروڪ سنگتراش<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Algardi, Alessandro |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 598 |short=1}}</ref> * [[وڪٽر اريموندي]] (1942–2001)، فوٽوگرافر * [[جيوواني ماريا آرتوسي]] ({{circa|1540–1613}})، موسيقي نظريه دان، موسيقار ۽ ليکڪ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Artusi, Giovanni Maria |volume = 2 |last= |first= |author-link= |page= 705 |short=1}}</ref> * [[اميڪو اسپرتيني]] ({{circa|1474–1552}})، مصور * [[پوپي آواتي]] (ڄائو 1938ع)، ڊائريڪٽر * [[بولونيا جو آزو]] (سرگرم 1150–1230)، قانوندان ۽ [[گلاسٽر]]<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Azo |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 81 |short=1}}</ref> * [[ريڪاردو باڪيللي]] (1891–1985)، ليکڪ * [[ادريانو بانڪيري]] (1568–1634)، موسيقار * [[اگوستينو باريللي]] (1627–1687)، معمار * [[ماسيميليانو بارتولي]]، شيف ۽ ريسٽورنٽ مالڪ * [[انتونيو باسولي]] (1774–1848)، مصور ۽ منظر ڊزائنر * [[لاورا باسي]] (1711–1788)، سائنسدان، يورپ ۾ يونيورسٽي چيئر تي مقرر ٿيندڙ پهرين عورت<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bassi, Laura Maria Caterina |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 494 |short=1}}</ref> * [[اوگو باسي]] (1800–1849)، اطالوي قومپرست هيرو، 1848ع جي بغاوتن ۾ ڪردار سبب ڦاسي ڏنو ويو * [[پيئر فرانچيسڪو باتيستيلي]] (17هين صدي)، [[فريبي ڇت واري مصوري|ڪواڊراتورا]] جو مصور * [[ستيفانو بينني]] (1947–2025)، ليکڪ * [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]] (1675–1758) (پروسپيرو لورينزو لامبرٽيني)، پوپ 1740–58ع.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Benedict |volume = 3 |last= Rockwell |first= William Walker |author-link= |pages= 718-719; see page 719 penultimate para. |short=1}}</ref> * [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] (1443–1508)، امير. هن 1463ع کان 1506ع تائين بولونيا تي جابر حڪمران طور حڪومت ڪئي. * [[اميديو بياواتي]] (1915–1979)، فٽبالر، [[اسٽيپ اوور]] جي ايجاد سان منسوب، 1938ع جو عالمي چيمپيئن. هن رڳو [[بولونيا ايف سي 1909|بولونيا ايف سي]] لاءِ کيڏيو * [[سيموني بوليللي]] (ڄائو 1985ع)، پيشاور ٽينس رانديگر * [[جياڪومو بولونيني]] (1664–1734)، مصور * [[رافائيل بومبيللي]] (1526–1572)، رياضيدان * [[روسانو براتسي]] (1916–1994)، اداڪار * [[بلغاروس]] (وفات 1166ع)، بلغاريائي اصل جو ٻارهين صديءَ جو قانوندان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bulgarus |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 786 |short=1}}</ref> * [[فلوريانو بوروني]] (17هين صدي)، نقش ڪَندڙ * [[ليوپولدو مارڪو انتونيو ڪالداني]] (1725–1813)، اناٽومسٽ ۽ فزيولوجسٽ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Caldani, Leopoldo Marco Antonio |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 983 |short=1}}</ref> * [[آرڪانجيلو ڪانيتولي]] (1460–1513)، رومن ڪيٿولڪ پادري، ڪينن ريگيولر * [[اليسانڊرو ڪارلوني]] (ڄائو 1978ع)، ڊائريڪٽر، اينيميٽر ۽ فنڪار، جنهن ''[[ڪنگ فو پانڊا]]'' ۽ ''[[دي ڪروڊز]]'' جهڙين فلمن تي ڪم ڪيو * [[لوڪا ڪاربوني]] (ڄائو 1962ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[رافائيلا ڪارا]] (1943–2021)، ڳائڻي * [[اينيبال ڪاراچي]] (1560–1609)، مصور<ref name="Rossetti 298-299">{{Cite EB1911 |wstitle= Caracci, Lodovico, Agostino, and Annibale |volume = 5 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti |pages= 298-299 |short=1}}</ref> * [[لودووڪو ڪاراچي]] (1555–1619)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[اگوستينو ڪاراچي]] (1557–1602)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[ڪورادو ڪاساليني]] (ڄائو 1914ع، وفات جي تاريخ نامعلوم)، فٽبالر * [[ڪيارا ڪاسيلي]] (ڄائي 1967ع)، اداڪارا * [[بولونيا جي سينٽ ڪيٿرين]] (1413–1463)، (ڪاترينا دي وگري)، غريب ڪلئير نَن، ليکڪا، صوفيه ۽ فنڪارا * [[پيئر فرديناندو ڪاسيني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[پييترو ڪاتالدي]] (1548–1626)، رياضيدان * [[ڪرونڪس]]، راڪ بينڊ * [[پيئرلوئيجي ڪولينا]] (ڄائو 1960ع)، فٽبال ريفري * [[ڪارلو ڪولومبارا]] (ڄائو 1964ع)، اوپيرا بيس * [[جيوواني پاولو ڪولونا]] (1637–1695)، موسيقار، استاد، آرگن وڄائيندڙ ۽ آرگن ٺاهيندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Colonna, Giovanni Paolo |volume = 6 |last= |first= |author-link= |page= 715 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو ڪورتيني]] (ڄائو 1976ع)، موسيقار * [[چيزاري ڪريمونيني (موسيقار)|چيزاري ڪريمونيني]] (ڄائو 1980ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[جوزيپي ماريا ڪريسپي]] (1665–1747)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Crespi, Giuseppe Maria |volume = 7 |last= |first= |author-link= |page= 412 |short=1}}</ref> * [[دوناتو ڪريتي]] (1671–1749)، مصور * [[جوليو چيزاري ڪروچي]] (1550–1609)، ''[[ڪانتاسٽوريا|ڪانتستوريي]]'' ۽ ليکڪ * [[لوچو دالا]] (1943–2012)، ڳائڻو-گيتڪار * [[ڪرسٽينا داوينا]] (ڄائي 1964ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي * [[دومينيڪينو]] (1581–1641) (دومينيڪو زامپيري)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Domenichino Zampieri |volume = 8 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti|pages= 397-398 |short=1}}</ref> * [[ايلينا دوگليولي]] (1472–1520)، [[ڪيٿولڪ ڪليسا|رومن ڪيٿولڪ]] اشرافي عورت * [[سارا ايراني]] (ڄائي 1987ع)، ٽينس رانديگرياڻي * [[لوئيجي فيري]] (1826–1895)، فلسفي<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Ferri, Luigi |volume = 10 |last= |first= |author-link= |page= 287 |short=1}}</ref> * [[سچيپيوني دل فيرو]] (1465–1526)، رياضيدان. هن [[ڪيوبيڪ مساوات]] حل ڪئي. * [[جيانفرانڪو فيني]] (ڄائو 1952ع)، سياستدان * [[ارسطوتيلي فيوراوانتي]] ({{circa|1415}} – {{circa|1486}})، معمار * [[پروسپيرو فونتانا]] (1512–1597)، ديرين نشاةِ ثانيه ۽ مينرسٽ فن جو مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Fontana, Prospero |volume = 10 |last= |first= |author-link= |pages= 607-608 |short=1}}</ref> * [[ڪارلو فورناسيني]] (1854–1931)، [[مائڪرو پيليئنٽولوجسٽ]]، جنهن [[فورامنيفرا]] جو مطالعو ڪيو * [[فرانچيسڪو فرانچيا]] ({{circa|1450–1517}}) (فرانچيسڪو رائ بوليني)، مصور * [[لوئيجي گالواني]] (1737–1798)، سائنسدان، [[حياتي برقيت]] جو دريافت ڪندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Galvani, Luigi |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 428 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو گامبيريني]] (ڄائو 1981ع)، فٽبالر * [[اليسانڊرو گواتسي]] (1809–1889)، واعظ ڪندڙ، محب وطن ۽ راهب<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Gavazzi, Alessandro |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 538 |short=1}}</ref> * [[سيرينا گراندي]] (ڄائي 1958ع)، اداڪارا * [[پوپ گريگوري تيرهون]] (1502–1585) (اوگو بونڪومپاني)، پوپ 1572–85ع. هن [[گريگورين ڪئلينڊر]] رائج ڪيو.<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XIII. |volume= XI | pages= 178 |short= 1}}</ref> * [[پوپ گريگوري پندرهون]] (1554–1623) (اليسانڊرو لودوويزي)، پوپ 1621–3ع<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XV. |volume= XI | pages= 178-179 |short= 1}}</ref> * [[گويرچينو|اِل گويرچينو]] (1591–1666) (جيوواني باربيئري)، مصور * [[ايرنيريوس]] ({{circa|1050}} – 1125ع کان پوءِ)، قانوندان * [[ايميلدا لامبرٽيني|مبارڪ ايميلدا لامبرٽيني]] ({{circa|1322–1333}})، ڊومينيڪن نو آموز، يوخرستي صوفيه ۽ ٻار ولي * [[ڪلاڊيو لوللي]] (1950–2018)، ڳائڻو-گيتڪار * [[پوپ لوشيوس ٻيون]] (وفات 1145ع) (گهيراردو ڪاتچانييميچي دل اورسو)، پوپ 1144–5ع * [[مارچيلو مالپيگي]] (1628–1694)، فزيولوجسٽ، اناٽومسٽ ۽ هسٽولوجسٽ * [[گوگليئلمو مارڪوني]] (1874–1937)، انجنيئر، [[وائرليس ٽيليگرافي]] جو اڳواڻ، طبيعيات جو نوبل انعام * [[لوئيجي فرديناندو مارسيلي]] (1658–1730)، عالم ۽ ممتاز فطري سائنسدان<ref>{{cite EB9 |wstitle = Marsigli, Luigi Ferdinand |volume= XV | page= 575 |short= 1}}</ref> * [[جوزيپي مارسيلي (ٽينر)|جوزيپي مارسيلي]] ({{flourished|1677|1727}})، اوپيرا ٽينر<ref>{{Cite encyclopedia |author=Paola Besutti|title=Marsigli &#91;Marsiglio, Marsili&#93;, Giuseppe |date=2002|entry=Marsigli [Marsiglio, Marsili], Giuseppe|encyclopedia=Grove Music Online|publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.O008481}}</ref> * [[جيوواني باتيستا مارٽيني]] (1706–1784)، موسيقي نظريه دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Martini, Giovanni Battista |volume = 17 |last= |first= |author-link= |page= 800 |short=1}}</ref> * [[جوزيپي ڪاسپار ميزوفانتي|جوزيپي ميزوفانتي]] (1774–1839)، ڪارڊينل، لسانيات دان ۽ گھڻ ٻولين جو ماهر * [[مارڪو منگيٽي]] (1818–1886)، معاشيات دان ۽ سياستدان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Minghetti, Marco |volume = 18 |last= |first= |author-link= |page= 523 |short=1}}</ref> * [[جورجيو موراندي]] (1890–1964)، مصور * [[جاني موراندي]] (ڄائو 1944ع)، ڳائڻو * [[لودووڪو موربيولي]] (1433–1485)، ڪيٿولڪ عام شخص، جنهن کي مبارڪ قرار ڏنو ويو * [[ايدگاردو مورتارا]] (1851–1940)، ڪيٿولڪ پادري، جيڪو ''مورتارا ڪيس'' جو موضوع هو، ''[[اٽلي جو اتحاد|ريسورجي مينتو]]'' دوران * [[نيلا نوبيلي]] (1926–1985)، شاعره ۽ ليکڪا * [[جيانلوڪا پاليئوڪا]] (ڄائو 1966ع)، فٽبالر * [[پيئر پاولو پاسوليني]] (1922–1975)، ليکڪ، شاعر ۽ ڊائريڪٽر * [[جيمز پريماڊيتشي]] (وفات–1460)، پاپائي سفارتڪار * [[اگوستينو ديلي پروسپيتي وي]] (1525)، مصور * [[امبيرتو پوپيني]] (1884–1946)، رياضيدان * [[روبيرتو ريگاتسي]] (ڄائو 1956ع)، لوتيئر * [[گيدو ريني]] (1575–1642)، مصور * [[اوتورينو ريسپيگي]] (1879–1936)، موسيقار * [[فرانچيسڪو رچي بيتي]] (ڄائو 1942ع)، اطالوي راندين جو منتظم * [[اوگوستو ريگي]] (1850–1920)، طبيعيات دان، [[برقي مقناطيسيت]] جو ماهر * [[ڪارلو روئيني]] (1530–1598)، گهوڙن جو اناٽومسٽ * [[اينجلو اسڪياويو]] (1905–1990)، فٽبالر. هن 1934ع ۾ بولونيا ايف سي لاءِ اضافي وقت ۾ کٽيندڙ گول ڪيو. * [[سينيٽ (ڳائڻي)|سينيٽ]] (ڄائي 1979ع)، ڳائڻي * [[اليزابيٽا سيراني]] (1638–1665)، مصور * [[روبين ماريا سوريڪيز]] (ڄائو 1971ع)، فلم اداڪار، ڊائريڪٽر، پروڊيوسر * [[گاسپاري تالياتسوتسي]] (1545–1599)، سرجن، پلاسٽڪ ۽ تعميري سرجري جو اڳواڻ<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gasparo Tagliacozzi |volume= XIII | page= 21 |short= 1}}</ref> * [[البرتو تومبا]] (ڄائو 1966ع)، اسڪائر * [[اوندينا والا]] (1916–2006)، اولمپڪ سون جو تمغو کٽيندڙ پهرين اطالوي عورت * [[ماريئيلي وينتري]] (1939–1995)، استاد ۽ تعليم دان، پڪولو ڪورو دل انتونيانو ڪائر جي باني * [[ڪرسچين ويري]] (ڄائو 1973ع)، فٽبالر * [[ويتالي دا بولونيا]] (سرگرم 1330ع، وفات 1361ع)، مصور * [[بينيتو موسوليني تي قاتلاڻيون ڪوششون|انتيو زامبوني]] (1911–1926)، انتشار پسند، جنهن 15 سالن جي عمر ۾ بينيتو موسوليني کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي * [[اليڪس زاناردي]] (ڄائو 1966ع)، ريسنگ ڊرائيور * [[مارڪو اوريليو زاني دي فيرانتي]] (1801–1878)، ليکڪ، موسيقار ۽ ڪمپوزر * [[ماتيلدا دي اينجيليس]] (ڄائي 1995ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي ; هيٺين ماڻهن بولونيا کي پنهنجو گهر بڻايو: [[File:Ubaldo Gandolfi - Saint Petronius of Bologna.jpg|thumb|140px|[[بولونيا جو پيٽرونيوس]]]] [[File:Olha Kharlan - 2016-10-05 - 4.jpg|thumb|140px|[[اولها خارلان]]، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن]] * [[جيوسوي ڪاردوتشي]] (1835–1907)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، ادب جو نوبل انعام، لوڪا، ٽسڪني جي ويجهو ڄائو * [[ڪارلو فيليچي چيلاريو]] (1915–2007)، بين الاقوامي شهرت وارو اطالوي ڪنڊڪٽر، 1946ع ۾ بولونيا چيمبر آرڪيسٽرا جو باني * [[نيڪولو ديل آرڪا]] ({{circa|1435/1440}}–1494)، سنگتراش، باري، اپوليا ۾ ڄائو * [[ٿامس ڊيمپسٽر]] (1579–1625)، اسڪاٽش عالم ۽ مؤرخ؛ ايبرڊين شائر ۾ ڄائو، بولونيا ۾ وفات ڪئي<ref>{{cite EB9 |wstitle = Thomas Dempster |volume= VII | pages= 74-75 |short= 1}}</ref> * [[امبيرتو ايڪو]] (1932–2016)، ليکڪ ۽ اڪيڊمڪ، اليسانڊريا، پيڊمونٽ ۾ ڄائو * [[سارڊينيا جو اينزو|سارڊينيا جو اينزيو]] (ڄائو {{circa|1218}})، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جو بادشاهه ۽ شهنشاهه فريڊرڪ ٻئي جو ناجائز پٽ. هو 1249ع کان 1272ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[پالاتسو ري اينزو]] ۾ قيد رهيو. * [[واسڪو ايراني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[فارينيلي]] (ڪارلو بروسڪي، 1705–1782)، ڪاستراتو اوپيرا ڳائڻو * [[وليم جيروميتي]] (1924–1998)، مصور، ميلان، لومباردي ۾ ڄائو * [[اولها خارلان]]، يوڪريني، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن * [[الفونسو لومباردي]] ({{circa|1497}}–1537)، سنگتراش، فيرارا، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[وو منگ]] (2000ع ۾ ٺهيو)، ليکڪن جو اجتماعي گروهه * [[خوان اگناسيو مولينا]] (1740–1829)، فطرت شناس، چلي ۾ ڄائو * [[اودوفريدوس]] (وفات 1265ع)، قانوندان، اوستيا ۾ ڄائو ۽ 1228ع ۾ بولونيا منتقل ٿيو * [[جيوواني پاسڪولي]] (1855–1912)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، سان مائورو پاسڪولي، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[بولونيا جو پيٽرونيوس|سينٽ پيٽرونيوس]] (سان پيٽرونيو، جنم هنڌ نامعلوم، وفات {{circa|450 AD}})، [[بولونيا جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسس|بولونيا]] جو بشپ ۽ شهر جو سرپرست بزرگ * [[رومانو پرودي]] (ڄائو 1939ع)، معاشيات دان ۽ سياستدان، اسڪانديانو، ريجيو ايميليا ۾ ڄائو * [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه|جورجيو روزا]] (1925–2017)، انجنيئر، مختصر مدي واري [[مائڪرو قوم]] [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه]] جو صدر * [[جواڪينو روسيني]] (1792–1868)، اوپيرا ڪمپوزر، پيزارو، مارڪي ۾ ڄائو * [[لوئيجي ساميلي (فencer)|لوئيجي ساميلي]] (ڄائو 1987ع)، اولمپڪ سيبر فencer * [[جوزيپي توريللي]] (1658–1709)، موسيقار، ويرونا، وينيتو ۾ ڄائو o0f0ce9qpmgjkw0ovdvwj8b5z9cm6rj 382447 382445 2026-06-03T09:16:00Z Intisar Ali 8681 382447 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' ({{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}){{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}.}} [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ==معيشت== [[File:Unipol Tower 02.JPG|thumb|upright|[[يونيپول ٽاور]]، جنهن جي اوچائي {{Convert|127|m|ft|abbr=on}} آهي، شهر جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.]] مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان، [[بولونيا ميٽروپوليٽن شهر]] 2017ع ۾ تقريباً 35 ارب يورو (40.6 ارب آمريڪي ڊالر) جي معيشت پيدا ڪئي، جيڪا في فرد 34,251 يورو (40,165 آمريڪي ڊالر) جي برابر هئي. هي انگ اٽلي جي صوبن ۾ ٽئين نمبر تي هو، [[ميلان ميٽروپوليٽن شهر|ميلان]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول|بولتسانو/بوتسين]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|title=Dossier on the Metropolitan City of Bologna|url=https://www.affariregionali.it/media/170175/dossier-citt%C3%A0-metropolitana-di-bologna.pdf|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017}}</ref> بولونيا جي معيشت هڪ مضبوط صنعتي شعبي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو روايتي طور زرعي ۽ مالداري شين جي پروسيسنگ ([[:it:Eridania|ايريدانيا]]، [[گرانارولو (ڪمپني)|گرانارولو]]، [[سيگافريدو زانيتي]]، {{ill|Conserve Italia|it}})، مشينري ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]]، [[Sacmi|ساڪمي]])، تعميراتي سامان ([[Maccaferri|ماڪافيري]])، توانائي ([[Hera Group|هيرا گروپ]])، گاڏين جي صنعت ([[Ducati|دوڪاٽي]]، [[Lamborghini|ليمبورگيني]])، جوتا سازي، ڪپڙي، انجنيئرنگ، ڪيميائي صنعت، ڇپائي ۽ اشاعت ([[:it:Cappelli (editore)|ڪاپيلي]]، [[:it:il Mulino|اِل مولينو]]، {{ill|Monrif Group|it|مونريف گروپ}}، [[:it:Zanichelli|زانيڪيلي]]) تي مرڪوز آهي. خاص طور تي، بولونيا کي نام نهاد "پيڪيجنگ وادي" (Packaging Valley) جو مرڪز سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اهڙو علائقو آهي جتي خودڪار [[پيڪنگ مشين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين جي وڏي تعداد موجود آهي ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]] وغيره).<ref>{{cite book|last1=Fotis|display-authors=et al|first1=Marco|title=The Automatic Packaging Machinery Sector in Italy and Germany|date=2014|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-319-12762-0|pages=1–2}}</ref> ان کان علاوه، بولونيا پنهنجي [[تعاوني تنظيم|تعاوني ادارن]] جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي. هي روايت اوڻيهين صديءَ دوران هارين ۽ مزدورن جي سماجي جدوجهدن مان پيدا ٿي. اڄ اهي تعاوني ادارا علائقي جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پيدا ڪن ٿا<ref>{{cite news|last=Duda|first=John|title=The Italian Region Where Co-ops Produce a Third of Its GDP|url=https://www.yesmagazine.org/economy/2016/07/05/the-italian-place-where-co-ops-drive-the-economy-and-most-people-are-members|access-date=4 November 2017|publisher=[[Yes! (U.S. magazine)|YES! Magazine]]|date=5 July 2016|language=en}}</ref> ۽ [[ايميليا-روماگنا]] علائقي ۾ 265,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|last=Caselli|first=Guido|title=Osservatorio della cooperazione in Emilia-Romagna|url=https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|publisher=Chamber of Commerce of Emilia-Romagna|access-date=4 November 2017}}</ref> ==آمدورفت== [[File:Irisbus Crealis trolley TPER 107 1.jpg|thumb|[[ٽي پي اي آر]] طرفان هلندڙ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|شهري ٽرالي بس نظام]] جي هڪ [[ٽرالي بس]]، جيڪا ويا سافي ۾ تصويربند ڪئي وئي.]] [[بولونيا گوگليئلمو مارڪوني هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان اٽلي جو ستون مصروف ترين هوائي اڏو آهي (2025ع ۾ 11 ملين مسافر). [[بولونيا چنترالي ريلوي اسٽيشن]] اٽلي جي سڀ کان اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر اتر-ڏکڻ ۽ اوڀر-اولهه رستن جي سنگم تي واقع آهي. هي اسٽيشن هر سال 58 ملين مسافرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref name=gs1>{{cite web|title=Bologna Centrale|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|publisher=Grandi Stazioni|access-date=30 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210084923/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=10 February 2012|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن (ڏسو [[بولونيا جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]). بولونيا سان دوناتو [[ريلوي درجابندي يارڊ]]، جنهن ۾ 33 ريلوي لائينون آهن، ماضيءَ ۾ اٽلي جو سڀ کان وڏو مال بردار ريل مرڪز هو.<ref>{{cite web|title=The Bologna Freight Village |url=http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |publisher=Bologna Interporto S.p.a. |access-date=1 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212140125/http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |archive-date=12 December 2013}}</ref> 2018ع کان پوءِ ان کي [[بولونيا سان دوناتو ريلوي آزمائشي سرڪٽ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="I treni 434">Gian Guido Turchi, ''Bologna San Donato: metamorfosi di un impianto'', in I Treni 434 (2020), pages 12–17, Editrice Trasporti su Rotaie, ISSN 0392-4602.</ref> شهر کي عوامي بس رستن جي هڪ وڏي ڄار ذريعي پڻ خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|ٽرالي بس رستا]] پڻ شامل آهن، جيڪي 2012ع کان [[ٽراسپورٽو پاسيجيري ايميليا-روماگنا]] (TPER) هلائي رهيو آهي. مئي 2023ع تائين، نئين [[بولونيا ٽرام نظام]] جي پهرين لائين تعمير هيٺ هئي.<ref name="avviolavori">{{Cite web|url=https://www.trambologna.it/2023/04/26/partono-cantieri-realizzazione-linea-rossa-tram-deposito-borgo-panigale-terminal-michelino-fiera/|title = Partono i cantieri per la realizzazione della linea rossa del tram, il via dal deposito di Borgo Panigale e dal Terminal Michelino-Fiera|date=2023-04-26|access-date=2023-05-10|language=it}}</ref> مجموعي طور شهر لاءِ چار لائينن تي مشتمل ٽرام نيٽورڪ جو منصوبو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|title=Four tram lines planned for Bologna|website=Metro Report|date=13 March 2019|access-date=17 March 2019}}</ref> بولونيا جي چوڌاري ڪم ڪندڙ وڏي [[مضافاتي ريل]] سروس کي [[بولونيا ميٽروپوليٽن ريلوي سروس]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ===عوامي آمدورفت جا انگ اکر=== بولونيا ۾ ماڻهو هفتي جي عام ڪم واري ڏينهن تي عوامي آمدورفت ذريعي اچ وڃ ۾ سراسري طور 53 منٽ خرچ ڪن ٿا. عوامي آمدورفت استعمال ڪندڙن مان 9٪ ماڻهو روزانو ٻن ڪلاڪن کان وڌيڪ سفر ڪن ٿا. بس اسٽاپ يا ريلوي اسٽيشن تي انتظار جو سراسري وقت 12 منٽ آهي، جڏهن ته 16٪ مسافر روزانو اوسطاً 20 منٽن کان وڌيڪ انتظار ڪن ٿا. هڪ سفر دوران عوامي آمدورفت ذريعي طئي ڪيل سراسري فاصلو {{Convert|5.4|km|mi|abbr=on}} آهي، جڏهن ته 7٪ ماڻهو هڪ طرفي سفر ۾ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ فاصلو طئي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=Bologna Public Transportation Statistics|publisher= Global Public Transit Index by Moovit|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Bologna_e_Romagna-1783|access-date=19 June 2017}} [[File:CC-BY icon.svg|50px|class=noviewer]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> ==آبادي== {{Historical populations|1861|116874|1871|118217|1881|126178|1901|153271|1911|179311|1921|212754|1931|249226|1936|281162|1951|340526|1961|444872|1971|490528|1981|459080|1991|404378|2001|371217|2011|371337|2021|387842|cols=1|align=right|source=[[اٽلي جو قومي شماريات ادارو|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente e presente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1971|trans-title=Resident and present population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|date=1971-10-24|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries" />}} 2025ع تائين، شهر جي اصل آبادي 390,734 هئي، جنهن مان 47.9٪ مرد ۽ 52.1٪ عورتون هيون.{{cn|date=February 2026}} 2016ع ۾ نابالغن (18 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارن ٻارن) جو تناسب ڪل آبادي جو 12.86٪ هو، جڏهن ته پينشن وٺندڙن جو تناسب 27.02٪ هو. هي انگ اٽلي جي اوسط 18.06٪ (نابالغ) ۽ 19.94٪ (پينشن وٺندڙ) سان ڀيٽيو وڃي ٿو. بولونيا جي رهواسين جي سراسري عمر 51 سال آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري عمر 42 سال آهي. 2011ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ بولونيا جي آبادي ۾ 4.4٪ واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران سڄي اٽلي جي آبادي 0.7٪ گهٽجي وئي.<ref name="timeseries">{{cite web |title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> بولونيا جي موجوده پيدائش جي شرح هر 1,000 رهواسين تي 8.07 ڄمڻ آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري شرح 9.45 ڄمڻ في 1,000 رهواسي آهي. ==تعليم== [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] [[بولونيا يونيورسٽي]]، جنهن بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته اها 1088ع ۾ [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] [[ايرنيريوس]] ۽ [[پيپو (قانوندان)|پيپو]] قائم ڪئي،<ref>{{cite book|last1=Rashdall|first1=Hastings|title=The universities of Europe in the Middle Ages|date=2010|publisher=Cambridge university press|location=Cambridge|isbn=978-1-108-01810-4|pages=119–121}}</ref> [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي، ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيندڙ اداري جي معنيٰ ۾ پهرين يونيورسٽي پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لفظ ''universitas'' به ان جي قيام وقت استعمال ٿيو،<ref name="Top Universities"/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna|author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> ۽ اها اٽلي ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/ |title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima |date=3 July 2017}}</ref> وچئين دور ۾ اها يورپي فڪري زندگيءَ جو هڪ اهم مرڪز هئي، جيڪا اٽلي ۽ سڄي يورپ مان عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي هئي.<ref>{{cite book|editor-last=Ridder-Symoens|editor-first= Hilde de|title=A history of the university in Europe.|date=2003|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54113-8|page=12|edition=1st pbk.}}</ref> ''Studium''، جيئن اها اصل ۾ سڏي ويندي هئي، هڪ نسبتاً غير رسمي تدريسي نظام طور شروع ٿي، جنهن ۾ هر استاد شاگردن کان الڳ الڳ فيس وٺندو هو. ان ڪري شروعاتي يونيورسٽي جو هنڌ سڄي شهر ۾ پکڙيل هو، ۽ مختلف قوميتن جي شاگردن جي مدد لاءِ مختلف ڪاليج قائم ڪيا ويا. [[File:Bologna,_Archiginnasio,_Teatro_anatomico_(6).jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو جو اناٽوميڪل ٿيٽر]]، جيڪو 1637ع جو آهي]] نيپوليني دور ۾ يونيورسٽي جو مرڪز شهر جي مرڪز جي اتر-اوڀر حصي ۾ [[ويا زامبوني]] تي موجوده هنڌ منتقل ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي جا 11 اسڪول، 33 شعبا ۽ 93 لائبريريون سڄي شهر ۾ پکڙيل آهن، ۽ ويجهن شهرن [[چيزينا]]، [[فورلي]]، [[راويننا]] ۽ [[ريميني]] ۾ ان جا چار ماتحت ڪيمپس پڻ آهن. گذريل صدين ۾ هن يونيورسٽي سان لاڳاپيل اهم شاگردن ۾ [[دانتي]]، [[پيٽرارڪ]]، [[ٿامس بيڪيٽ]]، [[پوپ نڪولس پنجون]]، [[ايراسمس آف روٽرڊيم]]، [[پيٽر مارٽر ورميگلي]] ۽ [[ڪوپرنيڪس]] شامل هئا. [[لاورا باسي]]، جنهن کي 1732ع ۾ مقرر ڪيو ويو، يورپ ۾ ڪنهن يونيورسٽي ۾ سرڪاري طور پڙهائڻ واري پهرين عورت بڻجي. ويجهي تاريخ ۾ [[لوئيجي گالواني]]، [[حياتي برقي مقناطيسيت]] جو دريافت ڪندڙ، ۽ [[گوگليئلمو مارڪوني]]، ريڊيو ٽيڪنالاجي جو باني، پڻ هن يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو. بولونيا يونيورسٽي اڄ به اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ معزز ۽ متحرڪ اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. اڄ تائين بولونيا گهڻي حد تائين يونيورسٽي وارو شهر آهي، جتي 2015ع ۾ 80,000 کان وڌيڪ شاگرد داخل هئا. هن شاگردي برادري ۾ ايراسموس، سقراط ۽ پرڏيهي شاگردن جو وڏو انگ شامل آهي.<ref>{{cite web|title=THE UNIVERSITY TODAY: NUMBERS AND INNOVATION|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/university-today|publisher=University of Bologna|access-date=4 November 2017}}</ref> يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]]، [[بولونيا يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]]، 1568ع ۾ قائم ٿيو؛ اهو يورپ جو چوٿون قديم ترين نباتاتي باغ آهي. [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] شهر ۾ پنهنجو [[بولونيا سينٽر]] هلائي ٿي، جتي اسڪول آف ايڊوانسڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز (SAIS) جي پرڏيهي ڪيمپسن مان هڪ موجود آهي. SAIS بولونيا 1955ع ۾ يورپ ۾ کليل آمريڪي پوسٽ گريجوئيٽ اسڪول جو پهريون ڪيمپس طور قائم ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/international/agreements-and-networks/american-centres |title=American Centres – University of Bologna |website=Unibo.it |access-date=18 January 2016}}</ref> اهو مارشل پلان جي انهن ڪوششن کان متاثر هو، جن جو مقصد آمريڪا ۽ يورپ جي وچ ۾ ثقافتي پل تعمير ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://2001-2009.state.gov/p/us/rm/2005/46551.htm |title=Remarks at the 50th Anniversary of SAIS in Bologna |website=2001-2009.state.gov |date=19 May 2005 |access-date=18 January 2016}}</ref> اڄ بولونيا سينٽر ''Associazione italo-americana "Luciano Finelli"'' جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جيڪا اٽلي ۽ آمريڪا وچ ۾ بين الثقافتي شعور ۽ مٽاسٽا کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |title=About Us &#124; Associazione Italo Americana Luciano Finelli |access-date=18 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121074742/http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |archive-date=21 January 2014}}</ref> ايسٽرن ڪاليج ڪنسورشيم (E.C.Co.)، جنهن ۾ [[واسار ڪاليج]]، [[ويلزلي ڪاليج]] ۽ [[ويسليئن يونيورسٽي]] شامل آهن، بولونيا يونيورسٽي سان گڏجي شهر ۾ ٻاهرين ملڪ پڙهائيءَ جو پروگرام پيش ڪري ٿو. [[ڊڪنسن ڪاليج]]، [[انڊيانا يونيورسٽي]]، [[براون يونيورسٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] جا پڻ شهر ۾ ڪيمپس يا نمائنده مرڪز موجود آهن. ان کان علاوه، بولونيا ۾ هڪ موسيقي اسڪول، [[ڪونسرواتوريو جيوواني باتيستا مارٽيني]]، موجود آهي، جيڪو 1804ع ۾ قائم ٿيو، ۽ هڪ فنون لطيفه جو اسڪول، [[اڪاديميا دي بيلي آرتي دي بولونيا]]، موجود آهي، جيڪو 1802ع ۾ قائم ٿيو. ٻئي ادارا نيپولين بوناپارٽ طرفان متعارف ڪرايل سڌارن جي حصي طور وجود ۾ آيا. ==ثقافت== [[File:Museomusicabosala7.jpg|thumb|left|[[موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري]] سورهين کان ويهين صديءَ تائين جا قديم موسيقي اوزار ۽ منفرد موسيقي نوٽ ڏيکاري ٿي.]] صدين دوران بولونيا ڪيترائي لقب حاصل ڪيا آهن: "موٽو شهر" (''la grassa'') ان جي کاڌي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ مشهور خاصيتون گهڻي گوشت، خاص طور تي سوئر جي گوشت، انڊن واري پاستا ۽ کير مان ٺهندڙ شين، جهڙوڪ مکڻ ۽ پارميزان، سان تيار ٿينديون آهن. شهر کي ڏنل ٻيو لقب "ڳاڙهو شهر" (''la rossa'') آهي، جيڪو اصل ۾ شهر جي مرڪز جي عمارتن جي رنگ ڏانهن اشارو طور استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ اهو شهر جي آبادي جي اڪثريت طرفان حمايت ڪيل ڪميونسٽ نظريي سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. 1999ع ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي ميئر جي چونڊ تائين شهر [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مضبوط قلعي طور مشهور هو.<ref>{{cite web|title=The red, the fat, and the learned: The story behind Bologna's curious nicknames|url=https://www.thelocal.it/20170510/bologna-dotta-grassa-rassa-red-fat-learned-studious-travel-italy-vacation|access-date=4 November 2017|website=[[The Local]]|date=10 May 2017}}</ref> 2004ع جي ميئر چونڊن ۾ [[سرجيو ڪوفيراٽي]] جي چونڊ سان مرڪز-کاٻي ڌر ٻيهر اقتدار ۾ اچي وئي. بولونيا [[مفت عوامي آمدورفت]] جي تصور تي تجربو ڪندڙ يورپ جي شروعاتي شهرن مان هڪ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |title=Repertoires of Democracy: The Case for Public Transport |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325224146/http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref> بولونيا جا ٻه ٻيا لقب پڻ آهن: پهريون "ٽاورن وارو شهر" (''la turrita'') آهي، جيڪو شهر ۾ موجود وچئين دور جي وڏي تعداد ۾ ٽاورن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيتوڻيڪ اڄ صرف 24 ٽاور بيٺل آهن. ٻيو "علم وارو شهر" (''la dotta'') آهي، جيڪو ان جي يونيورسٽي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ===يونيورسٽي=== بولونيا جي [[بولونيا يونيورسٽي|يونيورسٽي]] 1088ع ۾ قائم ٿي ۽ دنيا جي قديم ترين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. QS يونيورسٽي رينڪنگ موجب، بولونيا يونيورسٽي اٽلي ۾ ٽئين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 138هين نمبر تي آهي. اٽلي ۽ سڄي دنيا مان ايندڙ شاگردن جو وڏو انگ، ڇاڪاڻ⁠تہ بولونيا ۾ ڪيترين غير ملڪي يونيورسٽين جا ڪيمپس موجود آهن، جن ۾ جانز هاپڪنز يونيورسٽي، ڊڪنسن ڪاليج، انڊيانا يونيورسٽي، براون يونيورسٽي، ڪيليفورنيا يونيورسٽي ۽ ٻيا شامل آهن، شهر جي روزمره زندگيءَ تي وڏو اثر وجهي ٿو. هڪ پاسي اهو شهر جي مرڪز کي وڌيڪ زنده دل بڻائي ٿو، جتي رهواسين جي سراسري عمر تمام گهڻي آهي، ۽ ثقافتي سرگرمين کي به هٿي ڏئي ٿو؛ ٻئي پاسي، اهو عوامي نظم ۽ ڪچري جي انتظام جا مسئلا پيدا ڪري ٿو، جيڪي يونيورسٽي ضلعي جي سرگرم رات جي زندگيءَ مان پيدا ٿين ٿا. ===تفريح ۽ پرفارمنگ آرٽس=== [[File:Arena_del_Sole_(cropped).jpg|thumb|ارينا دل سولي ٿيٽر جو اڳيون رخ]] بولونيا شهر 26 مئي 2006ع تي [[يونيسڪو]] جو موسيقي شهر بڻيو. يونيسڪو موجب، "نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيڻ واري پهرين اطالوي شهر طور، بولونيا هڪ شاهوڪار موسيقي روايت ڏيکاري آهي، جيڪا جديد زندگي ۽ تخليق جي هڪ متحرڪ عنصر طور مسلسل ترقي ڪري رهي آهي. هن موسيقي کي نسل پرستي خلاف جدوجهد ۾ شموليت جي اهم وسيلي طور فروغ ڏيڻ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مضبوط عزم پڻ ڏيکاريو آهي. ڪلاسيڪي کان اليڪٽرانڪ، جاز، لوڪ ۽ اوپيرا تائين مختلف صنفن کي هٿي ڏيندي، بولونيا پنهنجي شهرين کي اهڙي موسيقي توانائي فراهم ڪري ٿو، جيڪا شهر جي پيشاور، علمي، سماجي ۽ ثقافتي پاسن ۾ گهري طرح داخل ٿيل آهي."<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://archive.today/20120713153427/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-date=13 July 2012 |title=The Creative Cities Network: UNESCO Culture Sector |publisher=Portal.unesco.org |access-date=19 April 2010 }}</ref> سورهين صديءَ تائين ٿيٽر بولونيا ۾ تفريح جو هڪ مشهور ذريعو هو. پهريون عوامي ٿيٽر تياترو الا اسڪالا هو، جيڪو 1547ع کان [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] ۾ سرگرم هو. اطالوي بولونيائي ٿيٽر جي هڪ اهم شخصيت [[الفريدو ٽيسٽوني]] هو، جيڪو ڊراما نگار ۽ ''[[ڪارڊينل لامبرٽيني (ڊرامو)|ڪارڊينل لامبرٽيني]]'' جو ليکڪ هو، جنهن کي 1905ع کان وڏي ٿيٽر ڪاميابي ملي، ۽ بعد ۾ بولونيائي اداڪار [[جينو چروي]] ان کي فلمي پردي تي پڻ ورجايو. 1998ع ۾ بولونيا شهر "بولونيا ديئي تياتري" ('ٿيٽرن جو بولونيا') منصوبو شروع ڪيو، جيڪو شهر جي وڏن ٿيٽر ادارن جي انجمن آهي. هي ٿيٽرن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪو بولونيائي لهجي کان وٺي همعصر رقص تائين مختلف ٿيٽر موقعا فراهم ڪري ٿو، پر گڏيل رابطي واري حڪمت عملي ۽ اتحاد کي پڻ هٿي ڏئي ٿو. خاص طور تي، منصوبي ۾ شامل مختلف ٿيٽرن ۾ هفتي دوران پيش ٿيندڙ ڊرامن جو اشتهار هڪ ئي پوسٽر ذريعي ڏنو ويندو آهي. بولونيا جو اوپيرا گهر [[تياترو ڪومونالي دي بولونيا]] آهي. [[آرڪيسٽرا موزارٽ]]، جنهن جو موسيقي ڊائريڪٽر 2014ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[ڪلاڊيو ابادو]] هو، 2004ع ۾ ٺاهي وئي. بولونيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي، فن، رقص ۽ فلمي ميلن جي ميزباني ڪري ٿو، جن ۾ اينجيليڪا،<ref>{{cite web|url=https://www.aaa-angelica.com/ |title=Angelica |publisher=Aaa-angelica.com |access-date=19 April 2010}}</ref> ''بولونيا'' ۽ ''ڪونتيمپورانيا''، جيڪي همعصر موسيقيءَ جا ميلا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognacontemporanea.it/ |title=Eventi Arte Contemporanea &#124; Bologna contemporanea |website=Bolognacontemporanea.it |access-date=18 January 2016}}</ref> بولونيا فيسٽيول، جيڪو بين الاقوامي ڪلاسيڪي موسيقي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bolognafestival.it |title=Bolonafestival |publisher=Bolognafestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بولونيا جاز فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognajazzfestival.it |title=BolognaJazzFestival |publisher=BolognaJazzFestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بائيوگرافلم فيسٽيول، جيڪو سوانحي فلمن لاءِ مخصوص آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.biografilm.it |title=Biografilm Festival |language= it |publisher=Biografilm.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بل بول بل، جيڪو ڪامڪس ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bilbolbul.net |title=BilBolBul |publisher=BilBolBul |access-date=19 April 2010}}</ref> دانزا اربانا، جيڪو گهٽيءَ جي همعصر رقص جو ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.danzaurbana.it |title=Danza Urbana |publisher=Danzaurbana.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[F.I.S.Co.|F.I.S.Co]]، جيڪو همعصر فن جو ميلو هو ۽ هاڻي [[لائيو آرٽس ويڪ]] ۾ ضم ٿي چڪو آهي، فيوچر فلم فيسٽيول، جيڪو اينيميشن ۽ خاص اثرن بابت آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.futurefilmfestival.org |title=futurefilmfestival |website=Futurefilmfestival.org |access-date=19 April 2010}}</ref> ''اِل چينيما ريتروواتو''، جيڪو ناياب ۽ وساريل فلمن بابت فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Il CInema Ritrovato |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[لائيو آرٽس ويڪ]]، جينڊر بينڊر، جيڪو صنفي سڃاڻپ، جنسي رجحان ۽ جسماني نمائندگي بابت ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.genderbender.it |title=Gender Bender |publisher=Genderbender.it |access-date=19 April 2010}}</ref> هوم ورڪ فيسٽيول، جيڪو اليڪٽرانڪ موسيقي جو ميلو آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.homeworkfestival.net/ |title=homeworkfestival |publisher=homeworkfestival |access-date=19 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154815/http://www.homeworkfestival.net/ |archive-date=28 December 2010 |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس فلم فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Human Rights Film Festival |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> سم پريفر ڪيڪ، جيڪو هم جنس پرست عورتن جي فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |title=Some Prefer Cake Lesbian Film Festival |access-date=19 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209111233/http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |archive-date=9 February 2012}}</ref> ۽ [[زڪينو دئورو]]، جيڪو ٻارن جي گيتن جو مقابلو آهي، شامل آهن. ===کاڌو=== [[File:Tagliatelle_al_ragù_(image_modified).jpg|thumb|''تالياتيللي الرڳو''، جيئن بولونيا ۾ پيش ڪيو ويندو آهي]] بولونيا پنهنجي کاڌي جي روايت لاءِ مشهور آهي. اهو مشهور [[بولونيائي ساس]] جو گهر آهي، جيڪو گوشت تي ٻڌل پاستا ساس آهي. اٽلي ۾ ان کي [[رڳو]] سڏيو ويندو آهي ۽ اهو دنيا ۾ ملندڙ قسم کان ڪافي مختلف آهي. بولونيا ۾ هي ساس بنيادي طور [[تالياتيللي]] سان پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان کي [[اسپاگيٽي]] سان پيش ڪرڻ عجيب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|last=Cesarato|first=Monica|title=Why you won't find spaghetti bolognese in Italy|url=https://www.thelocal.it/20160914/the-truth-about-spaghetti-bolognese-ragu-pasta|access-date=November 5, 2017|website=[[The Local]]|date=September 14, 2016}}</ref> زرخيز [[پو وادي]] ۾ واقع هجڻ سبب، مقامي شاهوڪار کاڌو وڏي حد تائين گوشت ۽ پنير تي ڀاڙيندو آهي. سڄي ايميليا-روماگنا وانگر، [[نمڪين سڪل سوئر جو گوشت|محفوظ ڪيل سوئر جو گوشت]]، جهڙوڪ [[پروشوتو]]، [[مورتاديلا]] ۽ ''[[سالومي]]''، مقامي خوراڪ صنعت جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57 57]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57}}</ref> ويجها مشهور انگورن جا باغ [[پينوليتو]] ديئي ڪولي بولونيسي، [[لامبروسڪو]] دي مودينا ۽ [[سانجيوويزي]] دي روماگنا شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Anderson|first1=Burton|title=The Wines of Italy. An endless adventure in taste|date=2006|publisher=The Italian Trade Commission|asin=B002H6TK9C|pages=85–89|edition=8th}}</ref> رڳو سان تالياتيللي، شوربي ۾ پيش ٿيندڙ [[تورتيلليني]]، [[لازانيا]] ۽ مورتاديلا بولونيا مقامي خاصيتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52 52]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52}}</ref> روايتي بولونيائي مٺايون اڪثر عيدن سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ''فاوي ديئي مورتي''، جيڪا [[سڀني مقدسن جو ڏينهن|آل سينٽس ڊي]] لاءِ ٺهندڙ رنگ برنگي [[بادام پيسٽ]] بسڪيٽ آهن؛ جام سان ڀريل راويولي بسڪيٽ، جيڪي [[سينٽ جوزف جو ڏينهن|سينٽ جوزف ڊي]] تي پيش ڪيا ويندا آهن؛ ۽ ڪارنيول جون مٺايون، جن کي ''سفراپولي'' چيو ويندو آهي، جيڪي هلڪي ۽ نازڪ تريل پيسٽري هونديون آهن ۽ انهن مٿان پائوڊر کنڊ وڌي ويندي آهي. ''چيرتوسينو'' يا ''پانسپيتسيالي''، يعني 'ڪارٿوسيائي' يا 'دواساز ڪيڪ'، هڪ مصالحيدار ڪيڪ آهي، جيڪو ڪرسمس تي پيش ڪيو ويندو آهي. ''تورتا دي ريسو''، جيڪا بادامن، چانورن ۽ اماريتو مان ٺهندڙ ڪسٽرڊ جهڙي ڪيڪ آهي، سڄو سال تيار ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60 60]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60}}</ref> جيئن [[زوپا انگليزي]] پڻ. ==راند== [[File:PalaDozza 2022.jpg|thumb|right|پالا دوتسا، بولونيا جو تاريخي باسڪيٽ بال ميدان]] بولونيا ۾، اٽلي جي گهڻن شهرن جي ابتڙ، [[باسڪيٽ بال]] سڀ کان وڌيڪ پسند ڪئي ويندڙ راند آهي. حقيقت ۾ بولونيا جو راندين وارو لقب ''باسڪيٽ سٽي'' آهي، جيڪو شهر جي ٻن تاريخي حريف باسڪيٽ بال ڪلبن، [[ويرتوس بولونيا|ويرتوس]] ۽ [[فورتيتودو بولونيا|فورتيتودو]]، جي ڪاميابين ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Wolff2003">{{cite book |first = Alexander |last = Wolff |title = Big Game, Small World: A Basketball Adventure |year = 2003 |chapter = 6 |publisher = Grand Central Publishing |isbn= 978-0-446-67989-3}}</ref> انهن ٻنهي مان پهرين ڪلب، ٻين اعزازن سان گڏ، 17 [[سيري اي (باسڪيٽ بال)|اطالوي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپون]]، ٻه [[يورو ليگ]]، هڪ [[يوروڪپ باسڪيٽ بال|يوروڪپ]] ۽ هڪ [[فيبا ساپورتا ڪپ]] کٽيو آهي، جنهن ڪري اها يورپ جي سڀ کان ڪامياب باسڪيٽ بال ڪلبن مان هڪ آهي؛ جڏهن ته ٻي ڪلب 2000ع ۽ 2005ع ۾ ٻه ليگ عنوان کٽيا آهن. اطالوي باسڪيٽ بال ليگ، جيڪا [[ليگا باسڪيٽ سيري اي|سيري اي]] ۽ [[سيري اي2 (باسڪيٽ بال)|سيري اي2]] ٻنهي کي هلائي ٿي، ان جو هيڊڪوارٽر بولونيا ۾ آهي. شهر ۾ ٻه اندروني ميدان آهن: [[پالا دوتسا]] سڀ کان پراڻو آهي، جنهن ۾ 5,570 سيٽن جي گنجائش آهي، جڏهن ته [[ويرتوس ارينا]] عارضي ميدان آهي، جنهن ۾ 9,980 سيٽن جي گنجائش آهي. 11,000 سيٽن جي گنجائش وارو ٽيون ميدان، [[يونيپول ارينا]]، پاڙيسري شهر [[ڪاساليڪيو دي رينو]] ۾ واقع آهي. [[File:Stadio Dall'Ara 01-02-2020.jpg|thumb|left|32,000 گنجائش وارو اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا، بولونيا ايف سي 1909 جو گهر آهي.]] [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] جي پڻ بولونيا ۾ مضبوط روايت آهي. شهر جي مکيه ڪلب، [[بولونيا ايف سي 1909]]، ست اطالوي ليگ چيمپيئن شپون کٽيون آهن، جن مان تازي [[1963–64 سيري اي|1963–64ع]] ۾ هئي، جنهن ڪري اها ليگ جي تاريخ ۾ ڇهين سڀ کان ڪامياب ٽيم آهي؛ ان کان علاوه، هن ٽي [[ڪوپا اٽاليا]] عنوان پڻ کٽيا آهن، جن مان تازو [[2024–25 ڪوپا اٽاليا|2024–2025ع جي موسم]] ۾ حاصل ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي جي عروج واري دور ۾ بولونيا ايف سي کي "''Lo squadrone che tremare il mondo fa''"، يعني "اها ٽيم جيڪا دنيا کي ڌوڏي ڇڏي ٿي"، جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ڪلب 38,000 گنجائش واري [[اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا]] ۾ کيڏندي آهي، جتي اطالوي قومي ٽيم فٽبال ۽ [[رگبي يونين]] ٻنهي ۾ کيڏي چڪي آهي، ۽ [[سان مارينو قومي فٽبال ٽيم]] پڻ هتي کيڏي آهي. اهو [[1990ع فيفا ورلڊ ڪپ]] جو پڻ هڪ ميدان هو. [[رگبي يونين]] پڻ شهر ۾ موجود آهي: رگبي بولونيا 1928 اٽلي ۾ قائم ٿيندڙ پهرين رگبي يونين ڪلبن مان هڪ هئي ۽ [[اطالوي رگبي فيڊريشن|اطالوي رگبي يونين فيڊريشن]] سان لاڳاپيل ٿيڻ واري پهرين ڪلب هئي.<ref>{{cite web |url= http://www.air.it/modules.php?name=News&file=article&sid=18003 |title = Rugby Bologna 1928: quale futuro? |last = Zanasi |first = Gianni |date = 6 March 2009 |website = air.it |publisher = Associazione Italiana Rugbysti |language = it |trans-title = What Future for Rugby Bologna 1928? |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105161150/http://www.air.it/modules.php?name=News&file=print&sid=18003 |archive-date = 5 November 2014 |access-date = 5 November 2014}}</ref> 2026ع تائين اها اٽلي جي سڀ کان پراڻي رگبي يونين ڪلب آهي جيڪا اڃا تائين ڪم ڪري رهي آهي. ڪلب پنهنجي تاريخ جي پهرين 25 سالن تائين اطالوي چيمپيئن شپ جي مٿئين درجي ۾ حصو ورتو، ڪڏهن به عنوان نه کٽيائين پر ڪيترائي ڀيرا ٻئي نمبر تي رهي؛ اها 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[سيري اي ايليٽ (رگبي يونين)|مٿئين ڊويزن]] ۾ واپس آئي ۽ سنگين مالي مسئلن کي منهن ڏنو، جن سبب ان جي تنزلي ٿي ۽ اها لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي ڪناري تي پهچي وئي.{{citation needed|date=May 2016}} [[جاني فالڪي اسٽيڊيم]] هڪ [[بيس بال اسٽيڊيم]] آهي، جيڪو بولونيا ۾ واقع آهي.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.com/falchi.htm|title=Fortitudo Baseball Bologna – Stadio Gianni Falchi|website=www.fortitudobaseball.com}}</ref><ref>[https://www.espn.com/mlb/worldclassic2006/news/story?id=2291227 "Welcome to Italy,"] ESPN.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.baseballprospectus.com/news/article/17678/punk-hits-baseball-in-the-old-country/|title=Punk Hits: Baseball in the Old Country|date=18 July 2012|website=Baseball Prospectus}}</ref> اهو [[اطالوي بيس بال ليگ]] ۾ [[فورتيتودو بيس بال بولونيا]] جي گهر وارن ميچن جو ميدان آهي.<ref name="auto"/><ref>{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.it/|title=Fortitudo Baseball|website=Fortitudo Baseball}}</ref> ==ماڻھو== {{Main category|بولونيا جا ماڻھو}} [[File:Giovanni Artusi.jpg|thumb|140px|[[جيوواني آرتوسي]]]] [[File:Benoit XIV.jpg|thumb|140px|[[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو 1675ع ۾ بولونيا ۾ ڄائو]] [[File:Annibale Carracci, Autoritratto .jpg|thumb|140px|[[اينيبال ڪاراچي]]، {{circa|1580}}]] [[File:Chiara Caselli 2002.jpg|thumb|140px|[[ڪيارا ڪاسيلي]]، 2002ع]] [[File:Pier Ferdinando Casini 2016.jpg|thumb|140px|[[پيئر فرديناندو ڪاسيني]]، 2016ع]] [[File:Luigi Galvani, oil-painting.jpg|thumb|140px|[[لوئيجي گالواني]]]] [[File:Ritratto di Gregorio XIII - Passarotti.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري تيرهون]]، 1586ع]] [[File:Gregorius XV, by Guercino, 1622.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري پندرهون]]، 1622ع]] [[File:Guglielmo Marconi.jpg|thumb|140px|[[گوگليئلمو مارڪوني]]، 1908ع]] [[File:Tagliacozzi Portrait.jpg|thumb|140px|[[گاسپاري تالياتسوتسي]]]] ; * [[ماريا گائيتانا انييسي]] (1718–1799)، رياضيدان ۽ انسان دوست * [[ڪيمي انتونيلي]] (ڄائو 2006ع)، مرسڊيز لاءِ فارمولا 1 ريسر * [[فرانچيسڪو الباني]] (1578–1660)، باروڪ مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Albani, Francesco |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 481 |short=1}}</ref> * [[جيوواني الديني]] (1762–1834)، طبيب ۽ طبيعيات دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Aldini, Giovanni |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 536 |short=1}}</ref> * [[اوليسه الدروواندي]] (1522–1605)، فطرت شناس * [[انتونيو اليساندريني]] (1786–1861)، اناٽومسٽ ۽ پيراسائٽولوجسٽ * [[اليسانڊرو الگاردي]] (1598–1654)، اعليٰ باروڪ سنگتراش<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Algardi, Alessandro |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 598 |short=1}}</ref> * [[وڪٽر اريموندي]] (1942–2001)، فوٽوگرافر * [[جيوواني ماريا آرتوسي]] ({{circa|1540–1613}})، موسيقي نظريه دان، موسيقار ۽ ليکڪ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Artusi, Giovanni Maria |volume = 2 |last= |first= |author-link= |page= 705 |short=1}}</ref> * [[اميڪو اسپرتيني]] ({{circa|1474–1552}})، مصور * [[پوپي آواتي]] (ڄائو 1938ع)، ڊائريڪٽر * [[بولونيا جو آزو]] (سرگرم 1150–1230)، قانوندان ۽ [[گلاسٽر]]<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Azo |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 81 |short=1}}</ref> * [[ريڪاردو باڪيللي]] (1891–1985)، ليکڪ * [[ادريانو بانڪيري]] (1568–1634)، موسيقار * [[اگوستينو باريللي]] (1627–1687)، معمار * [[ماسيميليانو بارتولي]]، شيف ۽ ريسٽورنٽ مالڪ * [[انتونيو باسولي]] (1774–1848)، مصور ۽ منظر ڊزائنر * [[لاورا باسي]] (1711–1788)، سائنسدان، يورپ ۾ يونيورسٽي چيئر تي مقرر ٿيندڙ پهرين عورت<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bassi, Laura Maria Caterina |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 494 |short=1}}</ref> * [[اوگو باسي]] (1800–1849)، اطالوي قومپرست هيرو، 1848ع جي بغاوتن ۾ ڪردار سبب ڦاسي ڏنو ويو * [[پيئر فرانچيسڪو باتيستيلي]] (17هين صدي)، [[فريبي ڇت واري مصوري|ڪواڊراتورا]] جو مصور * [[ستيفانو بينني]] (1947–2025)، ليکڪ * [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]] (1675–1758) (پروسپيرو لورينزو لامبرٽيني)، پوپ 1740–58ع.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Benedict |volume = 3 |last= Rockwell |first= William Walker |author-link= |pages= 718-719; see page 719 penultimate para. |short=1}}</ref> * [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] (1443–1508)، امير. هن 1463ع کان 1506ع تائين بولونيا تي جابر حڪمران طور حڪومت ڪئي. * [[اميديو بياواتي]] (1915–1979)، فٽبالر، [[اسٽيپ اوور]] جي ايجاد سان منسوب، 1938ع جو عالمي چيمپيئن. هن رڳو [[بولونيا ايف سي 1909|بولونيا ايف سي]] لاءِ کيڏيو * [[سيموني بوليللي]] (ڄائو 1985ع)، پيشاور ٽينس رانديگر * [[جياڪومو بولونيني]] (1664–1734)، مصور * [[رافائيل بومبيللي]] (1526–1572)، رياضيدان * [[روسانو براتسي]] (1916–1994)، اداڪار * [[بلغاروس]] (وفات 1166ع)، بلغاريائي اصل جو ٻارهين صديءَ جو قانوندان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bulgarus |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 786 |short=1}}</ref> * [[فلوريانو بوروني]] (17هين صدي)، نقش ڪَندڙ * [[ليوپولدو مارڪو انتونيو ڪالداني]] (1725–1813)، اناٽومسٽ ۽ فزيولوجسٽ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Caldani, Leopoldo Marco Antonio |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 983 |short=1}}</ref> * [[آرڪانجيلو ڪانيتولي]] (1460–1513)، رومن ڪيٿولڪ پادري، ڪينن ريگيولر * [[اليسانڊرو ڪارلوني]] (ڄائو 1978ع)، ڊائريڪٽر، اينيميٽر ۽ فنڪار، جنهن ''[[ڪنگ فو پانڊا]]'' ۽ ''[[دي ڪروڊز]]'' جهڙين فلمن تي ڪم ڪيو * [[لوڪا ڪاربوني]] (ڄائو 1962ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[رافائيلا ڪارا]] (1943–2021)، ڳائڻي * [[اينيبال ڪاراچي]] (1560–1609)، مصور<ref name="Rossetti 298-299">{{Cite EB1911 |wstitle= Caracci, Lodovico, Agostino, and Annibale |volume = 5 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti |pages= 298-299 |short=1}}</ref> * [[لودووڪو ڪاراچي]] (1555–1619)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[اگوستينو ڪاراچي]] (1557–1602)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[ڪورادو ڪاساليني]] (ڄائو 1914ع، وفات جي تاريخ نامعلوم)، فٽبالر * [[ڪيارا ڪاسيلي]] (ڄائي 1967ع)، اداڪارا * [[بولونيا جي سينٽ ڪيٿرين]] (1413–1463)، (ڪاترينا دي وگري)، غريب ڪلئير نَن، ليکڪا، صوفيه ۽ فنڪارا * [[پيئر فرديناندو ڪاسيني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[پييترو ڪاتالدي]] (1548–1626)، رياضيدان * [[ڪرونڪس]]، راڪ بينڊ * [[پيئرلوئيجي ڪولينا]] (ڄائو 1960ع)، فٽبال ريفري * [[ڪارلو ڪولومبارا]] (ڄائو 1964ع)، اوپيرا بيس * [[جيوواني پاولو ڪولونا]] (1637–1695)، موسيقار، استاد، آرگن وڄائيندڙ ۽ آرگن ٺاهيندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Colonna, Giovanni Paolo |volume = 6 |last= |first= |author-link= |page= 715 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو ڪورتيني]] (ڄائو 1976ع)، موسيقار * [[چيزاري ڪريمونيني (موسيقار)|چيزاري ڪريمونيني]] (ڄائو 1980ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[جوزيپي ماريا ڪريسپي]] (1665–1747)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Crespi, Giuseppe Maria |volume = 7 |last= |first= |author-link= |page= 412 |short=1}}</ref> * [[دوناتو ڪريتي]] (1671–1749)، مصور * [[جوليو چيزاري ڪروچي]] (1550–1609)، ''[[ڪانتاسٽوريا|ڪانتستوريي]]'' ۽ ليکڪ * [[لوچو دالا]] (1943–2012)، ڳائڻو-گيتڪار * [[ڪرسٽينا داوينا]] (ڄائي 1964ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي * [[دومينيڪينو]] (1581–1641) (دومينيڪو زامپيري)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Domenichino Zampieri |volume = 8 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti|pages= 397-398 |short=1}}</ref> * [[ايلينا دوگليولي]] (1472–1520)، [[ڪيٿولڪ ڪليسا|رومن ڪيٿولڪ]] اشرافي عورت * [[سارا ايراني]] (ڄائي 1987ع)، ٽينس رانديگرياڻي * [[لوئيجي فيري]] (1826–1895)، فلسفي<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Ferri, Luigi |volume = 10 |last= |first= |author-link= |page= 287 |short=1}}</ref> * [[سچيپيوني دل فيرو]] (1465–1526)، رياضيدان. هن [[ڪيوبيڪ مساوات]] حل ڪئي. * [[جيانفرانڪو فيني]] (ڄائو 1952ع)، سياستدان * [[ارسطوتيلي فيوراوانتي]] ({{circa|1415}} – {{circa|1486}})، معمار * [[پروسپيرو فونتانا]] (1512–1597)، ديرين نشاةِ ثانيه ۽ مينرسٽ فن جو مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Fontana, Prospero |volume = 10 |last= |first= |author-link= |pages= 607-608 |short=1}}</ref> * [[ڪارلو فورناسيني]] (1854–1931)، [[مائڪرو پيليئنٽولوجسٽ]]، جنهن [[فورامنيفرا]] جو مطالعو ڪيو * [[فرانچيسڪو فرانچيا]] ({{circa|1450–1517}}) (فرانچيسڪو رائ بوليني)، مصور * [[لوئيجي گالواني]] (1737–1798)، سائنسدان، [[حياتي برقيت]] جو دريافت ڪندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Galvani, Luigi |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 428 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو گامبيريني]] (ڄائو 1981ع)، فٽبالر * [[اليسانڊرو گواتسي]] (1809–1889)، واعظ ڪندڙ، محب وطن ۽ راهب<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Gavazzi, Alessandro |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 538 |short=1}}</ref> * [[سيرينا گراندي]] (ڄائي 1958ع)، اداڪارا * [[پوپ گريگوري تيرهون]] (1502–1585) (اوگو بونڪومپاني)، پوپ 1572–85ع. هن [[گريگورين ڪئلينڊر]] رائج ڪيو.<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XIII. |volume= XI | pages= 178 |short= 1}}</ref> * [[پوپ گريگوري پندرهون]] (1554–1623) (اليسانڊرو لودوويزي)، پوپ 1621–3ع<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XV. |volume= XI | pages= 178-179 |short= 1}}</ref> * [[گويرچينو|اِل گويرچينو]] (1591–1666) (جيوواني باربيئري)، مصور * [[ايرنيريوس]] ({{circa|1050}} – 1125ع کان پوءِ)، قانوندان * [[ايميلدا لامبرٽيني|مبارڪ ايميلدا لامبرٽيني]] ({{circa|1322–1333}})، ڊومينيڪن نو آموز، يوخرستي صوفيه ۽ ٻار ولي * [[ڪلاڊيو لوللي]] (1950–2018)، ڳائڻو-گيتڪار * [[پوپ لوشيوس ٻيون]] (وفات 1145ع) (گهيراردو ڪاتچانييميچي دل اورسو)، پوپ 1144–5ع * [[مارچيلو مالپيگي]] (1628–1694)، فزيولوجسٽ، اناٽومسٽ ۽ هسٽولوجسٽ * [[گوگليئلمو مارڪوني]] (1874–1937)، انجنيئر، [[وائرليس ٽيليگرافي]] جو اڳواڻ، طبيعيات جو نوبل انعام * [[لوئيجي فرديناندو مارسيلي]] (1658–1730)، عالم ۽ ممتاز فطري سائنسدان<ref>{{cite EB9 |wstitle = Marsigli, Luigi Ferdinand |volume= XV | page= 575 |short= 1}}</ref> * [[جوزيپي مارسيلي (ٽينر)|جوزيپي مارسيلي]] ({{flourished|1677|1727}})، اوپيرا ٽينر<ref>{{Cite encyclopedia |author=Paola Besutti|title=Marsigli &#91;Marsiglio, Marsili&#93;, Giuseppe |date=2002|entry=Marsigli [Marsiglio, Marsili], Giuseppe|encyclopedia=Grove Music Online|publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.O008481}}</ref> * [[جيوواني باتيستا مارٽيني]] (1706–1784)، موسيقي نظريه دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Martini, Giovanni Battista |volume = 17 |last= |first= |author-link= |page= 800 |short=1}}</ref> * [[جوزيپي ڪاسپار ميزوفانتي|جوزيپي ميزوفانتي]] (1774–1839)، ڪارڊينل، لسانيات دان ۽ گھڻ ٻولين جو ماهر * [[مارڪو منگيٽي]] (1818–1886)، معاشيات دان ۽ سياستدان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Minghetti, Marco |volume = 18 |last= |first= |author-link= |page= 523 |short=1}}</ref> * [[جورجيو موراندي]] (1890–1964)، مصور * [[جاني موراندي]] (ڄائو 1944ع)، ڳائڻو * [[لودووڪو موربيولي]] (1433–1485)، ڪيٿولڪ عام شخص، جنهن کي مبارڪ قرار ڏنو ويو * [[ايدگاردو مورتارا]] (1851–1940)، ڪيٿولڪ پادري، جيڪو ''مورتارا ڪيس'' جو موضوع هو، ''[[اٽلي جو اتحاد|ريسورجي مينتو]]'' دوران * [[نيلا نوبيلي]] (1926–1985)، شاعره ۽ ليکڪا * [[جيانلوڪا پاليئوڪا]] (ڄائو 1966ع)، فٽبالر * [[پيئر پاولو پاسوليني]] (1922–1975)، ليکڪ، شاعر ۽ ڊائريڪٽر * [[جيمز پريماڊيتشي]] (وفات–1460)، پاپائي سفارتڪار * [[اگوستينو ديلي پروسپيتي وي]] (1525)، مصور * [[امبيرتو پوپيني]] (1884–1946)، رياضيدان * [[روبيرتو ريگاتسي]] (ڄائو 1956ع)، لوتيئر * [[گيدو ريني]] (1575–1642)، مصور * [[اوتورينو ريسپيگي]] (1879–1936)، موسيقار * [[فرانچيسڪو رچي بيتي]] (ڄائو 1942ع)، اطالوي راندين جو منتظم * [[اوگوستو ريگي]] (1850–1920)، طبيعيات دان، [[برقي مقناطيسيت]] جو ماهر * [[ڪارلو روئيني]] (1530–1598)، گهوڙن جو اناٽومسٽ * [[اينجلو اسڪياويو]] (1905–1990)، فٽبالر. هن 1934ع ۾ بولونيا ايف سي لاءِ اضافي وقت ۾ کٽيندڙ گول ڪيو. * [[سينيٽ (ڳائڻي)|سينيٽ]] (ڄائي 1979ع)، ڳائڻي * [[اليزابيٽا سيراني]] (1638–1665)، مصور * [[روبين ماريا سوريڪيز]] (ڄائو 1971ع)، فلم اداڪار، ڊائريڪٽر، پروڊيوسر * [[گاسپاري تالياتسوتسي]] (1545–1599)، سرجن، پلاسٽڪ ۽ تعميري سرجري جو اڳواڻ<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gasparo Tagliacozzi |volume= XIII | page= 21 |short= 1}}</ref> * [[البرتو تومبا]] (ڄائو 1966ع)، اسڪائر * [[اوندينا والا]] (1916–2006)، اولمپڪ سون جو تمغو کٽيندڙ پهرين اطالوي عورت * [[ماريئيلي وينتري]] (1939–1995)، استاد ۽ تعليم دان، پڪولو ڪورو دل انتونيانو ڪائر جي باني * [[ڪرسچين ويري]] (ڄائو 1973ع)، فٽبالر * [[ويتالي دا بولونيا]] (سرگرم 1330ع، وفات 1361ع)، مصور * [[بينيتو موسوليني تي قاتلاڻيون ڪوششون|انتيو زامبوني]] (1911–1926)، انتشار پسند، جنهن 15 سالن جي عمر ۾ بينيتو موسوليني کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي * [[اليڪس زاناردي]] (ڄائو 1966ع)، ريسنگ ڊرائيور * [[مارڪو اوريليو زاني دي فيرانتي]] (1801–1878)، ليکڪ، موسيقار ۽ ڪمپوزر * [[ماتيلدا دي اينجيليس]] (ڄائي 1995ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي ; هيٺين ماڻهن بولونيا کي پنهنجو گهر بڻايو: [[File:Ubaldo Gandolfi - Saint Petronius of Bologna.jpg|thumb|140px|[[بولونيا جو پيٽرونيوس]]]] [[File:Olha Kharlan - 2016-10-05 - 4.jpg|thumb|140px|[[اولها خارلان]]، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن]] * [[جيوسوي ڪاردوتشي]] (1835–1907)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، ادب جو نوبل انعام، لوڪا، ٽسڪني جي ويجهو ڄائو * [[ڪارلو فيليچي چيلاريو]] (1915–2007)، بين الاقوامي شهرت وارو اطالوي ڪنڊڪٽر، 1946ع ۾ بولونيا چيمبر آرڪيسٽرا جو باني * [[نيڪولو ديل آرڪا]] ({{circa|1435/1440}}–1494)، سنگتراش، باري، اپوليا ۾ ڄائو * [[ٿامس ڊيمپسٽر]] (1579–1625)، اسڪاٽش عالم ۽ مؤرخ؛ ايبرڊين شائر ۾ ڄائو، بولونيا ۾ وفات ڪئي<ref>{{cite EB9 |wstitle = Thomas Dempster |volume= VII | pages= 74-75 |short= 1}}</ref> * [[امبيرتو ايڪو]] (1932–2016)، ليکڪ ۽ اڪيڊمڪ، اليسانڊريا، پيڊمونٽ ۾ ڄائو * [[سارڊينيا جو اينزو|سارڊينيا جو اينزيو]] (ڄائو {{circa|1218}})، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جو بادشاهه ۽ شهنشاهه فريڊرڪ ٻئي جو ناجائز پٽ. هو 1249ع کان 1272ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[پالاتسو ري اينزو]] ۾ قيد رهيو. * [[واسڪو ايراني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[فارينيلي]] (ڪارلو بروسڪي، 1705–1782)، ڪاستراتو اوپيرا ڳائڻو * [[وليم جيروميتي]] (1924–1998)، مصور، ميلان، لومباردي ۾ ڄائو * [[اولها خارلان]]، يوڪريني، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن * [[الفونسو لومباردي]] ({{circa|1497}}–1537)، سنگتراش، فيرارا، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[وو منگ]] (2000ع ۾ ٺهيو)، ليکڪن جو اجتماعي گروهه * [[خوان اگناسيو مولينا]] (1740–1829)، فطرت شناس، چلي ۾ ڄائو * [[اودوفريدوس]] (وفات 1265ع)، قانوندان، اوستيا ۾ ڄائو ۽ 1228ع ۾ بولونيا منتقل ٿيو * [[جيوواني پاسڪولي]] (1855–1912)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، سان مائورو پاسڪولي، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[بولونيا جو پيٽرونيوس|سينٽ پيٽرونيوس]] (سان پيٽرونيو، جنم هنڌ نامعلوم، وفات {{circa|450 AD}})، [[بولونيا جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسس|بولونيا]] جو بشپ ۽ شهر جو سرپرست بزرگ * [[رومانو پرودي]] (ڄائو 1939ع)، معاشيات دان ۽ سياستدان، اسڪانديانو، ريجيو ايميليا ۾ ڄائو * [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه|جورجيو روزا]] (1925–2017)، انجنيئر، مختصر مدي واري [[مائڪرو قوم]] [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه]] جو صدر * [[جواڪينو روسيني]] (1792–1868)، اوپيرا ڪمپوزر، پيزارو، مارڪي ۾ ڄائو * [[لوئيجي ساميلي (فencer)|لوئيجي ساميلي]] (ڄائو 1987ع)، اولمپڪ سيبر فencer * [[جوزيپي توريللي]] (1658–1709)، موسيقار، ويرونا، وينيتو ۾ ڄائو. ==بين الاقوامي لاڳاپا== {{See also|اٽلي جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} بولونيا هيٺين شهرن سان [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙو شهر]] آهي:<ref>{{cite web |title=Gemellaggi del Comune di Bologna|url=https://www.comune.bologna.it/relazioniinternazionali/servizio_singolo/159:14328/|website=comune.bologna.it|publisher=Bologna|language=it|access-date=13 December 2019}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} *[[ڪووينٽري]]، انگلينڊ، 1984ع کان *[[خارڪيف]]، يوڪرين، 1966ع کان *[[لائپزگ]]، جرمني، 1962ع کان *[[لا پلاتا]]، ارجنٽينا، 1988ع کان *[[پورٽلينڊ، اوريگون]]، گڏيل رياستون، 2003ع کان *[[پرييپوليي]]، سربيا، 1966ع کان *[[سينٽ لوئس، سينيگال|سينٽ لوئس]]، سينيگال، 1991ع کان *[[سينٽ لوئس]]، گڏيل رياستون، 1987ع کان *[[سان ڪارلوس، ريو سان خوان|سان ڪارلوس]]، نڪاراگوا، 1988ع کان *[[ٿيسالونيڪي]]، يونان، 1981ع کان *[[تولوز]]، فرانس، 1981ع کان *[[توزلا]]، بوسنيا ۽ هرزيگووينا، 1994ع کان *[[والينسيا]]، اسپين، 1980ع کان *[[زغرب]]، ڪروشيا، 1961ع کان {{div col end}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Italy|European Union|Cities}} * [[بولونيا اعلان]] * [[بولونيا ميٽروپوليٽن علائقو]] * [[بولونيا عمل]] * [[بولونيائي گھنٽي وڄائڻ]] * [[بولونيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[اوپيرا پيا ديئي پوويري مينديڪانتي]] * [[سان جيرولامو ديل آرڪوويدجو]] * [[سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو، بولونيا|سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو]] ==وڌيڪ پڙهڻ== {{See also|Timeline of Bologna#Bibliography|l1=بولونيا جي تاريخ جي ببليوگرافي}} * Mancini, Giorgia, and Nicholas Penny, eds. ''The Sixteenth Century Italian Paintings: Volume III: Ferrara and Bologna'' (National Gallery Catalogues) (2016). * Rashdall, Hastings. ''The Universities of Europe in the Middle Ages: Volume 1, Salerno, Bologna, Paris'' (2010). * Robertson, Anne Walters. ''Tyranny under the Mantle of St Peter: Pope Paul II and Bologna'' (2002) ===رهنما ڪتاب=== * Grieco, Romy. ''Bologna: a city to discover'' (1976) * Insight Guides. ''Pocket Bologna'' (2016). * Noyes, Mary Tolaro. ''Bologna Reflections'' (2009). * Uras, Martina. "Bologna Photo Guide" ===پراڻا رهنما=== * {{Citation|publisher=Karl Baedeker|location=Coblenz|title=Italy|edition=2nd|date=1870|chapter-url=https://archive.org/stream/italyhandbookfor04karl#page/n329/mode/2up|chapter=Bologna|ol=24140254M}}** {{Citation |publisher = John Murray |location = London |title = Hand-book for Travellers in Northern Italy |edition = 16th |date = 1897 |oclc = 2231483 |chapter-url =https://archive.org/stream/hand00bookfortravejohnrich#page/366/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 6936521M }} * {{Citation |publisher = Laurie |location = London |title = The Cathedrals and Churches of Northern Italy |date = 1900 |author=T. Francis Bumpus |chapter-url=https://archive.org/stream/cathedralschurch00bumpuoft#page/n263/mode/2up |chapter=Ferrara and Bologna|ol = 7201313M|ref=none }} * {{Citation |publisher = Karl Baedeker |location = Leipzig |edition=14th |title = Northern Italy |date = 1913 |chapter-url= https://archive.org/stream/northernitalyi00karl#page/468/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 16015532M }} ==حوالا== {{reflist|group=lower-alpha}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="note"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Bologna|Bologna}} * {{Official website|https://www.comune.bologna.it/home}} * [https://www.bolognameteo.it/ بولونيا جي موسم] * [https://web.archive.org/web/20140903111342/http://www.bolognamagazine.com/content/palazzo-pepoli-museum-history-bologna-arte-fiera-2012 بولونيا جي تاريخ جو عجائب گھر] * [http://www.museibologna.it/musicaen بولونيا جو موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري] * [http://insecam.org/en/bycity/Bologna/ بولونيا آن لائين ڪيمرائون] {{Navboxes |list = {{Province of Bologna}} {{Regional capitals of Italy}} {{European Capital of Culture}} {{Cities in Italy}} }} {{Authority control}} [[زمرو:بولونيا| ]]<!--leave the empty space as standard--> [[زمرو:530ع ق م جا ڏهاڪا]] [[زمرو:بوئي]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا ۾ رومي ماڳ]] [[زمرو:اٽلي جا 6هين صدي ق م جا ادارا]] [[زمرو:پاپائي رياستون]] hrdz7fgqrg6972fso8n62v836wgptez 382497 382447 2026-06-03T10:19:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 382497 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' (انگريزي: Bologna؛ {{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}}، اچار: {{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}؛ {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}}}) [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ==معيشت== [[File:Unipol Tower 02.JPG|thumb|upright|[[يونيپول ٽاور]]، جنهن جي اوچائي {{Convert|127|m|ft|abbr=on}} آهي، شهر جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.]] مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان، [[بولونيا ميٽروپوليٽن شهر]] 2017ع ۾ تقريباً 35 ارب يورو (40.6 ارب آمريڪي ڊالر) جي معيشت پيدا ڪئي، جيڪا في فرد 34,251 يورو (40,165 آمريڪي ڊالر) جي برابر هئي. هي انگ اٽلي جي صوبن ۾ ٽئين نمبر تي هو، [[ميلان ميٽروپوليٽن شهر|ميلان]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول|بولتسانو/بوتسين]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|title=Dossier on the Metropolitan City of Bologna|url=https://www.affariregionali.it/media/170175/dossier-citt%C3%A0-metropolitana-di-bologna.pdf|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017}}</ref> بولونيا جي معيشت هڪ مضبوط صنعتي شعبي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو روايتي طور زرعي ۽ مالداري شين جي پروسيسنگ ([[:it:Eridania|ايريدانيا]]، [[گرانارولو (ڪمپني)|گرانارولو]]، [[سيگافريدو زانيتي]]، {{ill|Conserve Italia|it}})، مشينري ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]]، [[Sacmi|ساڪمي]])، تعميراتي سامان ([[Maccaferri|ماڪافيري]])، توانائي ([[Hera Group|هيرا گروپ]])، گاڏين جي صنعت ([[Ducati|دوڪاٽي]]، [[Lamborghini|ليمبورگيني]])، جوتا سازي، ڪپڙي، انجنيئرنگ، ڪيميائي صنعت، ڇپائي ۽ اشاعت ([[:it:Cappelli (editore)|ڪاپيلي]]، [[:it:il Mulino|اِل مولينو]]، {{ill|Monrif Group|it|مونريف گروپ}}، [[:it:Zanichelli|زانيڪيلي]]) تي مرڪوز آهي. خاص طور تي، بولونيا کي نام نهاد "پيڪيجنگ وادي" (Packaging Valley) جو مرڪز سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اهڙو علائقو آهي جتي خودڪار [[پيڪنگ مشين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين جي وڏي تعداد موجود آهي ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]] وغيره).<ref>{{cite book|last1=Fotis|display-authors=et al|first1=Marco|title=The Automatic Packaging Machinery Sector in Italy and Germany|date=2014|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-319-12762-0|pages=1–2}}</ref> ان کان علاوه، بولونيا پنهنجي [[تعاوني تنظيم|تعاوني ادارن]] جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي. هي روايت اوڻيهين صديءَ دوران هارين ۽ مزدورن جي سماجي جدوجهدن مان پيدا ٿي. اڄ اهي تعاوني ادارا علائقي جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پيدا ڪن ٿا<ref>{{cite news|last=Duda|first=John|title=The Italian Region Where Co-ops Produce a Third of Its GDP|url=https://www.yesmagazine.org/economy/2016/07/05/the-italian-place-where-co-ops-drive-the-economy-and-most-people-are-members|access-date=4 November 2017|publisher=[[Yes! (U.S. magazine)|YES! Magazine]]|date=5 July 2016|language=en}}</ref> ۽ [[ايميليا-روماگنا]] علائقي ۾ 265,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|last=Caselli|first=Guido|title=Osservatorio della cooperazione in Emilia-Romagna|url=https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|publisher=Chamber of Commerce of Emilia-Romagna|access-date=4 November 2017}}</ref> ==آمدورفت== [[File:Irisbus Crealis trolley TPER 107 1.jpg|thumb|[[ٽي پي اي آر]] طرفان هلندڙ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|شهري ٽرالي بس نظام]] جي هڪ [[ٽرالي بس]]، جيڪا ويا سافي ۾ تصويربند ڪئي وئي.]] [[بولونيا گوگليئلمو مارڪوني هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان اٽلي جو ستون مصروف ترين هوائي اڏو آهي (2025ع ۾ 11 ملين مسافر). [[بولونيا چنترالي ريلوي اسٽيشن]] اٽلي جي سڀ کان اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر اتر-ڏکڻ ۽ اوڀر-اولهه رستن جي سنگم تي واقع آهي. هي اسٽيشن هر سال 58 ملين مسافرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref name=gs1>{{cite web|title=Bologna Centrale|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|publisher=Grandi Stazioni|access-date=30 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210084923/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=10 February 2012|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن (ڏسو [[بولونيا جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]). بولونيا سان دوناتو [[ريلوي درجابندي يارڊ]]، جنهن ۾ 33 ريلوي لائينون آهن، ماضيءَ ۾ اٽلي جو سڀ کان وڏو مال بردار ريل مرڪز هو.<ref>{{cite web|title=The Bologna Freight Village |url=http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |publisher=Bologna Interporto S.p.a. |access-date=1 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212140125/http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |archive-date=12 December 2013}}</ref> 2018ع کان پوءِ ان کي [[بولونيا سان دوناتو ريلوي آزمائشي سرڪٽ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="I treni 434">Gian Guido Turchi, ''Bologna San Donato: metamorfosi di un impianto'', in I Treni 434 (2020), pages 12–17, Editrice Trasporti su Rotaie, ISSN 0392-4602.</ref> شهر کي عوامي بس رستن جي هڪ وڏي ڄار ذريعي پڻ خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|ٽرالي بس رستا]] پڻ شامل آهن، جيڪي 2012ع کان [[ٽراسپورٽو پاسيجيري ايميليا-روماگنا]] (TPER) هلائي رهيو آهي. مئي 2023ع تائين، نئين [[بولونيا ٽرام نظام]] جي پهرين لائين تعمير هيٺ هئي.<ref name="avviolavori">{{Cite web|url=https://www.trambologna.it/2023/04/26/partono-cantieri-realizzazione-linea-rossa-tram-deposito-borgo-panigale-terminal-michelino-fiera/|title = Partono i cantieri per la realizzazione della linea rossa del tram, il via dal deposito di Borgo Panigale e dal Terminal Michelino-Fiera|date=2023-04-26|access-date=2023-05-10|language=it}}</ref> مجموعي طور شهر لاءِ چار لائينن تي مشتمل ٽرام نيٽورڪ جو منصوبو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|title=Four tram lines planned for Bologna|website=Metro Report|date=13 March 2019|access-date=17 March 2019}}</ref> بولونيا جي چوڌاري ڪم ڪندڙ وڏي [[مضافاتي ريل]] سروس کي [[بولونيا ميٽروپوليٽن ريلوي سروس]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ===عوامي آمدورفت جا انگ اکر=== بولونيا ۾ ماڻهو هفتي جي عام ڪم واري ڏينهن تي عوامي آمدورفت ذريعي اچ وڃ ۾ سراسري طور 53 منٽ خرچ ڪن ٿا. عوامي آمدورفت استعمال ڪندڙن مان 9٪ ماڻهو روزانو ٻن ڪلاڪن کان وڌيڪ سفر ڪن ٿا. بس اسٽاپ يا ريلوي اسٽيشن تي انتظار جو سراسري وقت 12 منٽ آهي، جڏهن ته 16٪ مسافر روزانو اوسطاً 20 منٽن کان وڌيڪ انتظار ڪن ٿا. هڪ سفر دوران عوامي آمدورفت ذريعي طئي ڪيل سراسري فاصلو {{Convert|5.4|km|mi|abbr=on}} آهي، جڏهن ته 7٪ ماڻهو هڪ طرفي سفر ۾ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ فاصلو طئي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=Bologna Public Transportation Statistics|publisher= Global Public Transit Index by Moovit|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Bologna_e_Romagna-1783|access-date=19 June 2017}} [[File:CC-BY icon.svg|50px|class=noviewer]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> ==آبادي== {{Historical populations|1861|116874|1871|118217|1881|126178|1901|153271|1911|179311|1921|212754|1931|249226|1936|281162|1951|340526|1961|444872|1971|490528|1981|459080|1991|404378|2001|371217|2011|371337|2021|387842|cols=1|align=right|source=[[اٽلي جو قومي شماريات ادارو|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente e presente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1971|trans-title=Resident and present population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|date=1971-10-24|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries" />}} 2025ع تائين، شهر جي اصل آبادي 390,734 هئي، جنهن مان 47.9٪ مرد ۽ 52.1٪ عورتون هيون.{{cn|date=February 2026}} 2016ع ۾ نابالغن (18 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارن ٻارن) جو تناسب ڪل آبادي جو 12.86٪ هو، جڏهن ته پينشن وٺندڙن جو تناسب 27.02٪ هو. هي انگ اٽلي جي اوسط 18.06٪ (نابالغ) ۽ 19.94٪ (پينشن وٺندڙ) سان ڀيٽيو وڃي ٿو. بولونيا جي رهواسين جي سراسري عمر 51 سال آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري عمر 42 سال آهي. 2011ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ بولونيا جي آبادي ۾ 4.4٪ واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران سڄي اٽلي جي آبادي 0.7٪ گهٽجي وئي.<ref name="timeseries">{{cite web |title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> بولونيا جي موجوده پيدائش جي شرح هر 1,000 رهواسين تي 8.07 ڄمڻ آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري شرح 9.45 ڄمڻ في 1,000 رهواسي آهي. ==تعليم== [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] [[بولونيا يونيورسٽي]]، جنهن بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته اها 1088ع ۾ [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] [[ايرنيريوس]] ۽ [[پيپو (قانوندان)|پيپو]] قائم ڪئي،<ref>{{cite book|last1=Rashdall|first1=Hastings|title=The universities of Europe in the Middle Ages|date=2010|publisher=Cambridge university press|location=Cambridge|isbn=978-1-108-01810-4|pages=119–121}}</ref> [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي، ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيندڙ اداري جي معنيٰ ۾ پهرين يونيورسٽي پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لفظ ''universitas'' به ان جي قيام وقت استعمال ٿيو،<ref name="Top Universities"/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna|author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> ۽ اها اٽلي ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/ |title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima |date=3 July 2017}}</ref> وچئين دور ۾ اها يورپي فڪري زندگيءَ جو هڪ اهم مرڪز هئي، جيڪا اٽلي ۽ سڄي يورپ مان عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي هئي.<ref>{{cite book|editor-last=Ridder-Symoens|editor-first= Hilde de|title=A history of the university in Europe.|date=2003|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54113-8|page=12|edition=1st pbk.}}</ref> ''Studium''، جيئن اها اصل ۾ سڏي ويندي هئي، هڪ نسبتاً غير رسمي تدريسي نظام طور شروع ٿي، جنهن ۾ هر استاد شاگردن کان الڳ الڳ فيس وٺندو هو. ان ڪري شروعاتي يونيورسٽي جو هنڌ سڄي شهر ۾ پکڙيل هو، ۽ مختلف قوميتن جي شاگردن جي مدد لاءِ مختلف ڪاليج قائم ڪيا ويا. [[File:Bologna,_Archiginnasio,_Teatro_anatomico_(6).jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو جو اناٽوميڪل ٿيٽر]]، جيڪو 1637ع جو آهي]] نيپوليني دور ۾ يونيورسٽي جو مرڪز شهر جي مرڪز جي اتر-اوڀر حصي ۾ [[ويا زامبوني]] تي موجوده هنڌ منتقل ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي جا 11 اسڪول، 33 شعبا ۽ 93 لائبريريون سڄي شهر ۾ پکڙيل آهن، ۽ ويجهن شهرن [[چيزينا]]، [[فورلي]]، [[راويننا]] ۽ [[ريميني]] ۾ ان جا چار ماتحت ڪيمپس پڻ آهن. گذريل صدين ۾ هن يونيورسٽي سان لاڳاپيل اهم شاگردن ۾ [[دانتي]]، [[پيٽرارڪ]]، [[ٿامس بيڪيٽ]]، [[پوپ نڪولس پنجون]]، [[ايراسمس آف روٽرڊيم]]، [[پيٽر مارٽر ورميگلي]] ۽ [[ڪوپرنيڪس]] شامل هئا. [[لاورا باسي]]، جنهن کي 1732ع ۾ مقرر ڪيو ويو، يورپ ۾ ڪنهن يونيورسٽي ۾ سرڪاري طور پڙهائڻ واري پهرين عورت بڻجي. ويجهي تاريخ ۾ [[لوئيجي گالواني]]، [[حياتي برقي مقناطيسيت]] جو دريافت ڪندڙ، ۽ [[گوگليئلمو مارڪوني]]، ريڊيو ٽيڪنالاجي جو باني، پڻ هن يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو. بولونيا يونيورسٽي اڄ به اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ معزز ۽ متحرڪ اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. اڄ تائين بولونيا گهڻي حد تائين يونيورسٽي وارو شهر آهي، جتي 2015ع ۾ 80,000 کان وڌيڪ شاگرد داخل هئا. هن شاگردي برادري ۾ ايراسموس، سقراط ۽ پرڏيهي شاگردن جو وڏو انگ شامل آهي.<ref>{{cite web|title=THE UNIVERSITY TODAY: NUMBERS AND INNOVATION|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/university-today|publisher=University of Bologna|access-date=4 November 2017}}</ref> يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]]، [[بولونيا يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]]، 1568ع ۾ قائم ٿيو؛ اهو يورپ جو چوٿون قديم ترين نباتاتي باغ آهي. [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] شهر ۾ پنهنجو [[بولونيا سينٽر]] هلائي ٿي، جتي اسڪول آف ايڊوانسڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز (SAIS) جي پرڏيهي ڪيمپسن مان هڪ موجود آهي. SAIS بولونيا 1955ع ۾ يورپ ۾ کليل آمريڪي پوسٽ گريجوئيٽ اسڪول جو پهريون ڪيمپس طور قائم ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/international/agreements-and-networks/american-centres |title=American Centres – University of Bologna |website=Unibo.it |access-date=18 January 2016}}</ref> اهو مارشل پلان جي انهن ڪوششن کان متاثر هو، جن جو مقصد آمريڪا ۽ يورپ جي وچ ۾ ثقافتي پل تعمير ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://2001-2009.state.gov/p/us/rm/2005/46551.htm |title=Remarks at the 50th Anniversary of SAIS in Bologna |website=2001-2009.state.gov |date=19 May 2005 |access-date=18 January 2016}}</ref> اڄ بولونيا سينٽر ''Associazione italo-americana "Luciano Finelli"'' جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جيڪا اٽلي ۽ آمريڪا وچ ۾ بين الثقافتي شعور ۽ مٽاسٽا کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |title=About Us &#124; Associazione Italo Americana Luciano Finelli |access-date=18 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121074742/http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |archive-date=21 January 2014}}</ref> ايسٽرن ڪاليج ڪنسورشيم (E.C.Co.)، جنهن ۾ [[واسار ڪاليج]]، [[ويلزلي ڪاليج]] ۽ [[ويسليئن يونيورسٽي]] شامل آهن، بولونيا يونيورسٽي سان گڏجي شهر ۾ ٻاهرين ملڪ پڙهائيءَ جو پروگرام پيش ڪري ٿو. [[ڊڪنسن ڪاليج]]، [[انڊيانا يونيورسٽي]]، [[براون يونيورسٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] جا پڻ شهر ۾ ڪيمپس يا نمائنده مرڪز موجود آهن. ان کان علاوه، بولونيا ۾ هڪ موسيقي اسڪول، [[ڪونسرواتوريو جيوواني باتيستا مارٽيني]]، موجود آهي، جيڪو 1804ع ۾ قائم ٿيو، ۽ هڪ فنون لطيفه جو اسڪول، [[اڪاديميا دي بيلي آرتي دي بولونيا]]، موجود آهي، جيڪو 1802ع ۾ قائم ٿيو. ٻئي ادارا نيپولين بوناپارٽ طرفان متعارف ڪرايل سڌارن جي حصي طور وجود ۾ آيا. ==ثقافت== [[File:Museomusicabosala7.jpg|thumb|left|[[موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري]] سورهين کان ويهين صديءَ تائين جا قديم موسيقي اوزار ۽ منفرد موسيقي نوٽ ڏيکاري ٿي.]] صدين دوران بولونيا ڪيترائي لقب حاصل ڪيا آهن: "موٽو شهر" (''la grassa'') ان جي کاڌي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ مشهور خاصيتون گهڻي گوشت، خاص طور تي سوئر جي گوشت، انڊن واري پاستا ۽ کير مان ٺهندڙ شين، جهڙوڪ مکڻ ۽ پارميزان، سان تيار ٿينديون آهن. شهر کي ڏنل ٻيو لقب "ڳاڙهو شهر" (''la rossa'') آهي، جيڪو اصل ۾ شهر جي مرڪز جي عمارتن جي رنگ ڏانهن اشارو طور استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ اهو شهر جي آبادي جي اڪثريت طرفان حمايت ڪيل ڪميونسٽ نظريي سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. 1999ع ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي ميئر جي چونڊ تائين شهر [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مضبوط قلعي طور مشهور هو.<ref>{{cite web|title=The red, the fat, and the learned: The story behind Bologna's curious nicknames|url=https://www.thelocal.it/20170510/bologna-dotta-grassa-rassa-red-fat-learned-studious-travel-italy-vacation|access-date=4 November 2017|website=[[The Local]]|date=10 May 2017}}</ref> 2004ع جي ميئر چونڊن ۾ [[سرجيو ڪوفيراٽي]] جي چونڊ سان مرڪز-کاٻي ڌر ٻيهر اقتدار ۾ اچي وئي. بولونيا [[مفت عوامي آمدورفت]] جي تصور تي تجربو ڪندڙ يورپ جي شروعاتي شهرن مان هڪ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |title=Repertoires of Democracy: The Case for Public Transport |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325224146/http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref> بولونيا جا ٻه ٻيا لقب پڻ آهن: پهريون "ٽاورن وارو شهر" (''la turrita'') آهي، جيڪو شهر ۾ موجود وچئين دور جي وڏي تعداد ۾ ٽاورن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيتوڻيڪ اڄ صرف 24 ٽاور بيٺل آهن. ٻيو "علم وارو شهر" (''la dotta'') آهي، جيڪو ان جي يونيورسٽي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ===يونيورسٽي=== بولونيا جي [[بولونيا يونيورسٽي|يونيورسٽي]] 1088ع ۾ قائم ٿي ۽ دنيا جي قديم ترين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. QS يونيورسٽي رينڪنگ موجب، بولونيا يونيورسٽي اٽلي ۾ ٽئين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 138هين نمبر تي آهي. اٽلي ۽ سڄي دنيا مان ايندڙ شاگردن جو وڏو انگ، ڇاڪاڻ⁠تہ بولونيا ۾ ڪيترين غير ملڪي يونيورسٽين جا ڪيمپس موجود آهن، جن ۾ جانز هاپڪنز يونيورسٽي، ڊڪنسن ڪاليج، انڊيانا يونيورسٽي، براون يونيورسٽي، ڪيليفورنيا يونيورسٽي ۽ ٻيا شامل آهن، شهر جي روزمره زندگيءَ تي وڏو اثر وجهي ٿو. هڪ پاسي اهو شهر جي مرڪز کي وڌيڪ زنده دل بڻائي ٿو، جتي رهواسين جي سراسري عمر تمام گهڻي آهي، ۽ ثقافتي سرگرمين کي به هٿي ڏئي ٿو؛ ٻئي پاسي، اهو عوامي نظم ۽ ڪچري جي انتظام جا مسئلا پيدا ڪري ٿو، جيڪي يونيورسٽي ضلعي جي سرگرم رات جي زندگيءَ مان پيدا ٿين ٿا. ===تفريح ۽ پرفارمنگ آرٽس=== [[File:Arena_del_Sole_(cropped).jpg|thumb|ارينا دل سولي ٿيٽر جو اڳيون رخ]] بولونيا شهر 26 مئي 2006ع تي [[يونيسڪو]] جو موسيقي شهر بڻيو. يونيسڪو موجب، "نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيڻ واري پهرين اطالوي شهر طور، بولونيا هڪ شاهوڪار موسيقي روايت ڏيکاري آهي، جيڪا جديد زندگي ۽ تخليق جي هڪ متحرڪ عنصر طور مسلسل ترقي ڪري رهي آهي. هن موسيقي کي نسل پرستي خلاف جدوجهد ۾ شموليت جي اهم وسيلي طور فروغ ڏيڻ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مضبوط عزم پڻ ڏيکاريو آهي. ڪلاسيڪي کان اليڪٽرانڪ، جاز، لوڪ ۽ اوپيرا تائين مختلف صنفن کي هٿي ڏيندي، بولونيا پنهنجي شهرين کي اهڙي موسيقي توانائي فراهم ڪري ٿو، جيڪا شهر جي پيشاور، علمي، سماجي ۽ ثقافتي پاسن ۾ گهري طرح داخل ٿيل آهي."<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://archive.today/20120713153427/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-date=13 July 2012 |title=The Creative Cities Network: UNESCO Culture Sector |publisher=Portal.unesco.org |access-date=19 April 2010 }}</ref> سورهين صديءَ تائين ٿيٽر بولونيا ۾ تفريح جو هڪ مشهور ذريعو هو. پهريون عوامي ٿيٽر تياترو الا اسڪالا هو، جيڪو 1547ع کان [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] ۾ سرگرم هو. اطالوي بولونيائي ٿيٽر جي هڪ اهم شخصيت [[الفريدو ٽيسٽوني]] هو، جيڪو ڊراما نگار ۽ ''[[ڪارڊينل لامبرٽيني (ڊرامو)|ڪارڊينل لامبرٽيني]]'' جو ليکڪ هو، جنهن کي 1905ع کان وڏي ٿيٽر ڪاميابي ملي، ۽ بعد ۾ بولونيائي اداڪار [[جينو چروي]] ان کي فلمي پردي تي پڻ ورجايو. 1998ع ۾ بولونيا شهر "بولونيا ديئي تياتري" ('ٿيٽرن جو بولونيا') منصوبو شروع ڪيو، جيڪو شهر جي وڏن ٿيٽر ادارن جي انجمن آهي. هي ٿيٽرن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪو بولونيائي لهجي کان وٺي همعصر رقص تائين مختلف ٿيٽر موقعا فراهم ڪري ٿو، پر گڏيل رابطي واري حڪمت عملي ۽ اتحاد کي پڻ هٿي ڏئي ٿو. خاص طور تي، منصوبي ۾ شامل مختلف ٿيٽرن ۾ هفتي دوران پيش ٿيندڙ ڊرامن جو اشتهار هڪ ئي پوسٽر ذريعي ڏنو ويندو آهي. بولونيا جو اوپيرا گهر [[تياترو ڪومونالي دي بولونيا]] آهي. [[آرڪيسٽرا موزارٽ]]، جنهن جو موسيقي ڊائريڪٽر 2014ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[ڪلاڊيو ابادو]] هو، 2004ع ۾ ٺاهي وئي. بولونيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي، فن، رقص ۽ فلمي ميلن جي ميزباني ڪري ٿو، جن ۾ اينجيليڪا،<ref>{{cite web|url=https://www.aaa-angelica.com/ |title=Angelica |publisher=Aaa-angelica.com |access-date=19 April 2010}}</ref> ''بولونيا'' ۽ ''ڪونتيمپورانيا''، جيڪي همعصر موسيقيءَ جا ميلا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognacontemporanea.it/ |title=Eventi Arte Contemporanea &#124; Bologna contemporanea |website=Bolognacontemporanea.it |access-date=18 January 2016}}</ref> بولونيا فيسٽيول، جيڪو بين الاقوامي ڪلاسيڪي موسيقي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bolognafestival.it |title=Bolonafestival |publisher=Bolognafestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بولونيا جاز فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognajazzfestival.it |title=BolognaJazzFestival |publisher=BolognaJazzFestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بائيوگرافلم فيسٽيول، جيڪو سوانحي فلمن لاءِ مخصوص آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.biografilm.it |title=Biografilm Festival |language= it |publisher=Biografilm.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بل بول بل، جيڪو ڪامڪس ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bilbolbul.net |title=BilBolBul |publisher=BilBolBul |access-date=19 April 2010}}</ref> دانزا اربانا، جيڪو گهٽيءَ جي همعصر رقص جو ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.danzaurbana.it |title=Danza Urbana |publisher=Danzaurbana.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[F.I.S.Co.|F.I.S.Co]]، جيڪو همعصر فن جو ميلو هو ۽ هاڻي [[لائيو آرٽس ويڪ]] ۾ ضم ٿي چڪو آهي، فيوچر فلم فيسٽيول، جيڪو اينيميشن ۽ خاص اثرن بابت آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.futurefilmfestival.org |title=futurefilmfestival |website=Futurefilmfestival.org |access-date=19 April 2010}}</ref> ''اِل چينيما ريتروواتو''، جيڪو ناياب ۽ وساريل فلمن بابت فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Il CInema Ritrovato |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[لائيو آرٽس ويڪ]]، جينڊر بينڊر، جيڪو صنفي سڃاڻپ، جنسي رجحان ۽ جسماني نمائندگي بابت ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.genderbender.it |title=Gender Bender |publisher=Genderbender.it |access-date=19 April 2010}}</ref> هوم ورڪ فيسٽيول، جيڪو اليڪٽرانڪ موسيقي جو ميلو آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.homeworkfestival.net/ |title=homeworkfestival |publisher=homeworkfestival |access-date=19 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154815/http://www.homeworkfestival.net/ |archive-date=28 December 2010 |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس فلم فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Human Rights Film Festival |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> سم پريفر ڪيڪ، جيڪو هم جنس پرست عورتن جي فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |title=Some Prefer Cake Lesbian Film Festival |access-date=19 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209111233/http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |archive-date=9 February 2012}}</ref> ۽ [[زڪينو دئورو]]، جيڪو ٻارن جي گيتن جو مقابلو آهي، شامل آهن. ===کاڌو=== [[File:Tagliatelle_al_ragù_(image_modified).jpg|thumb|''تالياتيللي الرڳو''، جيئن بولونيا ۾ پيش ڪيو ويندو آهي]] بولونيا پنهنجي کاڌي جي روايت لاءِ مشهور آهي. اهو مشهور [[بولونيائي ساس]] جو گهر آهي، جيڪو گوشت تي ٻڌل پاستا ساس آهي. اٽلي ۾ ان کي [[رڳو]] سڏيو ويندو آهي ۽ اهو دنيا ۾ ملندڙ قسم کان ڪافي مختلف آهي. بولونيا ۾ هي ساس بنيادي طور [[تالياتيللي]] سان پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان کي [[اسپاگيٽي]] سان پيش ڪرڻ عجيب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|last=Cesarato|first=Monica|title=Why you won't find spaghetti bolognese in Italy|url=https://www.thelocal.it/20160914/the-truth-about-spaghetti-bolognese-ragu-pasta|access-date=November 5, 2017|website=[[The Local]]|date=September 14, 2016}}</ref> زرخيز [[پو وادي]] ۾ واقع هجڻ سبب، مقامي شاهوڪار کاڌو وڏي حد تائين گوشت ۽ پنير تي ڀاڙيندو آهي. سڄي ايميليا-روماگنا وانگر، [[نمڪين سڪل سوئر جو گوشت|محفوظ ڪيل سوئر جو گوشت]]، جهڙوڪ [[پروشوتو]]، [[مورتاديلا]] ۽ ''[[سالومي]]''، مقامي خوراڪ صنعت جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57 57]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57}}</ref> ويجها مشهور انگورن جا باغ [[پينوليتو]] ديئي ڪولي بولونيسي، [[لامبروسڪو]] دي مودينا ۽ [[سانجيوويزي]] دي روماگنا شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Anderson|first1=Burton|title=The Wines of Italy. An endless adventure in taste|date=2006|publisher=The Italian Trade Commission|asin=B002H6TK9C|pages=85–89|edition=8th}}</ref> رڳو سان تالياتيللي، شوربي ۾ پيش ٿيندڙ [[تورتيلليني]]، [[لازانيا]] ۽ مورتاديلا بولونيا مقامي خاصيتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52 52]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52}}</ref> روايتي بولونيائي مٺايون اڪثر عيدن سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ''فاوي ديئي مورتي''، جيڪا [[سڀني مقدسن جو ڏينهن|آل سينٽس ڊي]] لاءِ ٺهندڙ رنگ برنگي [[بادام پيسٽ]] بسڪيٽ آهن؛ جام سان ڀريل راويولي بسڪيٽ، جيڪي [[سينٽ جوزف جو ڏينهن|سينٽ جوزف ڊي]] تي پيش ڪيا ويندا آهن؛ ۽ ڪارنيول جون مٺايون، جن کي ''سفراپولي'' چيو ويندو آهي، جيڪي هلڪي ۽ نازڪ تريل پيسٽري هونديون آهن ۽ انهن مٿان پائوڊر کنڊ وڌي ويندي آهي. ''چيرتوسينو'' يا ''پانسپيتسيالي''، يعني 'ڪارٿوسيائي' يا 'دواساز ڪيڪ'، هڪ مصالحيدار ڪيڪ آهي، جيڪو ڪرسمس تي پيش ڪيو ويندو آهي. ''تورتا دي ريسو''، جيڪا بادامن، چانورن ۽ اماريتو مان ٺهندڙ ڪسٽرڊ جهڙي ڪيڪ آهي، سڄو سال تيار ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60 60]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60}}</ref> جيئن [[زوپا انگليزي]] پڻ. ==راند== [[File:PalaDozza 2022.jpg|thumb|right|پالا دوتسا، بولونيا جو تاريخي باسڪيٽ بال ميدان]] بولونيا ۾، اٽلي جي گهڻن شهرن جي ابتڙ، [[باسڪيٽ بال]] سڀ کان وڌيڪ پسند ڪئي ويندڙ راند آهي. حقيقت ۾ بولونيا جو راندين وارو لقب ''باسڪيٽ سٽي'' آهي، جيڪو شهر جي ٻن تاريخي حريف باسڪيٽ بال ڪلبن، [[ويرتوس بولونيا|ويرتوس]] ۽ [[فورتيتودو بولونيا|فورتيتودو]]، جي ڪاميابين ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Wolff2003">{{cite book |first = Alexander |last = Wolff |title = Big Game, Small World: A Basketball Adventure |year = 2003 |chapter = 6 |publisher = Grand Central Publishing |isbn= 978-0-446-67989-3}}</ref> انهن ٻنهي مان پهرين ڪلب، ٻين اعزازن سان گڏ، 17 [[سيري اي (باسڪيٽ بال)|اطالوي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپون]]، ٻه [[يورو ليگ]]، هڪ [[يوروڪپ باسڪيٽ بال|يوروڪپ]] ۽ هڪ [[فيبا ساپورتا ڪپ]] کٽيو آهي، جنهن ڪري اها يورپ جي سڀ کان ڪامياب باسڪيٽ بال ڪلبن مان هڪ آهي؛ جڏهن ته ٻي ڪلب 2000ع ۽ 2005ع ۾ ٻه ليگ عنوان کٽيا آهن. اطالوي باسڪيٽ بال ليگ، جيڪا [[ليگا باسڪيٽ سيري اي|سيري اي]] ۽ [[سيري اي2 (باسڪيٽ بال)|سيري اي2]] ٻنهي کي هلائي ٿي، ان جو هيڊڪوارٽر بولونيا ۾ آهي. شهر ۾ ٻه اندروني ميدان آهن: [[پالا دوتسا]] سڀ کان پراڻو آهي، جنهن ۾ 5,570 سيٽن جي گنجائش آهي، جڏهن ته [[ويرتوس ارينا]] عارضي ميدان آهي، جنهن ۾ 9,980 سيٽن جي گنجائش آهي. 11,000 سيٽن جي گنجائش وارو ٽيون ميدان، [[يونيپول ارينا]]، پاڙيسري شهر [[ڪاساليڪيو دي رينو]] ۾ واقع آهي. [[File:Stadio Dall'Ara 01-02-2020.jpg|thumb|left|32,000 گنجائش وارو اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا، بولونيا ايف سي 1909 جو گهر آهي.]] [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] جي پڻ بولونيا ۾ مضبوط روايت آهي. شهر جي مکيه ڪلب، [[بولونيا ايف سي 1909]]، ست اطالوي ليگ چيمپيئن شپون کٽيون آهن، جن مان تازي [[1963–64 سيري اي|1963–64ع]] ۾ هئي، جنهن ڪري اها ليگ جي تاريخ ۾ ڇهين سڀ کان ڪامياب ٽيم آهي؛ ان کان علاوه، هن ٽي [[ڪوپا اٽاليا]] عنوان پڻ کٽيا آهن، جن مان تازو [[2024–25 ڪوپا اٽاليا|2024–2025ع جي موسم]] ۾ حاصل ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي جي عروج واري دور ۾ بولونيا ايف سي کي "''Lo squadrone che tremare il mondo fa''"، يعني "اها ٽيم جيڪا دنيا کي ڌوڏي ڇڏي ٿي"، جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ڪلب 38,000 گنجائش واري [[اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا]] ۾ کيڏندي آهي، جتي اطالوي قومي ٽيم فٽبال ۽ [[رگبي يونين]] ٻنهي ۾ کيڏي چڪي آهي، ۽ [[سان مارينو قومي فٽبال ٽيم]] پڻ هتي کيڏي آهي. اهو [[1990ع فيفا ورلڊ ڪپ]] جو پڻ هڪ ميدان هو. [[رگبي يونين]] پڻ شهر ۾ موجود آهي: رگبي بولونيا 1928 اٽلي ۾ قائم ٿيندڙ پهرين رگبي يونين ڪلبن مان هڪ هئي ۽ [[اطالوي رگبي فيڊريشن|اطالوي رگبي يونين فيڊريشن]] سان لاڳاپيل ٿيڻ واري پهرين ڪلب هئي.<ref>{{cite web |url= http://www.air.it/modules.php?name=News&file=article&sid=18003 |title = Rugby Bologna 1928: quale futuro? |last = Zanasi |first = Gianni |date = 6 March 2009 |website = air.it |publisher = Associazione Italiana Rugbysti |language = it |trans-title = What Future for Rugby Bologna 1928? |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105161150/http://www.air.it/modules.php?name=News&file=print&sid=18003 |archive-date = 5 November 2014 |access-date = 5 November 2014}}</ref> 2026ع تائين اها اٽلي جي سڀ کان پراڻي رگبي يونين ڪلب آهي جيڪا اڃا تائين ڪم ڪري رهي آهي. ڪلب پنهنجي تاريخ جي پهرين 25 سالن تائين اطالوي چيمپيئن شپ جي مٿئين درجي ۾ حصو ورتو، ڪڏهن به عنوان نه کٽيائين پر ڪيترائي ڀيرا ٻئي نمبر تي رهي؛ اها 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[سيري اي ايليٽ (رگبي يونين)|مٿئين ڊويزن]] ۾ واپس آئي ۽ سنگين مالي مسئلن کي منهن ڏنو، جن سبب ان جي تنزلي ٿي ۽ اها لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي ڪناري تي پهچي وئي.{{citation needed|date=May 2016}} [[جاني فالڪي اسٽيڊيم]] هڪ [[بيس بال اسٽيڊيم]] آهي، جيڪو بولونيا ۾ واقع آهي.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.com/falchi.htm|title=Fortitudo Baseball Bologna – Stadio Gianni Falchi|website=www.fortitudobaseball.com}}</ref><ref>[https://www.espn.com/mlb/worldclassic2006/news/story?id=2291227 "Welcome to Italy,"] ESPN.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.baseballprospectus.com/news/article/17678/punk-hits-baseball-in-the-old-country/|title=Punk Hits: Baseball in the Old Country|date=18 July 2012|website=Baseball Prospectus}}</ref> اهو [[اطالوي بيس بال ليگ]] ۾ [[فورتيتودو بيس بال بولونيا]] جي گهر وارن ميچن جو ميدان آهي.<ref name="auto"/><ref>{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.it/|title=Fortitudo Baseball|website=Fortitudo Baseball}}</ref> ==ماڻھو== {{Main category|بولونيا جا ماڻھو}} [[File:Giovanni Artusi.jpg|thumb|140px|[[جيوواني آرتوسي]]]] [[File:Benoit XIV.jpg|thumb|140px|[[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو 1675ع ۾ بولونيا ۾ ڄائو]] [[File:Annibale Carracci, Autoritratto .jpg|thumb|140px|[[اينيبال ڪاراچي]]، {{circa|1580}}]] [[File:Chiara Caselli 2002.jpg|thumb|140px|[[ڪيارا ڪاسيلي]]، 2002ع]] [[File:Pier Ferdinando Casini 2016.jpg|thumb|140px|[[پيئر فرديناندو ڪاسيني]]، 2016ع]] [[File:Luigi Galvani, oil-painting.jpg|thumb|140px|[[لوئيجي گالواني]]]] [[File:Ritratto di Gregorio XIII - Passarotti.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري تيرهون]]، 1586ع]] [[File:Gregorius XV, by Guercino, 1622.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري پندرهون]]، 1622ع]] [[File:Guglielmo Marconi.jpg|thumb|140px|[[گوگليئلمو مارڪوني]]، 1908ع]] [[File:Tagliacozzi Portrait.jpg|thumb|140px|[[گاسپاري تالياتسوتسي]]]] ; * [[ماريا گائيتانا انييسي]] (1718–1799)، رياضيدان ۽ انسان دوست * [[ڪيمي انتونيلي]] (ڄائو 2006ع)، مرسڊيز لاءِ فارمولا 1 ريسر * [[فرانچيسڪو الباني]] (1578–1660)، باروڪ مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Albani, Francesco |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 481 |short=1}}</ref> * [[جيوواني الديني]] (1762–1834)، طبيب ۽ طبيعيات دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Aldini, Giovanni |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 536 |short=1}}</ref> * [[اوليسه الدروواندي]] (1522–1605)، فطرت شناس * [[انتونيو اليساندريني]] (1786–1861)، اناٽومسٽ ۽ پيراسائٽولوجسٽ * [[اليسانڊرو الگاردي]] (1598–1654)، اعليٰ باروڪ سنگتراش<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Algardi, Alessandro |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 598 |short=1}}</ref> * [[وڪٽر اريموندي]] (1942–2001)، فوٽوگرافر * [[جيوواني ماريا آرتوسي]] ({{circa|1540–1613}})، موسيقي نظريه دان، موسيقار ۽ ليکڪ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Artusi, Giovanni Maria |volume = 2 |last= |first= |author-link= |page= 705 |short=1}}</ref> * [[اميڪو اسپرتيني]] ({{circa|1474–1552}})، مصور * [[پوپي آواتي]] (ڄائو 1938ع)، ڊائريڪٽر * [[بولونيا جو آزو]] (سرگرم 1150–1230)، قانوندان ۽ [[گلاسٽر]]<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Azo |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 81 |short=1}}</ref> * [[ريڪاردو باڪيللي]] (1891–1985)، ليکڪ * [[ادريانو بانڪيري]] (1568–1634)، موسيقار * [[اگوستينو باريللي]] (1627–1687)، معمار * [[ماسيميليانو بارتولي]]، شيف ۽ ريسٽورنٽ مالڪ * [[انتونيو باسولي]] (1774–1848)، مصور ۽ منظر ڊزائنر * [[لاورا باسي]] (1711–1788)، سائنسدان، يورپ ۾ يونيورسٽي چيئر تي مقرر ٿيندڙ پهرين عورت<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bassi, Laura Maria Caterina |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 494 |short=1}}</ref> * [[اوگو باسي]] (1800–1849)، اطالوي قومپرست هيرو، 1848ع جي بغاوتن ۾ ڪردار سبب ڦاسي ڏنو ويو * [[پيئر فرانچيسڪو باتيستيلي]] (17هين صدي)، [[فريبي ڇت واري مصوري|ڪواڊراتورا]] جو مصور * [[ستيفانو بينني]] (1947–2025)، ليکڪ * [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]] (1675–1758) (پروسپيرو لورينزو لامبرٽيني)، پوپ 1740–58ع.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Benedict |volume = 3 |last= Rockwell |first= William Walker |author-link= |pages= 718-719; see page 719 penultimate para. |short=1}}</ref> * [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] (1443–1508)، امير. هن 1463ع کان 1506ع تائين بولونيا تي جابر حڪمران طور حڪومت ڪئي. * [[اميديو بياواتي]] (1915–1979)، فٽبالر، [[اسٽيپ اوور]] جي ايجاد سان منسوب، 1938ع جو عالمي چيمپيئن. هن رڳو [[بولونيا ايف سي 1909|بولونيا ايف سي]] لاءِ کيڏيو * [[سيموني بوليللي]] (ڄائو 1985ع)، پيشاور ٽينس رانديگر * [[جياڪومو بولونيني]] (1664–1734)، مصور * [[رافائيل بومبيللي]] (1526–1572)، رياضيدان * [[روسانو براتسي]] (1916–1994)، اداڪار * [[بلغاروس]] (وفات 1166ع)، بلغاريائي اصل جو ٻارهين صديءَ جو قانوندان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bulgarus |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 786 |short=1}}</ref> * [[فلوريانو بوروني]] (17هين صدي)، نقش ڪَندڙ * [[ليوپولدو مارڪو انتونيو ڪالداني]] (1725–1813)، اناٽومسٽ ۽ فزيولوجسٽ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Caldani, Leopoldo Marco Antonio |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 983 |short=1}}</ref> * [[آرڪانجيلو ڪانيتولي]] (1460–1513)، رومن ڪيٿولڪ پادري، ڪينن ريگيولر * [[اليسانڊرو ڪارلوني]] (ڄائو 1978ع)، ڊائريڪٽر، اينيميٽر ۽ فنڪار، جنهن ''[[ڪنگ فو پانڊا]]'' ۽ ''[[دي ڪروڊز]]'' جهڙين فلمن تي ڪم ڪيو * [[لوڪا ڪاربوني]] (ڄائو 1962ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[رافائيلا ڪارا]] (1943–2021)، ڳائڻي * [[اينيبال ڪاراچي]] (1560–1609)، مصور<ref name="Rossetti 298-299">{{Cite EB1911 |wstitle= Caracci, Lodovico, Agostino, and Annibale |volume = 5 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti |pages= 298-299 |short=1}}</ref> * [[لودووڪو ڪاراچي]] (1555–1619)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[اگوستينو ڪاراچي]] (1557–1602)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[ڪورادو ڪاساليني]] (ڄائو 1914ع، وفات جي تاريخ نامعلوم)، فٽبالر * [[ڪيارا ڪاسيلي]] (ڄائي 1967ع)، اداڪارا * [[بولونيا جي سينٽ ڪيٿرين]] (1413–1463)، (ڪاترينا دي وگري)، غريب ڪلئير نَن، ليکڪا، صوفيه ۽ فنڪارا * [[پيئر فرديناندو ڪاسيني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[پييترو ڪاتالدي]] (1548–1626)، رياضيدان * [[ڪرونڪس]]، راڪ بينڊ * [[پيئرلوئيجي ڪولينا]] (ڄائو 1960ع)، فٽبال ريفري * [[ڪارلو ڪولومبارا]] (ڄائو 1964ع)، اوپيرا بيس * [[جيوواني پاولو ڪولونا]] (1637–1695)، موسيقار، استاد، آرگن وڄائيندڙ ۽ آرگن ٺاهيندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Colonna, Giovanni Paolo |volume = 6 |last= |first= |author-link= |page= 715 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو ڪورتيني]] (ڄائو 1976ع)، موسيقار * [[چيزاري ڪريمونيني (موسيقار)|چيزاري ڪريمونيني]] (ڄائو 1980ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[جوزيپي ماريا ڪريسپي]] (1665–1747)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Crespi, Giuseppe Maria |volume = 7 |last= |first= |author-link= |page= 412 |short=1}}</ref> * [[دوناتو ڪريتي]] (1671–1749)، مصور * [[جوليو چيزاري ڪروچي]] (1550–1609)، ''[[ڪانتاسٽوريا|ڪانتستوريي]]'' ۽ ليکڪ * [[لوچو دالا]] (1943–2012)، ڳائڻو-گيتڪار * [[ڪرسٽينا داوينا]] (ڄائي 1964ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي * [[دومينيڪينو]] (1581–1641) (دومينيڪو زامپيري)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Domenichino Zampieri |volume = 8 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti|pages= 397-398 |short=1}}</ref> * [[ايلينا دوگليولي]] (1472–1520)، [[ڪيٿولڪ ڪليسا|رومن ڪيٿولڪ]] اشرافي عورت * [[سارا ايراني]] (ڄائي 1987ع)، ٽينس رانديگرياڻي * [[لوئيجي فيري]] (1826–1895)، فلسفي<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Ferri, Luigi |volume = 10 |last= |first= |author-link= |page= 287 |short=1}}</ref> * [[سچيپيوني دل فيرو]] (1465–1526)، رياضيدان. هن [[ڪيوبيڪ مساوات]] حل ڪئي. * [[جيانفرانڪو فيني]] (ڄائو 1952ع)، سياستدان * [[ارسطوتيلي فيوراوانتي]] ({{circa|1415}} – {{circa|1486}})، معمار * [[پروسپيرو فونتانا]] (1512–1597)، ديرين نشاةِ ثانيه ۽ مينرسٽ فن جو مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Fontana, Prospero |volume = 10 |last= |first= |author-link= |pages= 607-608 |short=1}}</ref> * [[ڪارلو فورناسيني]] (1854–1931)، [[مائڪرو پيليئنٽولوجسٽ]]، جنهن [[فورامنيفرا]] جو مطالعو ڪيو * [[فرانچيسڪو فرانچيا]] ({{circa|1450–1517}}) (فرانچيسڪو رائ بوليني)، مصور * [[لوئيجي گالواني]] (1737–1798)، سائنسدان، [[حياتي برقيت]] جو دريافت ڪندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Galvani, Luigi |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 428 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو گامبيريني]] (ڄائو 1981ع)، فٽبالر * [[اليسانڊرو گواتسي]] (1809–1889)، واعظ ڪندڙ، محب وطن ۽ راهب<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Gavazzi, Alessandro |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 538 |short=1}}</ref> * [[سيرينا گراندي]] (ڄائي 1958ع)، اداڪارا * [[پوپ گريگوري تيرهون]] (1502–1585) (اوگو بونڪومپاني)، پوپ 1572–85ع. هن [[گريگورين ڪئلينڊر]] رائج ڪيو.<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XIII. |volume= XI | pages= 178 |short= 1}}</ref> * [[پوپ گريگوري پندرهون]] (1554–1623) (اليسانڊرو لودوويزي)، پوپ 1621–3ع<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XV. |volume= XI | pages= 178-179 |short= 1}}</ref> * [[گويرچينو|اِل گويرچينو]] (1591–1666) (جيوواني باربيئري)، مصور * [[ايرنيريوس]] ({{circa|1050}} – 1125ع کان پوءِ)، قانوندان * [[ايميلدا لامبرٽيني|مبارڪ ايميلدا لامبرٽيني]] ({{circa|1322–1333}})، ڊومينيڪن نو آموز، يوخرستي صوفيه ۽ ٻار ولي * [[ڪلاڊيو لوللي]] (1950–2018)، ڳائڻو-گيتڪار * [[پوپ لوشيوس ٻيون]] (وفات 1145ع) (گهيراردو ڪاتچانييميچي دل اورسو)، پوپ 1144–5ع * [[مارچيلو مالپيگي]] (1628–1694)، فزيولوجسٽ، اناٽومسٽ ۽ هسٽولوجسٽ * [[گوگليئلمو مارڪوني]] (1874–1937)، انجنيئر، [[وائرليس ٽيليگرافي]] جو اڳواڻ، طبيعيات جو نوبل انعام * [[لوئيجي فرديناندو مارسيلي]] (1658–1730)، عالم ۽ ممتاز فطري سائنسدان<ref>{{cite EB9 |wstitle = Marsigli, Luigi Ferdinand |volume= XV | page= 575 |short= 1}}</ref> * [[جوزيپي مارسيلي (ٽينر)|جوزيپي مارسيلي]] ({{flourished|1677|1727}})، اوپيرا ٽينر<ref>{{Cite encyclopedia |author=Paola Besutti|title=Marsigli &#91;Marsiglio, Marsili&#93;, Giuseppe |date=2002|entry=Marsigli [Marsiglio, Marsili], Giuseppe|encyclopedia=Grove Music Online|publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.O008481}}</ref> * [[جيوواني باتيستا مارٽيني]] (1706–1784)، موسيقي نظريه دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Martini, Giovanni Battista |volume = 17 |last= |first= |author-link= |page= 800 |short=1}}</ref> * [[جوزيپي ڪاسپار ميزوفانتي|جوزيپي ميزوفانتي]] (1774–1839)، ڪارڊينل، لسانيات دان ۽ گھڻ ٻولين جو ماهر * [[مارڪو منگيٽي]] (1818–1886)، معاشيات دان ۽ سياستدان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Minghetti, Marco |volume = 18 |last= |first= |author-link= |page= 523 |short=1}}</ref> * [[جورجيو موراندي]] (1890–1964)، مصور * [[جاني موراندي]] (ڄائو 1944ع)، ڳائڻو * [[لودووڪو موربيولي]] (1433–1485)، ڪيٿولڪ عام شخص، جنهن کي مبارڪ قرار ڏنو ويو * [[ايدگاردو مورتارا]] (1851–1940)، ڪيٿولڪ پادري، جيڪو ''مورتارا ڪيس'' جو موضوع هو، ''[[اٽلي جو اتحاد|ريسورجي مينتو]]'' دوران * [[نيلا نوبيلي]] (1926–1985)، شاعره ۽ ليکڪا * [[جيانلوڪا پاليئوڪا]] (ڄائو 1966ع)، فٽبالر * [[پيئر پاولو پاسوليني]] (1922–1975)، ليکڪ، شاعر ۽ ڊائريڪٽر * [[جيمز پريماڊيتشي]] (وفات–1460)، پاپائي سفارتڪار * [[اگوستينو ديلي پروسپيتي وي]] (1525)، مصور * [[امبيرتو پوپيني]] (1884–1946)، رياضيدان * [[روبيرتو ريگاتسي]] (ڄائو 1956ع)، لوتيئر * [[گيدو ريني]] (1575–1642)، مصور * [[اوتورينو ريسپيگي]] (1879–1936)، موسيقار * [[فرانچيسڪو رچي بيتي]] (ڄائو 1942ع)، اطالوي راندين جو منتظم * [[اوگوستو ريگي]] (1850–1920)، طبيعيات دان، [[برقي مقناطيسيت]] جو ماهر * [[ڪارلو روئيني]] (1530–1598)، گهوڙن جو اناٽومسٽ * [[اينجلو اسڪياويو]] (1905–1990)، فٽبالر. هن 1934ع ۾ بولونيا ايف سي لاءِ اضافي وقت ۾ کٽيندڙ گول ڪيو. * [[سينيٽ (ڳائڻي)|سينيٽ]] (ڄائي 1979ع)، ڳائڻي * [[اليزابيٽا سيراني]] (1638–1665)، مصور * [[روبين ماريا سوريڪيز]] (ڄائو 1971ع)، فلم اداڪار، ڊائريڪٽر، پروڊيوسر * [[گاسپاري تالياتسوتسي]] (1545–1599)، سرجن، پلاسٽڪ ۽ تعميري سرجري جو اڳواڻ<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gasparo Tagliacozzi |volume= XIII | page= 21 |short= 1}}</ref> * [[البرتو تومبا]] (ڄائو 1966ع)، اسڪائر * [[اوندينا والا]] (1916–2006)، اولمپڪ سون جو تمغو کٽيندڙ پهرين اطالوي عورت * [[ماريئيلي وينتري]] (1939–1995)، استاد ۽ تعليم دان، پڪولو ڪورو دل انتونيانو ڪائر جي باني * [[ڪرسچين ويري]] (ڄائو 1973ع)، فٽبالر * [[ويتالي دا بولونيا]] (سرگرم 1330ع، وفات 1361ع)، مصور * [[بينيتو موسوليني تي قاتلاڻيون ڪوششون|انتيو زامبوني]] (1911–1926)، انتشار پسند، جنهن 15 سالن جي عمر ۾ بينيتو موسوليني کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي * [[اليڪس زاناردي]] (ڄائو 1966ع)، ريسنگ ڊرائيور * [[مارڪو اوريليو زاني دي فيرانتي]] (1801–1878)، ليکڪ، موسيقار ۽ ڪمپوزر * [[ماتيلدا دي اينجيليس]] (ڄائي 1995ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي ; هيٺين ماڻهن بولونيا کي پنهنجو گهر بڻايو: [[File:Ubaldo Gandolfi - Saint Petronius of Bologna.jpg|thumb|140px|[[بولونيا جو پيٽرونيوس]]]] [[File:Olha Kharlan - 2016-10-05 - 4.jpg|thumb|140px|[[اولها خارلان]]، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن]] * [[جيوسوي ڪاردوتشي]] (1835–1907)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، ادب جو نوبل انعام، لوڪا، ٽسڪني جي ويجهو ڄائو * [[ڪارلو فيليچي چيلاريو]] (1915–2007)، بين الاقوامي شهرت وارو اطالوي ڪنڊڪٽر، 1946ع ۾ بولونيا چيمبر آرڪيسٽرا جو باني * [[نيڪولو ديل آرڪا]] ({{circa|1435/1440}}–1494)، سنگتراش، باري، اپوليا ۾ ڄائو * [[ٿامس ڊيمپسٽر]] (1579–1625)، اسڪاٽش عالم ۽ مؤرخ؛ ايبرڊين شائر ۾ ڄائو، بولونيا ۾ وفات ڪئي<ref>{{cite EB9 |wstitle = Thomas Dempster |volume= VII | pages= 74-75 |short= 1}}</ref> * [[امبيرتو ايڪو]] (1932–2016)، ليکڪ ۽ اڪيڊمڪ، اليسانڊريا، پيڊمونٽ ۾ ڄائو * [[سارڊينيا جو اينزو|سارڊينيا جو اينزيو]] (ڄائو {{circa|1218}})، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جو بادشاهه ۽ شهنشاهه فريڊرڪ ٻئي جو ناجائز پٽ. هو 1249ع کان 1272ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[پالاتسو ري اينزو]] ۾ قيد رهيو. * [[واسڪو ايراني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[فارينيلي]] (ڪارلو بروسڪي، 1705–1782)، ڪاستراتو اوپيرا ڳائڻو * [[وليم جيروميتي]] (1924–1998)، مصور، ميلان، لومباردي ۾ ڄائو * [[اولها خارلان]]، يوڪريني، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن * [[الفونسو لومباردي]] ({{circa|1497}}–1537)، سنگتراش، فيرارا، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[وو منگ]] (2000ع ۾ ٺهيو)، ليکڪن جو اجتماعي گروهه * [[خوان اگناسيو مولينا]] (1740–1829)، فطرت شناس، چلي ۾ ڄائو * [[اودوفريدوس]] (وفات 1265ع)، قانوندان، اوستيا ۾ ڄائو ۽ 1228ع ۾ بولونيا منتقل ٿيو * [[جيوواني پاسڪولي]] (1855–1912)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، سان مائورو پاسڪولي، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[بولونيا جو پيٽرونيوس|سينٽ پيٽرونيوس]] (سان پيٽرونيو، جنم هنڌ نامعلوم، وفات {{circa|450 AD}})، [[بولونيا جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسس|بولونيا]] جو بشپ ۽ شهر جو سرپرست بزرگ * [[رومانو پرودي]] (ڄائو 1939ع)، معاشيات دان ۽ سياستدان، اسڪانديانو، ريجيو ايميليا ۾ ڄائو * [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه|جورجيو روزا]] (1925–2017)، انجنيئر، مختصر مدي واري [[مائڪرو قوم]] [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه]] جو صدر * [[جواڪينو روسيني]] (1792–1868)، اوپيرا ڪمپوزر، پيزارو، مارڪي ۾ ڄائو * [[لوئيجي ساميلي (فencer)|لوئيجي ساميلي]] (ڄائو 1987ع)، اولمپڪ سيبر فencer * [[جوزيپي توريللي]] (1658–1709)، موسيقار، ويرونا، وينيتو ۾ ڄائو. ==بين الاقوامي لاڳاپا== {{See also|اٽلي جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} بولونيا هيٺين شهرن سان [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙو شهر]] آهي:<ref>{{cite web |title=Gemellaggi del Comune di Bologna|url=https://www.comune.bologna.it/relazioniinternazionali/servizio_singolo/159:14328/|website=comune.bologna.it|publisher=Bologna|language=it|access-date=13 December 2019}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} *[[ڪووينٽري]]، انگلينڊ، 1984ع کان *[[خارڪيف]]، يوڪرين، 1966ع کان *[[لائپزگ]]، جرمني، 1962ع کان *[[لا پلاتا]]، ارجنٽينا، 1988ع کان *[[پورٽلينڊ، اوريگون]]، گڏيل رياستون، 2003ع کان *[[پرييپوليي]]، سربيا، 1966ع کان *[[سينٽ لوئس، سينيگال|سينٽ لوئس]]، سينيگال، 1991ع کان *[[سينٽ لوئس]]، گڏيل رياستون، 1987ع کان *[[سان ڪارلوس، ريو سان خوان|سان ڪارلوس]]، نڪاراگوا، 1988ع کان *[[ٿيسالونيڪي]]، يونان، 1981ع کان *[[تولوز]]، فرانس، 1981ع کان *[[توزلا]]، بوسنيا ۽ هرزيگووينا، 1994ع کان *[[والينسيا]]، اسپين، 1980ع کان *[[زغرب]]، ڪروشيا، 1961ع کان {{div col end}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Italy|European Union|Cities}} * [[بولونيا اعلان]] * [[بولونيا ميٽروپوليٽن علائقو]] * [[بولونيا عمل]] * [[بولونيائي گھنٽي وڄائڻ]] * [[بولونيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[اوپيرا پيا ديئي پوويري مينديڪانتي]] * [[سان جيرولامو ديل آرڪوويدجو]] * [[سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو، بولونيا|سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو]] ==وڌيڪ پڙهڻ== {{See also|Timeline of Bologna#Bibliography|l1=بولونيا جي تاريخ جي ببليوگرافي}} * Mancini, Giorgia, and Nicholas Penny, eds. ''The Sixteenth Century Italian Paintings: Volume III: Ferrara and Bologna'' (National Gallery Catalogues) (2016). * Rashdall, Hastings. ''The Universities of Europe in the Middle Ages: Volume 1, Salerno, Bologna, Paris'' (2010). * Robertson, Anne Walters. ''Tyranny under the Mantle of St Peter: Pope Paul II and Bologna'' (2002) ===رهنما ڪتاب=== * Grieco, Romy. ''Bologna: a city to discover'' (1976) * Insight Guides. ''Pocket Bologna'' (2016). * Noyes, Mary Tolaro. ''Bologna Reflections'' (2009). * Uras, Martina. "Bologna Photo Guide" ===پراڻا رهنما=== * {{Citation|publisher=Karl Baedeker|location=Coblenz|title=Italy|edition=2nd|date=1870|chapter-url=https://archive.org/stream/italyhandbookfor04karl#page/n329/mode/2up|chapter=Bologna|ol=24140254M}}** {{Citation |publisher = John Murray |location = London |title = Hand-book for Travellers in Northern Italy |edition = 16th |date = 1897 |oclc = 2231483 |chapter-url =https://archive.org/stream/hand00bookfortravejohnrich#page/366/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 6936521M }} * {{Citation |publisher = Laurie |location = London |title = The Cathedrals and Churches of Northern Italy |date = 1900 |author=T. Francis Bumpus |chapter-url=https://archive.org/stream/cathedralschurch00bumpuoft#page/n263/mode/2up |chapter=Ferrara and Bologna|ol = 7201313M|ref=none }} * {{Citation |publisher = Karl Baedeker |location = Leipzig |edition=14th |title = Northern Italy |date = 1913 |chapter-url= https://archive.org/stream/northernitalyi00karl#page/468/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 16015532M }} ==حوالا== {{reflist|group=lower-alpha}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="note"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Bologna|Bologna}} * {{Official website|https://www.comune.bologna.it/home}} * [https://www.bolognameteo.it/ بولونيا جي موسم] * [https://web.archive.org/web/20140903111342/http://www.bolognamagazine.com/content/palazzo-pepoli-museum-history-bologna-arte-fiera-2012 بولونيا جي تاريخ جو عجائب گھر] * [http://www.museibologna.it/musicaen بولونيا جو موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري] * [http://insecam.org/en/bycity/Bologna/ بولونيا آن لائين ڪيمرائون] {{Navboxes |list = {{Province of Bologna}} {{Regional capitals of Italy}} {{European Capital of Culture}} {{Cities in Italy}} }} {{Authority control}} [[زمرو:بولونيا| ]]<!--leave the empty space as standard--> [[زمرو:530ع ق م جا ڏهاڪا]] [[زمرو:بوئي]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا ۾ رومي ماڳ]] [[زمرو:اٽلي جا 6هين صدي ق م جا ادارا]] [[زمرو:پاپائي رياستون]] geeq9x4d1ochjxltm05iusmo5hx5ms5 382498 382497 2026-06-03T10:21:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 382498 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|اٽلي جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' (انگريزي: Bologna؛ اچار،{{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}، {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}}، {{efn|انگريزي: {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}}، اچار: {{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}؛ {{respell|بَـ|لوھن|يا}}، {{IPAc-en|UKalso|b|ə|ˈ|l|ɒ|n|j|ə}} {{respell|بَـ|لون|يا}}؛ {{langx|egl|Bulåggna|label=[[بولونيائي لهجو|بولونيائي]]}} {{IPA|egl|buˈlʌɲɲɐ|}}؛ {{langx|la|Bononia|label=لاطيني: بونونيا}}}}) [[اتر اٽلي]] ۾ واقع [[ايميليا-روماگنا]] علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو [[اٽلي جي شھرن جي فهرست|اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر]] آھي، جنھن جي آبادي 390,734 آھي ۽ ھتي 150 مختلف قوميتون رھن ٿيون.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن صوبي]] ۾ 2025ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ [[سينيوريا]] طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان [[يورپ جي تاريخي وڏن شهرن جي فهرست|يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن]] مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب 1970ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال 2000ع ۾ هن کي [[يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر]] قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ 2006ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي [[تخليقي شهرن جو نيٽ ورڪ|تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ]] ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> 2021ع ۾ يونيسڪو شهر جي ڊگهن [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ خوراڪ ساز ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن، ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ==معيشت== [[File:Unipol Tower 02.JPG|thumb|upright|[[يونيپول ٽاور]]، جنهن جي اوچائي {{Convert|127|m|ft|abbr=on}} آهي، شهر جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.]] مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان، [[بولونيا ميٽروپوليٽن شهر]] 2017ع ۾ تقريباً 35 ارب يورو (40.6 ارب آمريڪي ڊالر) جي معيشت پيدا ڪئي، جيڪا في فرد 34,251 يورو (40,165 آمريڪي ڊالر) جي برابر هئي. هي انگ اٽلي جي صوبن ۾ ٽئين نمبر تي هو، [[ميلان ميٽروپوليٽن شهر|ميلان]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول|بولتسانو/بوتسين]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|title=Dossier on the Metropolitan City of Bologna|url=https://www.affariregionali.it/media/170175/dossier-citt%C3%A0-metropolitana-di-bologna.pdf|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017}}</ref> بولونيا جي معيشت هڪ مضبوط صنعتي شعبي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو روايتي طور زرعي ۽ مالداري شين جي پروسيسنگ ([[:it:Eridania|ايريدانيا]]، [[گرانارولو (ڪمپني)|گرانارولو]]، [[سيگافريدو زانيتي]]، {{ill|Conserve Italia|it}})، مشينري ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]]، [[Sacmi|ساڪمي]])، تعميراتي سامان ([[Maccaferri|ماڪافيري]])، توانائي ([[Hera Group|هيرا گروپ]])، گاڏين جي صنعت ([[Ducati|دوڪاٽي]]، [[Lamborghini|ليمبورگيني]])، جوتا سازي، ڪپڙي، انجنيئرنگ، ڪيميائي صنعت، ڇپائي ۽ اشاعت ([[:it:Cappelli (editore)|ڪاپيلي]]، [[:it:il Mulino|اِل مولينو]]، {{ill|Monrif Group|it|مونريف گروپ}}، [[:it:Zanichelli|زانيڪيلي]]) تي مرڪوز آهي. خاص طور تي، بولونيا کي نام نهاد "پيڪيجنگ وادي" (Packaging Valley) جو مرڪز سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اهڙو علائقو آهي جتي خودڪار [[پيڪنگ مشين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين جي وڏي تعداد موجود آهي ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]] وغيره).<ref>{{cite book|last1=Fotis|display-authors=et al|first1=Marco|title=The Automatic Packaging Machinery Sector in Italy and Germany|date=2014|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-319-12762-0|pages=1–2}}</ref> ان کان علاوه، بولونيا پنهنجي [[تعاوني تنظيم|تعاوني ادارن]] جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي. هي روايت اوڻيهين صديءَ دوران هارين ۽ مزدورن جي سماجي جدوجهدن مان پيدا ٿي. اڄ اهي تعاوني ادارا علائقي جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پيدا ڪن ٿا<ref>{{cite news|last=Duda|first=John|title=The Italian Region Where Co-ops Produce a Third of Its GDP|url=https://www.yesmagazine.org/economy/2016/07/05/the-italian-place-where-co-ops-drive-the-economy-and-most-people-are-members|access-date=4 November 2017|publisher=[[Yes! (U.S. magazine)|YES! Magazine]]|date=5 July 2016|language=en}}</ref> ۽ [[ايميليا-روماگنا]] علائقي ۾ 265,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|last=Caselli|first=Guido|title=Osservatorio della cooperazione in Emilia-Romagna|url=https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|publisher=Chamber of Commerce of Emilia-Romagna|access-date=4 November 2017}}</ref> ==آمدورفت== [[File:Irisbus Crealis trolley TPER 107 1.jpg|thumb|[[ٽي پي اي آر]] طرفان هلندڙ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|شهري ٽرالي بس نظام]] جي هڪ [[ٽرالي بس]]، جيڪا ويا سافي ۾ تصويربند ڪئي وئي.]] [[بولونيا گوگليئلمو مارڪوني هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان اٽلي جو ستون مصروف ترين هوائي اڏو آهي (2025ع ۾ 11 ملين مسافر). [[بولونيا چنترالي ريلوي اسٽيشن]] اٽلي جي سڀ کان اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر اتر-ڏکڻ ۽ اوڀر-اولهه رستن جي سنگم تي واقع آهي. هي اسٽيشن هر سال 58 ملين مسافرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref name=gs1>{{cite web|title=Bologna Centrale|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|publisher=Grandi Stazioni|access-date=30 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210084923/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=10 February 2012|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن (ڏسو [[بولونيا جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]). بولونيا سان دوناتو [[ريلوي درجابندي يارڊ]]، جنهن ۾ 33 ريلوي لائينون آهن، ماضيءَ ۾ اٽلي جو سڀ کان وڏو مال بردار ريل مرڪز هو.<ref>{{cite web|title=The Bologna Freight Village |url=http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |publisher=Bologna Interporto S.p.a. |access-date=1 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212140125/http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |archive-date=12 December 2013}}</ref> 2018ع کان پوءِ ان کي [[بولونيا سان دوناتو ريلوي آزمائشي سرڪٽ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="I treni 434">Gian Guido Turchi, ''Bologna San Donato: metamorfosi di un impianto'', in I Treni 434 (2020), pages 12–17, Editrice Trasporti su Rotaie, ISSN 0392-4602.</ref> شهر کي عوامي بس رستن جي هڪ وڏي ڄار ذريعي پڻ خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|ٽرالي بس رستا]] پڻ شامل آهن، جيڪي 2012ع کان [[ٽراسپورٽو پاسيجيري ايميليا-روماگنا]] (TPER) هلائي رهيو آهي. مئي 2023ع تائين، نئين [[بولونيا ٽرام نظام]] جي پهرين لائين تعمير هيٺ هئي.<ref name="avviolavori">{{Cite web|url=https://www.trambologna.it/2023/04/26/partono-cantieri-realizzazione-linea-rossa-tram-deposito-borgo-panigale-terminal-michelino-fiera/|title = Partono i cantieri per la realizzazione della linea rossa del tram, il via dal deposito di Borgo Panigale e dal Terminal Michelino-Fiera|date=2023-04-26|access-date=2023-05-10|language=it}}</ref> مجموعي طور شهر لاءِ چار لائينن تي مشتمل ٽرام نيٽورڪ جو منصوبو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|title=Four tram lines planned for Bologna|website=Metro Report|date=13 March 2019|access-date=17 March 2019}}</ref> بولونيا جي چوڌاري ڪم ڪندڙ وڏي [[مضافاتي ريل]] سروس کي [[بولونيا ميٽروپوليٽن ريلوي سروس]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ===عوامي آمدورفت جا انگ اکر=== بولونيا ۾ ماڻهو هفتي جي عام ڪم واري ڏينهن تي عوامي آمدورفت ذريعي اچ وڃ ۾ سراسري طور 53 منٽ خرچ ڪن ٿا. عوامي آمدورفت استعمال ڪندڙن مان 9٪ ماڻهو روزانو ٻن ڪلاڪن کان وڌيڪ سفر ڪن ٿا. بس اسٽاپ يا ريلوي اسٽيشن تي انتظار جو سراسري وقت 12 منٽ آهي، جڏهن ته 16٪ مسافر روزانو اوسطاً 20 منٽن کان وڌيڪ انتظار ڪن ٿا. هڪ سفر دوران عوامي آمدورفت ذريعي طئي ڪيل سراسري فاصلو {{Convert|5.4|km|mi|abbr=on}} آهي، جڏهن ته 7٪ ماڻهو هڪ طرفي سفر ۾ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ فاصلو طئي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=Bologna Public Transportation Statistics|publisher= Global Public Transit Index by Moovit|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Bologna_e_Romagna-1783|access-date=19 June 2017}} [[File:CC-BY icon.svg|50px|class=noviewer]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> ==آبادي== {{Historical populations|1861|116874|1871|118217|1881|126178|1901|153271|1911|179311|1921|212754|1931|249226|1936|281162|1951|340526|1961|444872|1971|490528|1981|459080|1991|404378|2001|371217|2011|371337|2021|387842|cols=1|align=right|source=[[اٽلي جو قومي شماريات ادارو|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente e presente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1971|trans-title=Resident and present population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|date=1971-10-24|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries" />}} 2025ع تائين، شهر جي اصل آبادي 390,734 هئي، جنهن مان 47.9٪ مرد ۽ 52.1٪ عورتون هيون.{{cn|date=February 2026}} 2016ع ۾ نابالغن (18 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارن ٻارن) جو تناسب ڪل آبادي جو 12.86٪ هو، جڏهن ته پينشن وٺندڙن جو تناسب 27.02٪ هو. هي انگ اٽلي جي اوسط 18.06٪ (نابالغ) ۽ 19.94٪ (پينشن وٺندڙ) سان ڀيٽيو وڃي ٿو. بولونيا جي رهواسين جي سراسري عمر 51 سال آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري عمر 42 سال آهي. 2011ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ بولونيا جي آبادي ۾ 4.4٪ واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران سڄي اٽلي جي آبادي 0.7٪ گهٽجي وئي.<ref name="timeseries">{{cite web |title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> بولونيا جي موجوده پيدائش جي شرح هر 1,000 رهواسين تي 8.07 ڄمڻ آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري شرح 9.45 ڄمڻ في 1,000 رهواسي آهي. ==تعليم== [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] [[بولونيا يونيورسٽي]]، جنهن بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته اها 1088ع ۾ [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] [[ايرنيريوس]] ۽ [[پيپو (قانوندان)|پيپو]] قائم ڪئي،<ref>{{cite book|last1=Rashdall|first1=Hastings|title=The universities of Europe in the Middle Ages|date=2010|publisher=Cambridge university press|location=Cambridge|isbn=978-1-108-01810-4|pages=119–121}}</ref> [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي، ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيندڙ اداري جي معنيٰ ۾ پهرين يونيورسٽي پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لفظ ''universitas'' به ان جي قيام وقت استعمال ٿيو،<ref name="Top Universities"/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna|author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> ۽ اها اٽلي ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/ |title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima |date=3 July 2017}}</ref> وچئين دور ۾ اها يورپي فڪري زندگيءَ جو هڪ اهم مرڪز هئي، جيڪا اٽلي ۽ سڄي يورپ مان عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي هئي.<ref>{{cite book|editor-last=Ridder-Symoens|editor-first= Hilde de|title=A history of the university in Europe.|date=2003|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54113-8|page=12|edition=1st pbk.}}</ref> ''Studium''، جيئن اها اصل ۾ سڏي ويندي هئي، هڪ نسبتاً غير رسمي تدريسي نظام طور شروع ٿي، جنهن ۾ هر استاد شاگردن کان الڳ الڳ فيس وٺندو هو. ان ڪري شروعاتي يونيورسٽي جو هنڌ سڄي شهر ۾ پکڙيل هو، ۽ مختلف قوميتن جي شاگردن جي مدد لاءِ مختلف ڪاليج قائم ڪيا ويا. [[File:Bologna,_Archiginnasio,_Teatro_anatomico_(6).jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو جو اناٽوميڪل ٿيٽر]]، جيڪو 1637ع جو آهي]] نيپوليني دور ۾ يونيورسٽي جو مرڪز شهر جي مرڪز جي اتر-اوڀر حصي ۾ [[ويا زامبوني]] تي موجوده هنڌ منتقل ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي جا 11 اسڪول، 33 شعبا ۽ 93 لائبريريون سڄي شهر ۾ پکڙيل آهن، ۽ ويجهن شهرن [[چيزينا]]، [[فورلي]]، [[راويننا]] ۽ [[ريميني]] ۾ ان جا چار ماتحت ڪيمپس پڻ آهن. گذريل صدين ۾ هن يونيورسٽي سان لاڳاپيل اهم شاگردن ۾ [[دانتي]]، [[پيٽرارڪ]]، [[ٿامس بيڪيٽ]]، [[پوپ نڪولس پنجون]]، [[ايراسمس آف روٽرڊيم]]، [[پيٽر مارٽر ورميگلي]] ۽ [[ڪوپرنيڪس]] شامل هئا. [[لاورا باسي]]، جنهن کي 1732ع ۾ مقرر ڪيو ويو، يورپ ۾ ڪنهن يونيورسٽي ۾ سرڪاري طور پڙهائڻ واري پهرين عورت بڻجي. ويجهي تاريخ ۾ [[لوئيجي گالواني]]، [[حياتي برقي مقناطيسيت]] جو دريافت ڪندڙ، ۽ [[گوگليئلمو مارڪوني]]، ريڊيو ٽيڪنالاجي جو باني، پڻ هن يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو. بولونيا يونيورسٽي اڄ به اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ معزز ۽ متحرڪ اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. اڄ تائين بولونيا گهڻي حد تائين يونيورسٽي وارو شهر آهي، جتي 2015ع ۾ 80,000 کان وڌيڪ شاگرد داخل هئا. هن شاگردي برادري ۾ ايراسموس، سقراط ۽ پرڏيهي شاگردن جو وڏو انگ شامل آهي.<ref>{{cite web|title=THE UNIVERSITY TODAY: NUMBERS AND INNOVATION|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/university-today|publisher=University of Bologna|access-date=4 November 2017}}</ref> يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]]، [[بولونيا يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]]، 1568ع ۾ قائم ٿيو؛ اهو يورپ جو چوٿون قديم ترين نباتاتي باغ آهي. [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] شهر ۾ پنهنجو [[بولونيا سينٽر]] هلائي ٿي، جتي اسڪول آف ايڊوانسڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز (SAIS) جي پرڏيهي ڪيمپسن مان هڪ موجود آهي. SAIS بولونيا 1955ع ۾ يورپ ۾ کليل آمريڪي پوسٽ گريجوئيٽ اسڪول جو پهريون ڪيمپس طور قائم ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/international/agreements-and-networks/american-centres |title=American Centres – University of Bologna |website=Unibo.it |access-date=18 January 2016}}</ref> اهو مارشل پلان جي انهن ڪوششن کان متاثر هو، جن جو مقصد آمريڪا ۽ يورپ جي وچ ۾ ثقافتي پل تعمير ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://2001-2009.state.gov/p/us/rm/2005/46551.htm |title=Remarks at the 50th Anniversary of SAIS in Bologna |website=2001-2009.state.gov |date=19 May 2005 |access-date=18 January 2016}}</ref> اڄ بولونيا سينٽر ''Associazione italo-americana "Luciano Finelli"'' جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جيڪا اٽلي ۽ آمريڪا وچ ۾ بين الثقافتي شعور ۽ مٽاسٽا کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |title=About Us &#124; Associazione Italo Americana Luciano Finelli |access-date=18 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121074742/http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |archive-date=21 January 2014}}</ref> ايسٽرن ڪاليج ڪنسورشيم (E.C.Co.)، جنهن ۾ [[واسار ڪاليج]]، [[ويلزلي ڪاليج]] ۽ [[ويسليئن يونيورسٽي]] شامل آهن، بولونيا يونيورسٽي سان گڏجي شهر ۾ ٻاهرين ملڪ پڙهائيءَ جو پروگرام پيش ڪري ٿو. [[ڊڪنسن ڪاليج]]، [[انڊيانا يونيورسٽي]]، [[براون يونيورسٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] جا پڻ شهر ۾ ڪيمپس يا نمائنده مرڪز موجود آهن. ان کان علاوه، بولونيا ۾ هڪ موسيقي اسڪول، [[ڪونسرواتوريو جيوواني باتيستا مارٽيني]]، موجود آهي، جيڪو 1804ع ۾ قائم ٿيو، ۽ هڪ فنون لطيفه جو اسڪول، [[اڪاديميا دي بيلي آرتي دي بولونيا]]، موجود آهي، جيڪو 1802ع ۾ قائم ٿيو. ٻئي ادارا نيپولين بوناپارٽ طرفان متعارف ڪرايل سڌارن جي حصي طور وجود ۾ آيا. ==ثقافت== [[File:Museomusicabosala7.jpg|thumb|left|[[موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري]] سورهين کان ويهين صديءَ تائين جا قديم موسيقي اوزار ۽ منفرد موسيقي نوٽ ڏيکاري ٿي.]] صدين دوران بولونيا ڪيترائي لقب حاصل ڪيا آهن: "موٽو شهر" (''la grassa'') ان جي کاڌي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ مشهور خاصيتون گهڻي گوشت، خاص طور تي سوئر جي گوشت، انڊن واري پاستا ۽ کير مان ٺهندڙ شين، جهڙوڪ مکڻ ۽ پارميزان، سان تيار ٿينديون آهن. شهر کي ڏنل ٻيو لقب "ڳاڙهو شهر" (''la rossa'') آهي، جيڪو اصل ۾ شهر جي مرڪز جي عمارتن جي رنگ ڏانهن اشارو طور استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ اهو شهر جي آبادي جي اڪثريت طرفان حمايت ڪيل ڪميونسٽ نظريي سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. 1999ع ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي ميئر جي چونڊ تائين شهر [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مضبوط قلعي طور مشهور هو.<ref>{{cite web|title=The red, the fat, and the learned: The story behind Bologna's curious nicknames|url=https://www.thelocal.it/20170510/bologna-dotta-grassa-rassa-red-fat-learned-studious-travel-italy-vacation|access-date=4 November 2017|website=[[The Local]]|date=10 May 2017}}</ref> 2004ع جي ميئر چونڊن ۾ [[سرجيو ڪوفيراٽي]] جي چونڊ سان مرڪز-کاٻي ڌر ٻيهر اقتدار ۾ اچي وئي. بولونيا [[مفت عوامي آمدورفت]] جي تصور تي تجربو ڪندڙ يورپ جي شروعاتي شهرن مان هڪ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |title=Repertoires of Democracy: The Case for Public Transport |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325224146/http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref> بولونيا جا ٻه ٻيا لقب پڻ آهن: پهريون "ٽاورن وارو شهر" (''la turrita'') آهي، جيڪو شهر ۾ موجود وچئين دور جي وڏي تعداد ۾ ٽاورن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيتوڻيڪ اڄ صرف 24 ٽاور بيٺل آهن. ٻيو "علم وارو شهر" (''la dotta'') آهي، جيڪو ان جي يونيورسٽي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ===يونيورسٽي=== بولونيا جي [[بولونيا يونيورسٽي|يونيورسٽي]] 1088ع ۾ قائم ٿي ۽ دنيا جي قديم ترين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. QS يونيورسٽي رينڪنگ موجب، بولونيا يونيورسٽي اٽلي ۾ ٽئين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 138هين نمبر تي آهي. اٽلي ۽ سڄي دنيا مان ايندڙ شاگردن جو وڏو انگ، ڇاڪاڻ⁠تہ بولونيا ۾ ڪيترين غير ملڪي يونيورسٽين جا ڪيمپس موجود آهن، جن ۾ جانز هاپڪنز يونيورسٽي، ڊڪنسن ڪاليج، انڊيانا يونيورسٽي، براون يونيورسٽي، ڪيليفورنيا يونيورسٽي ۽ ٻيا شامل آهن، شهر جي روزمره زندگيءَ تي وڏو اثر وجهي ٿو. هڪ پاسي اهو شهر جي مرڪز کي وڌيڪ زنده دل بڻائي ٿو، جتي رهواسين جي سراسري عمر تمام گهڻي آهي، ۽ ثقافتي سرگرمين کي به هٿي ڏئي ٿو؛ ٻئي پاسي، اهو عوامي نظم ۽ ڪچري جي انتظام جا مسئلا پيدا ڪري ٿو، جيڪي يونيورسٽي ضلعي جي سرگرم رات جي زندگيءَ مان پيدا ٿين ٿا. ===تفريح ۽ پرفارمنگ آرٽس=== [[File:Arena_del_Sole_(cropped).jpg|thumb|ارينا دل سولي ٿيٽر جو اڳيون رخ]] بولونيا شهر 26 مئي 2006ع تي [[يونيسڪو]] جو موسيقي شهر بڻيو. يونيسڪو موجب، "نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيڻ واري پهرين اطالوي شهر طور، بولونيا هڪ شاهوڪار موسيقي روايت ڏيکاري آهي، جيڪا جديد زندگي ۽ تخليق جي هڪ متحرڪ عنصر طور مسلسل ترقي ڪري رهي آهي. هن موسيقي کي نسل پرستي خلاف جدوجهد ۾ شموليت جي اهم وسيلي طور فروغ ڏيڻ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مضبوط عزم پڻ ڏيکاريو آهي. ڪلاسيڪي کان اليڪٽرانڪ، جاز، لوڪ ۽ اوپيرا تائين مختلف صنفن کي هٿي ڏيندي، بولونيا پنهنجي شهرين کي اهڙي موسيقي توانائي فراهم ڪري ٿو، جيڪا شهر جي پيشاور، علمي، سماجي ۽ ثقافتي پاسن ۾ گهري طرح داخل ٿيل آهي."<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://archive.today/20120713153427/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-date=13 July 2012 |title=The Creative Cities Network: UNESCO Culture Sector |publisher=Portal.unesco.org |access-date=19 April 2010 }}</ref> سورهين صديءَ تائين ٿيٽر بولونيا ۾ تفريح جو هڪ مشهور ذريعو هو. پهريون عوامي ٿيٽر تياترو الا اسڪالا هو، جيڪو 1547ع کان [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] ۾ سرگرم هو. اطالوي بولونيائي ٿيٽر جي هڪ اهم شخصيت [[الفريدو ٽيسٽوني]] هو، جيڪو ڊراما نگار ۽ ''[[ڪارڊينل لامبرٽيني (ڊرامو)|ڪارڊينل لامبرٽيني]]'' جو ليکڪ هو، جنهن کي 1905ع کان وڏي ٿيٽر ڪاميابي ملي، ۽ بعد ۾ بولونيائي اداڪار [[جينو چروي]] ان کي فلمي پردي تي پڻ ورجايو. 1998ع ۾ بولونيا شهر "بولونيا ديئي تياتري" ('ٿيٽرن جو بولونيا') منصوبو شروع ڪيو، جيڪو شهر جي وڏن ٿيٽر ادارن جي انجمن آهي. هي ٿيٽرن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪو بولونيائي لهجي کان وٺي همعصر رقص تائين مختلف ٿيٽر موقعا فراهم ڪري ٿو، پر گڏيل رابطي واري حڪمت عملي ۽ اتحاد کي پڻ هٿي ڏئي ٿو. خاص طور تي، منصوبي ۾ شامل مختلف ٿيٽرن ۾ هفتي دوران پيش ٿيندڙ ڊرامن جو اشتهار هڪ ئي پوسٽر ذريعي ڏنو ويندو آهي. بولونيا جو اوپيرا گهر [[تياترو ڪومونالي دي بولونيا]] آهي. [[آرڪيسٽرا موزارٽ]]، جنهن جو موسيقي ڊائريڪٽر 2014ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[ڪلاڊيو ابادو]] هو، 2004ع ۾ ٺاهي وئي. بولونيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي، فن، رقص ۽ فلمي ميلن جي ميزباني ڪري ٿو، جن ۾ اينجيليڪا،<ref>{{cite web|url=https://www.aaa-angelica.com/ |title=Angelica |publisher=Aaa-angelica.com |access-date=19 April 2010}}</ref> ''بولونيا'' ۽ ''ڪونتيمپورانيا''، جيڪي همعصر موسيقيءَ جا ميلا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognacontemporanea.it/ |title=Eventi Arte Contemporanea &#124; Bologna contemporanea |website=Bolognacontemporanea.it |access-date=18 January 2016}}</ref> بولونيا فيسٽيول، جيڪو بين الاقوامي ڪلاسيڪي موسيقي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bolognafestival.it |title=Bolonafestival |publisher=Bolognafestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بولونيا جاز فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognajazzfestival.it |title=BolognaJazzFestival |publisher=BolognaJazzFestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بائيوگرافلم فيسٽيول، جيڪو سوانحي فلمن لاءِ مخصوص آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.biografilm.it |title=Biografilm Festival |language= it |publisher=Biografilm.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بل بول بل، جيڪو ڪامڪس ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bilbolbul.net |title=BilBolBul |publisher=BilBolBul |access-date=19 April 2010}}</ref> دانزا اربانا، جيڪو گهٽيءَ جي همعصر رقص جو ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.danzaurbana.it |title=Danza Urbana |publisher=Danzaurbana.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[F.I.S.Co.|F.I.S.Co]]، جيڪو همعصر فن جو ميلو هو ۽ هاڻي [[لائيو آرٽس ويڪ]] ۾ ضم ٿي چڪو آهي، فيوچر فلم فيسٽيول، جيڪو اينيميشن ۽ خاص اثرن بابت آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.futurefilmfestival.org |title=futurefilmfestival |website=Futurefilmfestival.org |access-date=19 April 2010}}</ref> ''اِل چينيما ريتروواتو''، جيڪو ناياب ۽ وساريل فلمن بابت فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Il CInema Ritrovato |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[لائيو آرٽس ويڪ]]، جينڊر بينڊر، جيڪو صنفي سڃاڻپ، جنسي رجحان ۽ جسماني نمائندگي بابت ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.genderbender.it |title=Gender Bender |publisher=Genderbender.it |access-date=19 April 2010}}</ref> هوم ورڪ فيسٽيول، جيڪو اليڪٽرانڪ موسيقي جو ميلو آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.homeworkfestival.net/ |title=homeworkfestival |publisher=homeworkfestival |access-date=19 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154815/http://www.homeworkfestival.net/ |archive-date=28 December 2010 |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس فلم فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Human Rights Film Festival |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> سم پريفر ڪيڪ، جيڪو هم جنس پرست عورتن جي فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |title=Some Prefer Cake Lesbian Film Festival |access-date=19 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209111233/http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |archive-date=9 February 2012}}</ref> ۽ [[زڪينو دئورو]]، جيڪو ٻارن جي گيتن جو مقابلو آهي، شامل آهن. ===کاڌو=== [[File:Tagliatelle_al_ragù_(image_modified).jpg|thumb|''تالياتيللي الرڳو''، جيئن بولونيا ۾ پيش ڪيو ويندو آهي]] بولونيا پنهنجي کاڌي جي روايت لاءِ مشهور آهي. اهو مشهور [[بولونيائي ساس]] جو گهر آهي، جيڪو گوشت تي ٻڌل پاستا ساس آهي. اٽلي ۾ ان کي [[رڳو]] سڏيو ويندو آهي ۽ اهو دنيا ۾ ملندڙ قسم کان ڪافي مختلف آهي. بولونيا ۾ هي ساس بنيادي طور [[تالياتيللي]] سان پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان کي [[اسپاگيٽي]] سان پيش ڪرڻ عجيب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|last=Cesarato|first=Monica|title=Why you won't find spaghetti bolognese in Italy|url=https://www.thelocal.it/20160914/the-truth-about-spaghetti-bolognese-ragu-pasta|access-date=November 5, 2017|website=[[The Local]]|date=September 14, 2016}}</ref> زرخيز [[پو وادي]] ۾ واقع هجڻ سبب، مقامي شاهوڪار کاڌو وڏي حد تائين گوشت ۽ پنير تي ڀاڙيندو آهي. سڄي ايميليا-روماگنا وانگر، [[نمڪين سڪل سوئر جو گوشت|محفوظ ڪيل سوئر جو گوشت]]، جهڙوڪ [[پروشوتو]]، [[مورتاديلا]] ۽ ''[[سالومي]]''، مقامي خوراڪ صنعت جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57 57]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57}}</ref> ويجها مشهور انگورن جا باغ [[پينوليتو]] ديئي ڪولي بولونيسي، [[لامبروسڪو]] دي مودينا ۽ [[سانجيوويزي]] دي روماگنا شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Anderson|first1=Burton|title=The Wines of Italy. An endless adventure in taste|date=2006|publisher=The Italian Trade Commission|asin=B002H6TK9C|pages=85–89|edition=8th}}</ref> رڳو سان تالياتيللي، شوربي ۾ پيش ٿيندڙ [[تورتيلليني]]، [[لازانيا]] ۽ مورتاديلا بولونيا مقامي خاصيتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52 52]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52}}</ref> روايتي بولونيائي مٺايون اڪثر عيدن سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ''فاوي ديئي مورتي''، جيڪا [[سڀني مقدسن جو ڏينهن|آل سينٽس ڊي]] لاءِ ٺهندڙ رنگ برنگي [[بادام پيسٽ]] بسڪيٽ آهن؛ جام سان ڀريل راويولي بسڪيٽ، جيڪي [[سينٽ جوزف جو ڏينهن|سينٽ جوزف ڊي]] تي پيش ڪيا ويندا آهن؛ ۽ ڪارنيول جون مٺايون، جن کي ''سفراپولي'' چيو ويندو آهي، جيڪي هلڪي ۽ نازڪ تريل پيسٽري هونديون آهن ۽ انهن مٿان پائوڊر کنڊ وڌي ويندي آهي. ''چيرتوسينو'' يا ''پانسپيتسيالي''، يعني 'ڪارٿوسيائي' يا 'دواساز ڪيڪ'، هڪ مصالحيدار ڪيڪ آهي، جيڪو ڪرسمس تي پيش ڪيو ويندو آهي. ''تورتا دي ريسو''، جيڪا بادامن، چانورن ۽ اماريتو مان ٺهندڙ ڪسٽرڊ جهڙي ڪيڪ آهي، سڄو سال تيار ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60 60]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60}}</ref> جيئن [[زوپا انگليزي]] پڻ. ==راند== [[File:PalaDozza 2022.jpg|thumb|right|پالا دوتسا، بولونيا جو تاريخي باسڪيٽ بال ميدان]] بولونيا ۾، اٽلي جي گهڻن شهرن جي ابتڙ، [[باسڪيٽ بال]] سڀ کان وڌيڪ پسند ڪئي ويندڙ راند آهي. حقيقت ۾ بولونيا جو راندين وارو لقب ''باسڪيٽ سٽي'' آهي، جيڪو شهر جي ٻن تاريخي حريف باسڪيٽ بال ڪلبن، [[ويرتوس بولونيا|ويرتوس]] ۽ [[فورتيتودو بولونيا|فورتيتودو]]، جي ڪاميابين ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Wolff2003">{{cite book |first = Alexander |last = Wolff |title = Big Game, Small World: A Basketball Adventure |year = 2003 |chapter = 6 |publisher = Grand Central Publishing |isbn= 978-0-446-67989-3}}</ref> انهن ٻنهي مان پهرين ڪلب، ٻين اعزازن سان گڏ، 17 [[سيري اي (باسڪيٽ بال)|اطالوي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپون]]، ٻه [[يورو ليگ]]، هڪ [[يوروڪپ باسڪيٽ بال|يوروڪپ]] ۽ هڪ [[فيبا ساپورتا ڪپ]] کٽيو آهي، جنهن ڪري اها يورپ جي سڀ کان ڪامياب باسڪيٽ بال ڪلبن مان هڪ آهي؛ جڏهن ته ٻي ڪلب 2000ع ۽ 2005ع ۾ ٻه ليگ عنوان کٽيا آهن. اطالوي باسڪيٽ بال ليگ، جيڪا [[ليگا باسڪيٽ سيري اي|سيري اي]] ۽ [[سيري اي2 (باسڪيٽ بال)|سيري اي2]] ٻنهي کي هلائي ٿي، ان جو هيڊڪوارٽر بولونيا ۾ آهي. شهر ۾ ٻه اندروني ميدان آهن: [[پالا دوتسا]] سڀ کان پراڻو آهي، جنهن ۾ 5,570 سيٽن جي گنجائش آهي، جڏهن ته [[ويرتوس ارينا]] عارضي ميدان آهي، جنهن ۾ 9,980 سيٽن جي گنجائش آهي. 11,000 سيٽن جي گنجائش وارو ٽيون ميدان، [[يونيپول ارينا]]، پاڙيسري شهر [[ڪاساليڪيو دي رينو]] ۾ واقع آهي. [[File:Stadio Dall'Ara 01-02-2020.jpg|thumb|left|32,000 گنجائش وارو اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا، بولونيا ايف سي 1909 جو گهر آهي.]] [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] جي پڻ بولونيا ۾ مضبوط روايت آهي. شهر جي مکيه ڪلب، [[بولونيا ايف سي 1909]]، ست اطالوي ليگ چيمپيئن شپون کٽيون آهن، جن مان تازي [[1963–64 سيري اي|1963–64ع]] ۾ هئي، جنهن ڪري اها ليگ جي تاريخ ۾ ڇهين سڀ کان ڪامياب ٽيم آهي؛ ان کان علاوه، هن ٽي [[ڪوپا اٽاليا]] عنوان پڻ کٽيا آهن، جن مان تازو [[2024–25 ڪوپا اٽاليا|2024–2025ع جي موسم]] ۾ حاصل ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي جي عروج واري دور ۾ بولونيا ايف سي کي "''Lo squadrone che tremare il mondo fa''"، يعني "اها ٽيم جيڪا دنيا کي ڌوڏي ڇڏي ٿي"، جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ڪلب 38,000 گنجائش واري [[اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا]] ۾ کيڏندي آهي، جتي اطالوي قومي ٽيم فٽبال ۽ [[رگبي يونين]] ٻنهي ۾ کيڏي چڪي آهي، ۽ [[سان مارينو قومي فٽبال ٽيم]] پڻ هتي کيڏي آهي. اهو [[1990ع فيفا ورلڊ ڪپ]] جو پڻ هڪ ميدان هو. [[رگبي يونين]] پڻ شهر ۾ موجود آهي: رگبي بولونيا 1928 اٽلي ۾ قائم ٿيندڙ پهرين رگبي يونين ڪلبن مان هڪ هئي ۽ [[اطالوي رگبي فيڊريشن|اطالوي رگبي يونين فيڊريشن]] سان لاڳاپيل ٿيڻ واري پهرين ڪلب هئي.<ref>{{cite web |url= http://www.air.it/modules.php?name=News&file=article&sid=18003 |title = Rugby Bologna 1928: quale futuro? |last = Zanasi |first = Gianni |date = 6 March 2009 |website = air.it |publisher = Associazione Italiana Rugbysti |language = it |trans-title = What Future for Rugby Bologna 1928? |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105161150/http://www.air.it/modules.php?name=News&file=print&sid=18003 |archive-date = 5 November 2014 |access-date = 5 November 2014}}</ref> 2026ع تائين اها اٽلي جي سڀ کان پراڻي رگبي يونين ڪلب آهي جيڪا اڃا تائين ڪم ڪري رهي آهي. ڪلب پنهنجي تاريخ جي پهرين 25 سالن تائين اطالوي چيمپيئن شپ جي مٿئين درجي ۾ حصو ورتو، ڪڏهن به عنوان نه کٽيائين پر ڪيترائي ڀيرا ٻئي نمبر تي رهي؛ اها 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[سيري اي ايليٽ (رگبي يونين)|مٿئين ڊويزن]] ۾ واپس آئي ۽ سنگين مالي مسئلن کي منهن ڏنو، جن سبب ان جي تنزلي ٿي ۽ اها لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي ڪناري تي پهچي وئي.{{citation needed|date=May 2016}} [[جاني فالڪي اسٽيڊيم]] هڪ [[بيس بال اسٽيڊيم]] آهي، جيڪو بولونيا ۾ واقع آهي.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.com/falchi.htm|title=Fortitudo Baseball Bologna – Stadio Gianni Falchi|website=www.fortitudobaseball.com}}</ref><ref>[https://www.espn.com/mlb/worldclassic2006/news/story?id=2291227 "Welcome to Italy,"] ESPN.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.baseballprospectus.com/news/article/17678/punk-hits-baseball-in-the-old-country/|title=Punk Hits: Baseball in the Old Country|date=18 July 2012|website=Baseball Prospectus}}</ref> اهو [[اطالوي بيس بال ليگ]] ۾ [[فورتيتودو بيس بال بولونيا]] جي گهر وارن ميچن جو ميدان آهي.<ref name="auto"/><ref>{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.it/|title=Fortitudo Baseball|website=Fortitudo Baseball}}</ref> ==ماڻھو== {{Main category|بولونيا جا ماڻھو}} [[File:Giovanni Artusi.jpg|thumb|140px|[[جيوواني آرتوسي]]]] [[File:Benoit XIV.jpg|thumb|140px|[[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو 1675ع ۾ بولونيا ۾ ڄائو]] [[File:Annibale Carracci, Autoritratto .jpg|thumb|140px|[[اينيبال ڪاراچي]]، {{circa|1580}}]] [[File:Chiara Caselli 2002.jpg|thumb|140px|[[ڪيارا ڪاسيلي]]، 2002ع]] [[File:Pier Ferdinando Casini 2016.jpg|thumb|140px|[[پيئر فرديناندو ڪاسيني]]، 2016ع]] [[File:Luigi Galvani, oil-painting.jpg|thumb|140px|[[لوئيجي گالواني]]]] [[File:Ritratto di Gregorio XIII - Passarotti.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري تيرهون]]، 1586ع]] [[File:Gregorius XV, by Guercino, 1622.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري پندرهون]]، 1622ع]] [[File:Guglielmo Marconi.jpg|thumb|140px|[[گوگليئلمو مارڪوني]]، 1908ع]] [[File:Tagliacozzi Portrait.jpg|thumb|140px|[[گاسپاري تالياتسوتسي]]]] ; * [[ماريا گائيتانا انييسي]] (1718–1799)، رياضيدان ۽ انسان دوست * [[ڪيمي انتونيلي]] (ڄائو 2006ع)، مرسڊيز لاءِ فارمولا 1 ريسر * [[فرانچيسڪو الباني]] (1578–1660)، باروڪ مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Albani, Francesco |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 481 |short=1}}</ref> * [[جيوواني الديني]] (1762–1834)، طبيب ۽ طبيعيات دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Aldini, Giovanni |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 536 |short=1}}</ref> * [[اوليسه الدروواندي]] (1522–1605)، فطرت شناس * [[انتونيو اليساندريني]] (1786–1861)، اناٽومسٽ ۽ پيراسائٽولوجسٽ * [[اليسانڊرو الگاردي]] (1598–1654)، اعليٰ باروڪ سنگتراش<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Algardi, Alessandro |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 598 |short=1}}</ref> * [[وڪٽر اريموندي]] (1942–2001)، فوٽوگرافر * [[جيوواني ماريا آرتوسي]] ({{circa|1540–1613}})، موسيقي نظريه دان، موسيقار ۽ ليکڪ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Artusi, Giovanni Maria |volume = 2 |last= |first= |author-link= |page= 705 |short=1}}</ref> * [[اميڪو اسپرتيني]] ({{circa|1474–1552}})، مصور * [[پوپي آواتي]] (ڄائو 1938ع)، ڊائريڪٽر * [[بولونيا جو آزو]] (سرگرم 1150–1230)، قانوندان ۽ [[گلاسٽر]]<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Azo |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 81 |short=1}}</ref> * [[ريڪاردو باڪيللي]] (1891–1985)، ليکڪ * [[ادريانو بانڪيري]] (1568–1634)، موسيقار * [[اگوستينو باريللي]] (1627–1687)، معمار * [[ماسيميليانو بارتولي]]، شيف ۽ ريسٽورنٽ مالڪ * [[انتونيو باسولي]] (1774–1848)، مصور ۽ منظر ڊزائنر * [[لاورا باسي]] (1711–1788)، سائنسدان، يورپ ۾ يونيورسٽي چيئر تي مقرر ٿيندڙ پهرين عورت<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bassi, Laura Maria Caterina |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 494 |short=1}}</ref> * [[اوگو باسي]] (1800–1849)، اطالوي قومپرست هيرو، 1848ع جي بغاوتن ۾ ڪردار سبب ڦاسي ڏنو ويو * [[پيئر فرانچيسڪو باتيستيلي]] (17هين صدي)، [[فريبي ڇت واري مصوري|ڪواڊراتورا]] جو مصور * [[ستيفانو بينني]] (1947–2025)، ليکڪ * [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]] (1675–1758) (پروسپيرو لورينزو لامبرٽيني)، پوپ 1740–58ع.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Benedict |volume = 3 |last= Rockwell |first= William Walker |author-link= |pages= 718-719; see page 719 penultimate para. |short=1}}</ref> * [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] (1443–1508)، امير. هن 1463ع کان 1506ع تائين بولونيا تي جابر حڪمران طور حڪومت ڪئي. * [[اميديو بياواتي]] (1915–1979)، فٽبالر، [[اسٽيپ اوور]] جي ايجاد سان منسوب، 1938ع جو عالمي چيمپيئن. هن رڳو [[بولونيا ايف سي 1909|بولونيا ايف سي]] لاءِ کيڏيو * [[سيموني بوليللي]] (ڄائو 1985ع)، پيشاور ٽينس رانديگر * [[جياڪومو بولونيني]] (1664–1734)، مصور * [[رافائيل بومبيللي]] (1526–1572)، رياضيدان * [[روسانو براتسي]] (1916–1994)، اداڪار * [[بلغاروس]] (وفات 1166ع)، بلغاريائي اصل جو ٻارهين صديءَ جو قانوندان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bulgarus |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 786 |short=1}}</ref> * [[فلوريانو بوروني]] (17هين صدي)، نقش ڪَندڙ * [[ليوپولدو مارڪو انتونيو ڪالداني]] (1725–1813)، اناٽومسٽ ۽ فزيولوجسٽ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Caldani, Leopoldo Marco Antonio |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 983 |short=1}}</ref> * [[آرڪانجيلو ڪانيتولي]] (1460–1513)، رومن ڪيٿولڪ پادري، ڪينن ريگيولر * [[اليسانڊرو ڪارلوني]] (ڄائو 1978ع)، ڊائريڪٽر، اينيميٽر ۽ فنڪار، جنهن ''[[ڪنگ فو پانڊا]]'' ۽ ''[[دي ڪروڊز]]'' جهڙين فلمن تي ڪم ڪيو * [[لوڪا ڪاربوني]] (ڄائو 1962ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[رافائيلا ڪارا]] (1943–2021)، ڳائڻي * [[اينيبال ڪاراچي]] (1560–1609)، مصور<ref name="Rossetti 298-299">{{Cite EB1911 |wstitle= Caracci, Lodovico, Agostino, and Annibale |volume = 5 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti |pages= 298-299 |short=1}}</ref> * [[لودووڪو ڪاراچي]] (1555–1619)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[اگوستينو ڪاراچي]] (1557–1602)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[ڪورادو ڪاساليني]] (ڄائو 1914ع، وفات جي تاريخ نامعلوم)، فٽبالر * [[ڪيارا ڪاسيلي]] (ڄائي 1967ع)، اداڪارا * [[بولونيا جي سينٽ ڪيٿرين]] (1413–1463)، (ڪاترينا دي وگري)، غريب ڪلئير نَن، ليکڪا، صوفيه ۽ فنڪارا * [[پيئر فرديناندو ڪاسيني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[پييترو ڪاتالدي]] (1548–1626)، رياضيدان * [[ڪرونڪس]]، راڪ بينڊ * [[پيئرلوئيجي ڪولينا]] (ڄائو 1960ع)، فٽبال ريفري * [[ڪارلو ڪولومبارا]] (ڄائو 1964ع)، اوپيرا بيس * [[جيوواني پاولو ڪولونا]] (1637–1695)، موسيقار، استاد، آرگن وڄائيندڙ ۽ آرگن ٺاهيندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Colonna, Giovanni Paolo |volume = 6 |last= |first= |author-link= |page= 715 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو ڪورتيني]] (ڄائو 1976ع)، موسيقار * [[چيزاري ڪريمونيني (موسيقار)|چيزاري ڪريمونيني]] (ڄائو 1980ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[جوزيپي ماريا ڪريسپي]] (1665–1747)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Crespi, Giuseppe Maria |volume = 7 |last= |first= |author-link= |page= 412 |short=1}}</ref> * [[دوناتو ڪريتي]] (1671–1749)، مصور * [[جوليو چيزاري ڪروچي]] (1550–1609)، ''[[ڪانتاسٽوريا|ڪانتستوريي]]'' ۽ ليکڪ * [[لوچو دالا]] (1943–2012)، ڳائڻو-گيتڪار * [[ڪرسٽينا داوينا]] (ڄائي 1964ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي * [[دومينيڪينو]] (1581–1641) (دومينيڪو زامپيري)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Domenichino Zampieri |volume = 8 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti|pages= 397-398 |short=1}}</ref> * [[ايلينا دوگليولي]] (1472–1520)، [[ڪيٿولڪ ڪليسا|رومن ڪيٿولڪ]] اشرافي عورت * [[سارا ايراني]] (ڄائي 1987ع)، ٽينس رانديگرياڻي * [[لوئيجي فيري]] (1826–1895)، فلسفي<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Ferri, Luigi |volume = 10 |last= |first= |author-link= |page= 287 |short=1}}</ref> * [[سچيپيوني دل فيرو]] (1465–1526)، رياضيدان. هن [[ڪيوبيڪ مساوات]] حل ڪئي. * [[جيانفرانڪو فيني]] (ڄائو 1952ع)، سياستدان * [[ارسطوتيلي فيوراوانتي]] ({{circa|1415}} – {{circa|1486}})، معمار * [[پروسپيرو فونتانا]] (1512–1597)، ديرين نشاةِ ثانيه ۽ مينرسٽ فن جو مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Fontana, Prospero |volume = 10 |last= |first= |author-link= |pages= 607-608 |short=1}}</ref> * [[ڪارلو فورناسيني]] (1854–1931)، [[مائڪرو پيليئنٽولوجسٽ]]، جنهن [[فورامنيفرا]] جو مطالعو ڪيو * [[فرانچيسڪو فرانچيا]] ({{circa|1450–1517}}) (فرانچيسڪو رائ بوليني)، مصور * [[لوئيجي گالواني]] (1737–1798)، سائنسدان، [[حياتي برقيت]] جو دريافت ڪندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Galvani, Luigi |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 428 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو گامبيريني]] (ڄائو 1981ع)، فٽبالر * [[اليسانڊرو گواتسي]] (1809–1889)، واعظ ڪندڙ، محب وطن ۽ راهب<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Gavazzi, Alessandro |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 538 |short=1}}</ref> * [[سيرينا گراندي]] (ڄائي 1958ع)، اداڪارا * [[پوپ گريگوري تيرهون]] (1502–1585) (اوگو بونڪومپاني)، پوپ 1572–85ع. هن [[گريگورين ڪئلينڊر]] رائج ڪيو.<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XIII. |volume= XI | pages= 178 |short= 1}}</ref> * [[پوپ گريگوري پندرهون]] (1554–1623) (اليسانڊرو لودوويزي)، پوپ 1621–3ع<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XV. |volume= XI | pages= 178-179 |short= 1}}</ref> * [[گويرچينو|اِل گويرچينو]] (1591–1666) (جيوواني باربيئري)، مصور * [[ايرنيريوس]] ({{circa|1050}} – 1125ع کان پوءِ)، قانوندان * [[ايميلدا لامبرٽيني|مبارڪ ايميلدا لامبرٽيني]] ({{circa|1322–1333}})، ڊومينيڪن نو آموز، يوخرستي صوفيه ۽ ٻار ولي * [[ڪلاڊيو لوللي]] (1950–2018)، ڳائڻو-گيتڪار * [[پوپ لوشيوس ٻيون]] (وفات 1145ع) (گهيراردو ڪاتچانييميچي دل اورسو)، پوپ 1144–5ع * [[مارچيلو مالپيگي]] (1628–1694)، فزيولوجسٽ، اناٽومسٽ ۽ هسٽولوجسٽ * [[گوگليئلمو مارڪوني]] (1874–1937)، انجنيئر، [[وائرليس ٽيليگرافي]] جو اڳواڻ، طبيعيات جو نوبل انعام * [[لوئيجي فرديناندو مارسيلي]] (1658–1730)، عالم ۽ ممتاز فطري سائنسدان<ref>{{cite EB9 |wstitle = Marsigli, Luigi Ferdinand |volume= XV | page= 575 |short= 1}}</ref> * [[جوزيپي مارسيلي (ٽينر)|جوزيپي مارسيلي]] ({{flourished|1677|1727}})، اوپيرا ٽينر<ref>{{Cite encyclopedia |author=Paola Besutti|title=Marsigli &#91;Marsiglio, Marsili&#93;, Giuseppe |date=2002|entry=Marsigli [Marsiglio, Marsili], Giuseppe|encyclopedia=Grove Music Online|publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.O008481}}</ref> * [[جيوواني باتيستا مارٽيني]] (1706–1784)، موسيقي نظريه دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Martini, Giovanni Battista |volume = 17 |last= |first= |author-link= |page= 800 |short=1}}</ref> * [[جوزيپي ڪاسپار ميزوفانتي|جوزيپي ميزوفانتي]] (1774–1839)، ڪارڊينل، لسانيات دان ۽ گھڻ ٻولين جو ماهر * [[مارڪو منگيٽي]] (1818–1886)، معاشيات دان ۽ سياستدان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Minghetti, Marco |volume = 18 |last= |first= |author-link= |page= 523 |short=1}}</ref> * [[جورجيو موراندي]] (1890–1964)، مصور * [[جاني موراندي]] (ڄائو 1944ع)، ڳائڻو * [[لودووڪو موربيولي]] (1433–1485)، ڪيٿولڪ عام شخص، جنهن کي مبارڪ قرار ڏنو ويو * [[ايدگاردو مورتارا]] (1851–1940)، ڪيٿولڪ پادري، جيڪو ''مورتارا ڪيس'' جو موضوع هو، ''[[اٽلي جو اتحاد|ريسورجي مينتو]]'' دوران * [[نيلا نوبيلي]] (1926–1985)، شاعره ۽ ليکڪا * [[جيانلوڪا پاليئوڪا]] (ڄائو 1966ع)، فٽبالر * [[پيئر پاولو پاسوليني]] (1922–1975)، ليکڪ، شاعر ۽ ڊائريڪٽر * [[جيمز پريماڊيتشي]] (وفات–1460)، پاپائي سفارتڪار * [[اگوستينو ديلي پروسپيتي وي]] (1525)، مصور * [[امبيرتو پوپيني]] (1884–1946)، رياضيدان * [[روبيرتو ريگاتسي]] (ڄائو 1956ع)، لوتيئر * [[گيدو ريني]] (1575–1642)، مصور * [[اوتورينو ريسپيگي]] (1879–1936)، موسيقار * [[فرانچيسڪو رچي بيتي]] (ڄائو 1942ع)، اطالوي راندين جو منتظم * [[اوگوستو ريگي]] (1850–1920)، طبيعيات دان، [[برقي مقناطيسيت]] جو ماهر * [[ڪارلو روئيني]] (1530–1598)، گهوڙن جو اناٽومسٽ * [[اينجلو اسڪياويو]] (1905–1990)، فٽبالر. هن 1934ع ۾ بولونيا ايف سي لاءِ اضافي وقت ۾ کٽيندڙ گول ڪيو. * [[سينيٽ (ڳائڻي)|سينيٽ]] (ڄائي 1979ع)، ڳائڻي * [[اليزابيٽا سيراني]] (1638–1665)، مصور * [[روبين ماريا سوريڪيز]] (ڄائو 1971ع)، فلم اداڪار، ڊائريڪٽر، پروڊيوسر * [[گاسپاري تالياتسوتسي]] (1545–1599)، سرجن، پلاسٽڪ ۽ تعميري سرجري جو اڳواڻ<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gasparo Tagliacozzi |volume= XIII | page= 21 |short= 1}}</ref> * [[البرتو تومبا]] (ڄائو 1966ع)، اسڪائر * [[اوندينا والا]] (1916–2006)، اولمپڪ سون جو تمغو کٽيندڙ پهرين اطالوي عورت * [[ماريئيلي وينتري]] (1939–1995)، استاد ۽ تعليم دان، پڪولو ڪورو دل انتونيانو ڪائر جي باني * [[ڪرسچين ويري]] (ڄائو 1973ع)، فٽبالر * [[ويتالي دا بولونيا]] (سرگرم 1330ع، وفات 1361ع)، مصور * [[بينيتو موسوليني تي قاتلاڻيون ڪوششون|انتيو زامبوني]] (1911–1926)، انتشار پسند، جنهن 15 سالن جي عمر ۾ بينيتو موسوليني کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي * [[اليڪس زاناردي]] (ڄائو 1966ع)، ريسنگ ڊرائيور * [[مارڪو اوريليو زاني دي فيرانتي]] (1801–1878)، ليکڪ، موسيقار ۽ ڪمپوزر * [[ماتيلدا دي اينجيليس]] (ڄائي 1995ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي ; هيٺين ماڻهن بولونيا کي پنهنجو گهر بڻايو: [[File:Ubaldo Gandolfi - Saint Petronius of Bologna.jpg|thumb|140px|[[بولونيا جو پيٽرونيوس]]]] [[File:Olha Kharlan - 2016-10-05 - 4.jpg|thumb|140px|[[اولها خارلان]]، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن]] * [[جيوسوي ڪاردوتشي]] (1835–1907)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، ادب جو نوبل انعام، لوڪا، ٽسڪني جي ويجهو ڄائو * [[ڪارلو فيليچي چيلاريو]] (1915–2007)، بين الاقوامي شهرت وارو اطالوي ڪنڊڪٽر، 1946ع ۾ بولونيا چيمبر آرڪيسٽرا جو باني * [[نيڪولو ديل آرڪا]] ({{circa|1435/1440}}–1494)، سنگتراش، باري، اپوليا ۾ ڄائو * [[ٿامس ڊيمپسٽر]] (1579–1625)، اسڪاٽش عالم ۽ مؤرخ؛ ايبرڊين شائر ۾ ڄائو، بولونيا ۾ وفات ڪئي<ref>{{cite EB9 |wstitle = Thomas Dempster |volume= VII | pages= 74-75 |short= 1}}</ref> * [[امبيرتو ايڪو]] (1932–2016)، ليکڪ ۽ اڪيڊمڪ، اليسانڊريا، پيڊمونٽ ۾ ڄائو * [[سارڊينيا جو اينزو|سارڊينيا جو اينزيو]] (ڄائو {{circa|1218}})، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جو بادشاهه ۽ شهنشاهه فريڊرڪ ٻئي جو ناجائز پٽ. هو 1249ع کان 1272ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[پالاتسو ري اينزو]] ۾ قيد رهيو. * [[واسڪو ايراني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[فارينيلي]] (ڪارلو بروسڪي، 1705–1782)، ڪاستراتو اوپيرا ڳائڻو * [[وليم جيروميتي]] (1924–1998)، مصور، ميلان، لومباردي ۾ ڄائو * [[اولها خارلان]]، يوڪريني، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن * [[الفونسو لومباردي]] ({{circa|1497}}–1537)، سنگتراش، فيرارا، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[وو منگ]] (2000ع ۾ ٺهيو)، ليکڪن جو اجتماعي گروهه * [[خوان اگناسيو مولينا]] (1740–1829)، فطرت شناس، چلي ۾ ڄائو * [[اودوفريدوس]] (وفات 1265ع)، قانوندان، اوستيا ۾ ڄائو ۽ 1228ع ۾ بولونيا منتقل ٿيو * [[جيوواني پاسڪولي]] (1855–1912)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، سان مائورو پاسڪولي، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[بولونيا جو پيٽرونيوس|سينٽ پيٽرونيوس]] (سان پيٽرونيو، جنم هنڌ نامعلوم، وفات {{circa|450 AD}})، [[بولونيا جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسس|بولونيا]] جو بشپ ۽ شهر جو سرپرست بزرگ * [[رومانو پرودي]] (ڄائو 1939ع)، معاشيات دان ۽ سياستدان، اسڪانديانو، ريجيو ايميليا ۾ ڄائو * [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه|جورجيو روزا]] (1925–2017)، انجنيئر، مختصر مدي واري [[مائڪرو قوم]] [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه]] جو صدر * [[جواڪينو روسيني]] (1792–1868)، اوپيرا ڪمپوزر، پيزارو، مارڪي ۾ ڄائو * [[لوئيجي ساميلي (فencer)|لوئيجي ساميلي]] (ڄائو 1987ع)، اولمپڪ سيبر فencer * [[جوزيپي توريللي]] (1658–1709)، موسيقار، ويرونا، وينيتو ۾ ڄائو. ==بين الاقوامي لاڳاپا== {{See also|اٽلي جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} بولونيا هيٺين شهرن سان [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙو شهر]] آهي:<ref>{{cite web |title=Gemellaggi del Comune di Bologna|url=https://www.comune.bologna.it/relazioniinternazionali/servizio_singolo/159:14328/|website=comune.bologna.it|publisher=Bologna|language=it|access-date=13 December 2019}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} *[[ڪووينٽري]]، انگلينڊ، 1984ع کان *[[خارڪيف]]، يوڪرين، 1966ع کان *[[لائپزگ]]، جرمني، 1962ع کان *[[لا پلاتا]]، ارجنٽينا، 1988ع کان *[[پورٽلينڊ، اوريگون]]، گڏيل رياستون، 2003ع کان *[[پرييپوليي]]، سربيا، 1966ع کان *[[سينٽ لوئس، سينيگال|سينٽ لوئس]]، سينيگال، 1991ع کان *[[سينٽ لوئس]]، گڏيل رياستون، 1987ع کان *[[سان ڪارلوس، ريو سان خوان|سان ڪارلوس]]، نڪاراگوا، 1988ع کان *[[ٿيسالونيڪي]]، يونان، 1981ع کان *[[تولوز]]، فرانس، 1981ع کان *[[توزلا]]، بوسنيا ۽ هرزيگووينا، 1994ع کان *[[والينسيا]]، اسپين، 1980ع کان *[[زغرب]]، ڪروشيا، 1961ع کان {{div col end}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Italy|European Union|Cities}} * [[بولونيا اعلان]] * [[بولونيا ميٽروپوليٽن علائقو]] * [[بولونيا عمل]] * [[بولونيائي گھنٽي وڄائڻ]] * [[بولونيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[اوپيرا پيا ديئي پوويري مينديڪانتي]] * [[سان جيرولامو ديل آرڪوويدجو]] * [[سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو، بولونيا|سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو]] ==وڌيڪ پڙهڻ== {{See also|Timeline of Bologna#Bibliography|l1=بولونيا جي تاريخ جي ببليوگرافي}} * Mancini, Giorgia, and Nicholas Penny, eds. ''The Sixteenth Century Italian Paintings: Volume III: Ferrara and Bologna'' (National Gallery Catalogues) (2016). * Rashdall, Hastings. ''The Universities of Europe in the Middle Ages: Volume 1, Salerno, Bologna, Paris'' (2010). * Robertson, Anne Walters. ''Tyranny under the Mantle of St Peter: Pope Paul II and Bologna'' (2002) ===رهنما ڪتاب=== * Grieco, Romy. ''Bologna: a city to discover'' (1976) * Insight Guides. ''Pocket Bologna'' (2016). * Noyes, Mary Tolaro. ''Bologna Reflections'' (2009). * Uras, Martina. "Bologna Photo Guide" ===پراڻا رهنما=== * {{Citation|publisher=Karl Baedeker|location=Coblenz|title=Italy|edition=2nd|date=1870|chapter-url=https://archive.org/stream/italyhandbookfor04karl#page/n329/mode/2up|chapter=Bologna|ol=24140254M}}** {{Citation |publisher = John Murray |location = London |title = Hand-book for Travellers in Northern Italy |edition = 16th |date = 1897 |oclc = 2231483 |chapter-url =https://archive.org/stream/hand00bookfortravejohnrich#page/366/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 6936521M }} * {{Citation |publisher = Laurie |location = London |title = The Cathedrals and Churches of Northern Italy |date = 1900 |author=T. Francis Bumpus |chapter-url=https://archive.org/stream/cathedralschurch00bumpuoft#page/n263/mode/2up |chapter=Ferrara and Bologna|ol = 7201313M|ref=none }} * {{Citation |publisher = Karl Baedeker |location = Leipzig |edition=14th |title = Northern Italy |date = 1913 |chapter-url= https://archive.org/stream/northernitalyi00karl#page/468/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 16015532M }} ==حوالا== {{reflist|group=lower-alpha}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="note"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Bologna|Bologna}} * {{Official website|https://www.comune.bologna.it/home}} * [https://www.bolognameteo.it/ بولونيا جي موسم] * [https://web.archive.org/web/20140903111342/http://www.bolognamagazine.com/content/palazzo-pepoli-museum-history-bologna-arte-fiera-2012 بولونيا جي تاريخ جو عجائب گھر] * [http://www.museibologna.it/musicaen بولونيا جو موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري] * [http://insecam.org/en/bycity/Bologna/ بولونيا آن لائين ڪيمرائون] {{Navboxes |list = {{Province of Bologna}} {{Regional capitals of Italy}} {{European Capital of Culture}} {{Cities in Italy}} }} {{Authority control}} [[زمرو:بولونيا| ]]<!--leave the empty space as standard--> [[زمرو:530ع ق م جا ڏهاڪا]] [[زمرو:بوئي]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا ۾ رومي ماڳ]] [[زمرو:اٽلي جا 6هين صدي ق م جا ادارا]] [[زمرو:پاپائي رياستون]] rqldo2yhjmaa9fyamg4aau6k4vwcvui 382501 382498 2026-06-03T10:30:36Z Ibne maryam 17680 /* */ 382501 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|[[اٽلي]] جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' (انگريزي: <small>Bologna</small>؛ اچار،{{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}، {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}}) [[اٽلي|اتر اٽلي]] ۾ واقع ايميليا-روماگنا علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر آھي، جنھن جي آبادي <small>3,90,734</small> آھي ۽ ھتي <small>150</small> مختلف نسلي گروهه رھن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي ميٽروپوليٽن صوبي ۾ <small>2025</small>ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ سينيوريا طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن محرابي رستن جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب <small>1970</small>ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال <small>2000</small>ع ۾ هن کي يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ <small>2006</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> <small>2021</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] شهر جي ڊگهن محرابي رستن کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ کادي خوراڪ جي صنعتن جي ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ==معيشت== [[File:Unipol Tower 02.JPG|thumb|upright|[[يونيپول ٽاور]]، جنهن جي اوچائي {{Convert|127|m|ft|abbr=on}} آهي، شهر جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.]] مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان، [[بولونيا ميٽروپوليٽن شهر]] 2017ع ۾ تقريباً 35 ارب يورو (40.6 ارب آمريڪي ڊالر) جي معيشت پيدا ڪئي، جيڪا في فرد 34,251 يورو (40,165 آمريڪي ڊالر) جي برابر هئي. هي انگ اٽلي جي صوبن ۾ ٽئين نمبر تي هو، [[ميلان ميٽروپوليٽن شهر|ميلان]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول|بولتسانو/بوتسين]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|title=Dossier on the Metropolitan City of Bologna|url=https://www.affariregionali.it/media/170175/dossier-citt%C3%A0-metropolitana-di-bologna.pdf|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017}}</ref> بولونيا جي معيشت هڪ مضبوط صنعتي شعبي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو روايتي طور زرعي ۽ مالداري شين جي پروسيسنگ ([[:it:Eridania|ايريدانيا]]، [[گرانارولو (ڪمپني)|گرانارولو]]، [[سيگافريدو زانيتي]]، {{ill|Conserve Italia|it}})، مشينري ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]]، [[Sacmi|ساڪمي]])، تعميراتي سامان ([[Maccaferri|ماڪافيري]])، توانائي ([[Hera Group|هيرا گروپ]])، گاڏين جي صنعت ([[Ducati|دوڪاٽي]]، [[Lamborghini|ليمبورگيني]])، جوتا سازي، ڪپڙي، انجنيئرنگ، ڪيميائي صنعت، ڇپائي ۽ اشاعت ([[:it:Cappelli (editore)|ڪاپيلي]]، [[:it:il Mulino|اِل مولينو]]، {{ill|Monrif Group|it|مونريف گروپ}}، [[:it:Zanichelli|زانيڪيلي]]) تي مرڪوز آهي. خاص طور تي، بولونيا کي نام نهاد "پيڪيجنگ وادي" (Packaging Valley) جو مرڪز سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اهڙو علائقو آهي جتي خودڪار [[پيڪنگ مشين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين جي وڏي تعداد موجود آهي ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]] وغيره).<ref>{{cite book|last1=Fotis|display-authors=et al|first1=Marco|title=The Automatic Packaging Machinery Sector in Italy and Germany|date=2014|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-319-12762-0|pages=1–2}}</ref> ان کان علاوه، بولونيا پنهنجي [[تعاوني تنظيم|تعاوني ادارن]] جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي. هي روايت اوڻيهين صديءَ دوران هارين ۽ مزدورن جي سماجي جدوجهدن مان پيدا ٿي. اڄ اهي تعاوني ادارا علائقي جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پيدا ڪن ٿا<ref>{{cite news|last=Duda|first=John|title=The Italian Region Where Co-ops Produce a Third of Its GDP|url=https://www.yesmagazine.org/economy/2016/07/05/the-italian-place-where-co-ops-drive-the-economy-and-most-people-are-members|access-date=4 November 2017|publisher=[[Yes! (U.S. magazine)|YES! Magazine]]|date=5 July 2016|language=en}}</ref> ۽ [[ايميليا-روماگنا]] علائقي ۾ 265,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|last=Caselli|first=Guido|title=Osservatorio della cooperazione in Emilia-Romagna|url=https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|publisher=Chamber of Commerce of Emilia-Romagna|access-date=4 November 2017}}</ref> ==آمدورفت== [[File:Irisbus Crealis trolley TPER 107 1.jpg|thumb|[[ٽي پي اي آر]] طرفان هلندڙ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|شهري ٽرالي بس نظام]] جي هڪ [[ٽرالي بس]]، جيڪا ويا سافي ۾ تصويربند ڪئي وئي.]] [[بولونيا گوگليئلمو مارڪوني هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان اٽلي جو ستون مصروف ترين هوائي اڏو آهي (2025ع ۾ 11 ملين مسافر). [[بولونيا چنترالي ريلوي اسٽيشن]] اٽلي جي سڀ کان اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر اتر-ڏکڻ ۽ اوڀر-اولهه رستن جي سنگم تي واقع آهي. هي اسٽيشن هر سال 58 ملين مسافرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref name=gs1>{{cite web|title=Bologna Centrale|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|publisher=Grandi Stazioni|access-date=30 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210084923/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=10 February 2012|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن (ڏسو [[بولونيا جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]). بولونيا سان دوناتو [[ريلوي درجابندي يارڊ]]، جنهن ۾ 33 ريلوي لائينون آهن، ماضيءَ ۾ اٽلي جو سڀ کان وڏو مال بردار ريل مرڪز هو.<ref>{{cite web|title=The Bologna Freight Village |url=http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |publisher=Bologna Interporto S.p.a. |access-date=1 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212140125/http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |archive-date=12 December 2013}}</ref> 2018ع کان پوءِ ان کي [[بولونيا سان دوناتو ريلوي آزمائشي سرڪٽ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="I treni 434">Gian Guido Turchi, ''Bologna San Donato: metamorfosi di un impianto'', in I Treni 434 (2020), pages 12–17, Editrice Trasporti su Rotaie, ISSN 0392-4602.</ref> شهر کي عوامي بس رستن جي هڪ وڏي ڄار ذريعي پڻ خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|ٽرالي بس رستا]] پڻ شامل آهن، جيڪي 2012ع کان [[ٽراسپورٽو پاسيجيري ايميليا-روماگنا]] (TPER) هلائي رهيو آهي. مئي 2023ع تائين، نئين [[بولونيا ٽرام نظام]] جي پهرين لائين تعمير هيٺ هئي.<ref name="avviolavori">{{Cite web|url=https://www.trambologna.it/2023/04/26/partono-cantieri-realizzazione-linea-rossa-tram-deposito-borgo-panigale-terminal-michelino-fiera/|title = Partono i cantieri per la realizzazione della linea rossa del tram, il via dal deposito di Borgo Panigale e dal Terminal Michelino-Fiera|date=2023-04-26|access-date=2023-05-10|language=it}}</ref> مجموعي طور شهر لاءِ چار لائينن تي مشتمل ٽرام نيٽورڪ جو منصوبو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|title=Four tram lines planned for Bologna|website=Metro Report|date=13 March 2019|access-date=17 March 2019}}</ref> بولونيا جي چوڌاري ڪم ڪندڙ وڏي [[مضافاتي ريل]] سروس کي [[بولونيا ميٽروپوليٽن ريلوي سروس]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ===عوامي آمدورفت جا انگ اکر=== بولونيا ۾ ماڻهو هفتي جي عام ڪم واري ڏينهن تي عوامي آمدورفت ذريعي اچ وڃ ۾ سراسري طور 53 منٽ خرچ ڪن ٿا. عوامي آمدورفت استعمال ڪندڙن مان 9٪ ماڻهو روزانو ٻن ڪلاڪن کان وڌيڪ سفر ڪن ٿا. بس اسٽاپ يا ريلوي اسٽيشن تي انتظار جو سراسري وقت 12 منٽ آهي، جڏهن ته 16٪ مسافر روزانو اوسطاً 20 منٽن کان وڌيڪ انتظار ڪن ٿا. هڪ سفر دوران عوامي آمدورفت ذريعي طئي ڪيل سراسري فاصلو {{Convert|5.4|km|mi|abbr=on}} آهي، جڏهن ته 7٪ ماڻهو هڪ طرفي سفر ۾ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ فاصلو طئي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=Bologna Public Transportation Statistics|publisher= Global Public Transit Index by Moovit|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Bologna_e_Romagna-1783|access-date=19 June 2017}} [[File:CC-BY icon.svg|50px|class=noviewer]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> ==آبادي== {{Historical populations|1861|116874|1871|118217|1881|126178|1901|153271|1911|179311|1921|212754|1931|249226|1936|281162|1951|340526|1961|444872|1971|490528|1981|459080|1991|404378|2001|371217|2011|371337|2021|387842|cols=1|align=right|source=[[اٽلي جو قومي شماريات ادارو|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente e presente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1971|trans-title=Resident and present population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|date=1971-10-24|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries" />}} 2025ع تائين، شهر جي اصل آبادي 390,734 هئي، جنهن مان 47.9٪ مرد ۽ 52.1٪ عورتون هيون.{{cn|date=February 2026}} 2016ع ۾ نابالغن (18 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارن ٻارن) جو تناسب ڪل آبادي جو 12.86٪ هو، جڏهن ته پينشن وٺندڙن جو تناسب 27.02٪ هو. هي انگ اٽلي جي اوسط 18.06٪ (نابالغ) ۽ 19.94٪ (پينشن وٺندڙ) سان ڀيٽيو وڃي ٿو. بولونيا جي رهواسين جي سراسري عمر 51 سال آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري عمر 42 سال آهي. 2011ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ بولونيا جي آبادي ۾ 4.4٪ واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران سڄي اٽلي جي آبادي 0.7٪ گهٽجي وئي.<ref name="timeseries">{{cite web |title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> بولونيا جي موجوده پيدائش جي شرح هر 1,000 رهواسين تي 8.07 ڄمڻ آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري شرح 9.45 ڄمڻ في 1,000 رهواسي آهي. ==تعليم== [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] [[بولونيا يونيورسٽي]]، جنهن بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته اها 1088ع ۾ [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] [[ايرنيريوس]] ۽ [[پيپو (قانوندان)|پيپو]] قائم ڪئي،<ref>{{cite book|last1=Rashdall|first1=Hastings|title=The universities of Europe in the Middle Ages|date=2010|publisher=Cambridge university press|location=Cambridge|isbn=978-1-108-01810-4|pages=119–121}}</ref> [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي، ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيندڙ اداري جي معنيٰ ۾ پهرين يونيورسٽي پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لفظ ''universitas'' به ان جي قيام وقت استعمال ٿيو،<ref name="Top Universities"/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna|author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> ۽ اها اٽلي ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/ |title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima |date=3 July 2017}}</ref> وچئين دور ۾ اها يورپي فڪري زندگيءَ جو هڪ اهم مرڪز هئي، جيڪا اٽلي ۽ سڄي يورپ مان عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي هئي.<ref>{{cite book|editor-last=Ridder-Symoens|editor-first= Hilde de|title=A history of the university in Europe.|date=2003|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54113-8|page=12|edition=1st pbk.}}</ref> ''Studium''، جيئن اها اصل ۾ سڏي ويندي هئي، هڪ نسبتاً غير رسمي تدريسي نظام طور شروع ٿي، جنهن ۾ هر استاد شاگردن کان الڳ الڳ فيس وٺندو هو. ان ڪري شروعاتي يونيورسٽي جو هنڌ سڄي شهر ۾ پکڙيل هو، ۽ مختلف قوميتن جي شاگردن جي مدد لاءِ مختلف ڪاليج قائم ڪيا ويا. [[File:Bologna,_Archiginnasio,_Teatro_anatomico_(6).jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو جو اناٽوميڪل ٿيٽر]]، جيڪو 1637ع جو آهي]] نيپوليني دور ۾ يونيورسٽي جو مرڪز شهر جي مرڪز جي اتر-اوڀر حصي ۾ [[ويا زامبوني]] تي موجوده هنڌ منتقل ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي جا 11 اسڪول، 33 شعبا ۽ 93 لائبريريون سڄي شهر ۾ پکڙيل آهن، ۽ ويجهن شهرن [[چيزينا]]، [[فورلي]]، [[راويننا]] ۽ [[ريميني]] ۾ ان جا چار ماتحت ڪيمپس پڻ آهن. گذريل صدين ۾ هن يونيورسٽي سان لاڳاپيل اهم شاگردن ۾ [[دانتي]]، [[پيٽرارڪ]]، [[ٿامس بيڪيٽ]]، [[پوپ نڪولس پنجون]]، [[ايراسمس آف روٽرڊيم]]، [[پيٽر مارٽر ورميگلي]] ۽ [[ڪوپرنيڪس]] شامل هئا. [[لاورا باسي]]، جنهن کي 1732ع ۾ مقرر ڪيو ويو، يورپ ۾ ڪنهن يونيورسٽي ۾ سرڪاري طور پڙهائڻ واري پهرين عورت بڻجي. ويجهي تاريخ ۾ [[لوئيجي گالواني]]، [[حياتي برقي مقناطيسيت]] جو دريافت ڪندڙ، ۽ [[گوگليئلمو مارڪوني]]، ريڊيو ٽيڪنالاجي جو باني، پڻ هن يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو. بولونيا يونيورسٽي اڄ به اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ معزز ۽ متحرڪ اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. اڄ تائين بولونيا گهڻي حد تائين يونيورسٽي وارو شهر آهي، جتي 2015ع ۾ 80,000 کان وڌيڪ شاگرد داخل هئا. هن شاگردي برادري ۾ ايراسموس، سقراط ۽ پرڏيهي شاگردن جو وڏو انگ شامل آهي.<ref>{{cite web|title=THE UNIVERSITY TODAY: NUMBERS AND INNOVATION|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/university-today|publisher=University of Bologna|access-date=4 November 2017}}</ref> يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]]، [[بولونيا يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]]، 1568ع ۾ قائم ٿيو؛ اهو يورپ جو چوٿون قديم ترين نباتاتي باغ آهي. [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] شهر ۾ پنهنجو [[بولونيا سينٽر]] هلائي ٿي، جتي اسڪول آف ايڊوانسڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز (SAIS) جي پرڏيهي ڪيمپسن مان هڪ موجود آهي. SAIS بولونيا 1955ع ۾ يورپ ۾ کليل آمريڪي پوسٽ گريجوئيٽ اسڪول جو پهريون ڪيمپس طور قائم ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/international/agreements-and-networks/american-centres |title=American Centres – University of Bologna |website=Unibo.it |access-date=18 January 2016}}</ref> اهو مارشل پلان جي انهن ڪوششن کان متاثر هو، جن جو مقصد آمريڪا ۽ يورپ جي وچ ۾ ثقافتي پل تعمير ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://2001-2009.state.gov/p/us/rm/2005/46551.htm |title=Remarks at the 50th Anniversary of SAIS in Bologna |website=2001-2009.state.gov |date=19 May 2005 |access-date=18 January 2016}}</ref> اڄ بولونيا سينٽر ''Associazione italo-americana "Luciano Finelli"'' جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جيڪا اٽلي ۽ آمريڪا وچ ۾ بين الثقافتي شعور ۽ مٽاسٽا کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |title=About Us &#124; Associazione Italo Americana Luciano Finelli |access-date=18 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121074742/http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |archive-date=21 January 2014}}</ref> ايسٽرن ڪاليج ڪنسورشيم (E.C.Co.)، جنهن ۾ [[واسار ڪاليج]]، [[ويلزلي ڪاليج]] ۽ [[ويسليئن يونيورسٽي]] شامل آهن، بولونيا يونيورسٽي سان گڏجي شهر ۾ ٻاهرين ملڪ پڙهائيءَ جو پروگرام پيش ڪري ٿو. [[ڊڪنسن ڪاليج]]، [[انڊيانا يونيورسٽي]]، [[براون يونيورسٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] جا پڻ شهر ۾ ڪيمپس يا نمائنده مرڪز موجود آهن. ان کان علاوه، بولونيا ۾ هڪ موسيقي اسڪول، [[ڪونسرواتوريو جيوواني باتيستا مارٽيني]]، موجود آهي، جيڪو 1804ع ۾ قائم ٿيو، ۽ هڪ فنون لطيفه جو اسڪول، [[اڪاديميا دي بيلي آرتي دي بولونيا]]، موجود آهي، جيڪو 1802ع ۾ قائم ٿيو. ٻئي ادارا نيپولين بوناپارٽ طرفان متعارف ڪرايل سڌارن جي حصي طور وجود ۾ آيا. ==ثقافت== [[File:Museomusicabosala7.jpg|thumb|left|[[موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري]] سورهين کان ويهين صديءَ تائين جا قديم موسيقي اوزار ۽ منفرد موسيقي نوٽ ڏيکاري ٿي.]] صدين دوران بولونيا ڪيترائي لقب حاصل ڪيا آهن: "موٽو شهر" (''la grassa'') ان جي کاڌي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ مشهور خاصيتون گهڻي گوشت، خاص طور تي سوئر جي گوشت، انڊن واري پاستا ۽ کير مان ٺهندڙ شين، جهڙوڪ مکڻ ۽ پارميزان، سان تيار ٿينديون آهن. شهر کي ڏنل ٻيو لقب "ڳاڙهو شهر" (''la rossa'') آهي، جيڪو اصل ۾ شهر جي مرڪز جي عمارتن جي رنگ ڏانهن اشارو طور استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ اهو شهر جي آبادي جي اڪثريت طرفان حمايت ڪيل ڪميونسٽ نظريي سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. 1999ع ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي ميئر جي چونڊ تائين شهر [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مضبوط قلعي طور مشهور هو.<ref>{{cite web|title=The red, the fat, and the learned: The story behind Bologna's curious nicknames|url=https://www.thelocal.it/20170510/bologna-dotta-grassa-rassa-red-fat-learned-studious-travel-italy-vacation|access-date=4 November 2017|website=[[The Local]]|date=10 May 2017}}</ref> 2004ع جي ميئر چونڊن ۾ [[سرجيو ڪوفيراٽي]] جي چونڊ سان مرڪز-کاٻي ڌر ٻيهر اقتدار ۾ اچي وئي. بولونيا [[مفت عوامي آمدورفت]] جي تصور تي تجربو ڪندڙ يورپ جي شروعاتي شهرن مان هڪ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |title=Repertoires of Democracy: The Case for Public Transport |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325224146/http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref> بولونيا جا ٻه ٻيا لقب پڻ آهن: پهريون "ٽاورن وارو شهر" (''la turrita'') آهي، جيڪو شهر ۾ موجود وچئين دور جي وڏي تعداد ۾ ٽاورن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيتوڻيڪ اڄ صرف 24 ٽاور بيٺل آهن. ٻيو "علم وارو شهر" (''la dotta'') آهي، جيڪو ان جي يونيورسٽي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ===يونيورسٽي=== بولونيا جي [[بولونيا يونيورسٽي|يونيورسٽي]] 1088ع ۾ قائم ٿي ۽ دنيا جي قديم ترين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. QS يونيورسٽي رينڪنگ موجب، بولونيا يونيورسٽي اٽلي ۾ ٽئين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 138هين نمبر تي آهي. اٽلي ۽ سڄي دنيا مان ايندڙ شاگردن جو وڏو انگ، ڇاڪاڻ⁠تہ بولونيا ۾ ڪيترين غير ملڪي يونيورسٽين جا ڪيمپس موجود آهن، جن ۾ جانز هاپڪنز يونيورسٽي، ڊڪنسن ڪاليج، انڊيانا يونيورسٽي، براون يونيورسٽي، ڪيليفورنيا يونيورسٽي ۽ ٻيا شامل آهن، شهر جي روزمره زندگيءَ تي وڏو اثر وجهي ٿو. هڪ پاسي اهو شهر جي مرڪز کي وڌيڪ زنده دل بڻائي ٿو، جتي رهواسين جي سراسري عمر تمام گهڻي آهي، ۽ ثقافتي سرگرمين کي به هٿي ڏئي ٿو؛ ٻئي پاسي، اهو عوامي نظم ۽ ڪچري جي انتظام جا مسئلا پيدا ڪري ٿو، جيڪي يونيورسٽي ضلعي جي سرگرم رات جي زندگيءَ مان پيدا ٿين ٿا. ===تفريح ۽ پرفارمنگ آرٽس=== [[File:Arena_del_Sole_(cropped).jpg|thumb|ارينا دل سولي ٿيٽر جو اڳيون رخ]] بولونيا شهر 26 مئي 2006ع تي [[يونيسڪو]] جو موسيقي شهر بڻيو. يونيسڪو موجب، "نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيڻ واري پهرين اطالوي شهر طور، بولونيا هڪ شاهوڪار موسيقي روايت ڏيکاري آهي، جيڪا جديد زندگي ۽ تخليق جي هڪ متحرڪ عنصر طور مسلسل ترقي ڪري رهي آهي. هن موسيقي کي نسل پرستي خلاف جدوجهد ۾ شموليت جي اهم وسيلي طور فروغ ڏيڻ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مضبوط عزم پڻ ڏيکاريو آهي. ڪلاسيڪي کان اليڪٽرانڪ، جاز، لوڪ ۽ اوپيرا تائين مختلف صنفن کي هٿي ڏيندي، بولونيا پنهنجي شهرين کي اهڙي موسيقي توانائي فراهم ڪري ٿو، جيڪا شهر جي پيشاور، علمي، سماجي ۽ ثقافتي پاسن ۾ گهري طرح داخل ٿيل آهي."<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://archive.today/20120713153427/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-date=13 July 2012 |title=The Creative Cities Network: UNESCO Culture Sector |publisher=Portal.unesco.org |access-date=19 April 2010 }}</ref> سورهين صديءَ تائين ٿيٽر بولونيا ۾ تفريح جو هڪ مشهور ذريعو هو. پهريون عوامي ٿيٽر تياترو الا اسڪالا هو، جيڪو 1547ع کان [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] ۾ سرگرم هو. اطالوي بولونيائي ٿيٽر جي هڪ اهم شخصيت [[الفريدو ٽيسٽوني]] هو، جيڪو ڊراما نگار ۽ ''[[ڪارڊينل لامبرٽيني (ڊرامو)|ڪارڊينل لامبرٽيني]]'' جو ليکڪ هو، جنهن کي 1905ع کان وڏي ٿيٽر ڪاميابي ملي، ۽ بعد ۾ بولونيائي اداڪار [[جينو چروي]] ان کي فلمي پردي تي پڻ ورجايو. 1998ع ۾ بولونيا شهر "بولونيا ديئي تياتري" ('ٿيٽرن جو بولونيا') منصوبو شروع ڪيو، جيڪو شهر جي وڏن ٿيٽر ادارن جي انجمن آهي. هي ٿيٽرن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪو بولونيائي لهجي کان وٺي همعصر رقص تائين مختلف ٿيٽر موقعا فراهم ڪري ٿو، پر گڏيل رابطي واري حڪمت عملي ۽ اتحاد کي پڻ هٿي ڏئي ٿو. خاص طور تي، منصوبي ۾ شامل مختلف ٿيٽرن ۾ هفتي دوران پيش ٿيندڙ ڊرامن جو اشتهار هڪ ئي پوسٽر ذريعي ڏنو ويندو آهي. بولونيا جو اوپيرا گهر [[تياترو ڪومونالي دي بولونيا]] آهي. [[آرڪيسٽرا موزارٽ]]، جنهن جو موسيقي ڊائريڪٽر 2014ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[ڪلاڊيو ابادو]] هو، 2004ع ۾ ٺاهي وئي. بولونيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي، فن، رقص ۽ فلمي ميلن جي ميزباني ڪري ٿو، جن ۾ اينجيليڪا،<ref>{{cite web|url=https://www.aaa-angelica.com/ |title=Angelica |publisher=Aaa-angelica.com |access-date=19 April 2010}}</ref> ''بولونيا'' ۽ ''ڪونتيمپورانيا''، جيڪي همعصر موسيقيءَ جا ميلا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognacontemporanea.it/ |title=Eventi Arte Contemporanea &#124; Bologna contemporanea |website=Bolognacontemporanea.it |access-date=18 January 2016}}</ref> بولونيا فيسٽيول، جيڪو بين الاقوامي ڪلاسيڪي موسيقي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bolognafestival.it |title=Bolonafestival |publisher=Bolognafestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بولونيا جاز فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognajazzfestival.it |title=BolognaJazzFestival |publisher=BolognaJazzFestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بائيوگرافلم فيسٽيول، جيڪو سوانحي فلمن لاءِ مخصوص آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.biografilm.it |title=Biografilm Festival |language= it |publisher=Biografilm.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بل بول بل، جيڪو ڪامڪس ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bilbolbul.net |title=BilBolBul |publisher=BilBolBul |access-date=19 April 2010}}</ref> دانزا اربانا، جيڪو گهٽيءَ جي همعصر رقص جو ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.danzaurbana.it |title=Danza Urbana |publisher=Danzaurbana.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[F.I.S.Co.|F.I.S.Co]]، جيڪو همعصر فن جو ميلو هو ۽ هاڻي [[لائيو آرٽس ويڪ]] ۾ ضم ٿي چڪو آهي، فيوچر فلم فيسٽيول، جيڪو اينيميشن ۽ خاص اثرن بابت آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.futurefilmfestival.org |title=futurefilmfestival |website=Futurefilmfestival.org |access-date=19 April 2010}}</ref> ''اِل چينيما ريتروواتو''، جيڪو ناياب ۽ وساريل فلمن بابت فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Il CInema Ritrovato |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[لائيو آرٽس ويڪ]]، جينڊر بينڊر، جيڪو صنفي سڃاڻپ، جنسي رجحان ۽ جسماني نمائندگي بابت ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.genderbender.it |title=Gender Bender |publisher=Genderbender.it |access-date=19 April 2010}}</ref> هوم ورڪ فيسٽيول، جيڪو اليڪٽرانڪ موسيقي جو ميلو آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.homeworkfestival.net/ |title=homeworkfestival |publisher=homeworkfestival |access-date=19 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154815/http://www.homeworkfestival.net/ |archive-date=28 December 2010 |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس فلم فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Human Rights Film Festival |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> سم پريفر ڪيڪ، جيڪو هم جنس پرست عورتن جي فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |title=Some Prefer Cake Lesbian Film Festival |access-date=19 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209111233/http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |archive-date=9 February 2012}}</ref> ۽ [[زڪينو دئورو]]، جيڪو ٻارن جي گيتن جو مقابلو آهي، شامل آهن. ===کاڌو=== [[File:Tagliatelle_al_ragù_(image_modified).jpg|thumb|''تالياتيللي الرڳو''، جيئن بولونيا ۾ پيش ڪيو ويندو آهي]] بولونيا پنهنجي کاڌي جي روايت لاءِ مشهور آهي. اهو مشهور [[بولونيائي ساس]] جو گهر آهي، جيڪو گوشت تي ٻڌل پاستا ساس آهي. اٽلي ۾ ان کي [[رڳو]] سڏيو ويندو آهي ۽ اهو دنيا ۾ ملندڙ قسم کان ڪافي مختلف آهي. بولونيا ۾ هي ساس بنيادي طور [[تالياتيللي]] سان پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان کي [[اسپاگيٽي]] سان پيش ڪرڻ عجيب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|last=Cesarato|first=Monica|title=Why you won't find spaghetti bolognese in Italy|url=https://www.thelocal.it/20160914/the-truth-about-spaghetti-bolognese-ragu-pasta|access-date=November 5, 2017|website=[[The Local]]|date=September 14, 2016}}</ref> زرخيز [[پو وادي]] ۾ واقع هجڻ سبب، مقامي شاهوڪار کاڌو وڏي حد تائين گوشت ۽ پنير تي ڀاڙيندو آهي. سڄي ايميليا-روماگنا وانگر، [[نمڪين سڪل سوئر جو گوشت|محفوظ ڪيل سوئر جو گوشت]]، جهڙوڪ [[پروشوتو]]، [[مورتاديلا]] ۽ ''[[سالومي]]''، مقامي خوراڪ صنعت جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57 57]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57}}</ref> ويجها مشهور انگورن جا باغ [[پينوليتو]] ديئي ڪولي بولونيسي، [[لامبروسڪو]] دي مودينا ۽ [[سانجيوويزي]] دي روماگنا شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Anderson|first1=Burton|title=The Wines of Italy. An endless adventure in taste|date=2006|publisher=The Italian Trade Commission|asin=B002H6TK9C|pages=85–89|edition=8th}}</ref> رڳو سان تالياتيللي، شوربي ۾ پيش ٿيندڙ [[تورتيلليني]]، [[لازانيا]] ۽ مورتاديلا بولونيا مقامي خاصيتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52 52]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52}}</ref> روايتي بولونيائي مٺايون اڪثر عيدن سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ''فاوي ديئي مورتي''، جيڪا [[سڀني مقدسن جو ڏينهن|آل سينٽس ڊي]] لاءِ ٺهندڙ رنگ برنگي [[بادام پيسٽ]] بسڪيٽ آهن؛ جام سان ڀريل راويولي بسڪيٽ، جيڪي [[سينٽ جوزف جو ڏينهن|سينٽ جوزف ڊي]] تي پيش ڪيا ويندا آهن؛ ۽ ڪارنيول جون مٺايون، جن کي ''سفراپولي'' چيو ويندو آهي، جيڪي هلڪي ۽ نازڪ تريل پيسٽري هونديون آهن ۽ انهن مٿان پائوڊر کنڊ وڌي ويندي آهي. ''چيرتوسينو'' يا ''پانسپيتسيالي''، يعني 'ڪارٿوسيائي' يا 'دواساز ڪيڪ'، هڪ مصالحيدار ڪيڪ آهي، جيڪو ڪرسمس تي پيش ڪيو ويندو آهي. ''تورتا دي ريسو''، جيڪا بادامن، چانورن ۽ اماريتو مان ٺهندڙ ڪسٽرڊ جهڙي ڪيڪ آهي، سڄو سال تيار ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60 60]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60}}</ref> جيئن [[زوپا انگليزي]] پڻ. ==راند== [[File:PalaDozza 2022.jpg|thumb|right|پالا دوتسا، بولونيا جو تاريخي باسڪيٽ بال ميدان]] بولونيا ۾، اٽلي جي گهڻن شهرن جي ابتڙ، [[باسڪيٽ بال]] سڀ کان وڌيڪ پسند ڪئي ويندڙ راند آهي. حقيقت ۾ بولونيا جو راندين وارو لقب ''باسڪيٽ سٽي'' آهي، جيڪو شهر جي ٻن تاريخي حريف باسڪيٽ بال ڪلبن، [[ويرتوس بولونيا|ويرتوس]] ۽ [[فورتيتودو بولونيا|فورتيتودو]]، جي ڪاميابين ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Wolff2003">{{cite book |first = Alexander |last = Wolff |title = Big Game, Small World: A Basketball Adventure |year = 2003 |chapter = 6 |publisher = Grand Central Publishing |isbn= 978-0-446-67989-3}}</ref> انهن ٻنهي مان پهرين ڪلب، ٻين اعزازن سان گڏ، 17 [[سيري اي (باسڪيٽ بال)|اطالوي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپون]]، ٻه [[يورو ليگ]]، هڪ [[يوروڪپ باسڪيٽ بال|يوروڪپ]] ۽ هڪ [[فيبا ساپورتا ڪپ]] کٽيو آهي، جنهن ڪري اها يورپ جي سڀ کان ڪامياب باسڪيٽ بال ڪلبن مان هڪ آهي؛ جڏهن ته ٻي ڪلب 2000ع ۽ 2005ع ۾ ٻه ليگ عنوان کٽيا آهن. اطالوي باسڪيٽ بال ليگ، جيڪا [[ليگا باسڪيٽ سيري اي|سيري اي]] ۽ [[سيري اي2 (باسڪيٽ بال)|سيري اي2]] ٻنهي کي هلائي ٿي، ان جو هيڊڪوارٽر بولونيا ۾ آهي. شهر ۾ ٻه اندروني ميدان آهن: [[پالا دوتسا]] سڀ کان پراڻو آهي، جنهن ۾ 5,570 سيٽن جي گنجائش آهي، جڏهن ته [[ويرتوس ارينا]] عارضي ميدان آهي، جنهن ۾ 9,980 سيٽن جي گنجائش آهي. 11,000 سيٽن جي گنجائش وارو ٽيون ميدان، [[يونيپول ارينا]]، پاڙيسري شهر [[ڪاساليڪيو دي رينو]] ۾ واقع آهي. [[File:Stadio Dall'Ara 01-02-2020.jpg|thumb|left|32,000 گنجائش وارو اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا، بولونيا ايف سي 1909 جو گهر آهي.]] [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] جي پڻ بولونيا ۾ مضبوط روايت آهي. شهر جي مکيه ڪلب، [[بولونيا ايف سي 1909]]، ست اطالوي ليگ چيمپيئن شپون کٽيون آهن، جن مان تازي [[1963–64 سيري اي|1963–64ع]] ۾ هئي، جنهن ڪري اها ليگ جي تاريخ ۾ ڇهين سڀ کان ڪامياب ٽيم آهي؛ ان کان علاوه، هن ٽي [[ڪوپا اٽاليا]] عنوان پڻ کٽيا آهن، جن مان تازو [[2024–25 ڪوپا اٽاليا|2024–2025ع جي موسم]] ۾ حاصل ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي جي عروج واري دور ۾ بولونيا ايف سي کي "''Lo squadrone che tremare il mondo fa''"، يعني "اها ٽيم جيڪا دنيا کي ڌوڏي ڇڏي ٿي"، جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ڪلب 38,000 گنجائش واري [[اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا]] ۾ کيڏندي آهي، جتي اطالوي قومي ٽيم فٽبال ۽ [[رگبي يونين]] ٻنهي ۾ کيڏي چڪي آهي، ۽ [[سان مارينو قومي فٽبال ٽيم]] پڻ هتي کيڏي آهي. اهو [[1990ع فيفا ورلڊ ڪپ]] جو پڻ هڪ ميدان هو. [[رگبي يونين]] پڻ شهر ۾ موجود آهي: رگبي بولونيا 1928 اٽلي ۾ قائم ٿيندڙ پهرين رگبي يونين ڪلبن مان هڪ هئي ۽ [[اطالوي رگبي فيڊريشن|اطالوي رگبي يونين فيڊريشن]] سان لاڳاپيل ٿيڻ واري پهرين ڪلب هئي.<ref>{{cite web |url= http://www.air.it/modules.php?name=News&file=article&sid=18003 |title = Rugby Bologna 1928: quale futuro? |last = Zanasi |first = Gianni |date = 6 March 2009 |website = air.it |publisher = Associazione Italiana Rugbysti |language = it |trans-title = What Future for Rugby Bologna 1928? |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105161150/http://www.air.it/modules.php?name=News&file=print&sid=18003 |archive-date = 5 November 2014 |access-date = 5 November 2014}}</ref> 2026ع تائين اها اٽلي جي سڀ کان پراڻي رگبي يونين ڪلب آهي جيڪا اڃا تائين ڪم ڪري رهي آهي. ڪلب پنهنجي تاريخ جي پهرين 25 سالن تائين اطالوي چيمپيئن شپ جي مٿئين درجي ۾ حصو ورتو، ڪڏهن به عنوان نه کٽيائين پر ڪيترائي ڀيرا ٻئي نمبر تي رهي؛ اها 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[سيري اي ايليٽ (رگبي يونين)|مٿئين ڊويزن]] ۾ واپس آئي ۽ سنگين مالي مسئلن کي منهن ڏنو، جن سبب ان جي تنزلي ٿي ۽ اها لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي ڪناري تي پهچي وئي.{{citation needed|date=May 2016}} [[جاني فالڪي اسٽيڊيم]] هڪ [[بيس بال اسٽيڊيم]] آهي، جيڪو بولونيا ۾ واقع آهي.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.com/falchi.htm|title=Fortitudo Baseball Bologna – Stadio Gianni Falchi|website=www.fortitudobaseball.com}}</ref><ref>[https://www.espn.com/mlb/worldclassic2006/news/story?id=2291227 "Welcome to Italy,"] ESPN.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.baseballprospectus.com/news/article/17678/punk-hits-baseball-in-the-old-country/|title=Punk Hits: Baseball in the Old Country|date=18 July 2012|website=Baseball Prospectus}}</ref> اهو [[اطالوي بيس بال ليگ]] ۾ [[فورتيتودو بيس بال بولونيا]] جي گهر وارن ميچن جو ميدان آهي.<ref name="auto"/><ref>{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.it/|title=Fortitudo Baseball|website=Fortitudo Baseball}}</ref> ==ماڻھو== {{Main category|بولونيا جا ماڻھو}} [[File:Giovanni Artusi.jpg|thumb|140px|[[جيوواني آرتوسي]]]] [[File:Benoit XIV.jpg|thumb|140px|[[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو 1675ع ۾ بولونيا ۾ ڄائو]] [[File:Annibale Carracci, Autoritratto .jpg|thumb|140px|[[اينيبال ڪاراچي]]، {{circa|1580}}]] [[File:Chiara Caselli 2002.jpg|thumb|140px|[[ڪيارا ڪاسيلي]]، 2002ع]] [[File:Pier Ferdinando Casini 2016.jpg|thumb|140px|[[پيئر فرديناندو ڪاسيني]]، 2016ع]] [[File:Luigi Galvani, oil-painting.jpg|thumb|140px|[[لوئيجي گالواني]]]] [[File:Ritratto di Gregorio XIII - Passarotti.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري تيرهون]]، 1586ع]] [[File:Gregorius XV, by Guercino, 1622.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري پندرهون]]، 1622ع]] [[File:Guglielmo Marconi.jpg|thumb|140px|[[گوگليئلمو مارڪوني]]، 1908ع]] [[File:Tagliacozzi Portrait.jpg|thumb|140px|[[گاسپاري تالياتسوتسي]]]] ; * [[ماريا گائيتانا انييسي]] (1718–1799)، رياضيدان ۽ انسان دوست * [[ڪيمي انتونيلي]] (ڄائو 2006ع)، مرسڊيز لاءِ فارمولا 1 ريسر * [[فرانچيسڪو الباني]] (1578–1660)، باروڪ مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Albani, Francesco |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 481 |short=1}}</ref> * [[جيوواني الديني]] (1762–1834)، طبيب ۽ طبيعيات دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Aldini, Giovanni |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 536 |short=1}}</ref> * [[اوليسه الدروواندي]] (1522–1605)، فطرت شناس * [[انتونيو اليساندريني]] (1786–1861)، اناٽومسٽ ۽ پيراسائٽولوجسٽ * [[اليسانڊرو الگاردي]] (1598–1654)، اعليٰ باروڪ سنگتراش<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Algardi, Alessandro |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 598 |short=1}}</ref> * [[وڪٽر اريموندي]] (1942–2001)، فوٽوگرافر * [[جيوواني ماريا آرتوسي]] ({{circa|1540–1613}})، موسيقي نظريه دان، موسيقار ۽ ليکڪ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Artusi, Giovanni Maria |volume = 2 |last= |first= |author-link= |page= 705 |short=1}}</ref> * [[اميڪو اسپرتيني]] ({{circa|1474–1552}})، مصور * [[پوپي آواتي]] (ڄائو 1938ع)، ڊائريڪٽر * [[بولونيا جو آزو]] (سرگرم 1150–1230)، قانوندان ۽ [[گلاسٽر]]<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Azo |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 81 |short=1}}</ref> * [[ريڪاردو باڪيللي]] (1891–1985)، ليکڪ * [[ادريانو بانڪيري]] (1568–1634)، موسيقار * [[اگوستينو باريللي]] (1627–1687)، معمار * [[ماسيميليانو بارتولي]]، شيف ۽ ريسٽورنٽ مالڪ * [[انتونيو باسولي]] (1774–1848)، مصور ۽ منظر ڊزائنر * [[لاورا باسي]] (1711–1788)، سائنسدان، يورپ ۾ يونيورسٽي چيئر تي مقرر ٿيندڙ پهرين عورت<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bassi, Laura Maria Caterina |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 494 |short=1}}</ref> * [[اوگو باسي]] (1800–1849)، اطالوي قومپرست هيرو، 1848ع جي بغاوتن ۾ ڪردار سبب ڦاسي ڏنو ويو * [[پيئر فرانچيسڪو باتيستيلي]] (17هين صدي)، [[فريبي ڇت واري مصوري|ڪواڊراتورا]] جو مصور * [[ستيفانو بينني]] (1947–2025)، ليکڪ * [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]] (1675–1758) (پروسپيرو لورينزو لامبرٽيني)، پوپ 1740–58ع.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Benedict |volume = 3 |last= Rockwell |first= William Walker |author-link= |pages= 718-719; see page 719 penultimate para. |short=1}}</ref> * [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] (1443–1508)، امير. هن 1463ع کان 1506ع تائين بولونيا تي جابر حڪمران طور حڪومت ڪئي. * [[اميديو بياواتي]] (1915–1979)، فٽبالر، [[اسٽيپ اوور]] جي ايجاد سان منسوب، 1938ع جو عالمي چيمپيئن. هن رڳو [[بولونيا ايف سي 1909|بولونيا ايف سي]] لاءِ کيڏيو * [[سيموني بوليللي]] (ڄائو 1985ع)، پيشاور ٽينس رانديگر * [[جياڪومو بولونيني]] (1664–1734)، مصور * [[رافائيل بومبيللي]] (1526–1572)، رياضيدان * [[روسانو براتسي]] (1916–1994)، اداڪار * [[بلغاروس]] (وفات 1166ع)، بلغاريائي اصل جو ٻارهين صديءَ جو قانوندان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bulgarus |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 786 |short=1}}</ref> * [[فلوريانو بوروني]] (17هين صدي)، نقش ڪَندڙ * [[ليوپولدو مارڪو انتونيو ڪالداني]] (1725–1813)، اناٽومسٽ ۽ فزيولوجسٽ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Caldani, Leopoldo Marco Antonio |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 983 |short=1}}</ref> * [[آرڪانجيلو ڪانيتولي]] (1460–1513)، رومن ڪيٿولڪ پادري، ڪينن ريگيولر * [[اليسانڊرو ڪارلوني]] (ڄائو 1978ع)، ڊائريڪٽر، اينيميٽر ۽ فنڪار، جنهن ''[[ڪنگ فو پانڊا]]'' ۽ ''[[دي ڪروڊز]]'' جهڙين فلمن تي ڪم ڪيو * [[لوڪا ڪاربوني]] (ڄائو 1962ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[رافائيلا ڪارا]] (1943–2021)، ڳائڻي * [[اينيبال ڪاراچي]] (1560–1609)، مصور<ref name="Rossetti 298-299">{{Cite EB1911 |wstitle= Caracci, Lodovico, Agostino, and Annibale |volume = 5 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti |pages= 298-299 |short=1}}</ref> * [[لودووڪو ڪاراچي]] (1555–1619)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[اگوستينو ڪاراچي]] (1557–1602)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[ڪورادو ڪاساليني]] (ڄائو 1914ع، وفات جي تاريخ نامعلوم)، فٽبالر * [[ڪيارا ڪاسيلي]] (ڄائي 1967ع)، اداڪارا * [[بولونيا جي سينٽ ڪيٿرين]] (1413–1463)، (ڪاترينا دي وگري)، غريب ڪلئير نَن، ليکڪا، صوفيه ۽ فنڪارا * [[پيئر فرديناندو ڪاسيني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[پييترو ڪاتالدي]] (1548–1626)، رياضيدان * [[ڪرونڪس]]، راڪ بينڊ * [[پيئرلوئيجي ڪولينا]] (ڄائو 1960ع)، فٽبال ريفري * [[ڪارلو ڪولومبارا]] (ڄائو 1964ع)، اوپيرا بيس * [[جيوواني پاولو ڪولونا]] (1637–1695)، موسيقار، استاد، آرگن وڄائيندڙ ۽ آرگن ٺاهيندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Colonna, Giovanni Paolo |volume = 6 |last= |first= |author-link= |page= 715 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو ڪورتيني]] (ڄائو 1976ع)، موسيقار * [[چيزاري ڪريمونيني (موسيقار)|چيزاري ڪريمونيني]] (ڄائو 1980ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[جوزيپي ماريا ڪريسپي]] (1665–1747)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Crespi, Giuseppe Maria |volume = 7 |last= |first= |author-link= |page= 412 |short=1}}</ref> * [[دوناتو ڪريتي]] (1671–1749)، مصور * [[جوليو چيزاري ڪروچي]] (1550–1609)، ''[[ڪانتاسٽوريا|ڪانتستوريي]]'' ۽ ليکڪ * [[لوچو دالا]] (1943–2012)، ڳائڻو-گيتڪار * [[ڪرسٽينا داوينا]] (ڄائي 1964ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي * [[دومينيڪينو]] (1581–1641) (دومينيڪو زامپيري)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Domenichino Zampieri |volume = 8 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti|pages= 397-398 |short=1}}</ref> * [[ايلينا دوگليولي]] (1472–1520)، [[ڪيٿولڪ ڪليسا|رومن ڪيٿولڪ]] اشرافي عورت * [[سارا ايراني]] (ڄائي 1987ع)، ٽينس رانديگرياڻي * [[لوئيجي فيري]] (1826–1895)، فلسفي<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Ferri, Luigi |volume = 10 |last= |first= |author-link= |page= 287 |short=1}}</ref> * [[سچيپيوني دل فيرو]] (1465–1526)، رياضيدان. هن [[ڪيوبيڪ مساوات]] حل ڪئي. * [[جيانفرانڪو فيني]] (ڄائو 1952ع)، سياستدان * [[ارسطوتيلي فيوراوانتي]] ({{circa|1415}} – {{circa|1486}})، معمار * [[پروسپيرو فونتانا]] (1512–1597)، ديرين نشاةِ ثانيه ۽ مينرسٽ فن جو مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Fontana, Prospero |volume = 10 |last= |first= |author-link= |pages= 607-608 |short=1}}</ref> * [[ڪارلو فورناسيني]] (1854–1931)، [[مائڪرو پيليئنٽولوجسٽ]]، جنهن [[فورامنيفرا]] جو مطالعو ڪيو * [[فرانچيسڪو فرانچيا]] ({{circa|1450–1517}}) (فرانچيسڪو رائ بوليني)، مصور * [[لوئيجي گالواني]] (1737–1798)، سائنسدان، [[حياتي برقيت]] جو دريافت ڪندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Galvani, Luigi |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 428 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو گامبيريني]] (ڄائو 1981ع)، فٽبالر * [[اليسانڊرو گواتسي]] (1809–1889)، واعظ ڪندڙ، محب وطن ۽ راهب<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Gavazzi, Alessandro |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 538 |short=1}}</ref> * [[سيرينا گراندي]] (ڄائي 1958ع)، اداڪارا * [[پوپ گريگوري تيرهون]] (1502–1585) (اوگو بونڪومپاني)، پوپ 1572–85ع. هن [[گريگورين ڪئلينڊر]] رائج ڪيو.<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XIII. |volume= XI | pages= 178 |short= 1}}</ref> * [[پوپ گريگوري پندرهون]] (1554–1623) (اليسانڊرو لودوويزي)، پوپ 1621–3ع<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XV. |volume= XI | pages= 178-179 |short= 1}}</ref> * [[گويرچينو|اِل گويرچينو]] (1591–1666) (جيوواني باربيئري)، مصور * [[ايرنيريوس]] ({{circa|1050}} – 1125ع کان پوءِ)، قانوندان * [[ايميلدا لامبرٽيني|مبارڪ ايميلدا لامبرٽيني]] ({{circa|1322–1333}})، ڊومينيڪن نو آموز، يوخرستي صوفيه ۽ ٻار ولي * [[ڪلاڊيو لوللي]] (1950–2018)، ڳائڻو-گيتڪار * [[پوپ لوشيوس ٻيون]] (وفات 1145ع) (گهيراردو ڪاتچانييميچي دل اورسو)، پوپ 1144–5ع * [[مارچيلو مالپيگي]] (1628–1694)، فزيولوجسٽ، اناٽومسٽ ۽ هسٽولوجسٽ * [[گوگليئلمو مارڪوني]] (1874–1937)، انجنيئر، [[وائرليس ٽيليگرافي]] جو اڳواڻ، طبيعيات جو نوبل انعام * [[لوئيجي فرديناندو مارسيلي]] (1658–1730)، عالم ۽ ممتاز فطري سائنسدان<ref>{{cite EB9 |wstitle = Marsigli, Luigi Ferdinand |volume= XV | page= 575 |short= 1}}</ref> * [[جوزيپي مارسيلي (ٽينر)|جوزيپي مارسيلي]] ({{flourished|1677|1727}})، اوپيرا ٽينر<ref>{{Cite encyclopedia |author=Paola Besutti|title=Marsigli &#91;Marsiglio, Marsili&#93;, Giuseppe |date=2002|entry=Marsigli [Marsiglio, Marsili], Giuseppe|encyclopedia=Grove Music Online|publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.O008481}}</ref> * [[جيوواني باتيستا مارٽيني]] (1706–1784)، موسيقي نظريه دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Martini, Giovanni Battista |volume = 17 |last= |first= |author-link= |page= 800 |short=1}}</ref> * [[جوزيپي ڪاسپار ميزوفانتي|جوزيپي ميزوفانتي]] (1774–1839)، ڪارڊينل، لسانيات دان ۽ گھڻ ٻولين جو ماهر * [[مارڪو منگيٽي]] (1818–1886)، معاشيات دان ۽ سياستدان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Minghetti, Marco |volume = 18 |last= |first= |author-link= |page= 523 |short=1}}</ref> * [[جورجيو موراندي]] (1890–1964)، مصور * [[جاني موراندي]] (ڄائو 1944ع)، ڳائڻو * [[لودووڪو موربيولي]] (1433–1485)، ڪيٿولڪ عام شخص، جنهن کي مبارڪ قرار ڏنو ويو * [[ايدگاردو مورتارا]] (1851–1940)، ڪيٿولڪ پادري، جيڪو ''مورتارا ڪيس'' جو موضوع هو، ''[[اٽلي جو اتحاد|ريسورجي مينتو]]'' دوران * [[نيلا نوبيلي]] (1926–1985)، شاعره ۽ ليکڪا * [[جيانلوڪا پاليئوڪا]] (ڄائو 1966ع)، فٽبالر * [[پيئر پاولو پاسوليني]] (1922–1975)، ليکڪ، شاعر ۽ ڊائريڪٽر * [[جيمز پريماڊيتشي]] (وفات–1460)، پاپائي سفارتڪار * [[اگوستينو ديلي پروسپيتي وي]] (1525)، مصور * [[امبيرتو پوپيني]] (1884–1946)، رياضيدان * [[روبيرتو ريگاتسي]] (ڄائو 1956ع)، لوتيئر * [[گيدو ريني]] (1575–1642)، مصور * [[اوتورينو ريسپيگي]] (1879–1936)، موسيقار * [[فرانچيسڪو رچي بيتي]] (ڄائو 1942ع)، اطالوي راندين جو منتظم * [[اوگوستو ريگي]] (1850–1920)، طبيعيات دان، [[برقي مقناطيسيت]] جو ماهر * [[ڪارلو روئيني]] (1530–1598)، گهوڙن جو اناٽومسٽ * [[اينجلو اسڪياويو]] (1905–1990)، فٽبالر. هن 1934ع ۾ بولونيا ايف سي لاءِ اضافي وقت ۾ کٽيندڙ گول ڪيو. * [[سينيٽ (ڳائڻي)|سينيٽ]] (ڄائي 1979ع)، ڳائڻي * [[اليزابيٽا سيراني]] (1638–1665)، مصور * [[روبين ماريا سوريڪيز]] (ڄائو 1971ع)، فلم اداڪار، ڊائريڪٽر، پروڊيوسر * [[گاسپاري تالياتسوتسي]] (1545–1599)، سرجن، پلاسٽڪ ۽ تعميري سرجري جو اڳواڻ<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gasparo Tagliacozzi |volume= XIII | page= 21 |short= 1}}</ref> * [[البرتو تومبا]] (ڄائو 1966ع)، اسڪائر * [[اوندينا والا]] (1916–2006)، اولمپڪ سون جو تمغو کٽيندڙ پهرين اطالوي عورت * [[ماريئيلي وينتري]] (1939–1995)، استاد ۽ تعليم دان، پڪولو ڪورو دل انتونيانو ڪائر جي باني * [[ڪرسچين ويري]] (ڄائو 1973ع)، فٽبالر * [[ويتالي دا بولونيا]] (سرگرم 1330ع، وفات 1361ع)، مصور * [[بينيتو موسوليني تي قاتلاڻيون ڪوششون|انتيو زامبوني]] (1911–1926)، انتشار پسند، جنهن 15 سالن جي عمر ۾ بينيتو موسوليني کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي * [[اليڪس زاناردي]] (ڄائو 1966ع)، ريسنگ ڊرائيور * [[مارڪو اوريليو زاني دي فيرانتي]] (1801–1878)، ليکڪ، موسيقار ۽ ڪمپوزر * [[ماتيلدا دي اينجيليس]] (ڄائي 1995ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي ; هيٺين ماڻهن بولونيا کي پنهنجو گهر بڻايو: [[File:Ubaldo Gandolfi - Saint Petronius of Bologna.jpg|thumb|140px|[[بولونيا جو پيٽرونيوس]]]] [[File:Olha Kharlan - 2016-10-05 - 4.jpg|thumb|140px|[[اولها خارلان]]، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن]] * [[جيوسوي ڪاردوتشي]] (1835–1907)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، ادب جو نوبل انعام، لوڪا، ٽسڪني جي ويجهو ڄائو * [[ڪارلو فيليچي چيلاريو]] (1915–2007)، بين الاقوامي شهرت وارو اطالوي ڪنڊڪٽر، 1946ع ۾ بولونيا چيمبر آرڪيسٽرا جو باني * [[نيڪولو ديل آرڪا]] ({{circa|1435/1440}}–1494)، سنگتراش، باري، اپوليا ۾ ڄائو * [[ٿامس ڊيمپسٽر]] (1579–1625)، اسڪاٽش عالم ۽ مؤرخ؛ ايبرڊين شائر ۾ ڄائو، بولونيا ۾ وفات ڪئي<ref>{{cite EB9 |wstitle = Thomas Dempster |volume= VII | pages= 74-75 |short= 1}}</ref> * [[امبيرتو ايڪو]] (1932–2016)، ليکڪ ۽ اڪيڊمڪ، اليسانڊريا، پيڊمونٽ ۾ ڄائو * [[سارڊينيا جو اينزو|سارڊينيا جو اينزيو]] (ڄائو {{circa|1218}})، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جو بادشاهه ۽ شهنشاهه فريڊرڪ ٻئي جو ناجائز پٽ. هو 1249ع کان 1272ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[پالاتسو ري اينزو]] ۾ قيد رهيو. * [[واسڪو ايراني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[فارينيلي]] (ڪارلو بروسڪي، 1705–1782)، ڪاستراتو اوپيرا ڳائڻو * [[وليم جيروميتي]] (1924–1998)، مصور، ميلان، لومباردي ۾ ڄائو * [[اولها خارلان]]، يوڪريني، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن * [[الفونسو لومباردي]] ({{circa|1497}}–1537)، سنگتراش، فيرارا، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[وو منگ]] (2000ع ۾ ٺهيو)، ليکڪن جو اجتماعي گروهه * [[خوان اگناسيو مولينا]] (1740–1829)، فطرت شناس، چلي ۾ ڄائو * [[اودوفريدوس]] (وفات 1265ع)، قانوندان، اوستيا ۾ ڄائو ۽ 1228ع ۾ بولونيا منتقل ٿيو * [[جيوواني پاسڪولي]] (1855–1912)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، سان مائورو پاسڪولي، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[بولونيا جو پيٽرونيوس|سينٽ پيٽرونيوس]] (سان پيٽرونيو، جنم هنڌ نامعلوم، وفات {{circa|450 AD}})، [[بولونيا جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسس|بولونيا]] جو بشپ ۽ شهر جو سرپرست بزرگ * [[رومانو پرودي]] (ڄائو 1939ع)، معاشيات دان ۽ سياستدان، اسڪانديانو، ريجيو ايميليا ۾ ڄائو * [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه|جورجيو روزا]] (1925–2017)، انجنيئر، مختصر مدي واري [[مائڪرو قوم]] [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه]] جو صدر * [[جواڪينو روسيني]] (1792–1868)، اوپيرا ڪمپوزر، پيزارو، مارڪي ۾ ڄائو * [[لوئيجي ساميلي (فencer)|لوئيجي ساميلي]] (ڄائو 1987ع)، اولمپڪ سيبر فencer * [[جوزيپي توريللي]] (1658–1709)، موسيقار، ويرونا، وينيتو ۾ ڄائو. ==بين الاقوامي لاڳاپا== {{See also|اٽلي جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} بولونيا هيٺين شهرن سان [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙو شهر]] آهي:<ref>{{cite web |title=Gemellaggi del Comune di Bologna|url=https://www.comune.bologna.it/relazioniinternazionali/servizio_singolo/159:14328/|website=comune.bologna.it|publisher=Bologna|language=it|access-date=13 December 2019}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} *[[ڪووينٽري]]، انگلينڊ، 1984ع کان *[[خارڪيف]]، يوڪرين، 1966ع کان *[[لائپزگ]]، جرمني، 1962ع کان *[[لا پلاتا]]، ارجنٽينا، 1988ع کان *[[پورٽلينڊ، اوريگون]]، گڏيل رياستون، 2003ع کان *[[پرييپوليي]]، سربيا، 1966ع کان *[[سينٽ لوئس، سينيگال|سينٽ لوئس]]، سينيگال، 1991ع کان *[[سينٽ لوئس]]، گڏيل رياستون، 1987ع کان *[[سان ڪارلوس، ريو سان خوان|سان ڪارلوس]]، نڪاراگوا، 1988ع کان *[[ٿيسالونيڪي]]، يونان، 1981ع کان *[[تولوز]]، فرانس، 1981ع کان *[[توزلا]]، بوسنيا ۽ هرزيگووينا، 1994ع کان *[[والينسيا]]، اسپين، 1980ع کان *[[زغرب]]، ڪروشيا، 1961ع کان {{div col end}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Italy|European Union|Cities}} * [[بولونيا اعلان]] * [[بولونيا ميٽروپوليٽن علائقو]] * [[بولونيا عمل]] * [[بولونيائي گھنٽي وڄائڻ]] * [[بولونيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[اوپيرا پيا ديئي پوويري مينديڪانتي]] * [[سان جيرولامو ديل آرڪوويدجو]] * [[سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو، بولونيا|سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو]] ==وڌيڪ پڙهڻ== {{See also|Timeline of Bologna#Bibliography|l1=بولونيا جي تاريخ جي ببليوگرافي}} * Mancini, Giorgia, and Nicholas Penny, eds. ''The Sixteenth Century Italian Paintings: Volume III: Ferrara and Bologna'' (National Gallery Catalogues) (2016). * Rashdall, Hastings. ''The Universities of Europe in the Middle Ages: Volume 1, Salerno, Bologna, Paris'' (2010). * Robertson, Anne Walters. ''Tyranny under the Mantle of St Peter: Pope Paul II and Bologna'' (2002) ===رهنما ڪتاب=== * Grieco, Romy. ''Bologna: a city to discover'' (1976) * Insight Guides. ''Pocket Bologna'' (2016). * Noyes, Mary Tolaro. ''Bologna Reflections'' (2009). * Uras, Martina. "Bologna Photo Guide" ===پراڻا رهنما=== * {{Citation|publisher=Karl Baedeker|location=Coblenz|title=Italy|edition=2nd|date=1870|chapter-url=https://archive.org/stream/italyhandbookfor04karl#page/n329/mode/2up|chapter=Bologna|ol=24140254M}}** {{Citation |publisher = John Murray |location = London |title = Hand-book for Travellers in Northern Italy |edition = 16th |date = 1897 |oclc = 2231483 |chapter-url =https://archive.org/stream/hand00bookfortravejohnrich#page/366/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 6936521M }} * {{Citation |publisher = Laurie |location = London |title = The Cathedrals and Churches of Northern Italy |date = 1900 |author=T. Francis Bumpus |chapter-url=https://archive.org/stream/cathedralschurch00bumpuoft#page/n263/mode/2up |chapter=Ferrara and Bologna|ol = 7201313M|ref=none }} * {{Citation |publisher = Karl Baedeker |location = Leipzig |edition=14th |title = Northern Italy |date = 1913 |chapter-url= https://archive.org/stream/northernitalyi00karl#page/468/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 16015532M }} ==حوالا== {{reflist|group=lower-alpha}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="note"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Bologna|Bologna}} * {{Official website|https://www.comune.bologna.it/home}} * [https://www.bolognameteo.it/ بولونيا جي موسم] * [https://web.archive.org/web/20140903111342/http://www.bolognamagazine.com/content/palazzo-pepoli-museum-history-bologna-arte-fiera-2012 بولونيا جي تاريخ جو عجائب گھر] * [http://www.museibologna.it/musicaen بولونيا جو موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري] * [http://insecam.org/en/bycity/Bologna/ بولونيا آن لائين ڪيمرائون] {{Navboxes |list = {{Province of Bologna}} {{Regional capitals of Italy}} {{European Capital of Culture}} {{Cities in Italy}} }} {{Authority control}} [[زمرو:بولونيا| ]]<!--leave the empty space as standard--> [[زمرو:530ع ق م جا ڏهاڪا]] [[زمرو:بوئي]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا ۾ رومي ماڳ]] [[زمرو:اٽلي جا 6هين صدي ق م جا ادارا]] [[زمرو:پاپائي رياستون]] lu9d6ag1relea2t8lrwgmgr7rz7o8wf 382503 382501 2026-06-03T10:31:28Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اٽلي ۾ شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382503 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|[[اٽلي]] جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' (انگريزي: <small>Bologna</small>؛ اچار،{{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}، {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}}) [[اٽلي|اتر اٽلي]] ۾ واقع ايميليا-روماگنا علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر آھي، جنھن جي آبادي <small>3,90,734</small> آھي ۽ ھتي <small>150</small> مختلف نسلي گروهه رھن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي ميٽروپوليٽن صوبي ۾ <small>2025</small>ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ سينيوريا طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن محرابي رستن جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب <small>1970</small>ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال <small>2000</small>ع ۾ هن کي يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ <small>2006</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> <small>2021</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] شهر جي ڊگهن محرابي رستن کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ کادي خوراڪ جي صنعتن جي ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ==معيشت== [[File:Unipol Tower 02.JPG|thumb|upright|[[يونيپول ٽاور]]، جنهن جي اوچائي {{Convert|127|m|ft|abbr=on}} آهي، شهر جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.]] مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان، [[بولونيا ميٽروپوليٽن شهر]] 2017ع ۾ تقريباً 35 ارب يورو (40.6 ارب آمريڪي ڊالر) جي معيشت پيدا ڪئي، جيڪا في فرد 34,251 يورو (40,165 آمريڪي ڊالر) جي برابر هئي. هي انگ اٽلي جي صوبن ۾ ٽئين نمبر تي هو، [[ميلان ميٽروپوليٽن شهر|ميلان]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول|بولتسانو/بوتسين]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|title=Dossier on the Metropolitan City of Bologna|url=https://www.affariregionali.it/media/170175/dossier-citt%C3%A0-metropolitana-di-bologna.pdf|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017}}</ref> بولونيا جي معيشت هڪ مضبوط صنعتي شعبي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو روايتي طور زرعي ۽ مالداري شين جي پروسيسنگ ([[:it:Eridania|ايريدانيا]]، [[گرانارولو (ڪمپني)|گرانارولو]]، [[سيگافريدو زانيتي]]، {{ill|Conserve Italia|it}})، مشينري ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]]، [[Sacmi|ساڪمي]])، تعميراتي سامان ([[Maccaferri|ماڪافيري]])، توانائي ([[Hera Group|هيرا گروپ]])، گاڏين جي صنعت ([[Ducati|دوڪاٽي]]، [[Lamborghini|ليمبورگيني]])، جوتا سازي، ڪپڙي، انجنيئرنگ، ڪيميائي صنعت، ڇپائي ۽ اشاعت ([[:it:Cappelli (editore)|ڪاپيلي]]، [[:it:il Mulino|اِل مولينو]]، {{ill|Monrif Group|it|مونريف گروپ}}، [[:it:Zanichelli|زانيڪيلي]]) تي مرڪوز آهي. خاص طور تي، بولونيا کي نام نهاد "پيڪيجنگ وادي" (Packaging Valley) جو مرڪز سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اهڙو علائقو آهي جتي خودڪار [[پيڪنگ مشين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين جي وڏي تعداد موجود آهي ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]] وغيره).<ref>{{cite book|last1=Fotis|display-authors=et al|first1=Marco|title=The Automatic Packaging Machinery Sector in Italy and Germany|date=2014|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-319-12762-0|pages=1–2}}</ref> ان کان علاوه، بولونيا پنهنجي [[تعاوني تنظيم|تعاوني ادارن]] جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي. هي روايت اوڻيهين صديءَ دوران هارين ۽ مزدورن جي سماجي جدوجهدن مان پيدا ٿي. اڄ اهي تعاوني ادارا علائقي جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پيدا ڪن ٿا<ref>{{cite news|last=Duda|first=John|title=The Italian Region Where Co-ops Produce a Third of Its GDP|url=https://www.yesmagazine.org/economy/2016/07/05/the-italian-place-where-co-ops-drive-the-economy-and-most-people-are-members|access-date=4 November 2017|publisher=[[Yes! (U.S. magazine)|YES! Magazine]]|date=5 July 2016|language=en}}</ref> ۽ [[ايميليا-روماگنا]] علائقي ۾ 265,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|last=Caselli|first=Guido|title=Osservatorio della cooperazione in Emilia-Romagna|url=https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|publisher=Chamber of Commerce of Emilia-Romagna|access-date=4 November 2017}}</ref> ==آمدورفت== [[File:Irisbus Crealis trolley TPER 107 1.jpg|thumb|[[ٽي پي اي آر]] طرفان هلندڙ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|شهري ٽرالي بس نظام]] جي هڪ [[ٽرالي بس]]، جيڪا ويا سافي ۾ تصويربند ڪئي وئي.]] [[بولونيا گوگليئلمو مارڪوني هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان اٽلي جو ستون مصروف ترين هوائي اڏو آهي (2025ع ۾ 11 ملين مسافر). [[بولونيا چنترالي ريلوي اسٽيشن]] اٽلي جي سڀ کان اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر اتر-ڏکڻ ۽ اوڀر-اولهه رستن جي سنگم تي واقع آهي. هي اسٽيشن هر سال 58 ملين مسافرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref name=gs1>{{cite web|title=Bologna Centrale|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|publisher=Grandi Stazioni|access-date=30 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210084923/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=10 February 2012|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن (ڏسو [[بولونيا جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]). بولونيا سان دوناتو [[ريلوي درجابندي يارڊ]]، جنهن ۾ 33 ريلوي لائينون آهن، ماضيءَ ۾ اٽلي جو سڀ کان وڏو مال بردار ريل مرڪز هو.<ref>{{cite web|title=The Bologna Freight Village |url=http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |publisher=Bologna Interporto S.p.a. |access-date=1 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212140125/http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |archive-date=12 December 2013}}</ref> 2018ع کان پوءِ ان کي [[بولونيا سان دوناتو ريلوي آزمائشي سرڪٽ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="I treni 434">Gian Guido Turchi, ''Bologna San Donato: metamorfosi di un impianto'', in I Treni 434 (2020), pages 12–17, Editrice Trasporti su Rotaie, ISSN 0392-4602.</ref> شهر کي عوامي بس رستن جي هڪ وڏي ڄار ذريعي پڻ خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|ٽرالي بس رستا]] پڻ شامل آهن، جيڪي 2012ع کان [[ٽراسپورٽو پاسيجيري ايميليا-روماگنا]] (TPER) هلائي رهيو آهي. مئي 2023ع تائين، نئين [[بولونيا ٽرام نظام]] جي پهرين لائين تعمير هيٺ هئي.<ref name="avviolavori">{{Cite web|url=https://www.trambologna.it/2023/04/26/partono-cantieri-realizzazione-linea-rossa-tram-deposito-borgo-panigale-terminal-michelino-fiera/|title = Partono i cantieri per la realizzazione della linea rossa del tram, il via dal deposito di Borgo Panigale e dal Terminal Michelino-Fiera|date=2023-04-26|access-date=2023-05-10|language=it}}</ref> مجموعي طور شهر لاءِ چار لائينن تي مشتمل ٽرام نيٽورڪ جو منصوبو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|title=Four tram lines planned for Bologna|website=Metro Report|date=13 March 2019|access-date=17 March 2019}}</ref> بولونيا جي چوڌاري ڪم ڪندڙ وڏي [[مضافاتي ريل]] سروس کي [[بولونيا ميٽروپوليٽن ريلوي سروس]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ===عوامي آمدورفت جا انگ اکر=== بولونيا ۾ ماڻهو هفتي جي عام ڪم واري ڏينهن تي عوامي آمدورفت ذريعي اچ وڃ ۾ سراسري طور 53 منٽ خرچ ڪن ٿا. عوامي آمدورفت استعمال ڪندڙن مان 9٪ ماڻهو روزانو ٻن ڪلاڪن کان وڌيڪ سفر ڪن ٿا. بس اسٽاپ يا ريلوي اسٽيشن تي انتظار جو سراسري وقت 12 منٽ آهي، جڏهن ته 16٪ مسافر روزانو اوسطاً 20 منٽن کان وڌيڪ انتظار ڪن ٿا. هڪ سفر دوران عوامي آمدورفت ذريعي طئي ڪيل سراسري فاصلو {{Convert|5.4|km|mi|abbr=on}} آهي، جڏهن ته 7٪ ماڻهو هڪ طرفي سفر ۾ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ فاصلو طئي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=Bologna Public Transportation Statistics|publisher= Global Public Transit Index by Moovit|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Bologna_e_Romagna-1783|access-date=19 June 2017}} [[File:CC-BY icon.svg|50px|class=noviewer]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> ==آبادي== {{Historical populations|1861|116874|1871|118217|1881|126178|1901|153271|1911|179311|1921|212754|1931|249226|1936|281162|1951|340526|1961|444872|1971|490528|1981|459080|1991|404378|2001|371217|2011|371337|2021|387842|cols=1|align=right|source=[[اٽلي جو قومي شماريات ادارو|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente e presente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1971|trans-title=Resident and present population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|date=1971-10-24|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries" />}} 2025ع تائين، شهر جي اصل آبادي 390,734 هئي، جنهن مان 47.9٪ مرد ۽ 52.1٪ عورتون هيون.{{cn|date=February 2026}} 2016ع ۾ نابالغن (18 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارن ٻارن) جو تناسب ڪل آبادي جو 12.86٪ هو، جڏهن ته پينشن وٺندڙن جو تناسب 27.02٪ هو. هي انگ اٽلي جي اوسط 18.06٪ (نابالغ) ۽ 19.94٪ (پينشن وٺندڙ) سان ڀيٽيو وڃي ٿو. بولونيا جي رهواسين جي سراسري عمر 51 سال آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري عمر 42 سال آهي. 2011ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ بولونيا جي آبادي ۾ 4.4٪ واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران سڄي اٽلي جي آبادي 0.7٪ گهٽجي وئي.<ref name="timeseries">{{cite web |title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> بولونيا جي موجوده پيدائش جي شرح هر 1,000 رهواسين تي 8.07 ڄمڻ آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري شرح 9.45 ڄمڻ في 1,000 رهواسي آهي. ==تعليم== [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] [[بولونيا يونيورسٽي]]، جنهن بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته اها 1088ع ۾ [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] [[ايرنيريوس]] ۽ [[پيپو (قانوندان)|پيپو]] قائم ڪئي،<ref>{{cite book|last1=Rashdall|first1=Hastings|title=The universities of Europe in the Middle Ages|date=2010|publisher=Cambridge university press|location=Cambridge|isbn=978-1-108-01810-4|pages=119–121}}</ref> [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي، ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيندڙ اداري جي معنيٰ ۾ پهرين يونيورسٽي پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لفظ ''universitas'' به ان جي قيام وقت استعمال ٿيو،<ref name="Top Universities"/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna|author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> ۽ اها اٽلي ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/ |title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima |date=3 July 2017}}</ref> وچئين دور ۾ اها يورپي فڪري زندگيءَ جو هڪ اهم مرڪز هئي، جيڪا اٽلي ۽ سڄي يورپ مان عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي هئي.<ref>{{cite book|editor-last=Ridder-Symoens|editor-first= Hilde de|title=A history of the university in Europe.|date=2003|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54113-8|page=12|edition=1st pbk.}}</ref> ''Studium''، جيئن اها اصل ۾ سڏي ويندي هئي، هڪ نسبتاً غير رسمي تدريسي نظام طور شروع ٿي، جنهن ۾ هر استاد شاگردن کان الڳ الڳ فيس وٺندو هو. ان ڪري شروعاتي يونيورسٽي جو هنڌ سڄي شهر ۾ پکڙيل هو، ۽ مختلف قوميتن جي شاگردن جي مدد لاءِ مختلف ڪاليج قائم ڪيا ويا. [[File:Bologna,_Archiginnasio,_Teatro_anatomico_(6).jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو جو اناٽوميڪل ٿيٽر]]، جيڪو 1637ع جو آهي]] نيپوليني دور ۾ يونيورسٽي جو مرڪز شهر جي مرڪز جي اتر-اوڀر حصي ۾ [[ويا زامبوني]] تي موجوده هنڌ منتقل ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي جا 11 اسڪول، 33 شعبا ۽ 93 لائبريريون سڄي شهر ۾ پکڙيل آهن، ۽ ويجهن شهرن [[چيزينا]]، [[فورلي]]، [[راويننا]] ۽ [[ريميني]] ۾ ان جا چار ماتحت ڪيمپس پڻ آهن. گذريل صدين ۾ هن يونيورسٽي سان لاڳاپيل اهم شاگردن ۾ [[دانتي]]، [[پيٽرارڪ]]، [[ٿامس بيڪيٽ]]، [[پوپ نڪولس پنجون]]، [[ايراسمس آف روٽرڊيم]]، [[پيٽر مارٽر ورميگلي]] ۽ [[ڪوپرنيڪس]] شامل هئا. [[لاورا باسي]]، جنهن کي 1732ع ۾ مقرر ڪيو ويو، يورپ ۾ ڪنهن يونيورسٽي ۾ سرڪاري طور پڙهائڻ واري پهرين عورت بڻجي. ويجهي تاريخ ۾ [[لوئيجي گالواني]]، [[حياتي برقي مقناطيسيت]] جو دريافت ڪندڙ، ۽ [[گوگليئلمو مارڪوني]]، ريڊيو ٽيڪنالاجي جو باني، پڻ هن يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو. بولونيا يونيورسٽي اڄ به اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ معزز ۽ متحرڪ اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. اڄ تائين بولونيا گهڻي حد تائين يونيورسٽي وارو شهر آهي، جتي 2015ع ۾ 80,000 کان وڌيڪ شاگرد داخل هئا. هن شاگردي برادري ۾ ايراسموس، سقراط ۽ پرڏيهي شاگردن جو وڏو انگ شامل آهي.<ref>{{cite web|title=THE UNIVERSITY TODAY: NUMBERS AND INNOVATION|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/university-today|publisher=University of Bologna|access-date=4 November 2017}}</ref> يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]]، [[بولونيا يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]]، 1568ع ۾ قائم ٿيو؛ اهو يورپ جو چوٿون قديم ترين نباتاتي باغ آهي. [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] شهر ۾ پنهنجو [[بولونيا سينٽر]] هلائي ٿي، جتي اسڪول آف ايڊوانسڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز (SAIS) جي پرڏيهي ڪيمپسن مان هڪ موجود آهي. SAIS بولونيا 1955ع ۾ يورپ ۾ کليل آمريڪي پوسٽ گريجوئيٽ اسڪول جو پهريون ڪيمپس طور قائم ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/international/agreements-and-networks/american-centres |title=American Centres – University of Bologna |website=Unibo.it |access-date=18 January 2016}}</ref> اهو مارشل پلان جي انهن ڪوششن کان متاثر هو، جن جو مقصد آمريڪا ۽ يورپ جي وچ ۾ ثقافتي پل تعمير ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://2001-2009.state.gov/p/us/rm/2005/46551.htm |title=Remarks at the 50th Anniversary of SAIS in Bologna |website=2001-2009.state.gov |date=19 May 2005 |access-date=18 January 2016}}</ref> اڄ بولونيا سينٽر ''Associazione italo-americana "Luciano Finelli"'' جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جيڪا اٽلي ۽ آمريڪا وچ ۾ بين الثقافتي شعور ۽ مٽاسٽا کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |title=About Us &#124; Associazione Italo Americana Luciano Finelli |access-date=18 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121074742/http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |archive-date=21 January 2014}}</ref> ايسٽرن ڪاليج ڪنسورشيم (E.C.Co.)، جنهن ۾ [[واسار ڪاليج]]، [[ويلزلي ڪاليج]] ۽ [[ويسليئن يونيورسٽي]] شامل آهن، بولونيا يونيورسٽي سان گڏجي شهر ۾ ٻاهرين ملڪ پڙهائيءَ جو پروگرام پيش ڪري ٿو. [[ڊڪنسن ڪاليج]]، [[انڊيانا يونيورسٽي]]، [[براون يونيورسٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] جا پڻ شهر ۾ ڪيمپس يا نمائنده مرڪز موجود آهن. ان کان علاوه، بولونيا ۾ هڪ موسيقي اسڪول، [[ڪونسرواتوريو جيوواني باتيستا مارٽيني]]، موجود آهي، جيڪو 1804ع ۾ قائم ٿيو، ۽ هڪ فنون لطيفه جو اسڪول، [[اڪاديميا دي بيلي آرتي دي بولونيا]]، موجود آهي، جيڪو 1802ع ۾ قائم ٿيو. ٻئي ادارا نيپولين بوناپارٽ طرفان متعارف ڪرايل سڌارن جي حصي طور وجود ۾ آيا. ==ثقافت== [[File:Museomusicabosala7.jpg|thumb|left|[[موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري]] سورهين کان ويهين صديءَ تائين جا قديم موسيقي اوزار ۽ منفرد موسيقي نوٽ ڏيکاري ٿي.]] صدين دوران بولونيا ڪيترائي لقب حاصل ڪيا آهن: "موٽو شهر" (''la grassa'') ان جي کاڌي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ مشهور خاصيتون گهڻي گوشت، خاص طور تي سوئر جي گوشت، انڊن واري پاستا ۽ کير مان ٺهندڙ شين، جهڙوڪ مکڻ ۽ پارميزان، سان تيار ٿينديون آهن. شهر کي ڏنل ٻيو لقب "ڳاڙهو شهر" (''la rossa'') آهي، جيڪو اصل ۾ شهر جي مرڪز جي عمارتن جي رنگ ڏانهن اشارو طور استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ اهو شهر جي آبادي جي اڪثريت طرفان حمايت ڪيل ڪميونسٽ نظريي سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. 1999ع ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي ميئر جي چونڊ تائين شهر [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مضبوط قلعي طور مشهور هو.<ref>{{cite web|title=The red, the fat, and the learned: The story behind Bologna's curious nicknames|url=https://www.thelocal.it/20170510/bologna-dotta-grassa-rassa-red-fat-learned-studious-travel-italy-vacation|access-date=4 November 2017|website=[[The Local]]|date=10 May 2017}}</ref> 2004ع جي ميئر چونڊن ۾ [[سرجيو ڪوفيراٽي]] جي چونڊ سان مرڪز-کاٻي ڌر ٻيهر اقتدار ۾ اچي وئي. بولونيا [[مفت عوامي آمدورفت]] جي تصور تي تجربو ڪندڙ يورپ جي شروعاتي شهرن مان هڪ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |title=Repertoires of Democracy: The Case for Public Transport |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325224146/http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref> بولونيا جا ٻه ٻيا لقب پڻ آهن: پهريون "ٽاورن وارو شهر" (''la turrita'') آهي، جيڪو شهر ۾ موجود وچئين دور جي وڏي تعداد ۾ ٽاورن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيتوڻيڪ اڄ صرف 24 ٽاور بيٺل آهن. ٻيو "علم وارو شهر" (''la dotta'') آهي، جيڪو ان جي يونيورسٽي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ===يونيورسٽي=== بولونيا جي [[بولونيا يونيورسٽي|يونيورسٽي]] 1088ع ۾ قائم ٿي ۽ دنيا جي قديم ترين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. QS يونيورسٽي رينڪنگ موجب، بولونيا يونيورسٽي اٽلي ۾ ٽئين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 138هين نمبر تي آهي. اٽلي ۽ سڄي دنيا مان ايندڙ شاگردن جو وڏو انگ، ڇاڪاڻ⁠تہ بولونيا ۾ ڪيترين غير ملڪي يونيورسٽين جا ڪيمپس موجود آهن، جن ۾ جانز هاپڪنز يونيورسٽي، ڊڪنسن ڪاليج، انڊيانا يونيورسٽي، براون يونيورسٽي، ڪيليفورنيا يونيورسٽي ۽ ٻيا شامل آهن، شهر جي روزمره زندگيءَ تي وڏو اثر وجهي ٿو. هڪ پاسي اهو شهر جي مرڪز کي وڌيڪ زنده دل بڻائي ٿو، جتي رهواسين جي سراسري عمر تمام گهڻي آهي، ۽ ثقافتي سرگرمين کي به هٿي ڏئي ٿو؛ ٻئي پاسي، اهو عوامي نظم ۽ ڪچري جي انتظام جا مسئلا پيدا ڪري ٿو، جيڪي يونيورسٽي ضلعي جي سرگرم رات جي زندگيءَ مان پيدا ٿين ٿا. ===تفريح ۽ پرفارمنگ آرٽس=== [[File:Arena_del_Sole_(cropped).jpg|thumb|ارينا دل سولي ٿيٽر جو اڳيون رخ]] بولونيا شهر 26 مئي 2006ع تي [[يونيسڪو]] جو موسيقي شهر بڻيو. يونيسڪو موجب، "نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيڻ واري پهرين اطالوي شهر طور، بولونيا هڪ شاهوڪار موسيقي روايت ڏيکاري آهي، جيڪا جديد زندگي ۽ تخليق جي هڪ متحرڪ عنصر طور مسلسل ترقي ڪري رهي آهي. هن موسيقي کي نسل پرستي خلاف جدوجهد ۾ شموليت جي اهم وسيلي طور فروغ ڏيڻ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مضبوط عزم پڻ ڏيکاريو آهي. ڪلاسيڪي کان اليڪٽرانڪ، جاز، لوڪ ۽ اوپيرا تائين مختلف صنفن کي هٿي ڏيندي، بولونيا پنهنجي شهرين کي اهڙي موسيقي توانائي فراهم ڪري ٿو، جيڪا شهر جي پيشاور، علمي، سماجي ۽ ثقافتي پاسن ۾ گهري طرح داخل ٿيل آهي."<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://archive.today/20120713153427/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-date=13 July 2012 |title=The Creative Cities Network: UNESCO Culture Sector |publisher=Portal.unesco.org |access-date=19 April 2010 }}</ref> سورهين صديءَ تائين ٿيٽر بولونيا ۾ تفريح جو هڪ مشهور ذريعو هو. پهريون عوامي ٿيٽر تياترو الا اسڪالا هو، جيڪو 1547ع کان [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] ۾ سرگرم هو. اطالوي بولونيائي ٿيٽر جي هڪ اهم شخصيت [[الفريدو ٽيسٽوني]] هو، جيڪو ڊراما نگار ۽ ''[[ڪارڊينل لامبرٽيني (ڊرامو)|ڪارڊينل لامبرٽيني]]'' جو ليکڪ هو، جنهن کي 1905ع کان وڏي ٿيٽر ڪاميابي ملي، ۽ بعد ۾ بولونيائي اداڪار [[جينو چروي]] ان کي فلمي پردي تي پڻ ورجايو. 1998ع ۾ بولونيا شهر "بولونيا ديئي تياتري" ('ٿيٽرن جو بولونيا') منصوبو شروع ڪيو، جيڪو شهر جي وڏن ٿيٽر ادارن جي انجمن آهي. هي ٿيٽرن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪو بولونيائي لهجي کان وٺي همعصر رقص تائين مختلف ٿيٽر موقعا فراهم ڪري ٿو، پر گڏيل رابطي واري حڪمت عملي ۽ اتحاد کي پڻ هٿي ڏئي ٿو. خاص طور تي، منصوبي ۾ شامل مختلف ٿيٽرن ۾ هفتي دوران پيش ٿيندڙ ڊرامن جو اشتهار هڪ ئي پوسٽر ذريعي ڏنو ويندو آهي. بولونيا جو اوپيرا گهر [[تياترو ڪومونالي دي بولونيا]] آهي. [[آرڪيسٽرا موزارٽ]]، جنهن جو موسيقي ڊائريڪٽر 2014ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[ڪلاڊيو ابادو]] هو، 2004ع ۾ ٺاهي وئي. بولونيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي، فن، رقص ۽ فلمي ميلن جي ميزباني ڪري ٿو، جن ۾ اينجيليڪا،<ref>{{cite web|url=https://www.aaa-angelica.com/ |title=Angelica |publisher=Aaa-angelica.com |access-date=19 April 2010}}</ref> ''بولونيا'' ۽ ''ڪونتيمپورانيا''، جيڪي همعصر موسيقيءَ جا ميلا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognacontemporanea.it/ |title=Eventi Arte Contemporanea &#124; Bologna contemporanea |website=Bolognacontemporanea.it |access-date=18 January 2016}}</ref> بولونيا فيسٽيول، جيڪو بين الاقوامي ڪلاسيڪي موسيقي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bolognafestival.it |title=Bolonafestival |publisher=Bolognafestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بولونيا جاز فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognajazzfestival.it |title=BolognaJazzFestival |publisher=BolognaJazzFestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بائيوگرافلم فيسٽيول، جيڪو سوانحي فلمن لاءِ مخصوص آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.biografilm.it |title=Biografilm Festival |language= it |publisher=Biografilm.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بل بول بل، جيڪو ڪامڪس ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bilbolbul.net |title=BilBolBul |publisher=BilBolBul |access-date=19 April 2010}}</ref> دانزا اربانا، جيڪو گهٽيءَ جي همعصر رقص جو ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.danzaurbana.it |title=Danza Urbana |publisher=Danzaurbana.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[F.I.S.Co.|F.I.S.Co]]، جيڪو همعصر فن جو ميلو هو ۽ هاڻي [[لائيو آرٽس ويڪ]] ۾ ضم ٿي چڪو آهي، فيوچر فلم فيسٽيول، جيڪو اينيميشن ۽ خاص اثرن بابت آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.futurefilmfestival.org |title=futurefilmfestival |website=Futurefilmfestival.org |access-date=19 April 2010}}</ref> ''اِل چينيما ريتروواتو''، جيڪو ناياب ۽ وساريل فلمن بابت فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Il CInema Ritrovato |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[لائيو آرٽس ويڪ]]، جينڊر بينڊر، جيڪو صنفي سڃاڻپ، جنسي رجحان ۽ جسماني نمائندگي بابت ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.genderbender.it |title=Gender Bender |publisher=Genderbender.it |access-date=19 April 2010}}</ref> هوم ورڪ فيسٽيول، جيڪو اليڪٽرانڪ موسيقي جو ميلو آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.homeworkfestival.net/ |title=homeworkfestival |publisher=homeworkfestival |access-date=19 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154815/http://www.homeworkfestival.net/ |archive-date=28 December 2010 |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس فلم فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Human Rights Film Festival |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> سم پريفر ڪيڪ، جيڪو هم جنس پرست عورتن جي فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |title=Some Prefer Cake Lesbian Film Festival |access-date=19 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209111233/http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |archive-date=9 February 2012}}</ref> ۽ [[زڪينو دئورو]]، جيڪو ٻارن جي گيتن جو مقابلو آهي، شامل آهن. ===کاڌو=== [[File:Tagliatelle_al_ragù_(image_modified).jpg|thumb|''تالياتيللي الرڳو''، جيئن بولونيا ۾ پيش ڪيو ويندو آهي]] بولونيا پنهنجي کاڌي جي روايت لاءِ مشهور آهي. اهو مشهور [[بولونيائي ساس]] جو گهر آهي، جيڪو گوشت تي ٻڌل پاستا ساس آهي. اٽلي ۾ ان کي [[رڳو]] سڏيو ويندو آهي ۽ اهو دنيا ۾ ملندڙ قسم کان ڪافي مختلف آهي. بولونيا ۾ هي ساس بنيادي طور [[تالياتيللي]] سان پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان کي [[اسپاگيٽي]] سان پيش ڪرڻ عجيب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|last=Cesarato|first=Monica|title=Why you won't find spaghetti bolognese in Italy|url=https://www.thelocal.it/20160914/the-truth-about-spaghetti-bolognese-ragu-pasta|access-date=November 5, 2017|website=[[The Local]]|date=September 14, 2016}}</ref> زرخيز [[پو وادي]] ۾ واقع هجڻ سبب، مقامي شاهوڪار کاڌو وڏي حد تائين گوشت ۽ پنير تي ڀاڙيندو آهي. سڄي ايميليا-روماگنا وانگر، [[نمڪين سڪل سوئر جو گوشت|محفوظ ڪيل سوئر جو گوشت]]، جهڙوڪ [[پروشوتو]]، [[مورتاديلا]] ۽ ''[[سالومي]]''، مقامي خوراڪ صنعت جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57 57]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57}}</ref> ويجها مشهور انگورن جا باغ [[پينوليتو]] ديئي ڪولي بولونيسي، [[لامبروسڪو]] دي مودينا ۽ [[سانجيوويزي]] دي روماگنا شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Anderson|first1=Burton|title=The Wines of Italy. An endless adventure in taste|date=2006|publisher=The Italian Trade Commission|asin=B002H6TK9C|pages=85–89|edition=8th}}</ref> رڳو سان تالياتيللي، شوربي ۾ پيش ٿيندڙ [[تورتيلليني]]، [[لازانيا]] ۽ مورتاديلا بولونيا مقامي خاصيتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52 52]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52}}</ref> روايتي بولونيائي مٺايون اڪثر عيدن سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ''فاوي ديئي مورتي''، جيڪا [[سڀني مقدسن جو ڏينهن|آل سينٽس ڊي]] لاءِ ٺهندڙ رنگ برنگي [[بادام پيسٽ]] بسڪيٽ آهن؛ جام سان ڀريل راويولي بسڪيٽ، جيڪي [[سينٽ جوزف جو ڏينهن|سينٽ جوزف ڊي]] تي پيش ڪيا ويندا آهن؛ ۽ ڪارنيول جون مٺايون، جن کي ''سفراپولي'' چيو ويندو آهي، جيڪي هلڪي ۽ نازڪ تريل پيسٽري هونديون آهن ۽ انهن مٿان پائوڊر کنڊ وڌي ويندي آهي. ''چيرتوسينو'' يا ''پانسپيتسيالي''، يعني 'ڪارٿوسيائي' يا 'دواساز ڪيڪ'، هڪ مصالحيدار ڪيڪ آهي، جيڪو ڪرسمس تي پيش ڪيو ويندو آهي. ''تورتا دي ريسو''، جيڪا بادامن، چانورن ۽ اماريتو مان ٺهندڙ ڪسٽرڊ جهڙي ڪيڪ آهي، سڄو سال تيار ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60 60]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60}}</ref> جيئن [[زوپا انگليزي]] پڻ. ==راند== [[File:PalaDozza 2022.jpg|thumb|right|پالا دوتسا، بولونيا جو تاريخي باسڪيٽ بال ميدان]] بولونيا ۾، اٽلي جي گهڻن شهرن جي ابتڙ، [[باسڪيٽ بال]] سڀ کان وڌيڪ پسند ڪئي ويندڙ راند آهي. حقيقت ۾ بولونيا جو راندين وارو لقب ''باسڪيٽ سٽي'' آهي، جيڪو شهر جي ٻن تاريخي حريف باسڪيٽ بال ڪلبن، [[ويرتوس بولونيا|ويرتوس]] ۽ [[فورتيتودو بولونيا|فورتيتودو]]، جي ڪاميابين ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Wolff2003">{{cite book |first = Alexander |last = Wolff |title = Big Game, Small World: A Basketball Adventure |year = 2003 |chapter = 6 |publisher = Grand Central Publishing |isbn= 978-0-446-67989-3}}</ref> انهن ٻنهي مان پهرين ڪلب، ٻين اعزازن سان گڏ، 17 [[سيري اي (باسڪيٽ بال)|اطالوي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپون]]، ٻه [[يورو ليگ]]، هڪ [[يوروڪپ باسڪيٽ بال|يوروڪپ]] ۽ هڪ [[فيبا ساپورتا ڪپ]] کٽيو آهي، جنهن ڪري اها يورپ جي سڀ کان ڪامياب باسڪيٽ بال ڪلبن مان هڪ آهي؛ جڏهن ته ٻي ڪلب 2000ع ۽ 2005ع ۾ ٻه ليگ عنوان کٽيا آهن. اطالوي باسڪيٽ بال ليگ، جيڪا [[ليگا باسڪيٽ سيري اي|سيري اي]] ۽ [[سيري اي2 (باسڪيٽ بال)|سيري اي2]] ٻنهي کي هلائي ٿي، ان جو هيڊڪوارٽر بولونيا ۾ آهي. شهر ۾ ٻه اندروني ميدان آهن: [[پالا دوتسا]] سڀ کان پراڻو آهي، جنهن ۾ 5,570 سيٽن جي گنجائش آهي، جڏهن ته [[ويرتوس ارينا]] عارضي ميدان آهي، جنهن ۾ 9,980 سيٽن جي گنجائش آهي. 11,000 سيٽن جي گنجائش وارو ٽيون ميدان، [[يونيپول ارينا]]، پاڙيسري شهر [[ڪاساليڪيو دي رينو]] ۾ واقع آهي. [[File:Stadio Dall'Ara 01-02-2020.jpg|thumb|left|32,000 گنجائش وارو اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا، بولونيا ايف سي 1909 جو گهر آهي.]] [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] جي پڻ بولونيا ۾ مضبوط روايت آهي. شهر جي مکيه ڪلب، [[بولونيا ايف سي 1909]]، ست اطالوي ليگ چيمپيئن شپون کٽيون آهن، جن مان تازي [[1963–64 سيري اي|1963–64ع]] ۾ هئي، جنهن ڪري اها ليگ جي تاريخ ۾ ڇهين سڀ کان ڪامياب ٽيم آهي؛ ان کان علاوه، هن ٽي [[ڪوپا اٽاليا]] عنوان پڻ کٽيا آهن، جن مان تازو [[2024–25 ڪوپا اٽاليا|2024–2025ع جي موسم]] ۾ حاصل ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي جي عروج واري دور ۾ بولونيا ايف سي کي "''Lo squadrone che tremare il mondo fa''"، يعني "اها ٽيم جيڪا دنيا کي ڌوڏي ڇڏي ٿي"، جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ڪلب 38,000 گنجائش واري [[اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا]] ۾ کيڏندي آهي، جتي اطالوي قومي ٽيم فٽبال ۽ [[رگبي يونين]] ٻنهي ۾ کيڏي چڪي آهي، ۽ [[سان مارينو قومي فٽبال ٽيم]] پڻ هتي کيڏي آهي. اهو [[1990ع فيفا ورلڊ ڪپ]] جو پڻ هڪ ميدان هو. [[رگبي يونين]] پڻ شهر ۾ موجود آهي: رگبي بولونيا 1928 اٽلي ۾ قائم ٿيندڙ پهرين رگبي يونين ڪلبن مان هڪ هئي ۽ [[اطالوي رگبي فيڊريشن|اطالوي رگبي يونين فيڊريشن]] سان لاڳاپيل ٿيڻ واري پهرين ڪلب هئي.<ref>{{cite web |url= http://www.air.it/modules.php?name=News&file=article&sid=18003 |title = Rugby Bologna 1928: quale futuro? |last = Zanasi |first = Gianni |date = 6 March 2009 |website = air.it |publisher = Associazione Italiana Rugbysti |language = it |trans-title = What Future for Rugby Bologna 1928? |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105161150/http://www.air.it/modules.php?name=News&file=print&sid=18003 |archive-date = 5 November 2014 |access-date = 5 November 2014}}</ref> 2026ع تائين اها اٽلي جي سڀ کان پراڻي رگبي يونين ڪلب آهي جيڪا اڃا تائين ڪم ڪري رهي آهي. ڪلب پنهنجي تاريخ جي پهرين 25 سالن تائين اطالوي چيمپيئن شپ جي مٿئين درجي ۾ حصو ورتو، ڪڏهن به عنوان نه کٽيائين پر ڪيترائي ڀيرا ٻئي نمبر تي رهي؛ اها 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[سيري اي ايليٽ (رگبي يونين)|مٿئين ڊويزن]] ۾ واپس آئي ۽ سنگين مالي مسئلن کي منهن ڏنو، جن سبب ان جي تنزلي ٿي ۽ اها لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي ڪناري تي پهچي وئي.{{citation needed|date=May 2016}} [[جاني فالڪي اسٽيڊيم]] هڪ [[بيس بال اسٽيڊيم]] آهي، جيڪو بولونيا ۾ واقع آهي.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.com/falchi.htm|title=Fortitudo Baseball Bologna – Stadio Gianni Falchi|website=www.fortitudobaseball.com}}</ref><ref>[https://www.espn.com/mlb/worldclassic2006/news/story?id=2291227 "Welcome to Italy,"] ESPN.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.baseballprospectus.com/news/article/17678/punk-hits-baseball-in-the-old-country/|title=Punk Hits: Baseball in the Old Country|date=18 July 2012|website=Baseball Prospectus}}</ref> اهو [[اطالوي بيس بال ليگ]] ۾ [[فورتيتودو بيس بال بولونيا]] جي گهر وارن ميچن جو ميدان آهي.<ref name="auto"/><ref>{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.it/|title=Fortitudo Baseball|website=Fortitudo Baseball}}</ref> ==ماڻھو== {{Main category|بولونيا جا ماڻھو}} [[File:Giovanni Artusi.jpg|thumb|140px|[[جيوواني آرتوسي]]]] [[File:Benoit XIV.jpg|thumb|140px|[[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو 1675ع ۾ بولونيا ۾ ڄائو]] [[File:Annibale Carracci, Autoritratto .jpg|thumb|140px|[[اينيبال ڪاراچي]]، {{circa|1580}}]] [[File:Chiara Caselli 2002.jpg|thumb|140px|[[ڪيارا ڪاسيلي]]، 2002ع]] [[File:Pier Ferdinando Casini 2016.jpg|thumb|140px|[[پيئر فرديناندو ڪاسيني]]، 2016ع]] [[File:Luigi Galvani, oil-painting.jpg|thumb|140px|[[لوئيجي گالواني]]]] [[File:Ritratto di Gregorio XIII - Passarotti.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري تيرهون]]، 1586ع]] [[File:Gregorius XV, by Guercino, 1622.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري پندرهون]]، 1622ع]] [[File:Guglielmo Marconi.jpg|thumb|140px|[[گوگليئلمو مارڪوني]]، 1908ع]] [[File:Tagliacozzi Portrait.jpg|thumb|140px|[[گاسپاري تالياتسوتسي]]]] ; * [[ماريا گائيتانا انييسي]] (1718–1799)، رياضيدان ۽ انسان دوست * [[ڪيمي انتونيلي]] (ڄائو 2006ع)، مرسڊيز لاءِ فارمولا 1 ريسر * [[فرانچيسڪو الباني]] (1578–1660)، باروڪ مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Albani, Francesco |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 481 |short=1}}</ref> * [[جيوواني الديني]] (1762–1834)، طبيب ۽ طبيعيات دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Aldini, Giovanni |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 536 |short=1}}</ref> * [[اوليسه الدروواندي]] (1522–1605)، فطرت شناس * [[انتونيو اليساندريني]] (1786–1861)، اناٽومسٽ ۽ پيراسائٽولوجسٽ * [[اليسانڊرو الگاردي]] (1598–1654)، اعليٰ باروڪ سنگتراش<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Algardi, Alessandro |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 598 |short=1}}</ref> * [[وڪٽر اريموندي]] (1942–2001)، فوٽوگرافر * [[جيوواني ماريا آرتوسي]] ({{circa|1540–1613}})، موسيقي نظريه دان، موسيقار ۽ ليکڪ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Artusi, Giovanni Maria |volume = 2 |last= |first= |author-link= |page= 705 |short=1}}</ref> * [[اميڪو اسپرتيني]] ({{circa|1474–1552}})، مصور * [[پوپي آواتي]] (ڄائو 1938ع)، ڊائريڪٽر * [[بولونيا جو آزو]] (سرگرم 1150–1230)، قانوندان ۽ [[گلاسٽر]]<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Azo |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 81 |short=1}}</ref> * [[ريڪاردو باڪيللي]] (1891–1985)، ليکڪ * [[ادريانو بانڪيري]] (1568–1634)، موسيقار * [[اگوستينو باريللي]] (1627–1687)، معمار * [[ماسيميليانو بارتولي]]، شيف ۽ ريسٽورنٽ مالڪ * [[انتونيو باسولي]] (1774–1848)، مصور ۽ منظر ڊزائنر * [[لاورا باسي]] (1711–1788)، سائنسدان، يورپ ۾ يونيورسٽي چيئر تي مقرر ٿيندڙ پهرين عورت<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bassi, Laura Maria Caterina |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 494 |short=1}}</ref> * [[اوگو باسي]] (1800–1849)، اطالوي قومپرست هيرو، 1848ع جي بغاوتن ۾ ڪردار سبب ڦاسي ڏنو ويو * [[پيئر فرانچيسڪو باتيستيلي]] (17هين صدي)، [[فريبي ڇت واري مصوري|ڪواڊراتورا]] جو مصور * [[ستيفانو بينني]] (1947–2025)، ليکڪ * [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]] (1675–1758) (پروسپيرو لورينزو لامبرٽيني)، پوپ 1740–58ع.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Benedict |volume = 3 |last= Rockwell |first= William Walker |author-link= |pages= 718-719; see page 719 penultimate para. |short=1}}</ref> * [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] (1443–1508)، امير. هن 1463ع کان 1506ع تائين بولونيا تي جابر حڪمران طور حڪومت ڪئي. * [[اميديو بياواتي]] (1915–1979)، فٽبالر، [[اسٽيپ اوور]] جي ايجاد سان منسوب، 1938ع جو عالمي چيمپيئن. هن رڳو [[بولونيا ايف سي 1909|بولونيا ايف سي]] لاءِ کيڏيو * [[سيموني بوليللي]] (ڄائو 1985ع)، پيشاور ٽينس رانديگر * [[جياڪومو بولونيني]] (1664–1734)، مصور * [[رافائيل بومبيللي]] (1526–1572)، رياضيدان * [[روسانو براتسي]] (1916–1994)، اداڪار * [[بلغاروس]] (وفات 1166ع)، بلغاريائي اصل جو ٻارهين صديءَ جو قانوندان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bulgarus |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 786 |short=1}}</ref> * [[فلوريانو بوروني]] (17هين صدي)، نقش ڪَندڙ * [[ليوپولدو مارڪو انتونيو ڪالداني]] (1725–1813)، اناٽومسٽ ۽ فزيولوجسٽ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Caldani, Leopoldo Marco Antonio |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 983 |short=1}}</ref> * [[آرڪانجيلو ڪانيتولي]] (1460–1513)، رومن ڪيٿولڪ پادري، ڪينن ريگيولر * [[اليسانڊرو ڪارلوني]] (ڄائو 1978ع)، ڊائريڪٽر، اينيميٽر ۽ فنڪار، جنهن ''[[ڪنگ فو پانڊا]]'' ۽ ''[[دي ڪروڊز]]'' جهڙين فلمن تي ڪم ڪيو * [[لوڪا ڪاربوني]] (ڄائو 1962ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[رافائيلا ڪارا]] (1943–2021)، ڳائڻي * [[اينيبال ڪاراچي]] (1560–1609)، مصور<ref name="Rossetti 298-299">{{Cite EB1911 |wstitle= Caracci, Lodovico, Agostino, and Annibale |volume = 5 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti |pages= 298-299 |short=1}}</ref> * [[لودووڪو ڪاراچي]] (1555–1619)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[اگوستينو ڪاراچي]] (1557–1602)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[ڪورادو ڪاساليني]] (ڄائو 1914ع، وفات جي تاريخ نامعلوم)، فٽبالر * [[ڪيارا ڪاسيلي]] (ڄائي 1967ع)، اداڪارا * [[بولونيا جي سينٽ ڪيٿرين]] (1413–1463)، (ڪاترينا دي وگري)، غريب ڪلئير نَن، ليکڪا، صوفيه ۽ فنڪارا * [[پيئر فرديناندو ڪاسيني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[پييترو ڪاتالدي]] (1548–1626)، رياضيدان * [[ڪرونڪس]]، راڪ بينڊ * [[پيئرلوئيجي ڪولينا]] (ڄائو 1960ع)، فٽبال ريفري * [[ڪارلو ڪولومبارا]] (ڄائو 1964ع)، اوپيرا بيس * [[جيوواني پاولو ڪولونا]] (1637–1695)، موسيقار، استاد، آرگن وڄائيندڙ ۽ آرگن ٺاهيندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Colonna, Giovanni Paolo |volume = 6 |last= |first= |author-link= |page= 715 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو ڪورتيني]] (ڄائو 1976ع)، موسيقار * [[چيزاري ڪريمونيني (موسيقار)|چيزاري ڪريمونيني]] (ڄائو 1980ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[جوزيپي ماريا ڪريسپي]] (1665–1747)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Crespi, Giuseppe Maria |volume = 7 |last= |first= |author-link= |page= 412 |short=1}}</ref> * [[دوناتو ڪريتي]] (1671–1749)، مصور * [[جوليو چيزاري ڪروچي]] (1550–1609)، ''[[ڪانتاسٽوريا|ڪانتستوريي]]'' ۽ ليکڪ * [[لوچو دالا]] (1943–2012)، ڳائڻو-گيتڪار * [[ڪرسٽينا داوينا]] (ڄائي 1964ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي * [[دومينيڪينو]] (1581–1641) (دومينيڪو زامپيري)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Domenichino Zampieri |volume = 8 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti|pages= 397-398 |short=1}}</ref> * [[ايلينا دوگليولي]] (1472–1520)، [[ڪيٿولڪ ڪليسا|رومن ڪيٿولڪ]] اشرافي عورت * [[سارا ايراني]] (ڄائي 1987ع)، ٽينس رانديگرياڻي * [[لوئيجي فيري]] (1826–1895)، فلسفي<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Ferri, Luigi |volume = 10 |last= |first= |author-link= |page= 287 |short=1}}</ref> * [[سچيپيوني دل فيرو]] (1465–1526)، رياضيدان. هن [[ڪيوبيڪ مساوات]] حل ڪئي. * [[جيانفرانڪو فيني]] (ڄائو 1952ع)، سياستدان * [[ارسطوتيلي فيوراوانتي]] ({{circa|1415}} – {{circa|1486}})، معمار * [[پروسپيرو فونتانا]] (1512–1597)، ديرين نشاةِ ثانيه ۽ مينرسٽ فن جو مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Fontana, Prospero |volume = 10 |last= |first= |author-link= |pages= 607-608 |short=1}}</ref> * [[ڪارلو فورناسيني]] (1854–1931)، [[مائڪرو پيليئنٽولوجسٽ]]، جنهن [[فورامنيفرا]] جو مطالعو ڪيو * [[فرانچيسڪو فرانچيا]] ({{circa|1450–1517}}) (فرانچيسڪو رائ بوليني)، مصور * [[لوئيجي گالواني]] (1737–1798)، سائنسدان، [[حياتي برقيت]] جو دريافت ڪندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Galvani, Luigi |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 428 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو گامبيريني]] (ڄائو 1981ع)، فٽبالر * [[اليسانڊرو گواتسي]] (1809–1889)، واعظ ڪندڙ، محب وطن ۽ راهب<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Gavazzi, Alessandro |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 538 |short=1}}</ref> * [[سيرينا گراندي]] (ڄائي 1958ع)، اداڪارا * [[پوپ گريگوري تيرهون]] (1502–1585) (اوگو بونڪومپاني)، پوپ 1572–85ع. هن [[گريگورين ڪئلينڊر]] رائج ڪيو.<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XIII. |volume= XI | pages= 178 |short= 1}}</ref> * [[پوپ گريگوري پندرهون]] (1554–1623) (اليسانڊرو لودوويزي)، پوپ 1621–3ع<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XV. |volume= XI | pages= 178-179 |short= 1}}</ref> * [[گويرچينو|اِل گويرچينو]] (1591–1666) (جيوواني باربيئري)، مصور * [[ايرنيريوس]] ({{circa|1050}} – 1125ع کان پوءِ)، قانوندان * [[ايميلدا لامبرٽيني|مبارڪ ايميلدا لامبرٽيني]] ({{circa|1322–1333}})، ڊومينيڪن نو آموز، يوخرستي صوفيه ۽ ٻار ولي * [[ڪلاڊيو لوللي]] (1950–2018)، ڳائڻو-گيتڪار * [[پوپ لوشيوس ٻيون]] (وفات 1145ع) (گهيراردو ڪاتچانييميچي دل اورسو)، پوپ 1144–5ع * [[مارچيلو مالپيگي]] (1628–1694)، فزيولوجسٽ، اناٽومسٽ ۽ هسٽولوجسٽ * [[گوگليئلمو مارڪوني]] (1874–1937)، انجنيئر، [[وائرليس ٽيليگرافي]] جو اڳواڻ، طبيعيات جو نوبل انعام * [[لوئيجي فرديناندو مارسيلي]] (1658–1730)، عالم ۽ ممتاز فطري سائنسدان<ref>{{cite EB9 |wstitle = Marsigli, Luigi Ferdinand |volume= XV | page= 575 |short= 1}}</ref> * [[جوزيپي مارسيلي (ٽينر)|جوزيپي مارسيلي]] ({{flourished|1677|1727}})، اوپيرا ٽينر<ref>{{Cite encyclopedia |author=Paola Besutti|title=Marsigli &#91;Marsiglio, Marsili&#93;, Giuseppe |date=2002|entry=Marsigli [Marsiglio, Marsili], Giuseppe|encyclopedia=Grove Music Online|publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.O008481}}</ref> * [[جيوواني باتيستا مارٽيني]] (1706–1784)، موسيقي نظريه دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Martini, Giovanni Battista |volume = 17 |last= |first= |author-link= |page= 800 |short=1}}</ref> * [[جوزيپي ڪاسپار ميزوفانتي|جوزيپي ميزوفانتي]] (1774–1839)، ڪارڊينل، لسانيات دان ۽ گھڻ ٻولين جو ماهر * [[مارڪو منگيٽي]] (1818–1886)، معاشيات دان ۽ سياستدان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Minghetti, Marco |volume = 18 |last= |first= |author-link= |page= 523 |short=1}}</ref> * [[جورجيو موراندي]] (1890–1964)، مصور * [[جاني موراندي]] (ڄائو 1944ع)، ڳائڻو * [[لودووڪو موربيولي]] (1433–1485)، ڪيٿولڪ عام شخص، جنهن کي مبارڪ قرار ڏنو ويو * [[ايدگاردو مورتارا]] (1851–1940)، ڪيٿولڪ پادري، جيڪو ''مورتارا ڪيس'' جو موضوع هو، ''[[اٽلي جو اتحاد|ريسورجي مينتو]]'' دوران * [[نيلا نوبيلي]] (1926–1985)، شاعره ۽ ليکڪا * [[جيانلوڪا پاليئوڪا]] (ڄائو 1966ع)، فٽبالر * [[پيئر پاولو پاسوليني]] (1922–1975)، ليکڪ، شاعر ۽ ڊائريڪٽر * [[جيمز پريماڊيتشي]] (وفات–1460)، پاپائي سفارتڪار * [[اگوستينو ديلي پروسپيتي وي]] (1525)، مصور * [[امبيرتو پوپيني]] (1884–1946)، رياضيدان * [[روبيرتو ريگاتسي]] (ڄائو 1956ع)، لوتيئر * [[گيدو ريني]] (1575–1642)، مصور * [[اوتورينو ريسپيگي]] (1879–1936)، موسيقار * [[فرانچيسڪو رچي بيتي]] (ڄائو 1942ع)، اطالوي راندين جو منتظم * [[اوگوستو ريگي]] (1850–1920)، طبيعيات دان، [[برقي مقناطيسيت]] جو ماهر * [[ڪارلو روئيني]] (1530–1598)، گهوڙن جو اناٽومسٽ * [[اينجلو اسڪياويو]] (1905–1990)، فٽبالر. هن 1934ع ۾ بولونيا ايف سي لاءِ اضافي وقت ۾ کٽيندڙ گول ڪيو. * [[سينيٽ (ڳائڻي)|سينيٽ]] (ڄائي 1979ع)، ڳائڻي * [[اليزابيٽا سيراني]] (1638–1665)، مصور * [[روبين ماريا سوريڪيز]] (ڄائو 1971ع)، فلم اداڪار، ڊائريڪٽر، پروڊيوسر * [[گاسپاري تالياتسوتسي]] (1545–1599)، سرجن، پلاسٽڪ ۽ تعميري سرجري جو اڳواڻ<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gasparo Tagliacozzi |volume= XIII | page= 21 |short= 1}}</ref> * [[البرتو تومبا]] (ڄائو 1966ع)، اسڪائر * [[اوندينا والا]] (1916–2006)، اولمپڪ سون جو تمغو کٽيندڙ پهرين اطالوي عورت * [[ماريئيلي وينتري]] (1939–1995)، استاد ۽ تعليم دان، پڪولو ڪورو دل انتونيانو ڪائر جي باني * [[ڪرسچين ويري]] (ڄائو 1973ع)، فٽبالر * [[ويتالي دا بولونيا]] (سرگرم 1330ع، وفات 1361ع)، مصور * [[بينيتو موسوليني تي قاتلاڻيون ڪوششون|انتيو زامبوني]] (1911–1926)، انتشار پسند، جنهن 15 سالن جي عمر ۾ بينيتو موسوليني کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي * [[اليڪس زاناردي]] (ڄائو 1966ع)، ريسنگ ڊرائيور * [[مارڪو اوريليو زاني دي فيرانتي]] (1801–1878)، ليکڪ، موسيقار ۽ ڪمپوزر * [[ماتيلدا دي اينجيليس]] (ڄائي 1995ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي ; هيٺين ماڻهن بولونيا کي پنهنجو گهر بڻايو: [[File:Ubaldo Gandolfi - Saint Petronius of Bologna.jpg|thumb|140px|[[بولونيا جو پيٽرونيوس]]]] [[File:Olha Kharlan - 2016-10-05 - 4.jpg|thumb|140px|[[اولها خارلان]]، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن]] * [[جيوسوي ڪاردوتشي]] (1835–1907)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، ادب جو نوبل انعام، لوڪا، ٽسڪني جي ويجهو ڄائو * [[ڪارلو فيليچي چيلاريو]] (1915–2007)، بين الاقوامي شهرت وارو اطالوي ڪنڊڪٽر، 1946ع ۾ بولونيا چيمبر آرڪيسٽرا جو باني * [[نيڪولو ديل آرڪا]] ({{circa|1435/1440}}–1494)، سنگتراش، باري، اپوليا ۾ ڄائو * [[ٿامس ڊيمپسٽر]] (1579–1625)، اسڪاٽش عالم ۽ مؤرخ؛ ايبرڊين شائر ۾ ڄائو، بولونيا ۾ وفات ڪئي<ref>{{cite EB9 |wstitle = Thomas Dempster |volume= VII | pages= 74-75 |short= 1}}</ref> * [[امبيرتو ايڪو]] (1932–2016)، ليکڪ ۽ اڪيڊمڪ، اليسانڊريا، پيڊمونٽ ۾ ڄائو * [[سارڊينيا جو اينزو|سارڊينيا جو اينزيو]] (ڄائو {{circa|1218}})، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جو بادشاهه ۽ شهنشاهه فريڊرڪ ٻئي جو ناجائز پٽ. هو 1249ع کان 1272ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[پالاتسو ري اينزو]] ۾ قيد رهيو. * [[واسڪو ايراني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[فارينيلي]] (ڪارلو بروسڪي، 1705–1782)، ڪاستراتو اوپيرا ڳائڻو * [[وليم جيروميتي]] (1924–1998)، مصور، ميلان، لومباردي ۾ ڄائو * [[اولها خارلان]]، يوڪريني، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن * [[الفونسو لومباردي]] ({{circa|1497}}–1537)، سنگتراش، فيرارا، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[وو منگ]] (2000ع ۾ ٺهيو)، ليکڪن جو اجتماعي گروهه * [[خوان اگناسيو مولينا]] (1740–1829)، فطرت شناس، چلي ۾ ڄائو * [[اودوفريدوس]] (وفات 1265ع)، قانوندان، اوستيا ۾ ڄائو ۽ 1228ع ۾ بولونيا منتقل ٿيو * [[جيوواني پاسڪولي]] (1855–1912)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، سان مائورو پاسڪولي، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[بولونيا جو پيٽرونيوس|سينٽ پيٽرونيوس]] (سان پيٽرونيو، جنم هنڌ نامعلوم، وفات {{circa|450 AD}})، [[بولونيا جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسس|بولونيا]] جو بشپ ۽ شهر جو سرپرست بزرگ * [[رومانو پرودي]] (ڄائو 1939ع)، معاشيات دان ۽ سياستدان، اسڪانديانو، ريجيو ايميليا ۾ ڄائو * [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه|جورجيو روزا]] (1925–2017)، انجنيئر، مختصر مدي واري [[مائڪرو قوم]] [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه]] جو صدر * [[جواڪينو روسيني]] (1792–1868)، اوپيرا ڪمپوزر، پيزارو، مارڪي ۾ ڄائو * [[لوئيجي ساميلي (فencer)|لوئيجي ساميلي]] (ڄائو 1987ع)، اولمپڪ سيبر فencer * [[جوزيپي توريللي]] (1658–1709)، موسيقار، ويرونا، وينيتو ۾ ڄائو. ==بين الاقوامي لاڳاپا== {{See also|اٽلي جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} بولونيا هيٺين شهرن سان [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙو شهر]] آهي:<ref>{{cite web |title=Gemellaggi del Comune di Bologna|url=https://www.comune.bologna.it/relazioniinternazionali/servizio_singolo/159:14328/|website=comune.bologna.it|publisher=Bologna|language=it|access-date=13 December 2019}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} *[[ڪووينٽري]]، انگلينڊ، 1984ع کان *[[خارڪيف]]، يوڪرين، 1966ع کان *[[لائپزگ]]، جرمني، 1962ع کان *[[لا پلاتا]]، ارجنٽينا، 1988ع کان *[[پورٽلينڊ، اوريگون]]، گڏيل رياستون، 2003ع کان *[[پرييپوليي]]، سربيا، 1966ع کان *[[سينٽ لوئس، سينيگال|سينٽ لوئس]]، سينيگال، 1991ع کان *[[سينٽ لوئس]]، گڏيل رياستون، 1987ع کان *[[سان ڪارلوس، ريو سان خوان|سان ڪارلوس]]، نڪاراگوا، 1988ع کان *[[ٿيسالونيڪي]]، يونان، 1981ع کان *[[تولوز]]، فرانس، 1981ع کان *[[توزلا]]، بوسنيا ۽ هرزيگووينا، 1994ع کان *[[والينسيا]]، اسپين، 1980ع کان *[[زغرب]]، ڪروشيا، 1961ع کان {{div col end}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Italy|European Union|Cities}} * [[بولونيا اعلان]] * [[بولونيا ميٽروپوليٽن علائقو]] * [[بولونيا عمل]] * [[بولونيائي گھنٽي وڄائڻ]] * [[بولونيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[اوپيرا پيا ديئي پوويري مينديڪانتي]] * [[سان جيرولامو ديل آرڪوويدجو]] * [[سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو، بولونيا|سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو]] ==وڌيڪ پڙهڻ== {{See also|Timeline of Bologna#Bibliography|l1=بولونيا جي تاريخ جي ببليوگرافي}} * Mancini, Giorgia, and Nicholas Penny, eds. ''The Sixteenth Century Italian Paintings: Volume III: Ferrara and Bologna'' (National Gallery Catalogues) (2016). * Rashdall, Hastings. ''The Universities of Europe in the Middle Ages: Volume 1, Salerno, Bologna, Paris'' (2010). * Robertson, Anne Walters. ''Tyranny under the Mantle of St Peter: Pope Paul II and Bologna'' (2002) ===رهنما ڪتاب=== * Grieco, Romy. ''Bologna: a city to discover'' (1976) * Insight Guides. ''Pocket Bologna'' (2016). * Noyes, Mary Tolaro. ''Bologna Reflections'' (2009). * Uras, Martina. "Bologna Photo Guide" ===پراڻا رهنما=== * {{Citation|publisher=Karl Baedeker|location=Coblenz|title=Italy|edition=2nd|date=1870|chapter-url=https://archive.org/stream/italyhandbookfor04karl#page/n329/mode/2up|chapter=Bologna|ol=24140254M}}** {{Citation |publisher = John Murray |location = London |title = Hand-book for Travellers in Northern Italy |edition = 16th |date = 1897 |oclc = 2231483 |chapter-url =https://archive.org/stream/hand00bookfortravejohnrich#page/366/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 6936521M }} * {{Citation |publisher = Laurie |location = London |title = The Cathedrals and Churches of Northern Italy |date = 1900 |author=T. Francis Bumpus |chapter-url=https://archive.org/stream/cathedralschurch00bumpuoft#page/n263/mode/2up |chapter=Ferrara and Bologna|ol = 7201313M|ref=none }} * {{Citation |publisher = Karl Baedeker |location = Leipzig |edition=14th |title = Northern Italy |date = 1913 |chapter-url= https://archive.org/stream/northernitalyi00karl#page/468/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 16015532M }} ==حوالا== {{reflist|group=lower-alpha}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="note"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Bologna|Bologna}} * {{Official website|https://www.comune.bologna.it/home}} * [https://www.bolognameteo.it/ بولونيا جي موسم] * [https://web.archive.org/web/20140903111342/http://www.bolognamagazine.com/content/palazzo-pepoli-museum-history-bologna-arte-fiera-2012 بولونيا جي تاريخ جو عجائب گھر] * [http://www.museibologna.it/musicaen بولونيا جو موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري] * [http://insecam.org/en/bycity/Bologna/ بولونيا آن لائين ڪيمرائون] {{Navboxes |list = {{Province of Bologna}} {{Regional capitals of Italy}} {{European Capital of Culture}} {{Cities in Italy}} }} {{Authority control}} [[زمرو:بولونيا| ]]<!--leave the empty space as standard--> [[زمرو:530ع ق م جا ڏهاڪا]] [[زمرو:بوئي]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا ۾ رومي ماڳ]] [[زمرو:اٽلي جا 6هين صدي ق م جا ادارا]] [[زمرو:پاپائي رياستون]] [[زمرو:اٽلي ۾ شهر]] 9arny7hjg3g7hvq6pltxewsyre9aosh 382504 382503 2026-06-03T10:34:36Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 382504 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|[[اٽلي]] جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' (انگريزي: <small>Bologna</small>؛ اچار،{{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}، {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}}) [[اٽلي|اتر اٽلي]] ۾ واقع ايميليا-روماگنا علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر آھي، جنھن جي آبادي <small>3,90,734</small> آھي ۽ ھتي <small>150</small> مختلف نسلي گروهه رھن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي ميٽروپوليٽن صوبي ۾ <small>2025</small>ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ سينيوريا طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن محرابي رستن جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب <small>1970</small>ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال <small>2000</small>ع ۾ هن کي يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ <small>2006</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> <small>2021</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] شهر جي ڊگهن محرابي رستن کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ کادي خوراڪ جي صنعتن جي ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ==معيشت== [[File:Unipol Tower 02.JPG|thumb|upright|[[يونيپول ٽاور]]، جنهن جي اوچائي {{Convert|127|m|ft|abbr=on}} آهي، شهر جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.]] مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان، [[بولونيا ميٽروپوليٽن شهر]] 2017ع ۾ تقريباً 35 ارب يورو (40.6 ارب آمريڪي ڊالر) جي معيشت پيدا ڪئي، جيڪا في فرد 34,251 يورو (40,165 آمريڪي ڊالر) جي برابر هئي. هي انگ اٽلي جي صوبن ۾ ٽئين نمبر تي هو، [[ميلان ميٽروپوليٽن شهر|ميلان]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول|بولتسانو/بوتسين]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|title=Dossier on the Metropolitan City of Bologna|url=https://www.affariregionali.it/media/170175/dossier-citt%C3%A0-metropolitana-di-bologna.pdf|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017}}</ref> بولونيا جي معيشت هڪ مضبوط صنعتي شعبي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو روايتي طور زرعي ۽ مالداري شين جي پروسيسنگ ([[:it:Eridania|ايريدانيا]]، [[گرانارولو (ڪمپني)|گرانارولو]]، [[سيگافريدو زانيتي]]، {{ill|Conserve Italia|it}})، مشينري ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]]، [[Sacmi|ساڪمي]])، تعميراتي سامان ([[Maccaferri|ماڪافيري]])، توانائي ([[Hera Group|هيرا گروپ]])، گاڏين جي صنعت ([[Ducati|دوڪاٽي]]، [[Lamborghini|ليمبورگيني]])، جوتا سازي، ڪپڙي، انجنيئرنگ، ڪيميائي صنعت، ڇپائي ۽ اشاعت ([[:it:Cappelli (editore)|ڪاپيلي]]، [[:it:il Mulino|اِل مولينو]]، {{ill|Monrif Group|it|مونريف گروپ}}، [[:it:Zanichelli|زانيڪيلي]]) تي مرڪوز آهي. خاص طور تي، بولونيا کي نام نهاد "پيڪيجنگ وادي" (Packaging Valley) جو مرڪز سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اهڙو علائقو آهي جتي خودڪار [[پيڪنگ مشين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين جي وڏي تعداد موجود آهي ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]] وغيره).<ref>{{cite book|last1=Fotis|display-authors=et al|first1=Marco|title=The Automatic Packaging Machinery Sector in Italy and Germany|date=2014|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-319-12762-0|pages=1–2}}</ref> ان کان علاوه، بولونيا پنهنجي [[تعاوني تنظيم|تعاوني ادارن]] جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي. هي روايت اوڻيهين صديءَ دوران هارين ۽ مزدورن جي سماجي جدوجهدن مان پيدا ٿي. اڄ اهي تعاوني ادارا علائقي جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پيدا ڪن ٿا<ref>{{cite news|last=Duda|first=John|title=The Italian Region Where Co-ops Produce a Third of Its GDP|url=https://www.yesmagazine.org/economy/2016/07/05/the-italian-place-where-co-ops-drive-the-economy-and-most-people-are-members|access-date=4 November 2017|publisher=[[Yes! (U.S. magazine)|YES! Magazine]]|date=5 July 2016|language=en}}</ref> ۽ [[ايميليا-روماگنا]] علائقي ۾ 265,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|last=Caselli|first=Guido|title=Osservatorio della cooperazione in Emilia-Romagna|url=https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|publisher=Chamber of Commerce of Emilia-Romagna|access-date=4 November 2017}}</ref> ==آمدورفت== [[File:Irisbus Crealis trolley TPER 107 1.jpg|thumb|[[ٽي پي اي آر]] طرفان هلندڙ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|شهري ٽرالي بس نظام]] جي هڪ [[ٽرالي بس]]، جيڪا ويا سافي ۾ تصويربند ڪئي وئي.]] [[بولونيا گوگليئلمو مارڪوني هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان اٽلي جو ستون مصروف ترين هوائي اڏو آهي (2025ع ۾ 11 ملين مسافر). [[بولونيا چنترالي ريلوي اسٽيشن]] اٽلي جي سڀ کان اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر اتر-ڏکڻ ۽ اوڀر-اولهه رستن جي سنگم تي واقع آهي. هي اسٽيشن هر سال 58 ملين مسافرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref name=gs1>{{cite web|title=Bologna Centrale|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|publisher=Grandi Stazioni|access-date=30 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210084923/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=10 February 2012|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن (ڏسو [[بولونيا جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]). بولونيا سان دوناتو [[ريلوي درجابندي يارڊ]]، جنهن ۾ 33 ريلوي لائينون آهن، ماضيءَ ۾ اٽلي جو سڀ کان وڏو مال بردار ريل مرڪز هو.<ref>{{cite web|title=The Bologna Freight Village |url=http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |publisher=Bologna Interporto S.p.a. |access-date=1 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212140125/http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |archive-date=12 December 2013}}</ref> 2018ع کان پوءِ ان کي [[بولونيا سان دوناتو ريلوي آزمائشي سرڪٽ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="I treni 434">Gian Guido Turchi, ''Bologna San Donato: metamorfosi di un impianto'', in I Treni 434 (2020), pages 12–17, Editrice Trasporti su Rotaie, ISSN 0392-4602.</ref> شهر کي عوامي بس رستن جي هڪ وڏي ڄار ذريعي پڻ خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|ٽرالي بس رستا]] پڻ شامل آهن، جيڪي 2012ع کان [[ٽراسپورٽو پاسيجيري ايميليا-روماگنا]] (TPER) هلائي رهيو آهي. مئي 2023ع تائين، نئين [[بولونيا ٽرام نظام]] جي پهرين لائين تعمير هيٺ هئي.<ref name="avviolavori">{{Cite web|url=https://www.trambologna.it/2023/04/26/partono-cantieri-realizzazione-linea-rossa-tram-deposito-borgo-panigale-terminal-michelino-fiera/|title = Partono i cantieri per la realizzazione della linea rossa del tram, il via dal deposito di Borgo Panigale e dal Terminal Michelino-Fiera|date=2023-04-26|access-date=2023-05-10|language=it}}</ref> مجموعي طور شهر لاءِ چار لائينن تي مشتمل ٽرام نيٽورڪ جو منصوبو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|title=Four tram lines planned for Bologna|website=Metro Report|date=13 March 2019|access-date=17 March 2019}}</ref> بولونيا جي چوڌاري ڪم ڪندڙ وڏي [[مضافاتي ريل]] سروس کي [[بولونيا ميٽروپوليٽن ريلوي سروس]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ===عوامي آمدورفت جا انگ اکر=== بولونيا ۾ ماڻهو هفتي جي عام ڪم واري ڏينهن تي عوامي آمدورفت ذريعي اچ وڃ ۾ سراسري طور 53 منٽ خرچ ڪن ٿا. عوامي آمدورفت استعمال ڪندڙن مان 9٪ ماڻهو روزانو ٻن ڪلاڪن کان وڌيڪ سفر ڪن ٿا. بس اسٽاپ يا ريلوي اسٽيشن تي انتظار جو سراسري وقت 12 منٽ آهي، جڏهن ته 16٪ مسافر روزانو اوسطاً 20 منٽن کان وڌيڪ انتظار ڪن ٿا. هڪ سفر دوران عوامي آمدورفت ذريعي طئي ڪيل سراسري فاصلو {{Convert|5.4|km|mi|abbr=on}} آهي، جڏهن ته 7٪ ماڻهو هڪ طرفي سفر ۾ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ فاصلو طئي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=Bologna Public Transportation Statistics|publisher= Global Public Transit Index by Moovit|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Bologna_e_Romagna-1783|access-date=19 June 2017}} [[File:CC-BY icon.svg|50px|class=noviewer]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> ==آبادي== {{Historical populations|1861|116874|1871|118217|1881|126178|1901|153271|1911|179311|1921|212754|1931|249226|1936|281162|1951|340526|1961|444872|1971|490528|1981|459080|1991|404378|2001|371217|2011|371337|2021|387842|cols=1|align=right|source=[[اٽلي جو قومي شماريات ادارو|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente e presente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1971|trans-title=Resident and present population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|date=1971-10-24|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries" />}} 2025ع تائين، شهر جي اصل آبادي 390,734 هئي، جنهن مان 47.9٪ مرد ۽ 52.1٪ عورتون هيون.{{cn|date=February 2026}} 2016ع ۾ نابالغن (18 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارن ٻارن) جو تناسب ڪل آبادي جو 12.86٪ هو، جڏهن ته پينشن وٺندڙن جو تناسب 27.02٪ هو. هي انگ اٽلي جي اوسط 18.06٪ (نابالغ) ۽ 19.94٪ (پينشن وٺندڙ) سان ڀيٽيو وڃي ٿو. بولونيا جي رهواسين جي سراسري عمر 51 سال آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري عمر 42 سال آهي. 2011ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ بولونيا جي آبادي ۾ 4.4٪ واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران سڄي اٽلي جي آبادي 0.7٪ گهٽجي وئي.<ref name="timeseries">{{cite web |title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> بولونيا جي موجوده پيدائش جي شرح هر 1,000 رهواسين تي 8.07 ڄمڻ آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري شرح 9.45 ڄمڻ في 1,000 رهواسي آهي. ==تعليم== [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] [[بولونيا يونيورسٽي]]، جنهن بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته اها 1088ع ۾ [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] [[ايرنيريوس]] ۽ [[پيپو (قانوندان)|پيپو]] قائم ڪئي،<ref>{{cite book|last1=Rashdall|first1=Hastings|title=The universities of Europe in the Middle Ages|date=2010|publisher=Cambridge university press|location=Cambridge|isbn=978-1-108-01810-4|pages=119–121}}</ref> [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي، ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيندڙ اداري جي معنيٰ ۾ پهرين يونيورسٽي پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لفظ ''universitas'' به ان جي قيام وقت استعمال ٿيو،<ref name="Top Universities"/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna|author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> ۽ اها اٽلي ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/ |title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima |date=3 July 2017}}</ref> وچئين دور ۾ اها يورپي فڪري زندگيءَ جو هڪ اهم مرڪز هئي، جيڪا اٽلي ۽ سڄي يورپ مان عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي هئي.<ref>{{cite book|editor-last=Ridder-Symoens|editor-first= Hilde de|title=A history of the university in Europe.|date=2003|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54113-8|page=12|edition=1st pbk.}}</ref> ''Studium''، جيئن اها اصل ۾ سڏي ويندي هئي، هڪ نسبتاً غير رسمي تدريسي نظام طور شروع ٿي، جنهن ۾ هر استاد شاگردن کان الڳ الڳ فيس وٺندو هو. ان ڪري شروعاتي يونيورسٽي جو هنڌ سڄي شهر ۾ پکڙيل هو، ۽ مختلف قوميتن جي شاگردن جي مدد لاءِ مختلف ڪاليج قائم ڪيا ويا. [[File:Bologna,_Archiginnasio,_Teatro_anatomico_(6).jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو جو اناٽوميڪل ٿيٽر]]، جيڪو 1637ع جو آهي]] نيپوليني دور ۾ يونيورسٽي جو مرڪز شهر جي مرڪز جي اتر-اوڀر حصي ۾ [[ويا زامبوني]] تي موجوده هنڌ منتقل ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي جا 11 اسڪول، 33 شعبا ۽ 93 لائبريريون سڄي شهر ۾ پکڙيل آهن، ۽ ويجهن شهرن [[چيزينا]]، [[فورلي]]، [[راويننا]] ۽ [[ريميني]] ۾ ان جا چار ماتحت ڪيمپس پڻ آهن. گذريل صدين ۾ هن يونيورسٽي سان لاڳاپيل اهم شاگردن ۾ [[دانتي]]، [[پيٽرارڪ]]، [[ٿامس بيڪيٽ]]، [[پوپ نڪولس پنجون]]، [[ايراسمس آف روٽرڊيم]]، [[پيٽر مارٽر ورميگلي]] ۽ [[ڪوپرنيڪس]] شامل هئا. [[لاورا باسي]]، جنهن کي 1732ع ۾ مقرر ڪيو ويو، يورپ ۾ ڪنهن يونيورسٽي ۾ سرڪاري طور پڙهائڻ واري پهرين عورت بڻجي. ويجهي تاريخ ۾ [[لوئيجي گالواني]]، [[حياتي برقي مقناطيسيت]] جو دريافت ڪندڙ، ۽ [[گوگليئلمو مارڪوني]]، ريڊيو ٽيڪنالاجي جو باني، پڻ هن يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو. بولونيا يونيورسٽي اڄ به اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ معزز ۽ متحرڪ اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. اڄ تائين بولونيا گهڻي حد تائين يونيورسٽي وارو شهر آهي، جتي 2015ع ۾ 80,000 کان وڌيڪ شاگرد داخل هئا. هن شاگردي برادري ۾ ايراسموس، سقراط ۽ پرڏيهي شاگردن جو وڏو انگ شامل آهي.<ref>{{cite web|title=THE UNIVERSITY TODAY: NUMBERS AND INNOVATION|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/university-today|publisher=University of Bologna|access-date=4 November 2017}}</ref> يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]]، [[بولونيا يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]]، 1568ع ۾ قائم ٿيو؛ اهو يورپ جو چوٿون قديم ترين نباتاتي باغ آهي. [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] شهر ۾ پنهنجو [[بولونيا سينٽر]] هلائي ٿي، جتي اسڪول آف ايڊوانسڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز (SAIS) جي پرڏيهي ڪيمپسن مان هڪ موجود آهي. SAIS بولونيا 1955ع ۾ يورپ ۾ کليل آمريڪي پوسٽ گريجوئيٽ اسڪول جو پهريون ڪيمپس طور قائم ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/international/agreements-and-networks/american-centres |title=American Centres – University of Bologna |website=Unibo.it |access-date=18 January 2016}}</ref> اهو مارشل پلان جي انهن ڪوششن کان متاثر هو، جن جو مقصد آمريڪا ۽ يورپ جي وچ ۾ ثقافتي پل تعمير ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://2001-2009.state.gov/p/us/rm/2005/46551.htm |title=Remarks at the 50th Anniversary of SAIS in Bologna |website=2001-2009.state.gov |date=19 May 2005 |access-date=18 January 2016}}</ref> اڄ بولونيا سينٽر ''Associazione italo-americana "Luciano Finelli"'' جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جيڪا اٽلي ۽ آمريڪا وچ ۾ بين الثقافتي شعور ۽ مٽاسٽا کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |title=About Us &#124; Associazione Italo Americana Luciano Finelli |access-date=18 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121074742/http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |archive-date=21 January 2014}}</ref> ايسٽرن ڪاليج ڪنسورشيم (E.C.Co.)، جنهن ۾ [[واسار ڪاليج]]، [[ويلزلي ڪاليج]] ۽ [[ويسليئن يونيورسٽي]] شامل آهن، بولونيا يونيورسٽي سان گڏجي شهر ۾ ٻاهرين ملڪ پڙهائيءَ جو پروگرام پيش ڪري ٿو. [[ڊڪنسن ڪاليج]]، [[انڊيانا يونيورسٽي]]، [[براون يونيورسٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] جا پڻ شهر ۾ ڪيمپس يا نمائنده مرڪز موجود آهن. ان کان علاوه، بولونيا ۾ هڪ موسيقي اسڪول، [[ڪونسرواتوريو جيوواني باتيستا مارٽيني]]، موجود آهي، جيڪو 1804ع ۾ قائم ٿيو، ۽ هڪ فنون لطيفه جو اسڪول، [[اڪاديميا دي بيلي آرتي دي بولونيا]]، موجود آهي، جيڪو 1802ع ۾ قائم ٿيو. ٻئي ادارا نيپولين بوناپارٽ طرفان متعارف ڪرايل سڌارن جي حصي طور وجود ۾ آيا. ==ثقافت== [[File:Museomusicabosala7.jpg|thumb|left|[[موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري]] سورهين کان ويهين صديءَ تائين جا قديم موسيقي اوزار ۽ منفرد موسيقي نوٽ ڏيکاري ٿي.]] صدين دوران بولونيا ڪيترائي لقب حاصل ڪيا آهن: "موٽو شهر" (''la grassa'') ان جي کاڌي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ مشهور خاصيتون گهڻي گوشت، خاص طور تي سوئر جي گوشت، انڊن واري پاستا ۽ کير مان ٺهندڙ شين، جهڙوڪ مکڻ ۽ پارميزان، سان تيار ٿينديون آهن. شهر کي ڏنل ٻيو لقب "ڳاڙهو شهر" (''la rossa'') آهي، جيڪو اصل ۾ شهر جي مرڪز جي عمارتن جي رنگ ڏانهن اشارو طور استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ اهو شهر جي آبادي جي اڪثريت طرفان حمايت ڪيل ڪميونسٽ نظريي سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. 1999ع ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي ميئر جي چونڊ تائين شهر [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مضبوط قلعي طور مشهور هو.<ref>{{cite web|title=The red, the fat, and the learned: The story behind Bologna's curious nicknames|url=https://www.thelocal.it/20170510/bologna-dotta-grassa-rassa-red-fat-learned-studious-travel-italy-vacation|access-date=4 November 2017|website=[[The Local]]|date=10 May 2017}}</ref> 2004ع جي ميئر چونڊن ۾ [[سرجيو ڪوفيراٽي]] جي چونڊ سان مرڪز-کاٻي ڌر ٻيهر اقتدار ۾ اچي وئي. بولونيا [[مفت عوامي آمدورفت]] جي تصور تي تجربو ڪندڙ يورپ جي شروعاتي شهرن مان هڪ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |title=Repertoires of Democracy: The Case for Public Transport |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325224146/http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref> بولونيا جا ٻه ٻيا لقب پڻ آهن: پهريون "ٽاورن وارو شهر" (''la turrita'') آهي، جيڪو شهر ۾ موجود وچئين دور جي وڏي تعداد ۾ ٽاورن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيتوڻيڪ اڄ صرف 24 ٽاور بيٺل آهن. ٻيو "علم وارو شهر" (''la dotta'') آهي، جيڪو ان جي يونيورسٽي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ===يونيورسٽي=== بولونيا جي [[بولونيا يونيورسٽي|يونيورسٽي]] 1088ع ۾ قائم ٿي ۽ دنيا جي قديم ترين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. QS يونيورسٽي رينڪنگ موجب، بولونيا يونيورسٽي اٽلي ۾ ٽئين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 138هين نمبر تي آهي. اٽلي ۽ سڄي دنيا مان ايندڙ شاگردن جو وڏو انگ، ڇاڪاڻ⁠تہ بولونيا ۾ ڪيترين غير ملڪي يونيورسٽين جا ڪيمپس موجود آهن، جن ۾ جانز هاپڪنز يونيورسٽي، ڊڪنسن ڪاليج، انڊيانا يونيورسٽي، براون يونيورسٽي، ڪيليفورنيا يونيورسٽي ۽ ٻيا شامل آهن، شهر جي روزمره زندگيءَ تي وڏو اثر وجهي ٿو. هڪ پاسي اهو شهر جي مرڪز کي وڌيڪ زنده دل بڻائي ٿو، جتي رهواسين جي سراسري عمر تمام گهڻي آهي، ۽ ثقافتي سرگرمين کي به هٿي ڏئي ٿو؛ ٻئي پاسي، اهو عوامي نظم ۽ ڪچري جي انتظام جا مسئلا پيدا ڪري ٿو، جيڪي يونيورسٽي ضلعي جي سرگرم رات جي زندگيءَ مان پيدا ٿين ٿا. ===تفريح ۽ پرفارمنگ آرٽس=== [[File:Arena_del_Sole_(cropped).jpg|thumb|ارينا دل سولي ٿيٽر جو اڳيون رخ]] بولونيا شهر 26 مئي 2006ع تي [[يونيسڪو]] جو موسيقي شهر بڻيو. يونيسڪو موجب، "نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيڻ واري پهرين اطالوي شهر طور، بولونيا هڪ شاهوڪار موسيقي روايت ڏيکاري آهي، جيڪا جديد زندگي ۽ تخليق جي هڪ متحرڪ عنصر طور مسلسل ترقي ڪري رهي آهي. هن موسيقي کي نسل پرستي خلاف جدوجهد ۾ شموليت جي اهم وسيلي طور فروغ ڏيڻ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مضبوط عزم پڻ ڏيکاريو آهي. ڪلاسيڪي کان اليڪٽرانڪ، جاز، لوڪ ۽ اوپيرا تائين مختلف صنفن کي هٿي ڏيندي، بولونيا پنهنجي شهرين کي اهڙي موسيقي توانائي فراهم ڪري ٿو، جيڪا شهر جي پيشاور، علمي، سماجي ۽ ثقافتي پاسن ۾ گهري طرح داخل ٿيل آهي."<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://archive.today/20120713153427/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-date=13 July 2012 |title=The Creative Cities Network: UNESCO Culture Sector |publisher=Portal.unesco.org |access-date=19 April 2010 }}</ref> سورهين صديءَ تائين ٿيٽر بولونيا ۾ تفريح جو هڪ مشهور ذريعو هو. پهريون عوامي ٿيٽر تياترو الا اسڪالا هو، جيڪو 1547ع کان [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] ۾ سرگرم هو. اطالوي بولونيائي ٿيٽر جي هڪ اهم شخصيت [[الفريدو ٽيسٽوني]] هو، جيڪو ڊراما نگار ۽ ''[[ڪارڊينل لامبرٽيني (ڊرامو)|ڪارڊينل لامبرٽيني]]'' جو ليکڪ هو، جنهن کي 1905ع کان وڏي ٿيٽر ڪاميابي ملي، ۽ بعد ۾ بولونيائي اداڪار [[جينو چروي]] ان کي فلمي پردي تي پڻ ورجايو. 1998ع ۾ بولونيا شهر "بولونيا ديئي تياتري" ('ٿيٽرن جو بولونيا') منصوبو شروع ڪيو، جيڪو شهر جي وڏن ٿيٽر ادارن جي انجمن آهي. هي ٿيٽرن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪو بولونيائي لهجي کان وٺي همعصر رقص تائين مختلف ٿيٽر موقعا فراهم ڪري ٿو، پر گڏيل رابطي واري حڪمت عملي ۽ اتحاد کي پڻ هٿي ڏئي ٿو. خاص طور تي، منصوبي ۾ شامل مختلف ٿيٽرن ۾ هفتي دوران پيش ٿيندڙ ڊرامن جو اشتهار هڪ ئي پوسٽر ذريعي ڏنو ويندو آهي. بولونيا جو اوپيرا گهر [[تياترو ڪومونالي دي بولونيا]] آهي. [[آرڪيسٽرا موزارٽ]]، جنهن جو موسيقي ڊائريڪٽر 2014ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[ڪلاڊيو ابادو]] هو، 2004ع ۾ ٺاهي وئي. بولونيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي، فن، رقص ۽ فلمي ميلن جي ميزباني ڪري ٿو، جن ۾ اينجيليڪا،<ref>{{cite web|url=https://www.aaa-angelica.com/ |title=Angelica |publisher=Aaa-angelica.com |access-date=19 April 2010}}</ref> ''بولونيا'' ۽ ''ڪونتيمپورانيا''، جيڪي همعصر موسيقيءَ جا ميلا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognacontemporanea.it/ |title=Eventi Arte Contemporanea &#124; Bologna contemporanea |website=Bolognacontemporanea.it |access-date=18 January 2016}}</ref> بولونيا فيسٽيول، جيڪو بين الاقوامي ڪلاسيڪي موسيقي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bolognafestival.it |title=Bolonafestival |publisher=Bolognafestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بولونيا جاز فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognajazzfestival.it |title=BolognaJazzFestival |publisher=BolognaJazzFestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بائيوگرافلم فيسٽيول، جيڪو سوانحي فلمن لاءِ مخصوص آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.biografilm.it |title=Biografilm Festival |language= it |publisher=Biografilm.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بل بول بل، جيڪو ڪامڪس ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bilbolbul.net |title=BilBolBul |publisher=BilBolBul |access-date=19 April 2010}}</ref> دانزا اربانا، جيڪو گهٽيءَ جي همعصر رقص جو ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.danzaurbana.it |title=Danza Urbana |publisher=Danzaurbana.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[F.I.S.Co.|F.I.S.Co]]، جيڪو همعصر فن جو ميلو هو ۽ هاڻي [[لائيو آرٽس ويڪ]] ۾ ضم ٿي چڪو آهي، فيوچر فلم فيسٽيول، جيڪو اينيميشن ۽ خاص اثرن بابت آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.futurefilmfestival.org |title=futurefilmfestival |website=Futurefilmfestival.org |access-date=19 April 2010}}</ref> ''اِل چينيما ريتروواتو''، جيڪو ناياب ۽ وساريل فلمن بابت فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Il CInema Ritrovato |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[لائيو آرٽس ويڪ]]، جينڊر بينڊر، جيڪو صنفي سڃاڻپ، جنسي رجحان ۽ جسماني نمائندگي بابت ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.genderbender.it |title=Gender Bender |publisher=Genderbender.it |access-date=19 April 2010}}</ref> هوم ورڪ فيسٽيول، جيڪو اليڪٽرانڪ موسيقي جو ميلو آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.homeworkfestival.net/ |title=homeworkfestival |publisher=homeworkfestival |access-date=19 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154815/http://www.homeworkfestival.net/ |archive-date=28 December 2010 |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس فلم فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Human Rights Film Festival |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> سم پريفر ڪيڪ، جيڪو هم جنس پرست عورتن جي فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |title=Some Prefer Cake Lesbian Film Festival |access-date=19 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209111233/http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |archive-date=9 February 2012}}</ref> ۽ [[زڪينو دئورو]]، جيڪو ٻارن جي گيتن جو مقابلو آهي، شامل آهن. ===کاڌو=== [[File:Tagliatelle_al_ragù_(image_modified).jpg|thumb|''تالياتيللي الرڳو''، جيئن بولونيا ۾ پيش ڪيو ويندو آهي]] بولونيا پنهنجي کاڌي جي روايت لاءِ مشهور آهي. اهو مشهور [[بولونيائي ساس]] جو گهر آهي، جيڪو گوشت تي ٻڌل پاستا ساس آهي. اٽلي ۾ ان کي [[رڳو]] سڏيو ويندو آهي ۽ اهو دنيا ۾ ملندڙ قسم کان ڪافي مختلف آهي. بولونيا ۾ هي ساس بنيادي طور [[تالياتيللي]] سان پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان کي [[اسپاگيٽي]] سان پيش ڪرڻ عجيب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|last=Cesarato|first=Monica|title=Why you won't find spaghetti bolognese in Italy|url=https://www.thelocal.it/20160914/the-truth-about-spaghetti-bolognese-ragu-pasta|access-date=November 5, 2017|website=[[The Local]]|date=September 14, 2016}}</ref> زرخيز [[پو وادي]] ۾ واقع هجڻ سبب، مقامي شاهوڪار کاڌو وڏي حد تائين گوشت ۽ پنير تي ڀاڙيندو آهي. سڄي ايميليا-روماگنا وانگر، [[نمڪين سڪل سوئر جو گوشت|محفوظ ڪيل سوئر جو گوشت]]، جهڙوڪ [[پروشوتو]]، [[مورتاديلا]] ۽ ''[[سالومي]]''، مقامي خوراڪ صنعت جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57 57]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57}}</ref> ويجها مشهور انگورن جا باغ [[پينوليتو]] ديئي ڪولي بولونيسي، [[لامبروسڪو]] دي مودينا ۽ [[سانجيوويزي]] دي روماگنا شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Anderson|first1=Burton|title=The Wines of Italy. An endless adventure in taste|date=2006|publisher=The Italian Trade Commission|asin=B002H6TK9C|pages=85–89|edition=8th}}</ref> رڳو سان تالياتيللي، شوربي ۾ پيش ٿيندڙ [[تورتيلليني]]، [[لازانيا]] ۽ مورتاديلا بولونيا مقامي خاصيتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52 52]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52}}</ref> روايتي بولونيائي مٺايون اڪثر عيدن سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ''فاوي ديئي مورتي''، جيڪا [[سڀني مقدسن جو ڏينهن|آل سينٽس ڊي]] لاءِ ٺهندڙ رنگ برنگي [[بادام پيسٽ]] بسڪيٽ آهن؛ جام سان ڀريل راويولي بسڪيٽ، جيڪي [[سينٽ جوزف جو ڏينهن|سينٽ جوزف ڊي]] تي پيش ڪيا ويندا آهن؛ ۽ ڪارنيول جون مٺايون، جن کي ''سفراپولي'' چيو ويندو آهي، جيڪي هلڪي ۽ نازڪ تريل پيسٽري هونديون آهن ۽ انهن مٿان پائوڊر کنڊ وڌي ويندي آهي. ''چيرتوسينو'' يا ''پانسپيتسيالي''، يعني 'ڪارٿوسيائي' يا 'دواساز ڪيڪ'، هڪ مصالحيدار ڪيڪ آهي، جيڪو ڪرسمس تي پيش ڪيو ويندو آهي. ''تورتا دي ريسو''، جيڪا بادامن، چانورن ۽ اماريتو مان ٺهندڙ ڪسٽرڊ جهڙي ڪيڪ آهي، سڄو سال تيار ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60 60]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60}}</ref> جيئن [[زوپا انگليزي]] پڻ. ==راند== [[File:PalaDozza 2022.jpg|thumb|right|پالا دوتسا، بولونيا جو تاريخي باسڪيٽ بال ميدان]] بولونيا ۾، اٽلي جي گهڻن شهرن جي ابتڙ، [[باسڪيٽ بال]] سڀ کان وڌيڪ پسند ڪئي ويندڙ راند آهي. حقيقت ۾ بولونيا جو راندين وارو لقب ''باسڪيٽ سٽي'' آهي، جيڪو شهر جي ٻن تاريخي حريف باسڪيٽ بال ڪلبن، [[ويرتوس بولونيا|ويرتوس]] ۽ [[فورتيتودو بولونيا|فورتيتودو]]، جي ڪاميابين ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Wolff2003">{{cite book |first = Alexander |last = Wolff |title = Big Game, Small World: A Basketball Adventure |year = 2003 |chapter = 6 |publisher = Grand Central Publishing |isbn= 978-0-446-67989-3}}</ref> انهن ٻنهي مان پهرين ڪلب، ٻين اعزازن سان گڏ، 17 [[سيري اي (باسڪيٽ بال)|اطالوي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپون]]، ٻه [[يورو ليگ]]، هڪ [[يوروڪپ باسڪيٽ بال|يوروڪپ]] ۽ هڪ [[فيبا ساپورتا ڪپ]] کٽيو آهي، جنهن ڪري اها يورپ جي سڀ کان ڪامياب باسڪيٽ بال ڪلبن مان هڪ آهي؛ جڏهن ته ٻي ڪلب 2000ع ۽ 2005ع ۾ ٻه ليگ عنوان کٽيا آهن. اطالوي باسڪيٽ بال ليگ، جيڪا [[ليگا باسڪيٽ سيري اي|سيري اي]] ۽ [[سيري اي2 (باسڪيٽ بال)|سيري اي2]] ٻنهي کي هلائي ٿي، ان جو هيڊڪوارٽر بولونيا ۾ آهي. شهر ۾ ٻه اندروني ميدان آهن: [[پالا دوتسا]] سڀ کان پراڻو آهي، جنهن ۾ 5,570 سيٽن جي گنجائش آهي، جڏهن ته [[ويرتوس ارينا]] عارضي ميدان آهي، جنهن ۾ 9,980 سيٽن جي گنجائش آهي. 11,000 سيٽن جي گنجائش وارو ٽيون ميدان، [[يونيپول ارينا]]، پاڙيسري شهر [[ڪاساليڪيو دي رينو]] ۾ واقع آهي. [[File:Stadio Dall'Ara 01-02-2020.jpg|thumb|left|32,000 گنجائش وارو اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا، بولونيا ايف سي 1909 جو گهر آهي.]] [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] جي پڻ بولونيا ۾ مضبوط روايت آهي. شهر جي مکيه ڪلب، [[بولونيا ايف سي 1909]]، ست اطالوي ليگ چيمپيئن شپون کٽيون آهن، جن مان تازي [[1963–64 سيري اي|1963–64ع]] ۾ هئي، جنهن ڪري اها ليگ جي تاريخ ۾ ڇهين سڀ کان ڪامياب ٽيم آهي؛ ان کان علاوه، هن ٽي [[ڪوپا اٽاليا]] عنوان پڻ کٽيا آهن، جن مان تازو [[2024–25 ڪوپا اٽاليا|2024–2025ع جي موسم]] ۾ حاصل ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي جي عروج واري دور ۾ بولونيا ايف سي کي "''Lo squadrone che tremare il mondo fa''"، يعني "اها ٽيم جيڪا دنيا کي ڌوڏي ڇڏي ٿي"، جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ڪلب 38,000 گنجائش واري [[اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا]] ۾ کيڏندي آهي، جتي اطالوي قومي ٽيم فٽبال ۽ [[رگبي يونين]] ٻنهي ۾ کيڏي چڪي آهي، ۽ [[سان مارينو قومي فٽبال ٽيم]] پڻ هتي کيڏي آهي. اهو [[1990ع فيفا ورلڊ ڪپ]] جو پڻ هڪ ميدان هو. [[رگبي يونين]] پڻ شهر ۾ موجود آهي: رگبي بولونيا 1928 اٽلي ۾ قائم ٿيندڙ پهرين رگبي يونين ڪلبن مان هڪ هئي ۽ [[اطالوي رگبي فيڊريشن|اطالوي رگبي يونين فيڊريشن]] سان لاڳاپيل ٿيڻ واري پهرين ڪلب هئي.<ref>{{cite web |url= http://www.air.it/modules.php?name=News&file=article&sid=18003 |title = Rugby Bologna 1928: quale futuro? |last = Zanasi |first = Gianni |date = 6 March 2009 |website = air.it |publisher = Associazione Italiana Rugbysti |language = it |trans-title = What Future for Rugby Bologna 1928? |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105161150/http://www.air.it/modules.php?name=News&file=print&sid=18003 |archive-date = 5 November 2014 |access-date = 5 November 2014}}</ref> 2026ع تائين اها اٽلي جي سڀ کان پراڻي رگبي يونين ڪلب آهي جيڪا اڃا تائين ڪم ڪري رهي آهي. ڪلب پنهنجي تاريخ جي پهرين 25 سالن تائين اطالوي چيمپيئن شپ جي مٿئين درجي ۾ حصو ورتو، ڪڏهن به عنوان نه کٽيائين پر ڪيترائي ڀيرا ٻئي نمبر تي رهي؛ اها 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[سيري اي ايليٽ (رگبي يونين)|مٿئين ڊويزن]] ۾ واپس آئي ۽ سنگين مالي مسئلن کي منهن ڏنو، جن سبب ان جي تنزلي ٿي ۽ اها لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي ڪناري تي پهچي وئي.{{citation needed|date=May 2016}} [[جاني فالڪي اسٽيڊيم]] هڪ [[بيس بال اسٽيڊيم]] آهي، جيڪو بولونيا ۾ واقع آهي.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.com/falchi.htm|title=Fortitudo Baseball Bologna – Stadio Gianni Falchi|website=www.fortitudobaseball.com}}</ref><ref>[https://www.espn.com/mlb/worldclassic2006/news/story?id=2291227 "Welcome to Italy,"] ESPN.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.baseballprospectus.com/news/article/17678/punk-hits-baseball-in-the-old-country/|title=Punk Hits: Baseball in the Old Country|date=18 July 2012|website=Baseball Prospectus}}</ref> اهو [[اطالوي بيس بال ليگ]] ۾ [[فورتيتودو بيس بال بولونيا]] جي گهر وارن ميچن جو ميدان آهي.<ref name="auto"/><ref>{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.it/|title=Fortitudo Baseball|website=Fortitudo Baseball}}</ref> ==ماڻھو== {{Main category|بولونيا جا ماڻھو}} [[File:Giovanni Artusi.jpg|thumb|140px|[[جيوواني آرتوسي]]]] [[File:Benoit XIV.jpg|thumb|140px|[[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو 1675ع ۾ بولونيا ۾ ڄائو]] [[File:Annibale Carracci, Autoritratto .jpg|thumb|140px|[[اينيبال ڪاراچي]]، {{circa|1580}}]] [[File:Chiara Caselli 2002.jpg|thumb|140px|[[ڪيارا ڪاسيلي]]، 2002ع]] [[File:Pier Ferdinando Casini 2016.jpg|thumb|140px|[[پيئر فرديناندو ڪاسيني]]، 2016ع]] [[File:Luigi Galvani, oil-painting.jpg|thumb|140px|[[لوئيجي گالواني]]]] [[File:Ritratto di Gregorio XIII - Passarotti.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري تيرهون]]، 1586ع]] [[File:Gregorius XV, by Guercino, 1622.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري پندرهون]]، 1622ع]] [[File:Guglielmo Marconi.jpg|thumb|140px|[[گوگليئلمو مارڪوني]]، 1908ع]] [[File:Tagliacozzi Portrait.jpg|thumb|140px|[[گاسپاري تالياتسوتسي]]]] ; * [[ماريا گائيتانا انييسي]] (1718–1799)، رياضيدان ۽ انسان دوست * [[ڪيمي انتونيلي]] (ڄائو 2006ع)، مرسڊيز لاءِ فارمولا 1 ريسر * [[فرانچيسڪو الباني]] (1578–1660)، باروڪ مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Albani, Francesco |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 481 |short=1}}</ref> * [[جيوواني الديني]] (1762–1834)، طبيب ۽ طبيعيات دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Aldini, Giovanni |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 536 |short=1}}</ref> * [[اوليسه الدروواندي]] (1522–1605)، فطرت شناس * [[انتونيو اليساندريني]] (1786–1861)، اناٽومسٽ ۽ پيراسائٽولوجسٽ * [[اليسانڊرو الگاردي]] (1598–1654)، اعليٰ باروڪ سنگتراش<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Algardi, Alessandro |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 598 |short=1}}</ref> * [[وڪٽر اريموندي]] (1942–2001)، فوٽوگرافر * [[جيوواني ماريا آرتوسي]] ({{circa|1540–1613}})، موسيقي نظريه دان، موسيقار ۽ ليکڪ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Artusi, Giovanni Maria |volume = 2 |last= |first= |author-link= |page= 705 |short=1}}</ref> * [[اميڪو اسپرتيني]] ({{circa|1474–1552}})، مصور * [[پوپي آواتي]] (ڄائو 1938ع)، ڊائريڪٽر * [[بولونيا جو آزو]] (سرگرم 1150–1230)، قانوندان ۽ [[گلاسٽر]]<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Azo |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 81 |short=1}}</ref> * [[ريڪاردو باڪيللي]] (1891–1985)، ليکڪ * [[ادريانو بانڪيري]] (1568–1634)، موسيقار * [[اگوستينو باريللي]] (1627–1687)، معمار * [[ماسيميليانو بارتولي]]، شيف ۽ ريسٽورنٽ مالڪ * [[انتونيو باسولي]] (1774–1848)، مصور ۽ منظر ڊزائنر * [[لاورا باسي]] (1711–1788)، سائنسدان، يورپ ۾ يونيورسٽي چيئر تي مقرر ٿيندڙ پهرين عورت<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bassi, Laura Maria Caterina |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 494 |short=1}}</ref> * [[اوگو باسي]] (1800–1849)، اطالوي قومپرست هيرو، 1848ع جي بغاوتن ۾ ڪردار سبب ڦاسي ڏنو ويو * [[پيئر فرانچيسڪو باتيستيلي]] (17هين صدي)، [[فريبي ڇت واري مصوري|ڪواڊراتورا]] جو مصور * [[ستيفانو بينني]] (1947–2025)، ليکڪ * [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]] (1675–1758) (پروسپيرو لورينزو لامبرٽيني)، پوپ 1740–58ع.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Benedict |volume = 3 |last= Rockwell |first= William Walker |author-link= |pages= 718-719; see page 719 penultimate para. |short=1}}</ref> * [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] (1443–1508)، امير. هن 1463ع کان 1506ع تائين بولونيا تي جابر حڪمران طور حڪومت ڪئي. * [[اميديو بياواتي]] (1915–1979)، فٽبالر، [[اسٽيپ اوور]] جي ايجاد سان منسوب، 1938ع جو عالمي چيمپيئن. هن رڳو [[بولونيا ايف سي 1909|بولونيا ايف سي]] لاءِ کيڏيو * [[سيموني بوليللي]] (ڄائو 1985ع)، پيشاور ٽينس رانديگر * [[جياڪومو بولونيني]] (1664–1734)، مصور * [[رافائيل بومبيللي]] (1526–1572)، رياضيدان * [[روسانو براتسي]] (1916–1994)، اداڪار * [[بلغاروس]] (وفات 1166ع)، بلغاريائي اصل جو ٻارهين صديءَ جو قانوندان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bulgarus |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 786 |short=1}}</ref> * [[فلوريانو بوروني]] (17هين صدي)، نقش ڪَندڙ * [[ليوپولدو مارڪو انتونيو ڪالداني]] (1725–1813)، اناٽومسٽ ۽ فزيولوجسٽ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Caldani, Leopoldo Marco Antonio |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 983 |short=1}}</ref> * [[آرڪانجيلو ڪانيتولي]] (1460–1513)، رومن ڪيٿولڪ پادري، ڪينن ريگيولر * [[اليسانڊرو ڪارلوني]] (ڄائو 1978ع)، ڊائريڪٽر، اينيميٽر ۽ فنڪار، جنهن ''[[ڪنگ فو پانڊا]]'' ۽ ''[[دي ڪروڊز]]'' جهڙين فلمن تي ڪم ڪيو * [[لوڪا ڪاربوني]] (ڄائو 1962ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[رافائيلا ڪارا]] (1943–2021)، ڳائڻي * [[اينيبال ڪاراچي]] (1560–1609)، مصور<ref name="Rossetti 298-299">{{Cite EB1911 |wstitle= Caracci, Lodovico, Agostino, and Annibale |volume = 5 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti |pages= 298-299 |short=1}}</ref> * [[لودووڪو ڪاراچي]] (1555–1619)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[اگوستينو ڪاراچي]] (1557–1602)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[ڪورادو ڪاساليني]] (ڄائو 1914ع، وفات جي تاريخ نامعلوم)، فٽبالر * [[ڪيارا ڪاسيلي]] (ڄائي 1967ع)، اداڪارا * [[بولونيا جي سينٽ ڪيٿرين]] (1413–1463)، (ڪاترينا دي وگري)، غريب ڪلئير نَن، ليکڪا، صوفيه ۽ فنڪارا * [[پيئر فرديناندو ڪاسيني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[پييترو ڪاتالدي]] (1548–1626)، رياضيدان * [[ڪرونڪس]]، راڪ بينڊ * [[پيئرلوئيجي ڪولينا]] (ڄائو 1960ع)، فٽبال ريفري * [[ڪارلو ڪولومبارا]] (ڄائو 1964ع)، اوپيرا بيس * [[جيوواني پاولو ڪولونا]] (1637–1695)، موسيقار، استاد، آرگن وڄائيندڙ ۽ آرگن ٺاهيندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Colonna, Giovanni Paolo |volume = 6 |last= |first= |author-link= |page= 715 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو ڪورتيني]] (ڄائو 1976ع)، موسيقار * [[چيزاري ڪريمونيني (موسيقار)|چيزاري ڪريمونيني]] (ڄائو 1980ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[جوزيپي ماريا ڪريسپي]] (1665–1747)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Crespi, Giuseppe Maria |volume = 7 |last= |first= |author-link= |page= 412 |short=1}}</ref> * [[دوناتو ڪريتي]] (1671–1749)، مصور * [[جوليو چيزاري ڪروچي]] (1550–1609)، ''[[ڪانتاسٽوريا|ڪانتستوريي]]'' ۽ ليکڪ * [[لوچو دالا]] (1943–2012)، ڳائڻو-گيتڪار * [[ڪرسٽينا داوينا]] (ڄائي 1964ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي * [[دومينيڪينو]] (1581–1641) (دومينيڪو زامپيري)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Domenichino Zampieri |volume = 8 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti|pages= 397-398 |short=1}}</ref> * [[ايلينا دوگليولي]] (1472–1520)، [[ڪيٿولڪ ڪليسا|رومن ڪيٿولڪ]] اشرافي عورت * [[سارا ايراني]] (ڄائي 1987ع)، ٽينس رانديگرياڻي * [[لوئيجي فيري]] (1826–1895)، فلسفي<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Ferri, Luigi |volume = 10 |last= |first= |author-link= |page= 287 |short=1}}</ref> * [[سچيپيوني دل فيرو]] (1465–1526)، رياضيدان. هن [[ڪيوبيڪ مساوات]] حل ڪئي. * [[جيانفرانڪو فيني]] (ڄائو 1952ع)، سياستدان * [[ارسطوتيلي فيوراوانتي]] ({{circa|1415}} – {{circa|1486}})، معمار * [[پروسپيرو فونتانا]] (1512–1597)، ديرين نشاةِ ثانيه ۽ مينرسٽ فن جو مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Fontana, Prospero |volume = 10 |last= |first= |author-link= |pages= 607-608 |short=1}}</ref> * [[ڪارلو فورناسيني]] (1854–1931)، [[مائڪرو پيليئنٽولوجسٽ]]، جنهن [[فورامنيفرا]] جو مطالعو ڪيو * [[فرانچيسڪو فرانچيا]] ({{circa|1450–1517}}) (فرانچيسڪو رائ بوليني)، مصور * [[لوئيجي گالواني]] (1737–1798)، سائنسدان، [[حياتي برقيت]] جو دريافت ڪندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Galvani, Luigi |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 428 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو گامبيريني]] (ڄائو 1981ع)، فٽبالر * [[اليسانڊرو گواتسي]] (1809–1889)، واعظ ڪندڙ، محب وطن ۽ راهب<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Gavazzi, Alessandro |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 538 |short=1}}</ref> * [[سيرينا گراندي]] (ڄائي 1958ع)، اداڪارا * [[پوپ گريگوري تيرهون]] (1502–1585) (اوگو بونڪومپاني)، پوپ 1572–85ع. هن [[گريگورين ڪئلينڊر]] رائج ڪيو.<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XIII. |volume= XI | pages= 178 |short= 1}}</ref> * [[پوپ گريگوري پندرهون]] (1554–1623) (اليسانڊرو لودوويزي)، پوپ 1621–3ع<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XV. |volume= XI | pages= 178-179 |short= 1}}</ref> * [[گويرچينو|اِل گويرچينو]] (1591–1666) (جيوواني باربيئري)، مصور * [[ايرنيريوس]] ({{circa|1050}} – 1125ع کان پوءِ)، قانوندان * [[ايميلدا لامبرٽيني|مبارڪ ايميلدا لامبرٽيني]] ({{circa|1322–1333}})، ڊومينيڪن نو آموز، يوخرستي صوفيه ۽ ٻار ولي * [[ڪلاڊيو لوللي]] (1950–2018)، ڳائڻو-گيتڪار * [[پوپ لوشيوس ٻيون]] (وفات 1145ع) (گهيراردو ڪاتچانييميچي دل اورسو)، پوپ 1144–5ع * [[مارچيلو مالپيگي]] (1628–1694)، فزيولوجسٽ، اناٽومسٽ ۽ هسٽولوجسٽ * [[گوگليئلمو مارڪوني]] (1874–1937)، انجنيئر، [[وائرليس ٽيليگرافي]] جو اڳواڻ، طبيعيات جو نوبل انعام * [[لوئيجي فرديناندو مارسيلي]] (1658–1730)، عالم ۽ ممتاز فطري سائنسدان<ref>{{cite EB9 |wstitle = Marsigli, Luigi Ferdinand |volume= XV | page= 575 |short= 1}}</ref> * [[جوزيپي مارسيلي (ٽينر)|جوزيپي مارسيلي]] ({{flourished|1677|1727}})، اوپيرا ٽينر<ref>{{Cite encyclopedia |author=Paola Besutti|title=Marsigli &#91;Marsiglio, Marsili&#93;, Giuseppe |date=2002|entry=Marsigli [Marsiglio, Marsili], Giuseppe|encyclopedia=Grove Music Online|publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.O008481}}</ref> * [[جيوواني باتيستا مارٽيني]] (1706–1784)، موسيقي نظريه دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Martini, Giovanni Battista |volume = 17 |last= |first= |author-link= |page= 800 |short=1}}</ref> * [[جوزيپي ڪاسپار ميزوفانتي|جوزيپي ميزوفانتي]] (1774–1839)، ڪارڊينل، لسانيات دان ۽ گھڻ ٻولين جو ماهر * [[مارڪو منگيٽي]] (1818–1886)، معاشيات دان ۽ سياستدان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Minghetti, Marco |volume = 18 |last= |first= |author-link= |page= 523 |short=1}}</ref> * [[جورجيو موراندي]] (1890–1964)، مصور * [[جاني موراندي]] (ڄائو 1944ع)، ڳائڻو * [[لودووڪو موربيولي]] (1433–1485)، ڪيٿولڪ عام شخص، جنهن کي مبارڪ قرار ڏنو ويو * [[ايدگاردو مورتارا]] (1851–1940)، ڪيٿولڪ پادري، جيڪو ''مورتارا ڪيس'' جو موضوع هو، ''[[اٽلي جو اتحاد|ريسورجي مينتو]]'' دوران * [[نيلا نوبيلي]] (1926–1985)، شاعره ۽ ليکڪا * [[جيانلوڪا پاليئوڪا]] (ڄائو 1966ع)، فٽبالر * [[پيئر پاولو پاسوليني]] (1922–1975)، ليکڪ، شاعر ۽ ڊائريڪٽر * [[جيمز پريماڊيتشي]] (وفات–1460)، پاپائي سفارتڪار * [[اگوستينو ديلي پروسپيتي وي]] (1525)، مصور * [[امبيرتو پوپيني]] (1884–1946)، رياضيدان * [[روبيرتو ريگاتسي]] (ڄائو 1956ع)، لوتيئر * [[گيدو ريني]] (1575–1642)، مصور * [[اوتورينو ريسپيگي]] (1879–1936)، موسيقار * [[فرانچيسڪو رچي بيتي]] (ڄائو 1942ع)، اطالوي راندين جو منتظم * [[اوگوستو ريگي]] (1850–1920)، طبيعيات دان، [[برقي مقناطيسيت]] جو ماهر * [[ڪارلو روئيني]] (1530–1598)، گهوڙن جو اناٽومسٽ * [[اينجلو اسڪياويو]] (1905–1990)، فٽبالر. هن 1934ع ۾ بولونيا ايف سي لاءِ اضافي وقت ۾ کٽيندڙ گول ڪيو. * [[سينيٽ (ڳائڻي)|سينيٽ]] (ڄائي 1979ع)، ڳائڻي * [[اليزابيٽا سيراني]] (1638–1665)، مصور * [[روبين ماريا سوريڪيز]] (ڄائو 1971ع)، فلم اداڪار، ڊائريڪٽر، پروڊيوسر * [[گاسپاري تالياتسوتسي]] (1545–1599)، سرجن، پلاسٽڪ ۽ تعميري سرجري جو اڳواڻ<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gasparo Tagliacozzi |volume= XIII | page= 21 |short= 1}}</ref> * [[البرتو تومبا]] (ڄائو 1966ع)، اسڪائر * [[اوندينا والا]] (1916–2006)، اولمپڪ سون جو تمغو کٽيندڙ پهرين اطالوي عورت * [[ماريئيلي وينتري]] (1939–1995)، استاد ۽ تعليم دان، پڪولو ڪورو دل انتونيانو ڪائر جي باني * [[ڪرسچين ويري]] (ڄائو 1973ع)، فٽبالر * [[ويتالي دا بولونيا]] (سرگرم 1330ع، وفات 1361ع)، مصور * [[بينيتو موسوليني تي قاتلاڻيون ڪوششون|انتيو زامبوني]] (1911–1926)، انتشار پسند، جنهن 15 سالن جي عمر ۾ بينيتو موسوليني کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي * [[اليڪس زاناردي]] (ڄائو 1966ع)، ريسنگ ڊرائيور * [[مارڪو اوريليو زاني دي فيرانتي]] (1801–1878)، ليکڪ، موسيقار ۽ ڪمپوزر * [[ماتيلدا دي اينجيليس]] (ڄائي 1995ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي ; هيٺين ماڻهن بولونيا کي پنهنجو گهر بڻايو: [[File:Ubaldo Gandolfi - Saint Petronius of Bologna.jpg|thumb|140px|[[بولونيا جو پيٽرونيوس]]]] [[File:Olha Kharlan - 2016-10-05 - 4.jpg|thumb|140px|[[اولها خارلان]]، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن]] * [[جيوسوي ڪاردوتشي]] (1835–1907)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، ادب جو نوبل انعام، لوڪا، ٽسڪني جي ويجهو ڄائو * [[ڪارلو فيليچي چيلاريو]] (1915–2007)، بين الاقوامي شهرت وارو اطالوي ڪنڊڪٽر، 1946ع ۾ بولونيا چيمبر آرڪيسٽرا جو باني * [[نيڪولو ديل آرڪا]] ({{circa|1435/1440}}–1494)، سنگتراش، باري، اپوليا ۾ ڄائو * [[ٿامس ڊيمپسٽر]] (1579–1625)، اسڪاٽش عالم ۽ مؤرخ؛ ايبرڊين شائر ۾ ڄائو، بولونيا ۾ وفات ڪئي<ref>{{cite EB9 |wstitle = Thomas Dempster |volume= VII | pages= 74-75 |short= 1}}</ref> * [[امبيرتو ايڪو]] (1932–2016)، ليکڪ ۽ اڪيڊمڪ، اليسانڊريا، پيڊمونٽ ۾ ڄائو * [[سارڊينيا جو اينزو|سارڊينيا جو اينزيو]] (ڄائو {{circa|1218}})، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جو بادشاهه ۽ شهنشاهه فريڊرڪ ٻئي جو ناجائز پٽ. هو 1249ع کان 1272ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[پالاتسو ري اينزو]] ۾ قيد رهيو. * [[واسڪو ايراني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[فارينيلي]] (ڪارلو بروسڪي، 1705–1782)، ڪاستراتو اوپيرا ڳائڻو * [[وليم جيروميتي]] (1924–1998)، مصور، ميلان، لومباردي ۾ ڄائو * [[اولها خارلان]]، يوڪريني، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن * [[الفونسو لومباردي]] ({{circa|1497}}–1537)، سنگتراش، فيرارا، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[وو منگ]] (2000ع ۾ ٺهيو)، ليکڪن جو اجتماعي گروهه * [[خوان اگناسيو مولينا]] (1740–1829)، فطرت شناس، چلي ۾ ڄائو * [[اودوفريدوس]] (وفات 1265ع)، قانوندان، اوستيا ۾ ڄائو ۽ 1228ع ۾ بولونيا منتقل ٿيو * [[جيوواني پاسڪولي]] (1855–1912)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، سان مائورو پاسڪولي، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[بولونيا جو پيٽرونيوس|سينٽ پيٽرونيوس]] (سان پيٽرونيو، جنم هنڌ نامعلوم، وفات {{circa|450 AD}})، [[بولونيا جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسس|بولونيا]] جو بشپ ۽ شهر جو سرپرست بزرگ * [[رومانو پرودي]] (ڄائو 1939ع)، معاشيات دان ۽ سياستدان، اسڪانديانو، ريجيو ايميليا ۾ ڄائو * [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه|جورجيو روزا]] (1925–2017)، انجنيئر، مختصر مدي واري [[مائڪرو قوم]] [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه]] جو صدر * [[جواڪينو روسيني]] (1792–1868)، اوپيرا ڪمپوزر، پيزارو، مارڪي ۾ ڄائو * [[لوئيجي ساميلي (فencer)|لوئيجي ساميلي]] (ڄائو 1987ع)، اولمپڪ سيبر فencer * [[جوزيپي توريللي]] (1658–1709)، موسيقار، ويرونا، وينيتو ۾ ڄائو. ==بين الاقوامي لاڳاپا== {{See also|اٽلي جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} بولونيا هيٺين شهرن سان [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙو شهر]] آهي:<ref>{{cite web |title=Gemellaggi del Comune di Bologna|url=https://www.comune.bologna.it/relazioniinternazionali/servizio_singolo/159:14328/|website=comune.bologna.it|publisher=Bologna|language=it|access-date=13 December 2019}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} *[[ڪووينٽري]]، انگلينڊ، 1984ع کان *[[خارڪيف]]، يوڪرين، 1966ع کان *[[لائپزگ]]، جرمني، 1962ع کان *[[لا پلاتا]]، ارجنٽينا، 1988ع کان *[[پورٽلينڊ، اوريگون]]، گڏيل رياستون، 2003ع کان *[[پرييپوليي]]، سربيا، 1966ع کان *[[سينٽ لوئس، سينيگال|سينٽ لوئس]]، سينيگال، 1991ع کان *[[سينٽ لوئس]]، گڏيل رياستون، 1987ع کان *[[سان ڪارلوس، ريو سان خوان|سان ڪارلوس]]، نڪاراگوا، 1988ع کان *[[ٿيسالونيڪي]]، يونان، 1981ع کان *[[تولوز]]، فرانس، 1981ع کان *[[توزلا]]، بوسنيا ۽ هرزيگووينا، 1994ع کان *[[والينسيا]]، اسپين، 1980ع کان *[[زغرب]]، ڪروشيا، 1961ع کان {{div col end}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Italy|European Union|Cities}} * [[بولونيا اعلان]] * [[بولونيا ميٽروپوليٽن علائقو]] * [[بولونيا عمل]] * [[بولونيائي گھنٽي وڄائڻ]] * [[بولونيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[اوپيرا پيا ديئي پوويري مينديڪانتي]] * [[سان جيرولامو ديل آرڪوويدجو]] * [[سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو، بولونيا|سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو]] ==وڌيڪ پڙهڻ== {{See also|Timeline of Bologna#Bibliography|l1=بولونيا جي تاريخ جي ببليوگرافي}} * Mancini, Giorgia, and Nicholas Penny, eds. ''The Sixteenth Century Italian Paintings: Volume III: Ferrara and Bologna'' (National Gallery Catalogues) (2016). * Rashdall, Hastings. ''The Universities of Europe in the Middle Ages: Volume 1, Salerno, Bologna, Paris'' (2010). * Robertson, Anne Walters. ''Tyranny under the Mantle of St Peter: Pope Paul II and Bologna'' (2002) ===رهنما ڪتاب=== * Grieco, Romy. ''Bologna: a city to discover'' (1976) * Insight Guides. ''Pocket Bologna'' (2016). * Noyes, Mary Tolaro. ''Bologna Reflections'' (2009). * Uras, Martina. "Bologna Photo Guide" ===پراڻا رهنما=== * {{Citation|publisher=Karl Baedeker|location=Coblenz|title=Italy|edition=2nd|date=1870|chapter-url=https://archive.org/stream/italyhandbookfor04karl#page/n329/mode/2up|chapter=Bologna|ol=24140254M}}** {{Citation |publisher = John Murray |location = London |title = Hand-book for Travellers in Northern Italy |edition = 16th |date = 1897 |oclc = 2231483 |chapter-url =https://archive.org/stream/hand00bookfortravejohnrich#page/366/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 6936521M }} * {{Citation |publisher = Laurie |location = London |title = The Cathedrals and Churches of Northern Italy |date = 1900 |author=T. Francis Bumpus |chapter-url=https://archive.org/stream/cathedralschurch00bumpuoft#page/n263/mode/2up |chapter=Ferrara and Bologna|ol = 7201313M|ref=none }} * {{Citation |publisher = Karl Baedeker |location = Leipzig |edition=14th |title = Northern Italy |date = 1913 |chapter-url= https://archive.org/stream/northernitalyi00karl#page/468/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 16015532M }} ==حوالا== {{reflist|group=lower-alpha}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="note"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Bologna|Bologna}} * {{Official website|https://www.comune.bologna.it/home}} * [https://www.bolognameteo.it/ بولونيا جي موسم] * [https://web.archive.org/web/20140903111342/http://www.bolognamagazine.com/content/palazzo-pepoli-museum-history-bologna-arte-fiera-2012 بولونيا جي تاريخ جو عجائب گھر] * [http://www.museibologna.it/musicaen بولونيا جو موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري] * [http://insecam.org/en/bycity/Bologna/ بولونيا آن لائين ڪيمرائون] {{Navboxes |list = {{Province of Bologna}} {{Regional capitals of Italy}} {{European Capital of Culture}} {{Cities in Italy}} }} {{Authority control}} [[زمرو:بولونيا| ]] [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:اٽلي ۾ شهر]] [[زمرو:پاپائي رياستون]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا ۾ رومي ماڳ]] [[زمرو:عالمي ورثو ماڳ]] [[زمرو:يونيسڪو]] [[زمرو:اٽلي جا 6هين صدي ق م جا ادارا]] [[زمرو:530ع ق م جا ڏهاڪا]] [[زمرو:بوئي]] 53fdfe8aywmhxegwqrh9e8tju2m0d4j 382505 382504 2026-06-03T10:35:56Z Ibne maryam 17680 382505 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|[[اٽلي]] جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' (انگريزي: <small>Bologna</small>؛ اچار،{{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}، {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}}) [[اٽلي|اتر اٽلي]] ۾ واقع ايميليا-روماگنا علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر آھي، جنھن جي آبادي <small>3,90,734</small> آھي ۽ ھتي <small>150</small> مختلف نسلي گروهه رھن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي ميٽروپوليٽن صوبي ۾ <small>2025</small>ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ سينيوريا طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن محرابي رستن جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب <small>1970</small>ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال <small>2000</small>ع ۾ هن کي يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ <small>2006</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> <small>2021</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] شهر جي ڊگهن محرابي رستن کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ کادي خوراڪ جي صنعتن جي ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ==معيشت== [[File:Unipol Tower 02.JPG|thumb|upright|[[يونيپول ٽاور]]، جنهن جي اوچائي {{Convert|127|m|ft|abbr=on}} آهي، شهر جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.]] مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان، [[بولونيا ميٽروپوليٽن شهر]] 2017ع ۾ تقريباً 35 ارب يورو (40.6 ارب آمريڪي ڊالر) جي معيشت پيدا ڪئي، جيڪا في فرد 34,251 يورو (40,165 آمريڪي ڊالر) جي برابر هئي. هي انگ اٽلي جي صوبن ۾ ٽئين نمبر تي هو، [[ميلان ميٽروپوليٽن شهر|ميلان]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول|بولتسانو/بوتسين]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|title=Dossier on the Metropolitan City of Bologna|url=https://www.affariregionali.it/media/170175/dossier-citt%C3%A0-metropolitana-di-bologna.pdf|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017}}</ref> بولونيا جي معيشت هڪ مضبوط صنعتي شعبي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو روايتي طور زرعي ۽ مالداري شين جي پروسيسنگ ([[:it:Eridania|ايريدانيا]]، [[گرانارولو (ڪمپني)|گرانارولو]]، [[سيگافريدو زانيتي]]، {{ill|Conserve Italia|it}})، مشينري ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]]، [[Sacmi|ساڪمي]])، تعميراتي سامان ([[Maccaferri|ماڪافيري]])، توانائي ([[Hera Group|هيرا گروپ]])، گاڏين جي صنعت ([[Ducati|دوڪاٽي]]، [[Lamborghini|ليمبورگيني]])، جوتا سازي، ڪپڙي، انجنيئرنگ، ڪيميائي صنعت، ڇپائي ۽ اشاعت ([[:it:Cappelli (editore)|ڪاپيلي]]، [[:it:il Mulino|اِل مولينو]]، {{ill|Monrif Group|it|مونريف گروپ}}، [[:it:Zanichelli|زانيڪيلي]]) تي مرڪوز آهي. خاص طور تي، بولونيا کي نام نهاد "پيڪيجنگ وادي" (Packaging Valley) جو مرڪز سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اهڙو علائقو آهي جتي خودڪار [[پيڪنگ مشين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين جي وڏي تعداد موجود آهي ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]] وغيره).<ref>{{cite book|last1=Fotis|display-authors=et al|first1=Marco|title=The Automatic Packaging Machinery Sector in Italy and Germany|date=2014|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-319-12762-0|pages=1–2}}</ref> ان کان علاوه، بولونيا پنهنجي [[تعاوني تنظيم|تعاوني ادارن]] جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي. هي روايت اوڻيهين صديءَ دوران هارين ۽ مزدورن جي سماجي جدوجهدن مان پيدا ٿي. اڄ اهي تعاوني ادارا علائقي جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پيدا ڪن ٿا<ref>{{cite news|last=Duda|first=John|title=The Italian Region Where Co-ops Produce a Third of Its GDP|url=https://www.yesmagazine.org/economy/2016/07/05/the-italian-place-where-co-ops-drive-the-economy-and-most-people-are-members|access-date=4 November 2017|publisher=[[Yes! (U.S. magazine)|YES! Magazine]]|date=5 July 2016|language=en}}</ref> ۽ [[ايميليا-روماگنا]] علائقي ۾ 265,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|last=Caselli|first=Guido|title=Osservatorio della cooperazione in Emilia-Romagna|url=https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|publisher=Chamber of Commerce of Emilia-Romagna|access-date=4 November 2017}}</ref> ==آمدورفت== [[File:Irisbus Crealis trolley TPER 107 1.jpg|thumb|[[ٽي پي اي آر]] طرفان هلندڙ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|شهري ٽرالي بس نظام]] جي هڪ [[ٽرالي بس]]، جيڪا ويا سافي ۾ تصويربند ڪئي وئي.]] [[بولونيا گوگليئلمو مارڪوني هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان اٽلي جو ستون مصروف ترين هوائي اڏو آهي (2025ع ۾ 11 ملين مسافر). [[بولونيا چنترالي ريلوي اسٽيشن]] اٽلي جي سڀ کان اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر اتر-ڏکڻ ۽ اوڀر-اولهه رستن جي سنگم تي واقع آهي. هي اسٽيشن هر سال 58 ملين مسافرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref name=gs1>{{cite web|title=Bologna Centrale|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|publisher=Grandi Stazioni|access-date=30 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210084923/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=10 February 2012|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن (ڏسو [[بولونيا جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]). بولونيا سان دوناتو [[ريلوي درجابندي يارڊ]]، جنهن ۾ 33 ريلوي لائينون آهن، ماضيءَ ۾ اٽلي جو سڀ کان وڏو مال بردار ريل مرڪز هو.<ref>{{cite web|title=The Bologna Freight Village |url=http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |publisher=Bologna Interporto S.p.a. |access-date=1 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212140125/http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |archive-date=12 December 2013}}</ref> 2018ع کان پوءِ ان کي [[بولونيا سان دوناتو ريلوي آزمائشي سرڪٽ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="I treni 434">Gian Guido Turchi, ''Bologna San Donato: metamorfosi di un impianto'', in I Treni 434 (2020), pages 12–17, Editrice Trasporti su Rotaie, ISSN 0392-4602.</ref> شهر کي عوامي بس رستن جي هڪ وڏي ڄار ذريعي پڻ خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|ٽرالي بس رستا]] پڻ شامل آهن، جيڪي 2012ع کان [[ٽراسپورٽو پاسيجيري ايميليا-روماگنا]] (TPER) هلائي رهيو آهي. مئي 2023ع تائين، نئين [[بولونيا ٽرام نظام]] جي پهرين لائين تعمير هيٺ هئي.<ref name="avviolavori">{{Cite web|url=https://www.trambologna.it/2023/04/26/partono-cantieri-realizzazione-linea-rossa-tram-deposito-borgo-panigale-terminal-michelino-fiera/|title = Partono i cantieri per la realizzazione della linea rossa del tram, il via dal deposito di Borgo Panigale e dal Terminal Michelino-Fiera|date=2023-04-26|access-date=2023-05-10|language=it}}</ref> مجموعي طور شهر لاءِ چار لائينن تي مشتمل ٽرام نيٽورڪ جو منصوبو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|title=Four tram lines planned for Bologna|website=Metro Report|date=13 March 2019|access-date=17 March 2019}}</ref> بولونيا جي چوڌاري ڪم ڪندڙ وڏي [[مضافاتي ريل]] سروس کي [[بولونيا ميٽروپوليٽن ريلوي سروس]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ===عوامي آمدورفت جا انگ اکر=== بولونيا ۾ ماڻهو هفتي جي عام ڪم واري ڏينهن تي عوامي آمدورفت ذريعي اچ وڃ ۾ سراسري طور 53 منٽ خرچ ڪن ٿا. عوامي آمدورفت استعمال ڪندڙن مان 9٪ ماڻهو روزانو ٻن ڪلاڪن کان وڌيڪ سفر ڪن ٿا. بس اسٽاپ يا ريلوي اسٽيشن تي انتظار جو سراسري وقت 12 منٽ آهي، جڏهن ته 16٪ مسافر روزانو اوسطاً 20 منٽن کان وڌيڪ انتظار ڪن ٿا. هڪ سفر دوران عوامي آمدورفت ذريعي طئي ڪيل سراسري فاصلو {{Convert|5.4|km|mi|abbr=on}} آهي، جڏهن ته 7٪ ماڻهو هڪ طرفي سفر ۾ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ فاصلو طئي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=Bologna Public Transportation Statistics|publisher= Global Public Transit Index by Moovit|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Bologna_e_Romagna-1783|access-date=19 June 2017}} [[File:CC-BY icon.svg|50px|class=noviewer]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> ==آبادي== {{Historical populations|1861|116874|1871|118217|1881|126178|1901|153271|1911|179311|1921|212754|1931|249226|1936|281162|1951|340526|1961|444872|1971|490528|1981|459080|1991|404378|2001|371217|2011|371337|2021|387842|cols=1|align=right|source=[[اٽلي جو قومي شماريات ادارو|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente e presente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1971|trans-title=Resident and present population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|date=1971-10-24|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries" />}} 2025ع تائين، شهر جي اصل آبادي 390,734 هئي، جنهن مان 47.9٪ مرد ۽ 52.1٪ عورتون هيون.{{cn|date=February 2026}} 2016ع ۾ نابالغن (18 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارن ٻارن) جو تناسب ڪل آبادي جو 12.86٪ هو، جڏهن ته پينشن وٺندڙن جو تناسب 27.02٪ هو. هي انگ اٽلي جي اوسط 18.06٪ (نابالغ) ۽ 19.94٪ (پينشن وٺندڙ) سان ڀيٽيو وڃي ٿو. بولونيا جي رهواسين جي سراسري عمر 51 سال آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري عمر 42 سال آهي. 2011ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ بولونيا جي آبادي ۾ 4.4٪ واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران سڄي اٽلي جي آبادي 0.7٪ گهٽجي وئي.<ref name="timeseries">{{cite web |title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> بولونيا جي موجوده پيدائش جي شرح هر 1,000 رهواسين تي 8.07 ڄمڻ آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري شرح 9.45 ڄمڻ في 1,000 رهواسي آهي. ==تعليم== [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] [[بولونيا يونيورسٽي]]، جنهن بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته اها 1088ع ۾ [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] [[ايرنيريوس]] ۽ [[پيپو (قانوندان)|پيپو]] قائم ڪئي،<ref>{{cite book|last1=Rashdall|first1=Hastings|title=The universities of Europe in the Middle Ages|date=2010|publisher=Cambridge university press|location=Cambridge|isbn=978-1-108-01810-4|pages=119–121}}</ref> [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي، ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيندڙ اداري جي معنيٰ ۾ پهرين يونيورسٽي پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لفظ ''universitas'' به ان جي قيام وقت استعمال ٿيو،<ref name="Top Universities"/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna|author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> ۽ اها اٽلي ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/ |title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima |date=3 July 2017}}</ref> وچئين دور ۾ اها يورپي فڪري زندگيءَ جو هڪ اهم مرڪز هئي، جيڪا اٽلي ۽ سڄي يورپ مان عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي هئي.<ref>{{cite book|editor-last=Ridder-Symoens|editor-first= Hilde de|title=A history of the university in Europe.|date=2003|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54113-8|page=12|edition=1st pbk.}}</ref> ''Studium''، جيئن اها اصل ۾ سڏي ويندي هئي، هڪ نسبتاً غير رسمي تدريسي نظام طور شروع ٿي، جنهن ۾ هر استاد شاگردن کان الڳ الڳ فيس وٺندو هو. ان ڪري شروعاتي يونيورسٽي جو هنڌ سڄي شهر ۾ پکڙيل هو، ۽ مختلف قوميتن جي شاگردن جي مدد لاءِ مختلف ڪاليج قائم ڪيا ويا. [[File:Bologna,_Archiginnasio,_Teatro_anatomico_(6).jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو جو اناٽوميڪل ٿيٽر]]، جيڪو 1637ع جو آهي]] نيپوليني دور ۾ يونيورسٽي جو مرڪز شهر جي مرڪز جي اتر-اوڀر حصي ۾ [[ويا زامبوني]] تي موجوده هنڌ منتقل ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي جا 11 اسڪول، 33 شعبا ۽ 93 لائبريريون سڄي شهر ۾ پکڙيل آهن، ۽ ويجهن شهرن [[چيزينا]]، [[فورلي]]، [[راويننا]] ۽ [[ريميني]] ۾ ان جا چار ماتحت ڪيمپس پڻ آهن. گذريل صدين ۾ هن يونيورسٽي سان لاڳاپيل اهم شاگردن ۾ [[دانتي]]، [[پيٽرارڪ]]، [[ٿامس بيڪيٽ]]، [[پوپ نڪولس پنجون]]، [[ايراسمس آف روٽرڊيم]]، [[پيٽر مارٽر ورميگلي]] ۽ [[ڪوپرنيڪس]] شامل هئا. [[لاورا باسي]]، جنهن کي 1732ع ۾ مقرر ڪيو ويو، يورپ ۾ ڪنهن يونيورسٽي ۾ سرڪاري طور پڙهائڻ واري پهرين عورت بڻجي. ويجهي تاريخ ۾ [[لوئيجي گالواني]]، [[حياتي برقي مقناطيسيت]] جو دريافت ڪندڙ، ۽ [[گوگليئلمو مارڪوني]]، ريڊيو ٽيڪنالاجي جو باني، پڻ هن يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو. بولونيا يونيورسٽي اڄ به اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ معزز ۽ متحرڪ اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. اڄ تائين بولونيا گهڻي حد تائين يونيورسٽي وارو شهر آهي، جتي 2015ع ۾ 80,000 کان وڌيڪ شاگرد داخل هئا. هن شاگردي برادري ۾ ايراسموس، سقراط ۽ پرڏيهي شاگردن جو وڏو انگ شامل آهي.<ref>{{cite web|title=THE UNIVERSITY TODAY: NUMBERS AND INNOVATION|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/university-today|publisher=University of Bologna|access-date=4 November 2017}}</ref> يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]]، [[بولونيا يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]]، 1568ع ۾ قائم ٿيو؛ اهو يورپ جو چوٿون قديم ترين نباتاتي باغ آهي. [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] شهر ۾ پنهنجو [[بولونيا سينٽر]] هلائي ٿي، جتي اسڪول آف ايڊوانسڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز (SAIS) جي پرڏيهي ڪيمپسن مان هڪ موجود آهي. SAIS بولونيا 1955ع ۾ يورپ ۾ کليل آمريڪي پوسٽ گريجوئيٽ اسڪول جو پهريون ڪيمپس طور قائم ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/international/agreements-and-networks/american-centres |title=American Centres – University of Bologna |website=Unibo.it |access-date=18 January 2016}}</ref> اهو مارشل پلان جي انهن ڪوششن کان متاثر هو، جن جو مقصد آمريڪا ۽ يورپ جي وچ ۾ ثقافتي پل تعمير ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://2001-2009.state.gov/p/us/rm/2005/46551.htm |title=Remarks at the 50th Anniversary of SAIS in Bologna |website=2001-2009.state.gov |date=19 May 2005 |access-date=18 January 2016}}</ref> اڄ بولونيا سينٽر ''Associazione italo-americana "Luciano Finelli"'' جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جيڪا اٽلي ۽ آمريڪا وچ ۾ بين الثقافتي شعور ۽ مٽاسٽا کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |title=About Us &#124; Associazione Italo Americana Luciano Finelli |access-date=18 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121074742/http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |archive-date=21 January 2014}}</ref> ايسٽرن ڪاليج ڪنسورشيم (E.C.Co.)، جنهن ۾ [[واسار ڪاليج]]، [[ويلزلي ڪاليج]] ۽ [[ويسليئن يونيورسٽي]] شامل آهن، بولونيا يونيورسٽي سان گڏجي شهر ۾ ٻاهرين ملڪ پڙهائيءَ جو پروگرام پيش ڪري ٿو. [[ڊڪنسن ڪاليج]]، [[انڊيانا يونيورسٽي]]، [[براون يونيورسٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] جا پڻ شهر ۾ ڪيمپس يا نمائنده مرڪز موجود آهن. ان کان علاوه، بولونيا ۾ هڪ موسيقي اسڪول، [[ڪونسرواتوريو جيوواني باتيستا مارٽيني]]، موجود آهي، جيڪو 1804ع ۾ قائم ٿيو، ۽ هڪ فنون لطيفه جو اسڪول، [[اڪاديميا دي بيلي آرتي دي بولونيا]]، موجود آهي، جيڪو 1802ع ۾ قائم ٿيو. ٻئي ادارا نيپولين بوناپارٽ طرفان متعارف ڪرايل سڌارن جي حصي طور وجود ۾ آيا. ==ثقافت== [[File:Museomusicabosala7.jpg|thumb|left|[[موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري]] سورهين کان ويهين صديءَ تائين جا قديم موسيقي اوزار ۽ منفرد موسيقي نوٽ ڏيکاري ٿي.]] صدين دوران بولونيا ڪيترائي لقب حاصل ڪيا آهن: "موٽو شهر" (''la grassa'') ان جي کاڌي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ مشهور خاصيتون گهڻي گوشت، خاص طور تي سوئر جي گوشت، انڊن واري پاستا ۽ کير مان ٺهندڙ شين، جهڙوڪ مکڻ ۽ پارميزان، سان تيار ٿينديون آهن. شهر کي ڏنل ٻيو لقب "ڳاڙهو شهر" (''la rossa'') آهي، جيڪو اصل ۾ شهر جي مرڪز جي عمارتن جي رنگ ڏانهن اشارو طور استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ اهو شهر جي آبادي جي اڪثريت طرفان حمايت ڪيل ڪميونسٽ نظريي سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. 1999ع ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي ميئر جي چونڊ تائين شهر [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مضبوط قلعي طور مشهور هو.<ref>{{cite web|title=The red, the fat, and the learned: The story behind Bologna's curious nicknames|url=https://www.thelocal.it/20170510/bologna-dotta-grassa-rassa-red-fat-learned-studious-travel-italy-vacation|access-date=4 November 2017|website=[[The Local]]|date=10 May 2017}}</ref> 2004ع جي ميئر چونڊن ۾ [[سرجيو ڪوفيراٽي]] جي چونڊ سان مرڪز-کاٻي ڌر ٻيهر اقتدار ۾ اچي وئي. بولونيا [[مفت عوامي آمدورفت]] جي تصور تي تجربو ڪندڙ يورپ جي شروعاتي شهرن مان هڪ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |title=Repertoires of Democracy: The Case for Public Transport |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325224146/http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref> بولونيا جا ٻه ٻيا لقب پڻ آهن: پهريون "ٽاورن وارو شهر" (''la turrita'') آهي، جيڪو شهر ۾ موجود وچئين دور جي وڏي تعداد ۾ ٽاورن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيتوڻيڪ اڄ صرف 24 ٽاور بيٺل آهن. ٻيو "علم وارو شهر" (''la dotta'') آهي، جيڪو ان جي يونيورسٽي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ===يونيورسٽي=== بولونيا جي [[بولونيا يونيورسٽي|يونيورسٽي]] 1088ع ۾ قائم ٿي ۽ دنيا جي قديم ترين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. QS يونيورسٽي رينڪنگ موجب، بولونيا يونيورسٽي اٽلي ۾ ٽئين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 138هين نمبر تي آهي. اٽلي ۽ سڄي دنيا مان ايندڙ شاگردن جو وڏو انگ، ڇاڪاڻ⁠تہ بولونيا ۾ ڪيترين غير ملڪي يونيورسٽين جا ڪيمپس موجود آهن، جن ۾ جانز هاپڪنز يونيورسٽي، ڊڪنسن ڪاليج، انڊيانا يونيورسٽي، براون يونيورسٽي، ڪيليفورنيا يونيورسٽي ۽ ٻيا شامل آهن، شهر جي روزمره زندگيءَ تي وڏو اثر وجهي ٿو. هڪ پاسي اهو شهر جي مرڪز کي وڌيڪ زنده دل بڻائي ٿو، جتي رهواسين جي سراسري عمر تمام گهڻي آهي، ۽ ثقافتي سرگرمين کي به هٿي ڏئي ٿو؛ ٻئي پاسي، اهو عوامي نظم ۽ ڪچري جي انتظام جا مسئلا پيدا ڪري ٿو، جيڪي يونيورسٽي ضلعي جي سرگرم رات جي زندگيءَ مان پيدا ٿين ٿا. ===تفريح ۽ پرفارمنگ آرٽس=== [[File:Arena_del_Sole_(cropped).jpg|thumb|ارينا دل سولي ٿيٽر جو اڳيون رخ]] بولونيا شهر 26 مئي 2006ع تي [[يونيسڪو]] جو موسيقي شهر بڻيو. يونيسڪو موجب، "نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيڻ واري پهرين اطالوي شهر طور، بولونيا هڪ شاهوڪار موسيقي روايت ڏيکاري آهي، جيڪا جديد زندگي ۽ تخليق جي هڪ متحرڪ عنصر طور مسلسل ترقي ڪري رهي آهي. هن موسيقي کي نسل پرستي خلاف جدوجهد ۾ شموليت جي اهم وسيلي طور فروغ ڏيڻ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مضبوط عزم پڻ ڏيکاريو آهي. ڪلاسيڪي کان اليڪٽرانڪ، جاز، لوڪ ۽ اوپيرا تائين مختلف صنفن کي هٿي ڏيندي، بولونيا پنهنجي شهرين کي اهڙي موسيقي توانائي فراهم ڪري ٿو، جيڪا شهر جي پيشاور، علمي، سماجي ۽ ثقافتي پاسن ۾ گهري طرح داخل ٿيل آهي."<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://archive.today/20120713153427/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-date=13 July 2012 |title=The Creative Cities Network: UNESCO Culture Sector |publisher=Portal.unesco.org |access-date=19 April 2010 }}</ref> سورهين صديءَ تائين ٿيٽر بولونيا ۾ تفريح جو هڪ مشهور ذريعو هو. پهريون عوامي ٿيٽر تياترو الا اسڪالا هو، جيڪو 1547ع کان [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] ۾ سرگرم هو. اطالوي بولونيائي ٿيٽر جي هڪ اهم شخصيت [[الفريدو ٽيسٽوني]] هو، جيڪو ڊراما نگار ۽ ''[[ڪارڊينل لامبرٽيني (ڊرامو)|ڪارڊينل لامبرٽيني]]'' جو ليکڪ هو، جنهن کي 1905ع کان وڏي ٿيٽر ڪاميابي ملي، ۽ بعد ۾ بولونيائي اداڪار [[جينو چروي]] ان کي فلمي پردي تي پڻ ورجايو. 1998ع ۾ بولونيا شهر "بولونيا ديئي تياتري" ('ٿيٽرن جو بولونيا') منصوبو شروع ڪيو، جيڪو شهر جي وڏن ٿيٽر ادارن جي انجمن آهي. هي ٿيٽرن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪو بولونيائي لهجي کان وٺي همعصر رقص تائين مختلف ٿيٽر موقعا فراهم ڪري ٿو، پر گڏيل رابطي واري حڪمت عملي ۽ اتحاد کي پڻ هٿي ڏئي ٿو. خاص طور تي، منصوبي ۾ شامل مختلف ٿيٽرن ۾ هفتي دوران پيش ٿيندڙ ڊرامن جو اشتهار هڪ ئي پوسٽر ذريعي ڏنو ويندو آهي. بولونيا جو اوپيرا گهر [[تياترو ڪومونالي دي بولونيا]] آهي. [[آرڪيسٽرا موزارٽ]]، جنهن جو موسيقي ڊائريڪٽر 2014ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[ڪلاڊيو ابادو]] هو، 2004ع ۾ ٺاهي وئي. بولونيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي، فن، رقص ۽ فلمي ميلن جي ميزباني ڪري ٿو، جن ۾ اينجيليڪا،<ref>{{cite web|url=https://www.aaa-angelica.com/ |title=Angelica |publisher=Aaa-angelica.com |access-date=19 April 2010}}</ref> ''بولونيا'' ۽ ''ڪونتيمپورانيا''، جيڪي همعصر موسيقيءَ جا ميلا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognacontemporanea.it/ |title=Eventi Arte Contemporanea &#124; Bologna contemporanea |website=Bolognacontemporanea.it |access-date=18 January 2016}}</ref> بولونيا فيسٽيول، جيڪو بين الاقوامي ڪلاسيڪي موسيقي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bolognafestival.it |title=Bolonafestival |publisher=Bolognafestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بولونيا جاز فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognajazzfestival.it |title=BolognaJazzFestival |publisher=BolognaJazzFestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بائيوگرافلم فيسٽيول، جيڪو سوانحي فلمن لاءِ مخصوص آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.biografilm.it |title=Biografilm Festival |language= it |publisher=Biografilm.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بل بول بل، جيڪو ڪامڪس ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bilbolbul.net |title=BilBolBul |publisher=BilBolBul |access-date=19 April 2010}}</ref> دانزا اربانا، جيڪو گهٽيءَ جي همعصر رقص جو ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.danzaurbana.it |title=Danza Urbana |publisher=Danzaurbana.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[F.I.S.Co.|F.I.S.Co]]، جيڪو همعصر فن جو ميلو هو ۽ هاڻي [[لائيو آرٽس ويڪ]] ۾ ضم ٿي چڪو آهي، فيوچر فلم فيسٽيول، جيڪو اينيميشن ۽ خاص اثرن بابت آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.futurefilmfestival.org |title=futurefilmfestival |website=Futurefilmfestival.org |access-date=19 April 2010}}</ref> ''اِل چينيما ريتروواتو''، جيڪو ناياب ۽ وساريل فلمن بابت فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Il CInema Ritrovato |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[لائيو آرٽس ويڪ]]، جينڊر بينڊر، جيڪو صنفي سڃاڻپ، جنسي رجحان ۽ جسماني نمائندگي بابت ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.genderbender.it |title=Gender Bender |publisher=Genderbender.it |access-date=19 April 2010}}</ref> هوم ورڪ فيسٽيول، جيڪو اليڪٽرانڪ موسيقي جو ميلو آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.homeworkfestival.net/ |title=homeworkfestival |publisher=homeworkfestival |access-date=19 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154815/http://www.homeworkfestival.net/ |archive-date=28 December 2010 |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس فلم فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Human Rights Film Festival |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> سم پريفر ڪيڪ، جيڪو هم جنس پرست عورتن جي فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |title=Some Prefer Cake Lesbian Film Festival |access-date=19 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209111233/http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |archive-date=9 February 2012}}</ref> ۽ [[زڪينو دئورو]]، جيڪو ٻارن جي گيتن جو مقابلو آهي، شامل آهن. ===کاڌو=== [[File:Tagliatelle_al_ragù_(image_modified).jpg|thumb|''تالياتيللي الرڳو''، جيئن بولونيا ۾ پيش ڪيو ويندو آهي]] بولونيا پنهنجي کاڌي جي روايت لاءِ مشهور آهي. اهو مشهور [[بولونيائي ساس]] جو گهر آهي، جيڪو گوشت تي ٻڌل پاستا ساس آهي. اٽلي ۾ ان کي [[رڳو]] سڏيو ويندو آهي ۽ اهو دنيا ۾ ملندڙ قسم کان ڪافي مختلف آهي. بولونيا ۾ هي ساس بنيادي طور [[تالياتيللي]] سان پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان کي [[اسپاگيٽي]] سان پيش ڪرڻ عجيب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|last=Cesarato|first=Monica|title=Why you won't find spaghetti bolognese in Italy|url=https://www.thelocal.it/20160914/the-truth-about-spaghetti-bolognese-ragu-pasta|access-date=November 5, 2017|website=[[The Local]]|date=September 14, 2016}}</ref> زرخيز [[پو وادي]] ۾ واقع هجڻ سبب، مقامي شاهوڪار کاڌو وڏي حد تائين گوشت ۽ پنير تي ڀاڙيندو آهي. سڄي ايميليا-روماگنا وانگر، [[نمڪين سڪل سوئر جو گوشت|محفوظ ڪيل سوئر جو گوشت]]، جهڙوڪ [[پروشوتو]]، [[مورتاديلا]] ۽ ''[[سالومي]]''، مقامي خوراڪ صنعت جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57 57]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57}}</ref> ويجها مشهور انگورن جا باغ [[پينوليتو]] ديئي ڪولي بولونيسي، [[لامبروسڪو]] دي مودينا ۽ [[سانجيوويزي]] دي روماگنا شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Anderson|first1=Burton|title=The Wines of Italy. An endless adventure in taste|date=2006|publisher=The Italian Trade Commission|asin=B002H6TK9C|pages=85–89|edition=8th}}</ref> رڳو سان تالياتيللي، شوربي ۾ پيش ٿيندڙ [[تورتيلليني]]، [[لازانيا]] ۽ مورتاديلا بولونيا مقامي خاصيتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52 52]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52}}</ref> روايتي بولونيائي مٺايون اڪثر عيدن سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ''فاوي ديئي مورتي''، جيڪا [[سڀني مقدسن جو ڏينهن|آل سينٽس ڊي]] لاءِ ٺهندڙ رنگ برنگي [[بادام پيسٽ]] بسڪيٽ آهن؛ جام سان ڀريل راويولي بسڪيٽ، جيڪي [[سينٽ جوزف جو ڏينهن|سينٽ جوزف ڊي]] تي پيش ڪيا ويندا آهن؛ ۽ ڪارنيول جون مٺايون، جن کي ''سفراپولي'' چيو ويندو آهي، جيڪي هلڪي ۽ نازڪ تريل پيسٽري هونديون آهن ۽ انهن مٿان پائوڊر کنڊ وڌي ويندي آهي. ''چيرتوسينو'' يا ''پانسپيتسيالي''، يعني 'ڪارٿوسيائي' يا 'دواساز ڪيڪ'، هڪ مصالحيدار ڪيڪ آهي، جيڪو ڪرسمس تي پيش ڪيو ويندو آهي. ''تورتا دي ريسو''، جيڪا بادامن، چانورن ۽ اماريتو مان ٺهندڙ ڪسٽرڊ جهڙي ڪيڪ آهي، سڄو سال تيار ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60 60]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60}}</ref> جيئن [[زوپا انگليزي]] پڻ. ==راند== [[File:PalaDozza 2022.jpg|thumb|right|پالا دوتسا، بولونيا جو تاريخي باسڪيٽ بال ميدان]] بولونيا ۾، اٽلي جي گهڻن شهرن جي ابتڙ، [[باسڪيٽ بال]] سڀ کان وڌيڪ پسند ڪئي ويندڙ راند آهي. حقيقت ۾ بولونيا جو راندين وارو لقب ''باسڪيٽ سٽي'' آهي، جيڪو شهر جي ٻن تاريخي حريف باسڪيٽ بال ڪلبن، [[ويرتوس بولونيا|ويرتوس]] ۽ [[فورتيتودو بولونيا|فورتيتودو]]، جي ڪاميابين ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Wolff2003">{{cite book |first = Alexander |last = Wolff |title = Big Game, Small World: A Basketball Adventure |year = 2003 |chapter = 6 |publisher = Grand Central Publishing |isbn= 978-0-446-67989-3}}</ref> انهن ٻنهي مان پهرين ڪلب، ٻين اعزازن سان گڏ، 17 [[سيري اي (باسڪيٽ بال)|اطالوي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپون]]، ٻه [[يورو ليگ]]، هڪ [[يوروڪپ باسڪيٽ بال|يوروڪپ]] ۽ هڪ [[فيبا ساپورتا ڪپ]] کٽيو آهي، جنهن ڪري اها يورپ جي سڀ کان ڪامياب باسڪيٽ بال ڪلبن مان هڪ آهي؛ جڏهن ته ٻي ڪلب 2000ع ۽ 2005ع ۾ ٻه ليگ عنوان کٽيا آهن. اطالوي باسڪيٽ بال ليگ، جيڪا [[ليگا باسڪيٽ سيري اي|سيري اي]] ۽ [[سيري اي2 (باسڪيٽ بال)|سيري اي2]] ٻنهي کي هلائي ٿي، ان جو هيڊڪوارٽر بولونيا ۾ آهي. شهر ۾ ٻه اندروني ميدان آهن: [[پالا دوتسا]] سڀ کان پراڻو آهي، جنهن ۾ 5,570 سيٽن جي گنجائش آهي، جڏهن ته [[ويرتوس ارينا]] عارضي ميدان آهي، جنهن ۾ 9,980 سيٽن جي گنجائش آهي. 11,000 سيٽن جي گنجائش وارو ٽيون ميدان، [[يونيپول ارينا]]، پاڙيسري شهر [[ڪاساليڪيو دي رينو]] ۾ واقع آهي. [[File:Stadio Dall'Ara 01-02-2020.jpg|thumb|left|32,000 گنجائش وارو اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا، بولونيا ايف سي 1909 جو گهر آهي.]] [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] جي پڻ بولونيا ۾ مضبوط روايت آهي. شهر جي مکيه ڪلب، [[بولونيا ايف سي 1909]]، ست اطالوي ليگ چيمپيئن شپون کٽيون آهن، جن مان تازي [[1963–64 سيري اي|1963–64ع]] ۾ هئي، جنهن ڪري اها ليگ جي تاريخ ۾ ڇهين سڀ کان ڪامياب ٽيم آهي؛ ان کان علاوه، هن ٽي [[ڪوپا اٽاليا]] عنوان پڻ کٽيا آهن، جن مان تازو [[2024–25 ڪوپا اٽاليا|2024–2025ع جي موسم]] ۾ حاصل ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي جي عروج واري دور ۾ بولونيا ايف سي کي "''Lo squadrone che tremare il mondo fa''"، يعني "اها ٽيم جيڪا دنيا کي ڌوڏي ڇڏي ٿي"، جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ڪلب 38,000 گنجائش واري [[اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا]] ۾ کيڏندي آهي، جتي اطالوي قومي ٽيم فٽبال ۽ [[رگبي يونين]] ٻنهي ۾ کيڏي چڪي آهي، ۽ [[سان مارينو قومي فٽبال ٽيم]] پڻ هتي کيڏي آهي. اهو [[1990ع فيفا ورلڊ ڪپ]] جو پڻ هڪ ميدان هو. [[رگبي يونين]] پڻ شهر ۾ موجود آهي: رگبي بولونيا 1928 اٽلي ۾ قائم ٿيندڙ پهرين رگبي يونين ڪلبن مان هڪ هئي ۽ [[اطالوي رگبي فيڊريشن|اطالوي رگبي يونين فيڊريشن]] سان لاڳاپيل ٿيڻ واري پهرين ڪلب هئي.<ref>{{cite web |url= http://www.air.it/modules.php?name=News&file=article&sid=18003 |title = Rugby Bologna 1928: quale futuro? |last = Zanasi |first = Gianni |date = 6 March 2009 |website = air.it |publisher = Associazione Italiana Rugbysti |language = it |trans-title = What Future for Rugby Bologna 1928? |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105161150/http://www.air.it/modules.php?name=News&file=print&sid=18003 |archive-date = 5 November 2014 |access-date = 5 November 2014}}</ref> 2026ع تائين اها اٽلي جي سڀ کان پراڻي رگبي يونين ڪلب آهي جيڪا اڃا تائين ڪم ڪري رهي آهي. ڪلب پنهنجي تاريخ جي پهرين 25 سالن تائين اطالوي چيمپيئن شپ جي مٿئين درجي ۾ حصو ورتو، ڪڏهن به عنوان نه کٽيائين پر ڪيترائي ڀيرا ٻئي نمبر تي رهي؛ اها 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[سيري اي ايليٽ (رگبي يونين)|مٿئين ڊويزن]] ۾ واپس آئي ۽ سنگين مالي مسئلن کي منهن ڏنو، جن سبب ان جي تنزلي ٿي ۽ اها لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي ڪناري تي پهچي وئي.{{citation needed|date=May 2016}} [[جاني فالڪي اسٽيڊيم]] هڪ [[بيس بال اسٽيڊيم]] آهي، جيڪو بولونيا ۾ واقع آهي.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.com/falchi.htm|title=Fortitudo Baseball Bologna – Stadio Gianni Falchi|website=www.fortitudobaseball.com}}</ref><ref>[https://www.espn.com/mlb/worldclassic2006/news/story?id=2291227 "Welcome to Italy,"] ESPN.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.baseballprospectus.com/news/article/17678/punk-hits-baseball-in-the-old-country/|title=Punk Hits: Baseball in the Old Country|date=18 July 2012|website=Baseball Prospectus}}</ref> اهو [[اطالوي بيس بال ليگ]] ۾ [[فورتيتودو بيس بال بولونيا]] جي گهر وارن ميچن جو ميدان آهي.<ref name="auto"/><ref>{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.it/|title=Fortitudo Baseball|website=Fortitudo Baseball}}</ref> ==ماڻھو== {{Main category|بولونيا جا ماڻھو}} [[File:Giovanni Artusi.jpg|thumb|140px|[[جيوواني آرتوسي]]]] [[File:Benoit XIV.jpg|thumb|140px|[[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو 1675ع ۾ بولونيا ۾ ڄائو]] [[File:Annibale Carracci, Autoritratto .jpg|thumb|140px|[[اينيبال ڪاراچي]]، {{circa|1580}}]] [[File:Chiara Caselli 2002.jpg|thumb|140px|[[ڪيارا ڪاسيلي]]، 2002ع]] [[File:Pier Ferdinando Casini 2016.jpg|thumb|140px|[[پيئر فرديناندو ڪاسيني]]، 2016ع]] [[File:Luigi Galvani, oil-painting.jpg|thumb|140px|[[لوئيجي گالواني]]]] [[File:Ritratto di Gregorio XIII - Passarotti.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري تيرهون]]، 1586ع]] [[File:Gregorius XV, by Guercino, 1622.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري پندرهون]]، 1622ع]] [[File:Guglielmo Marconi.jpg|thumb|140px|[[گوگليئلمو مارڪوني]]، 1908ع]] [[File:Tagliacozzi Portrait.jpg|thumb|140px|[[گاسپاري تالياتسوتسي]]]] ; * [[ماريا گائيتانا انييسي]] (1718–1799)، رياضيدان ۽ انسان دوست * [[ڪيمي انتونيلي]] (ڄائو 2006ع)، مرسڊيز لاءِ فارمولا 1 ريسر * [[فرانچيسڪو الباني]] (1578–1660)، باروڪ مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Albani, Francesco |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 481 |short=1}}</ref> * [[جيوواني الديني]] (1762–1834)، طبيب ۽ طبيعيات دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Aldini, Giovanni |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 536 |short=1}}</ref> * [[اوليسه الدروواندي]] (1522–1605)، فطرت شناس * [[انتونيو اليساندريني]] (1786–1861)، اناٽومسٽ ۽ پيراسائٽولوجسٽ * [[اليسانڊرو الگاردي]] (1598–1654)، اعليٰ باروڪ سنگتراش<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Algardi, Alessandro |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 598 |short=1}}</ref> * [[وڪٽر اريموندي]] (1942–2001)، فوٽوگرافر * [[جيوواني ماريا آرتوسي]] ({{circa|1540–1613}})، موسيقي نظريه دان، موسيقار ۽ ليکڪ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Artusi, Giovanni Maria |volume = 2 |last= |first= |author-link= |page= 705 |short=1}}</ref> * [[اميڪو اسپرتيني]] ({{circa|1474–1552}})، مصور * [[پوپي آواتي]] (ڄائو 1938ع)، ڊائريڪٽر * [[بولونيا جو آزو]] (سرگرم 1150–1230)، قانوندان ۽ [[گلاسٽر]]<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Azo |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 81 |short=1}}</ref> * [[ريڪاردو باڪيللي]] (1891–1985)، ليکڪ * [[ادريانو بانڪيري]] (1568–1634)، موسيقار * [[اگوستينو باريللي]] (1627–1687)، معمار * [[ماسيميليانو بارتولي]]، شيف ۽ ريسٽورنٽ مالڪ * [[انتونيو باسولي]] (1774–1848)، مصور ۽ منظر ڊزائنر * [[لاورا باسي]] (1711–1788)، سائنسدان، يورپ ۾ يونيورسٽي چيئر تي مقرر ٿيندڙ پهرين عورت<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bassi, Laura Maria Caterina |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 494 |short=1}}</ref> * [[اوگو باسي]] (1800–1849)، اطالوي قومپرست هيرو، 1848ع جي بغاوتن ۾ ڪردار سبب ڦاسي ڏنو ويو * [[پيئر فرانچيسڪو باتيستيلي]] (17هين صدي)، [[فريبي ڇت واري مصوري|ڪواڊراتورا]] جو مصور * [[ستيفانو بينني]] (1947–2025)، ليکڪ * [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]] (1675–1758) (پروسپيرو لورينزو لامبرٽيني)، پوپ 1740–58ع.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Benedict |volume = 3 |last= Rockwell |first= William Walker |author-link= |pages= 718-719; see page 719 penultimate para. |short=1}}</ref> * [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] (1443–1508)، امير. هن 1463ع کان 1506ع تائين بولونيا تي جابر حڪمران طور حڪومت ڪئي. * [[اميديو بياواتي]] (1915–1979)، فٽبالر، [[اسٽيپ اوور]] جي ايجاد سان منسوب، 1938ع جو عالمي چيمپيئن. هن رڳو [[بولونيا ايف سي 1909|بولونيا ايف سي]] لاءِ کيڏيو * [[سيموني بوليللي]] (ڄائو 1985ع)، پيشاور ٽينس رانديگر * [[جياڪومو بولونيني]] (1664–1734)، مصور * [[رافائيل بومبيللي]] (1526–1572)، رياضيدان * [[روسانو براتسي]] (1916–1994)، اداڪار * [[بلغاروس]] (وفات 1166ع)، بلغاريائي اصل جو ٻارهين صديءَ جو قانوندان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bulgarus |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 786 |short=1}}</ref> * [[فلوريانو بوروني]] (17هين صدي)، نقش ڪَندڙ * [[ليوپولدو مارڪو انتونيو ڪالداني]] (1725–1813)، اناٽومسٽ ۽ فزيولوجسٽ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Caldani, Leopoldo Marco Antonio |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 983 |short=1}}</ref> * [[آرڪانجيلو ڪانيتولي]] (1460–1513)، رومن ڪيٿولڪ پادري، ڪينن ريگيولر * [[اليسانڊرو ڪارلوني]] (ڄائو 1978ع)، ڊائريڪٽر، اينيميٽر ۽ فنڪار، جنهن ''[[ڪنگ فو پانڊا]]'' ۽ ''[[دي ڪروڊز]]'' جهڙين فلمن تي ڪم ڪيو * [[لوڪا ڪاربوني]] (ڄائو 1962ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[رافائيلا ڪارا]] (1943–2021)، ڳائڻي * [[اينيبال ڪاراچي]] (1560–1609)، مصور<ref name="Rossetti 298-299">{{Cite EB1911 |wstitle= Caracci, Lodovico, Agostino, and Annibale |volume = 5 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti |pages= 298-299 |short=1}}</ref> * [[لودووڪو ڪاراچي]] (1555–1619)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[اگوستينو ڪاراچي]] (1557–1602)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[ڪورادو ڪاساليني]] (ڄائو 1914ع، وفات جي تاريخ نامعلوم)، فٽبالر * [[ڪيارا ڪاسيلي]] (ڄائي 1967ع)، اداڪارا * [[بولونيا جي سينٽ ڪيٿرين]] (1413–1463)، (ڪاترينا دي وگري)، غريب ڪلئير نَن، ليکڪا، صوفيه ۽ فنڪارا * [[پيئر فرديناندو ڪاسيني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[پييترو ڪاتالدي]] (1548–1626)، رياضيدان * [[ڪرونڪس]]، راڪ بينڊ * [[پيئرلوئيجي ڪولينا]] (ڄائو 1960ع)، فٽبال ريفري * [[ڪارلو ڪولومبارا]] (ڄائو 1964ع)، اوپيرا بيس * [[جيوواني پاولو ڪولونا]] (1637–1695)، موسيقار، استاد، آرگن وڄائيندڙ ۽ آرگن ٺاهيندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Colonna, Giovanni Paolo |volume = 6 |last= |first= |author-link= |page= 715 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو ڪورتيني]] (ڄائو 1976ع)، موسيقار * [[چيزاري ڪريمونيني (موسيقار)|چيزاري ڪريمونيني]] (ڄائو 1980ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[جوزيپي ماريا ڪريسپي]] (1665–1747)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Crespi, Giuseppe Maria |volume = 7 |last= |first= |author-link= |page= 412 |short=1}}</ref> * [[دوناتو ڪريتي]] (1671–1749)، مصور * [[جوليو چيزاري ڪروچي]] (1550–1609)، ''[[ڪانتاسٽوريا|ڪانتستوريي]]'' ۽ ليکڪ * [[لوچو دالا]] (1943–2012)، ڳائڻو-گيتڪار * [[ڪرسٽينا داوينا]] (ڄائي 1964ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي * [[دومينيڪينو]] (1581–1641) (دومينيڪو زامپيري)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Domenichino Zampieri |volume = 8 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti|pages= 397-398 |short=1}}</ref> * [[ايلينا دوگليولي]] (1472–1520)، [[ڪيٿولڪ ڪليسا|رومن ڪيٿولڪ]] اشرافي عورت * [[سارا ايراني]] (ڄائي 1987ع)، ٽينس رانديگرياڻي * [[لوئيجي فيري]] (1826–1895)، فلسفي<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Ferri, Luigi |volume = 10 |last= |first= |author-link= |page= 287 |short=1}}</ref> * [[سچيپيوني دل فيرو]] (1465–1526)، رياضيدان. هن [[ڪيوبيڪ مساوات]] حل ڪئي. * [[جيانفرانڪو فيني]] (ڄائو 1952ع)، سياستدان * [[ارسطوتيلي فيوراوانتي]] ({{circa|1415}} – {{circa|1486}})، معمار * [[پروسپيرو فونتانا]] (1512–1597)، ديرين نشاةِ ثانيه ۽ مينرسٽ فن جو مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Fontana, Prospero |volume = 10 |last= |first= |author-link= |pages= 607-608 |short=1}}</ref> * [[ڪارلو فورناسيني]] (1854–1931)، [[مائڪرو پيليئنٽولوجسٽ]]، جنهن [[فورامنيفرا]] جو مطالعو ڪيو * [[فرانچيسڪو فرانچيا]] ({{circa|1450–1517}}) (فرانچيسڪو رائ بوليني)، مصور * [[لوئيجي گالواني]] (1737–1798)، سائنسدان، [[حياتي برقيت]] جو دريافت ڪندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Galvani, Luigi |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 428 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو گامبيريني]] (ڄائو 1981ع)، فٽبالر * [[اليسانڊرو گواتسي]] (1809–1889)، واعظ ڪندڙ، محب وطن ۽ راهب<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Gavazzi, Alessandro |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 538 |short=1}}</ref> * [[سيرينا گراندي]] (ڄائي 1958ع)، اداڪارا * [[پوپ گريگوري تيرهون]] (1502–1585) (اوگو بونڪومپاني)، پوپ 1572–85ع. هن [[گريگورين ڪئلينڊر]] رائج ڪيو.<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XIII. |volume= XI | pages= 178 |short= 1}}</ref> * [[پوپ گريگوري پندرهون]] (1554–1623) (اليسانڊرو لودوويزي)، پوپ 1621–3ع<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XV. |volume= XI | pages= 178-179 |short= 1}}</ref> * [[گويرچينو|اِل گويرچينو]] (1591–1666) (جيوواني باربيئري)، مصور * [[ايرنيريوس]] ({{circa|1050}} – 1125ع کان پوءِ)، قانوندان * [[ايميلدا لامبرٽيني|مبارڪ ايميلدا لامبرٽيني]] ({{circa|1322–1333}})، ڊومينيڪن نو آموز، يوخرستي صوفيه ۽ ٻار ولي * [[ڪلاڊيو لوللي]] (1950–2018)، ڳائڻو-گيتڪار * [[پوپ لوشيوس ٻيون]] (وفات 1145ع) (گهيراردو ڪاتچانييميچي دل اورسو)، پوپ 1144–5ع * [[مارچيلو مالپيگي]] (1628–1694)، فزيولوجسٽ، اناٽومسٽ ۽ هسٽولوجسٽ * [[گوگليئلمو مارڪوني]] (1874–1937)، انجنيئر، [[وائرليس ٽيليگرافي]] جو اڳواڻ، طبيعيات جو نوبل انعام * [[لوئيجي فرديناندو مارسيلي]] (1658–1730)، عالم ۽ ممتاز فطري سائنسدان<ref>{{cite EB9 |wstitle = Marsigli, Luigi Ferdinand |volume= XV | page= 575 |short= 1}}</ref> * [[جوزيپي مارسيلي (ٽينر)|جوزيپي مارسيلي]] ({{flourished|1677|1727}})، اوپيرا ٽينر<ref>{{Cite encyclopedia |author=Paola Besutti|title=Marsigli &#91;Marsiglio, Marsili&#93;, Giuseppe |date=2002|entry=Marsigli [Marsiglio, Marsili], Giuseppe|encyclopedia=Grove Music Online|publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.O008481}}</ref> * [[جيوواني باتيستا مارٽيني]] (1706–1784)، موسيقي نظريه دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Martini, Giovanni Battista |volume = 17 |last= |first= |author-link= |page= 800 |short=1}}</ref> * [[جوزيپي ڪاسپار ميزوفانتي|جوزيپي ميزوفانتي]] (1774–1839)، ڪارڊينل، لسانيات دان ۽ گھڻ ٻولين جو ماهر * [[مارڪو منگيٽي]] (1818–1886)، معاشيات دان ۽ سياستدان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Minghetti, Marco |volume = 18 |last= |first= |author-link= |page= 523 |short=1}}</ref> * [[جورجيو موراندي]] (1890–1964)، مصور * [[جاني موراندي]] (ڄائو 1944ع)، ڳائڻو * [[لودووڪو موربيولي]] (1433–1485)، ڪيٿولڪ عام شخص، جنهن کي مبارڪ قرار ڏنو ويو * [[ايدگاردو مورتارا]] (1851–1940)، ڪيٿولڪ پادري، جيڪو ''مورتارا ڪيس'' جو موضوع هو، ''[[اٽلي جو اتحاد|ريسورجي مينتو]]'' دوران * [[نيلا نوبيلي]] (1926–1985)، شاعره ۽ ليکڪا * [[جيانلوڪا پاليئوڪا]] (ڄائو 1966ع)، فٽبالر * [[پيئر پاولو پاسوليني]] (1922–1975)، ليکڪ، شاعر ۽ ڊائريڪٽر * [[جيمز پريماڊيتشي]] (وفات–1460)، پاپائي سفارتڪار * [[اگوستينو ديلي پروسپيتي وي]] (1525)، مصور * [[امبيرتو پوپيني]] (1884–1946)، رياضيدان * [[روبيرتو ريگاتسي]] (ڄائو 1956ع)، لوتيئر * [[گيدو ريني]] (1575–1642)، مصور * [[اوتورينو ريسپيگي]] (1879–1936)، موسيقار * [[فرانچيسڪو رچي بيتي]] (ڄائو 1942ع)، اطالوي راندين جو منتظم * [[اوگوستو ريگي]] (1850–1920)، طبيعيات دان، [[برقي مقناطيسيت]] جو ماهر * [[ڪارلو روئيني]] (1530–1598)، گهوڙن جو اناٽومسٽ * [[اينجلو اسڪياويو]] (1905–1990)، فٽبالر. هن 1934ع ۾ بولونيا ايف سي لاءِ اضافي وقت ۾ کٽيندڙ گول ڪيو. * [[سينيٽ (ڳائڻي)|سينيٽ]] (ڄائي 1979ع)، ڳائڻي * [[اليزابيٽا سيراني]] (1638–1665)، مصور * [[روبين ماريا سوريڪيز]] (ڄائو 1971ع)، فلم اداڪار، ڊائريڪٽر، پروڊيوسر * [[گاسپاري تالياتسوتسي]] (1545–1599)، سرجن، پلاسٽڪ ۽ تعميري سرجري جو اڳواڻ<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gasparo Tagliacozzi |volume= XIII | page= 21 |short= 1}}</ref> * [[البرتو تومبا]] (ڄائو 1966ع)، اسڪائر * [[اوندينا والا]] (1916–2006)، اولمپڪ سون جو تمغو کٽيندڙ پهرين اطالوي عورت * [[ماريئيلي وينتري]] (1939–1995)، استاد ۽ تعليم دان، پڪولو ڪورو دل انتونيانو ڪائر جي باني * [[ڪرسچين ويري]] (ڄائو 1973ع)، فٽبالر * [[ويتالي دا بولونيا]] (سرگرم 1330ع، وفات 1361ع)، مصور * [[بينيتو موسوليني تي قاتلاڻيون ڪوششون|انتيو زامبوني]] (1911–1926)، انتشار پسند، جنهن 15 سالن جي عمر ۾ بينيتو موسوليني کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي * [[اليڪس زاناردي]] (ڄائو 1966ع)، ريسنگ ڊرائيور * [[مارڪو اوريليو زاني دي فيرانتي]] (1801–1878)، ليکڪ، موسيقار ۽ ڪمپوزر * [[ماتيلدا دي اينجيليس]] (ڄائي 1995ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي ; هيٺين ماڻهن بولونيا کي پنهنجو گهر بڻايو: [[File:Ubaldo Gandolfi - Saint Petronius of Bologna.jpg|thumb|140px|[[بولونيا جو پيٽرونيوس]]]] [[File:Olha Kharlan - 2016-10-05 - 4.jpg|thumb|140px|[[اولها خارلان]]، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن]] * [[جيوسوي ڪاردوتشي]] (1835–1907)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، ادب جو نوبل انعام، لوڪا، ٽسڪني جي ويجهو ڄائو * [[ڪارلو فيليچي چيلاريو]] (1915–2007)، بين الاقوامي شهرت وارو اطالوي ڪنڊڪٽر، 1946ع ۾ بولونيا چيمبر آرڪيسٽرا جو باني * [[نيڪولو ديل آرڪا]] ({{circa|1435/1440}}–1494)، سنگتراش، باري، اپوليا ۾ ڄائو * [[ٿامس ڊيمپسٽر]] (1579–1625)، اسڪاٽش عالم ۽ مؤرخ؛ ايبرڊين شائر ۾ ڄائو، بولونيا ۾ وفات ڪئي<ref>{{cite EB9 |wstitle = Thomas Dempster |volume= VII | pages= 74-75 |short= 1}}</ref> * [[امبيرتو ايڪو]] (1932–2016)، ليکڪ ۽ اڪيڊمڪ، اليسانڊريا، پيڊمونٽ ۾ ڄائو * [[سارڊينيا جو اينزو|سارڊينيا جو اينزيو]] (ڄائو {{circa|1218}})، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جو بادشاهه ۽ شهنشاهه فريڊرڪ ٻئي جو ناجائز پٽ. هو 1249ع کان 1272ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[پالاتسو ري اينزو]] ۾ قيد رهيو. * [[واسڪو ايراني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[فارينيلي]] (ڪارلو بروسڪي، 1705–1782)، ڪاستراتو اوپيرا ڳائڻو * [[وليم جيروميتي]] (1924–1998)، مصور، ميلان، لومباردي ۾ ڄائو * [[اولها خارلان]]، يوڪريني، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن * [[الفونسو لومباردي]] ({{circa|1497}}–1537)، سنگتراش، فيرارا، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[وو منگ]] (2000ع ۾ ٺهيو)، ليکڪن جو اجتماعي گروهه * [[خوان اگناسيو مولينا]] (1740–1829)، فطرت شناس، چلي ۾ ڄائو * [[اودوفريدوس]] (وفات 1265ع)، قانوندان، اوستيا ۾ ڄائو ۽ 1228ع ۾ بولونيا منتقل ٿيو * [[جيوواني پاسڪولي]] (1855–1912)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، سان مائورو پاسڪولي، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[بولونيا جو پيٽرونيوس|سينٽ پيٽرونيوس]] (سان پيٽرونيو، جنم هنڌ نامعلوم، وفات {{circa|450 AD}})، [[بولونيا جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسس|بولونيا]] جو بشپ ۽ شهر جو سرپرست بزرگ * [[رومانو پرودي]] (ڄائو 1939ع)، معاشيات دان ۽ سياستدان، اسڪانديانو، ريجيو ايميليا ۾ ڄائو * [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه|جورجيو روزا]] (1925–2017)، انجنيئر، مختصر مدي واري [[مائڪرو قوم]] [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه]] جو صدر * [[جواڪينو روسيني]] (1792–1868)، اوپيرا ڪمپوزر، پيزارو، مارڪي ۾ ڄائو * [[لوئيجي ساميلي (فencer)|لوئيجي ساميلي]] (ڄائو 1987ع)، اولمپڪ سيبر فencer * [[جوزيپي توريللي]] (1658–1709)، موسيقار، ويرونا، وينيتو ۾ ڄائو. ==بين الاقوامي لاڳاپا== {{See also|اٽلي جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} بولونيا هيٺين شهرن سان [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙو شهر]] آهي:<ref>{{cite web |title=Gemellaggi del Comune di Bologna|url=https://www.comune.bologna.it/relazioniinternazionali/servizio_singolo/159:14328/|website=comune.bologna.it|publisher=Bologna|language=it|access-date=13 December 2019}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} *[[ڪووينٽري]]، انگلينڊ، 1984ع کان *[[خارڪيف]]، يوڪرين، 1966ع کان *[[لائپزگ]]، جرمني، 1962ع کان *[[لا پلاتا]]، ارجنٽينا، 1988ع کان *[[پورٽلينڊ، اوريگون]]، گڏيل رياستون، 2003ع کان *[[پرييپوليي]]، سربيا، 1966ع کان *[[سينٽ لوئس، سينيگال|سينٽ لوئس]]، سينيگال، 1991ع کان *[[سينٽ لوئس]]، گڏيل رياستون، 1987ع کان *[[سان ڪارلوس، ريو سان خوان|سان ڪارلوس]]، نڪاراگوا، 1988ع کان *[[ٿيسالونيڪي]]، يونان، 1981ع کان *[[تولوز]]، فرانس، 1981ع کان *[[توزلا]]، بوسنيا ۽ هرزيگووينا، 1994ع کان *[[والينسيا]]، اسپين، 1980ع کان *[[زغرب]]، ڪروشيا، 1961ع کان {{div col end}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Italy|European Union|Cities}} * [[بولونيا اعلان]] * [[بولونيا ميٽروپوليٽن علائقو]] * [[بولونيا عمل]] * [[بولونيائي گھنٽي وڄائڻ]] * [[بولونيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[اوپيرا پيا ديئي پوويري مينديڪانتي]] * [[سان جيرولامو ديل آرڪوويدجو]] * [[سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو، بولونيا|سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو]] ==وڌيڪ پڙهڻ== {{See also|Timeline of Bologna#Bibliography|l1=بولونيا جي تاريخ جي ببليوگرافي}} * Mancini, Giorgia, and Nicholas Penny, eds. ''The Sixteenth Century Italian Paintings: Volume III: Ferrara and Bologna'' (National Gallery Catalogues) (2016). * Rashdall, Hastings. ''The Universities of Europe in the Middle Ages: Volume 1, Salerno, Bologna, Paris'' (2010). * Robertson, Anne Walters. ''Tyranny under the Mantle of St Peter: Pope Paul II and Bologna'' (2002) ===رهنما ڪتاب=== * Grieco, Romy. ''Bologna: a city to discover'' (1976) * Insight Guides. ''Pocket Bologna'' (2016). * Noyes, Mary Tolaro. ''Bologna Reflections'' (2009). * Uras, Martina. "Bologna Photo Guide" ===پراڻا رهنما=== * {{Citation|publisher=Karl Baedeker|location=Coblenz|title=Italy|edition=2nd|date=1870|chapter-url=https://archive.org/stream/italyhandbookfor04karl#page/n329/mode/2up|chapter=Bologna|ol=24140254M}}** {{Citation |publisher = John Murray |location = London |title = Hand-book for Travellers in Northern Italy |edition = 16th |date = 1897 |oclc = 2231483 |chapter-url =https://archive.org/stream/hand00bookfortravejohnrich#page/366/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 6936521M }} * {{Citation |publisher = Laurie |location = London |title = The Cathedrals and Churches of Northern Italy |date = 1900 |author=T. Francis Bumpus |chapter-url=https://archive.org/stream/cathedralschurch00bumpuoft#page/n263/mode/2up |chapter=Ferrara and Bologna|ol = 7201313M|ref=none }} * {{Citation |publisher = Karl Baedeker |location = Leipzig |edition=14th |title = Northern Italy |date = 1913 |chapter-url= https://archive.org/stream/northernitalyi00karl#page/468/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 16015532M }} ==حوالا== {{reflist|group=lower-alpha}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="note"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Bologna|Bologna}} * {{Official website|https://www.comune.bologna.it/home}} * [https://www.bolognameteo.it/ بولونيا جي موسم] * [https://web.archive.org/web/20140903111342/http://www.bolognamagazine.com/content/palazzo-pepoli-museum-history-bologna-arte-fiera-2012 بولونيا جي تاريخ جو عجائب گھر] * [http://www.museibologna.it/musicaen بولونيا جو موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري] * [http://insecam.org/en/bycity/Bologna/ بولونيا آن لائين ڪيمرائون] {{Navboxes |list = {{Province of Bologna}} {{Regional capitals of Italy}} {{European Capital of Culture}} {{Cities in Italy}} }} {{Authority control}} [[زمرو:بولونيا| ]] [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:اٽلي ۾ شهر]] [[زمرو:پاپائي رياستون]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا ۾ رومي ماڳ]] [[زمرو:اٽلي ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:عالمي ورثو ماڳ]] [[زمرو:يونيسڪو]] [[زمرو:اٽلي جا 6هين صدي ق م جا ادارا]] [[زمرو:530ع ق م جا ڏهاڪا]] [[زمرو:بوئي]] 4bvcsq3bobuhgnysk0oycwk1np10sr3 382507 382505 2026-06-03T10:37:12Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:يونيسڪو]]; added [[Category:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382507 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|[[اٽلي]] جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' (انگريزي: <small>Bologna</small>؛ اچار،{{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}، {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}}) [[اٽلي|اتر اٽلي]] ۾ واقع ايميليا-روماگنا علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر آھي، جنھن جي آبادي <small>3,90,734</small> آھي ۽ ھتي <small>150</small> مختلف نسلي گروهه رھن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي ميٽروپوليٽن صوبي ۾ <small>2025</small>ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ سينيوريا طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن محرابي رستن جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب <small>1970</small>ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال <small>2000</small>ع ۾ هن کي يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ <small>2006</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> <small>2021</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] شهر جي ڊگهن محرابي رستن کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ کادي خوراڪ جي صنعتن جي ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ==معيشت== [[File:Unipol Tower 02.JPG|thumb|upright|[[يونيپول ٽاور]]، جنهن جي اوچائي {{Convert|127|m|ft|abbr=on}} آهي، شهر جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.]] مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان، [[بولونيا ميٽروپوليٽن شهر]] 2017ع ۾ تقريباً 35 ارب يورو (40.6 ارب آمريڪي ڊالر) جي معيشت پيدا ڪئي، جيڪا في فرد 34,251 يورو (40,165 آمريڪي ڊالر) جي برابر هئي. هي انگ اٽلي جي صوبن ۾ ٽئين نمبر تي هو، [[ميلان ميٽروپوليٽن شهر|ميلان]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول|بولتسانو/بوتسين]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|title=Dossier on the Metropolitan City of Bologna|url=https://www.affariregionali.it/media/170175/dossier-citt%C3%A0-metropolitana-di-bologna.pdf|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017}}</ref> بولونيا جي معيشت هڪ مضبوط صنعتي شعبي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو روايتي طور زرعي ۽ مالداري شين جي پروسيسنگ ([[:it:Eridania|ايريدانيا]]، [[گرانارولو (ڪمپني)|گرانارولو]]، [[سيگافريدو زانيتي]]، {{ill|Conserve Italia|it}})، مشينري ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]]، [[Sacmi|ساڪمي]])، تعميراتي سامان ([[Maccaferri|ماڪافيري]])، توانائي ([[Hera Group|هيرا گروپ]])، گاڏين جي صنعت ([[Ducati|دوڪاٽي]]، [[Lamborghini|ليمبورگيني]])، جوتا سازي، ڪپڙي، انجنيئرنگ، ڪيميائي صنعت، ڇپائي ۽ اشاعت ([[:it:Cappelli (editore)|ڪاپيلي]]، [[:it:il Mulino|اِل مولينو]]، {{ill|Monrif Group|it|مونريف گروپ}}، [[:it:Zanichelli|زانيڪيلي]]) تي مرڪوز آهي. خاص طور تي، بولونيا کي نام نهاد "پيڪيجنگ وادي" (Packaging Valley) جو مرڪز سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اهڙو علائقو آهي جتي خودڪار [[پيڪنگ مشين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين جي وڏي تعداد موجود آهي ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]] وغيره).<ref>{{cite book|last1=Fotis|display-authors=et al|first1=Marco|title=The Automatic Packaging Machinery Sector in Italy and Germany|date=2014|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-319-12762-0|pages=1–2}}</ref> ان کان علاوه، بولونيا پنهنجي [[تعاوني تنظيم|تعاوني ادارن]] جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي. هي روايت اوڻيهين صديءَ دوران هارين ۽ مزدورن جي سماجي جدوجهدن مان پيدا ٿي. اڄ اهي تعاوني ادارا علائقي جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پيدا ڪن ٿا<ref>{{cite news|last=Duda|first=John|title=The Italian Region Where Co-ops Produce a Third of Its GDP|url=https://www.yesmagazine.org/economy/2016/07/05/the-italian-place-where-co-ops-drive-the-economy-and-most-people-are-members|access-date=4 November 2017|publisher=[[Yes! (U.S. magazine)|YES! Magazine]]|date=5 July 2016|language=en}}</ref> ۽ [[ايميليا-روماگنا]] علائقي ۾ 265,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|last=Caselli|first=Guido|title=Osservatorio della cooperazione in Emilia-Romagna|url=https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|publisher=Chamber of Commerce of Emilia-Romagna|access-date=4 November 2017}}</ref> ==آمدورفت== [[File:Irisbus Crealis trolley TPER 107 1.jpg|thumb|[[ٽي پي اي آر]] طرفان هلندڙ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|شهري ٽرالي بس نظام]] جي هڪ [[ٽرالي بس]]، جيڪا ويا سافي ۾ تصويربند ڪئي وئي.]] [[بولونيا گوگليئلمو مارڪوني هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان اٽلي جو ستون مصروف ترين هوائي اڏو آهي (2025ع ۾ 11 ملين مسافر). [[بولونيا چنترالي ريلوي اسٽيشن]] اٽلي جي سڀ کان اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر اتر-ڏکڻ ۽ اوڀر-اولهه رستن جي سنگم تي واقع آهي. هي اسٽيشن هر سال 58 ملين مسافرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref name=gs1>{{cite web|title=Bologna Centrale|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|publisher=Grandi Stazioni|access-date=30 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210084923/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=10 February 2012|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن (ڏسو [[بولونيا جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]). بولونيا سان دوناتو [[ريلوي درجابندي يارڊ]]، جنهن ۾ 33 ريلوي لائينون آهن، ماضيءَ ۾ اٽلي جو سڀ کان وڏو مال بردار ريل مرڪز هو.<ref>{{cite web|title=The Bologna Freight Village |url=http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |publisher=Bologna Interporto S.p.a. |access-date=1 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212140125/http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |archive-date=12 December 2013}}</ref> 2018ع کان پوءِ ان کي [[بولونيا سان دوناتو ريلوي آزمائشي سرڪٽ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="I treni 434">Gian Guido Turchi, ''Bologna San Donato: metamorfosi di un impianto'', in I Treni 434 (2020), pages 12–17, Editrice Trasporti su Rotaie, ISSN 0392-4602.</ref> شهر کي عوامي بس رستن جي هڪ وڏي ڄار ذريعي پڻ خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|ٽرالي بس رستا]] پڻ شامل آهن، جيڪي 2012ع کان [[ٽراسپورٽو پاسيجيري ايميليا-روماگنا]] (TPER) هلائي رهيو آهي. مئي 2023ع تائين، نئين [[بولونيا ٽرام نظام]] جي پهرين لائين تعمير هيٺ هئي.<ref name="avviolavori">{{Cite web|url=https://www.trambologna.it/2023/04/26/partono-cantieri-realizzazione-linea-rossa-tram-deposito-borgo-panigale-terminal-michelino-fiera/|title = Partono i cantieri per la realizzazione della linea rossa del tram, il via dal deposito di Borgo Panigale e dal Terminal Michelino-Fiera|date=2023-04-26|access-date=2023-05-10|language=it}}</ref> مجموعي طور شهر لاءِ چار لائينن تي مشتمل ٽرام نيٽورڪ جو منصوبو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|title=Four tram lines planned for Bologna|website=Metro Report|date=13 March 2019|access-date=17 March 2019}}</ref> بولونيا جي چوڌاري ڪم ڪندڙ وڏي [[مضافاتي ريل]] سروس کي [[بولونيا ميٽروپوليٽن ريلوي سروس]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ===عوامي آمدورفت جا انگ اکر=== بولونيا ۾ ماڻهو هفتي جي عام ڪم واري ڏينهن تي عوامي آمدورفت ذريعي اچ وڃ ۾ سراسري طور 53 منٽ خرچ ڪن ٿا. عوامي آمدورفت استعمال ڪندڙن مان 9٪ ماڻهو روزانو ٻن ڪلاڪن کان وڌيڪ سفر ڪن ٿا. بس اسٽاپ يا ريلوي اسٽيشن تي انتظار جو سراسري وقت 12 منٽ آهي، جڏهن ته 16٪ مسافر روزانو اوسطاً 20 منٽن کان وڌيڪ انتظار ڪن ٿا. هڪ سفر دوران عوامي آمدورفت ذريعي طئي ڪيل سراسري فاصلو {{Convert|5.4|km|mi|abbr=on}} آهي، جڏهن ته 7٪ ماڻهو هڪ طرفي سفر ۾ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ فاصلو طئي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=Bologna Public Transportation Statistics|publisher= Global Public Transit Index by Moovit|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Bologna_e_Romagna-1783|access-date=19 June 2017}} [[File:CC-BY icon.svg|50px|class=noviewer]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> ==آبادي== {{Historical populations|1861|116874|1871|118217|1881|126178|1901|153271|1911|179311|1921|212754|1931|249226|1936|281162|1951|340526|1961|444872|1971|490528|1981|459080|1991|404378|2001|371217|2011|371337|2021|387842|cols=1|align=right|source=[[اٽلي جو قومي شماريات ادارو|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente e presente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1971|trans-title=Resident and present population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|date=1971-10-24|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries" />}} 2025ع تائين، شهر جي اصل آبادي 390,734 هئي، جنهن مان 47.9٪ مرد ۽ 52.1٪ عورتون هيون.{{cn|date=February 2026}} 2016ع ۾ نابالغن (18 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارن ٻارن) جو تناسب ڪل آبادي جو 12.86٪ هو، جڏهن ته پينشن وٺندڙن جو تناسب 27.02٪ هو. هي انگ اٽلي جي اوسط 18.06٪ (نابالغ) ۽ 19.94٪ (پينشن وٺندڙ) سان ڀيٽيو وڃي ٿو. بولونيا جي رهواسين جي سراسري عمر 51 سال آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري عمر 42 سال آهي. 2011ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ بولونيا جي آبادي ۾ 4.4٪ واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران سڄي اٽلي جي آبادي 0.7٪ گهٽجي وئي.<ref name="timeseries">{{cite web |title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> بولونيا جي موجوده پيدائش جي شرح هر 1,000 رهواسين تي 8.07 ڄمڻ آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري شرح 9.45 ڄمڻ في 1,000 رهواسي آهي. ==تعليم== [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] [[بولونيا يونيورسٽي]]، جنهن بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته اها 1088ع ۾ [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] [[ايرنيريوس]] ۽ [[پيپو (قانوندان)|پيپو]] قائم ڪئي،<ref>{{cite book|last1=Rashdall|first1=Hastings|title=The universities of Europe in the Middle Ages|date=2010|publisher=Cambridge university press|location=Cambridge|isbn=978-1-108-01810-4|pages=119–121}}</ref> [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي، ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيندڙ اداري جي معنيٰ ۾ پهرين يونيورسٽي پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لفظ ''universitas'' به ان جي قيام وقت استعمال ٿيو،<ref name="Top Universities"/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna|author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> ۽ اها اٽلي ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/ |title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima |date=3 July 2017}}</ref> وچئين دور ۾ اها يورپي فڪري زندگيءَ جو هڪ اهم مرڪز هئي، جيڪا اٽلي ۽ سڄي يورپ مان عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي هئي.<ref>{{cite book|editor-last=Ridder-Symoens|editor-first= Hilde de|title=A history of the university in Europe.|date=2003|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54113-8|page=12|edition=1st pbk.}}</ref> ''Studium''، جيئن اها اصل ۾ سڏي ويندي هئي، هڪ نسبتاً غير رسمي تدريسي نظام طور شروع ٿي، جنهن ۾ هر استاد شاگردن کان الڳ الڳ فيس وٺندو هو. ان ڪري شروعاتي يونيورسٽي جو هنڌ سڄي شهر ۾ پکڙيل هو، ۽ مختلف قوميتن جي شاگردن جي مدد لاءِ مختلف ڪاليج قائم ڪيا ويا. [[File:Bologna,_Archiginnasio,_Teatro_anatomico_(6).jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو جو اناٽوميڪل ٿيٽر]]، جيڪو 1637ع جو آهي]] نيپوليني دور ۾ يونيورسٽي جو مرڪز شهر جي مرڪز جي اتر-اوڀر حصي ۾ [[ويا زامبوني]] تي موجوده هنڌ منتقل ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي جا 11 اسڪول، 33 شعبا ۽ 93 لائبريريون سڄي شهر ۾ پکڙيل آهن، ۽ ويجهن شهرن [[چيزينا]]، [[فورلي]]، [[راويننا]] ۽ [[ريميني]] ۾ ان جا چار ماتحت ڪيمپس پڻ آهن. گذريل صدين ۾ هن يونيورسٽي سان لاڳاپيل اهم شاگردن ۾ [[دانتي]]، [[پيٽرارڪ]]، [[ٿامس بيڪيٽ]]، [[پوپ نڪولس پنجون]]، [[ايراسمس آف روٽرڊيم]]، [[پيٽر مارٽر ورميگلي]] ۽ [[ڪوپرنيڪس]] شامل هئا. [[لاورا باسي]]، جنهن کي 1732ع ۾ مقرر ڪيو ويو، يورپ ۾ ڪنهن يونيورسٽي ۾ سرڪاري طور پڙهائڻ واري پهرين عورت بڻجي. ويجهي تاريخ ۾ [[لوئيجي گالواني]]، [[حياتي برقي مقناطيسيت]] جو دريافت ڪندڙ، ۽ [[گوگليئلمو مارڪوني]]، ريڊيو ٽيڪنالاجي جو باني، پڻ هن يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو. بولونيا يونيورسٽي اڄ به اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ معزز ۽ متحرڪ اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. اڄ تائين بولونيا گهڻي حد تائين يونيورسٽي وارو شهر آهي، جتي 2015ع ۾ 80,000 کان وڌيڪ شاگرد داخل هئا. هن شاگردي برادري ۾ ايراسموس، سقراط ۽ پرڏيهي شاگردن جو وڏو انگ شامل آهي.<ref>{{cite web|title=THE UNIVERSITY TODAY: NUMBERS AND INNOVATION|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/university-today|publisher=University of Bologna|access-date=4 November 2017}}</ref> يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]]، [[بولونيا يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]]، 1568ع ۾ قائم ٿيو؛ اهو يورپ جو چوٿون قديم ترين نباتاتي باغ آهي. [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] شهر ۾ پنهنجو [[بولونيا سينٽر]] هلائي ٿي، جتي اسڪول آف ايڊوانسڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز (SAIS) جي پرڏيهي ڪيمپسن مان هڪ موجود آهي. SAIS بولونيا 1955ع ۾ يورپ ۾ کليل آمريڪي پوسٽ گريجوئيٽ اسڪول جو پهريون ڪيمپس طور قائم ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/international/agreements-and-networks/american-centres |title=American Centres – University of Bologna |website=Unibo.it |access-date=18 January 2016}}</ref> اهو مارشل پلان جي انهن ڪوششن کان متاثر هو، جن جو مقصد آمريڪا ۽ يورپ جي وچ ۾ ثقافتي پل تعمير ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://2001-2009.state.gov/p/us/rm/2005/46551.htm |title=Remarks at the 50th Anniversary of SAIS in Bologna |website=2001-2009.state.gov |date=19 May 2005 |access-date=18 January 2016}}</ref> اڄ بولونيا سينٽر ''Associazione italo-americana "Luciano Finelli"'' جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جيڪا اٽلي ۽ آمريڪا وچ ۾ بين الثقافتي شعور ۽ مٽاسٽا کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |title=About Us &#124; Associazione Italo Americana Luciano Finelli |access-date=18 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121074742/http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |archive-date=21 January 2014}}</ref> ايسٽرن ڪاليج ڪنسورشيم (E.C.Co.)، جنهن ۾ [[واسار ڪاليج]]، [[ويلزلي ڪاليج]] ۽ [[ويسليئن يونيورسٽي]] شامل آهن، بولونيا يونيورسٽي سان گڏجي شهر ۾ ٻاهرين ملڪ پڙهائيءَ جو پروگرام پيش ڪري ٿو. [[ڊڪنسن ڪاليج]]، [[انڊيانا يونيورسٽي]]، [[براون يونيورسٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] جا پڻ شهر ۾ ڪيمپس يا نمائنده مرڪز موجود آهن. ان کان علاوه، بولونيا ۾ هڪ موسيقي اسڪول، [[ڪونسرواتوريو جيوواني باتيستا مارٽيني]]، موجود آهي، جيڪو 1804ع ۾ قائم ٿيو، ۽ هڪ فنون لطيفه جو اسڪول، [[اڪاديميا دي بيلي آرتي دي بولونيا]]، موجود آهي، جيڪو 1802ع ۾ قائم ٿيو. ٻئي ادارا نيپولين بوناپارٽ طرفان متعارف ڪرايل سڌارن جي حصي طور وجود ۾ آيا. ==ثقافت== [[File:Museomusicabosala7.jpg|thumb|left|[[موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري]] سورهين کان ويهين صديءَ تائين جا قديم موسيقي اوزار ۽ منفرد موسيقي نوٽ ڏيکاري ٿي.]] صدين دوران بولونيا ڪيترائي لقب حاصل ڪيا آهن: "موٽو شهر" (''la grassa'') ان جي کاڌي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ مشهور خاصيتون گهڻي گوشت، خاص طور تي سوئر جي گوشت، انڊن واري پاستا ۽ کير مان ٺهندڙ شين، جهڙوڪ مکڻ ۽ پارميزان، سان تيار ٿينديون آهن. شهر کي ڏنل ٻيو لقب "ڳاڙهو شهر" (''la rossa'') آهي، جيڪو اصل ۾ شهر جي مرڪز جي عمارتن جي رنگ ڏانهن اشارو طور استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ اهو شهر جي آبادي جي اڪثريت طرفان حمايت ڪيل ڪميونسٽ نظريي سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. 1999ع ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي ميئر جي چونڊ تائين شهر [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مضبوط قلعي طور مشهور هو.<ref>{{cite web|title=The red, the fat, and the learned: The story behind Bologna's curious nicknames|url=https://www.thelocal.it/20170510/bologna-dotta-grassa-rassa-red-fat-learned-studious-travel-italy-vacation|access-date=4 November 2017|website=[[The Local]]|date=10 May 2017}}</ref> 2004ع جي ميئر چونڊن ۾ [[سرجيو ڪوفيراٽي]] جي چونڊ سان مرڪز-کاٻي ڌر ٻيهر اقتدار ۾ اچي وئي. بولونيا [[مفت عوامي آمدورفت]] جي تصور تي تجربو ڪندڙ يورپ جي شروعاتي شهرن مان هڪ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |title=Repertoires of Democracy: The Case for Public Transport |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325224146/http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref> بولونيا جا ٻه ٻيا لقب پڻ آهن: پهريون "ٽاورن وارو شهر" (''la turrita'') آهي، جيڪو شهر ۾ موجود وچئين دور جي وڏي تعداد ۾ ٽاورن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيتوڻيڪ اڄ صرف 24 ٽاور بيٺل آهن. ٻيو "علم وارو شهر" (''la dotta'') آهي، جيڪو ان جي يونيورسٽي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ===يونيورسٽي=== بولونيا جي [[بولونيا يونيورسٽي|يونيورسٽي]] 1088ع ۾ قائم ٿي ۽ دنيا جي قديم ترين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. QS يونيورسٽي رينڪنگ موجب، بولونيا يونيورسٽي اٽلي ۾ ٽئين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 138هين نمبر تي آهي. اٽلي ۽ سڄي دنيا مان ايندڙ شاگردن جو وڏو انگ، ڇاڪاڻ⁠تہ بولونيا ۾ ڪيترين غير ملڪي يونيورسٽين جا ڪيمپس موجود آهن، جن ۾ جانز هاپڪنز يونيورسٽي، ڊڪنسن ڪاليج، انڊيانا يونيورسٽي، براون يونيورسٽي، ڪيليفورنيا يونيورسٽي ۽ ٻيا شامل آهن، شهر جي روزمره زندگيءَ تي وڏو اثر وجهي ٿو. هڪ پاسي اهو شهر جي مرڪز کي وڌيڪ زنده دل بڻائي ٿو، جتي رهواسين جي سراسري عمر تمام گهڻي آهي، ۽ ثقافتي سرگرمين کي به هٿي ڏئي ٿو؛ ٻئي پاسي، اهو عوامي نظم ۽ ڪچري جي انتظام جا مسئلا پيدا ڪري ٿو، جيڪي يونيورسٽي ضلعي جي سرگرم رات جي زندگيءَ مان پيدا ٿين ٿا. ===تفريح ۽ پرفارمنگ آرٽس=== [[File:Arena_del_Sole_(cropped).jpg|thumb|ارينا دل سولي ٿيٽر جو اڳيون رخ]] بولونيا شهر 26 مئي 2006ع تي [[يونيسڪو]] جو موسيقي شهر بڻيو. يونيسڪو موجب، "نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيڻ واري پهرين اطالوي شهر طور، بولونيا هڪ شاهوڪار موسيقي روايت ڏيکاري آهي، جيڪا جديد زندگي ۽ تخليق جي هڪ متحرڪ عنصر طور مسلسل ترقي ڪري رهي آهي. هن موسيقي کي نسل پرستي خلاف جدوجهد ۾ شموليت جي اهم وسيلي طور فروغ ڏيڻ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مضبوط عزم پڻ ڏيکاريو آهي. ڪلاسيڪي کان اليڪٽرانڪ، جاز، لوڪ ۽ اوپيرا تائين مختلف صنفن کي هٿي ڏيندي، بولونيا پنهنجي شهرين کي اهڙي موسيقي توانائي فراهم ڪري ٿو، جيڪا شهر جي پيشاور، علمي، سماجي ۽ ثقافتي پاسن ۾ گهري طرح داخل ٿيل آهي."<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://archive.today/20120713153427/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-date=13 July 2012 |title=The Creative Cities Network: UNESCO Culture Sector |publisher=Portal.unesco.org |access-date=19 April 2010 }}</ref> سورهين صديءَ تائين ٿيٽر بولونيا ۾ تفريح جو هڪ مشهور ذريعو هو. پهريون عوامي ٿيٽر تياترو الا اسڪالا هو، جيڪو 1547ع کان [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] ۾ سرگرم هو. اطالوي بولونيائي ٿيٽر جي هڪ اهم شخصيت [[الفريدو ٽيسٽوني]] هو، جيڪو ڊراما نگار ۽ ''[[ڪارڊينل لامبرٽيني (ڊرامو)|ڪارڊينل لامبرٽيني]]'' جو ليکڪ هو، جنهن کي 1905ع کان وڏي ٿيٽر ڪاميابي ملي، ۽ بعد ۾ بولونيائي اداڪار [[جينو چروي]] ان کي فلمي پردي تي پڻ ورجايو. 1998ع ۾ بولونيا شهر "بولونيا ديئي تياتري" ('ٿيٽرن جو بولونيا') منصوبو شروع ڪيو، جيڪو شهر جي وڏن ٿيٽر ادارن جي انجمن آهي. هي ٿيٽرن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪو بولونيائي لهجي کان وٺي همعصر رقص تائين مختلف ٿيٽر موقعا فراهم ڪري ٿو، پر گڏيل رابطي واري حڪمت عملي ۽ اتحاد کي پڻ هٿي ڏئي ٿو. خاص طور تي، منصوبي ۾ شامل مختلف ٿيٽرن ۾ هفتي دوران پيش ٿيندڙ ڊرامن جو اشتهار هڪ ئي پوسٽر ذريعي ڏنو ويندو آهي. بولونيا جو اوپيرا گهر [[تياترو ڪومونالي دي بولونيا]] آهي. [[آرڪيسٽرا موزارٽ]]، جنهن جو موسيقي ڊائريڪٽر 2014ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[ڪلاڊيو ابادو]] هو، 2004ع ۾ ٺاهي وئي. بولونيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي، فن، رقص ۽ فلمي ميلن جي ميزباني ڪري ٿو، جن ۾ اينجيليڪا،<ref>{{cite web|url=https://www.aaa-angelica.com/ |title=Angelica |publisher=Aaa-angelica.com |access-date=19 April 2010}}</ref> ''بولونيا'' ۽ ''ڪونتيمپورانيا''، جيڪي همعصر موسيقيءَ جا ميلا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognacontemporanea.it/ |title=Eventi Arte Contemporanea &#124; Bologna contemporanea |website=Bolognacontemporanea.it |access-date=18 January 2016}}</ref> بولونيا فيسٽيول، جيڪو بين الاقوامي ڪلاسيڪي موسيقي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bolognafestival.it |title=Bolonafestival |publisher=Bolognafestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بولونيا جاز فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognajazzfestival.it |title=BolognaJazzFestival |publisher=BolognaJazzFestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بائيوگرافلم فيسٽيول، جيڪو سوانحي فلمن لاءِ مخصوص آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.biografilm.it |title=Biografilm Festival |language= it |publisher=Biografilm.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بل بول بل، جيڪو ڪامڪس ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bilbolbul.net |title=BilBolBul |publisher=BilBolBul |access-date=19 April 2010}}</ref> دانزا اربانا، جيڪو گهٽيءَ جي همعصر رقص جو ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.danzaurbana.it |title=Danza Urbana |publisher=Danzaurbana.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[F.I.S.Co.|F.I.S.Co]]، جيڪو همعصر فن جو ميلو هو ۽ هاڻي [[لائيو آرٽس ويڪ]] ۾ ضم ٿي چڪو آهي، فيوچر فلم فيسٽيول، جيڪو اينيميشن ۽ خاص اثرن بابت آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.futurefilmfestival.org |title=futurefilmfestival |website=Futurefilmfestival.org |access-date=19 April 2010}}</ref> ''اِل چينيما ريتروواتو''، جيڪو ناياب ۽ وساريل فلمن بابت فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Il CInema Ritrovato |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[لائيو آرٽس ويڪ]]، جينڊر بينڊر، جيڪو صنفي سڃاڻپ، جنسي رجحان ۽ جسماني نمائندگي بابت ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.genderbender.it |title=Gender Bender |publisher=Genderbender.it |access-date=19 April 2010}}</ref> هوم ورڪ فيسٽيول، جيڪو اليڪٽرانڪ موسيقي جو ميلو آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.homeworkfestival.net/ |title=homeworkfestival |publisher=homeworkfestival |access-date=19 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154815/http://www.homeworkfestival.net/ |archive-date=28 December 2010 |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس فلم فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Human Rights Film Festival |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> سم پريفر ڪيڪ، جيڪو هم جنس پرست عورتن جي فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |title=Some Prefer Cake Lesbian Film Festival |access-date=19 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209111233/http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |archive-date=9 February 2012}}</ref> ۽ [[زڪينو دئورو]]، جيڪو ٻارن جي گيتن جو مقابلو آهي، شامل آهن. ===کاڌو=== [[File:Tagliatelle_al_ragù_(image_modified).jpg|thumb|''تالياتيللي الرڳو''، جيئن بولونيا ۾ پيش ڪيو ويندو آهي]] بولونيا پنهنجي کاڌي جي روايت لاءِ مشهور آهي. اهو مشهور [[بولونيائي ساس]] جو گهر آهي، جيڪو گوشت تي ٻڌل پاستا ساس آهي. اٽلي ۾ ان کي [[رڳو]] سڏيو ويندو آهي ۽ اهو دنيا ۾ ملندڙ قسم کان ڪافي مختلف آهي. بولونيا ۾ هي ساس بنيادي طور [[تالياتيللي]] سان پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان کي [[اسپاگيٽي]] سان پيش ڪرڻ عجيب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|last=Cesarato|first=Monica|title=Why you won't find spaghetti bolognese in Italy|url=https://www.thelocal.it/20160914/the-truth-about-spaghetti-bolognese-ragu-pasta|access-date=November 5, 2017|website=[[The Local]]|date=September 14, 2016}}</ref> زرخيز [[پو وادي]] ۾ واقع هجڻ سبب، مقامي شاهوڪار کاڌو وڏي حد تائين گوشت ۽ پنير تي ڀاڙيندو آهي. سڄي ايميليا-روماگنا وانگر، [[نمڪين سڪل سوئر جو گوشت|محفوظ ڪيل سوئر جو گوشت]]، جهڙوڪ [[پروشوتو]]، [[مورتاديلا]] ۽ ''[[سالومي]]''، مقامي خوراڪ صنعت جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57 57]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57}}</ref> ويجها مشهور انگورن جا باغ [[پينوليتو]] ديئي ڪولي بولونيسي، [[لامبروسڪو]] دي مودينا ۽ [[سانجيوويزي]] دي روماگنا شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Anderson|first1=Burton|title=The Wines of Italy. An endless adventure in taste|date=2006|publisher=The Italian Trade Commission|asin=B002H6TK9C|pages=85–89|edition=8th}}</ref> رڳو سان تالياتيللي، شوربي ۾ پيش ٿيندڙ [[تورتيلليني]]، [[لازانيا]] ۽ مورتاديلا بولونيا مقامي خاصيتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52 52]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52}}</ref> روايتي بولونيائي مٺايون اڪثر عيدن سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ''فاوي ديئي مورتي''، جيڪا [[سڀني مقدسن جو ڏينهن|آل سينٽس ڊي]] لاءِ ٺهندڙ رنگ برنگي [[بادام پيسٽ]] بسڪيٽ آهن؛ جام سان ڀريل راويولي بسڪيٽ، جيڪي [[سينٽ جوزف جو ڏينهن|سينٽ جوزف ڊي]] تي پيش ڪيا ويندا آهن؛ ۽ ڪارنيول جون مٺايون، جن کي ''سفراپولي'' چيو ويندو آهي، جيڪي هلڪي ۽ نازڪ تريل پيسٽري هونديون آهن ۽ انهن مٿان پائوڊر کنڊ وڌي ويندي آهي. ''چيرتوسينو'' يا ''پانسپيتسيالي''، يعني 'ڪارٿوسيائي' يا 'دواساز ڪيڪ'، هڪ مصالحيدار ڪيڪ آهي، جيڪو ڪرسمس تي پيش ڪيو ويندو آهي. ''تورتا دي ريسو''، جيڪا بادامن، چانورن ۽ اماريتو مان ٺهندڙ ڪسٽرڊ جهڙي ڪيڪ آهي، سڄو سال تيار ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60 60]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60}}</ref> جيئن [[زوپا انگليزي]] پڻ. ==راند== [[File:PalaDozza 2022.jpg|thumb|right|پالا دوتسا، بولونيا جو تاريخي باسڪيٽ بال ميدان]] بولونيا ۾، اٽلي جي گهڻن شهرن جي ابتڙ، [[باسڪيٽ بال]] سڀ کان وڌيڪ پسند ڪئي ويندڙ راند آهي. حقيقت ۾ بولونيا جو راندين وارو لقب ''باسڪيٽ سٽي'' آهي، جيڪو شهر جي ٻن تاريخي حريف باسڪيٽ بال ڪلبن، [[ويرتوس بولونيا|ويرتوس]] ۽ [[فورتيتودو بولونيا|فورتيتودو]]، جي ڪاميابين ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Wolff2003">{{cite book |first = Alexander |last = Wolff |title = Big Game, Small World: A Basketball Adventure |year = 2003 |chapter = 6 |publisher = Grand Central Publishing |isbn= 978-0-446-67989-3}}</ref> انهن ٻنهي مان پهرين ڪلب، ٻين اعزازن سان گڏ، 17 [[سيري اي (باسڪيٽ بال)|اطالوي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپون]]، ٻه [[يورو ليگ]]، هڪ [[يوروڪپ باسڪيٽ بال|يوروڪپ]] ۽ هڪ [[فيبا ساپورتا ڪپ]] کٽيو آهي، جنهن ڪري اها يورپ جي سڀ کان ڪامياب باسڪيٽ بال ڪلبن مان هڪ آهي؛ جڏهن ته ٻي ڪلب 2000ع ۽ 2005ع ۾ ٻه ليگ عنوان کٽيا آهن. اطالوي باسڪيٽ بال ليگ، جيڪا [[ليگا باسڪيٽ سيري اي|سيري اي]] ۽ [[سيري اي2 (باسڪيٽ بال)|سيري اي2]] ٻنهي کي هلائي ٿي، ان جو هيڊڪوارٽر بولونيا ۾ آهي. شهر ۾ ٻه اندروني ميدان آهن: [[پالا دوتسا]] سڀ کان پراڻو آهي، جنهن ۾ 5,570 سيٽن جي گنجائش آهي، جڏهن ته [[ويرتوس ارينا]] عارضي ميدان آهي، جنهن ۾ 9,980 سيٽن جي گنجائش آهي. 11,000 سيٽن جي گنجائش وارو ٽيون ميدان، [[يونيپول ارينا]]، پاڙيسري شهر [[ڪاساليڪيو دي رينو]] ۾ واقع آهي. [[File:Stadio Dall'Ara 01-02-2020.jpg|thumb|left|32,000 گنجائش وارو اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا، بولونيا ايف سي 1909 جو گهر آهي.]] [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] جي پڻ بولونيا ۾ مضبوط روايت آهي. شهر جي مکيه ڪلب، [[بولونيا ايف سي 1909]]، ست اطالوي ليگ چيمپيئن شپون کٽيون آهن، جن مان تازي [[1963–64 سيري اي|1963–64ع]] ۾ هئي، جنهن ڪري اها ليگ جي تاريخ ۾ ڇهين سڀ کان ڪامياب ٽيم آهي؛ ان کان علاوه، هن ٽي [[ڪوپا اٽاليا]] عنوان پڻ کٽيا آهن، جن مان تازو [[2024–25 ڪوپا اٽاليا|2024–2025ع جي موسم]] ۾ حاصل ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي جي عروج واري دور ۾ بولونيا ايف سي کي "''Lo squadrone che tremare il mondo fa''"، يعني "اها ٽيم جيڪا دنيا کي ڌوڏي ڇڏي ٿي"، جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ڪلب 38,000 گنجائش واري [[اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا]] ۾ کيڏندي آهي، جتي اطالوي قومي ٽيم فٽبال ۽ [[رگبي يونين]] ٻنهي ۾ کيڏي چڪي آهي، ۽ [[سان مارينو قومي فٽبال ٽيم]] پڻ هتي کيڏي آهي. اهو [[1990ع فيفا ورلڊ ڪپ]] جو پڻ هڪ ميدان هو. [[رگبي يونين]] پڻ شهر ۾ موجود آهي: رگبي بولونيا 1928 اٽلي ۾ قائم ٿيندڙ پهرين رگبي يونين ڪلبن مان هڪ هئي ۽ [[اطالوي رگبي فيڊريشن|اطالوي رگبي يونين فيڊريشن]] سان لاڳاپيل ٿيڻ واري پهرين ڪلب هئي.<ref>{{cite web |url= http://www.air.it/modules.php?name=News&file=article&sid=18003 |title = Rugby Bologna 1928: quale futuro? |last = Zanasi |first = Gianni |date = 6 March 2009 |website = air.it |publisher = Associazione Italiana Rugbysti |language = it |trans-title = What Future for Rugby Bologna 1928? |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105161150/http://www.air.it/modules.php?name=News&file=print&sid=18003 |archive-date = 5 November 2014 |access-date = 5 November 2014}}</ref> 2026ع تائين اها اٽلي جي سڀ کان پراڻي رگبي يونين ڪلب آهي جيڪا اڃا تائين ڪم ڪري رهي آهي. ڪلب پنهنجي تاريخ جي پهرين 25 سالن تائين اطالوي چيمپيئن شپ جي مٿئين درجي ۾ حصو ورتو، ڪڏهن به عنوان نه کٽيائين پر ڪيترائي ڀيرا ٻئي نمبر تي رهي؛ اها 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[سيري اي ايليٽ (رگبي يونين)|مٿئين ڊويزن]] ۾ واپس آئي ۽ سنگين مالي مسئلن کي منهن ڏنو، جن سبب ان جي تنزلي ٿي ۽ اها لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي ڪناري تي پهچي وئي.{{citation needed|date=May 2016}} [[جاني فالڪي اسٽيڊيم]] هڪ [[بيس بال اسٽيڊيم]] آهي، جيڪو بولونيا ۾ واقع آهي.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.com/falchi.htm|title=Fortitudo Baseball Bologna – Stadio Gianni Falchi|website=www.fortitudobaseball.com}}</ref><ref>[https://www.espn.com/mlb/worldclassic2006/news/story?id=2291227 "Welcome to Italy,"] ESPN.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.baseballprospectus.com/news/article/17678/punk-hits-baseball-in-the-old-country/|title=Punk Hits: Baseball in the Old Country|date=18 July 2012|website=Baseball Prospectus}}</ref> اهو [[اطالوي بيس بال ليگ]] ۾ [[فورتيتودو بيس بال بولونيا]] جي گهر وارن ميچن جو ميدان آهي.<ref name="auto"/><ref>{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.it/|title=Fortitudo Baseball|website=Fortitudo Baseball}}</ref> ==ماڻھو== {{Main category|بولونيا جا ماڻھو}} [[File:Giovanni Artusi.jpg|thumb|140px|[[جيوواني آرتوسي]]]] [[File:Benoit XIV.jpg|thumb|140px|[[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو 1675ع ۾ بولونيا ۾ ڄائو]] [[File:Annibale Carracci, Autoritratto .jpg|thumb|140px|[[اينيبال ڪاراچي]]، {{circa|1580}}]] [[File:Chiara Caselli 2002.jpg|thumb|140px|[[ڪيارا ڪاسيلي]]، 2002ع]] [[File:Pier Ferdinando Casini 2016.jpg|thumb|140px|[[پيئر فرديناندو ڪاسيني]]، 2016ع]] [[File:Luigi Galvani, oil-painting.jpg|thumb|140px|[[لوئيجي گالواني]]]] [[File:Ritratto di Gregorio XIII - Passarotti.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري تيرهون]]، 1586ع]] [[File:Gregorius XV, by Guercino, 1622.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري پندرهون]]، 1622ع]] [[File:Guglielmo Marconi.jpg|thumb|140px|[[گوگليئلمو مارڪوني]]، 1908ع]] [[File:Tagliacozzi Portrait.jpg|thumb|140px|[[گاسپاري تالياتسوتسي]]]] ; * [[ماريا گائيتانا انييسي]] (1718–1799)، رياضيدان ۽ انسان دوست * [[ڪيمي انتونيلي]] (ڄائو 2006ع)، مرسڊيز لاءِ فارمولا 1 ريسر * [[فرانچيسڪو الباني]] (1578–1660)، باروڪ مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Albani, Francesco |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 481 |short=1}}</ref> * [[جيوواني الديني]] (1762–1834)، طبيب ۽ طبيعيات دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Aldini, Giovanni |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 536 |short=1}}</ref> * [[اوليسه الدروواندي]] (1522–1605)، فطرت شناس * [[انتونيو اليساندريني]] (1786–1861)، اناٽومسٽ ۽ پيراسائٽولوجسٽ * [[اليسانڊرو الگاردي]] (1598–1654)، اعليٰ باروڪ سنگتراش<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Algardi, Alessandro |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 598 |short=1}}</ref> * [[وڪٽر اريموندي]] (1942–2001)، فوٽوگرافر * [[جيوواني ماريا آرتوسي]] ({{circa|1540–1613}})، موسيقي نظريه دان، موسيقار ۽ ليکڪ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Artusi, Giovanni Maria |volume = 2 |last= |first= |author-link= |page= 705 |short=1}}</ref> * [[اميڪو اسپرتيني]] ({{circa|1474–1552}})، مصور * [[پوپي آواتي]] (ڄائو 1938ع)، ڊائريڪٽر * [[بولونيا جو آزو]] (سرگرم 1150–1230)، قانوندان ۽ [[گلاسٽر]]<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Azo |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 81 |short=1}}</ref> * [[ريڪاردو باڪيللي]] (1891–1985)، ليکڪ * [[ادريانو بانڪيري]] (1568–1634)، موسيقار * [[اگوستينو باريللي]] (1627–1687)، معمار * [[ماسيميليانو بارتولي]]، شيف ۽ ريسٽورنٽ مالڪ * [[انتونيو باسولي]] (1774–1848)، مصور ۽ منظر ڊزائنر * [[لاورا باسي]] (1711–1788)، سائنسدان، يورپ ۾ يونيورسٽي چيئر تي مقرر ٿيندڙ پهرين عورت<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bassi, Laura Maria Caterina |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 494 |short=1}}</ref> * [[اوگو باسي]] (1800–1849)، اطالوي قومپرست هيرو، 1848ع جي بغاوتن ۾ ڪردار سبب ڦاسي ڏنو ويو * [[پيئر فرانچيسڪو باتيستيلي]] (17هين صدي)، [[فريبي ڇت واري مصوري|ڪواڊراتورا]] جو مصور * [[ستيفانو بينني]] (1947–2025)، ليکڪ * [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]] (1675–1758) (پروسپيرو لورينزو لامبرٽيني)، پوپ 1740–58ع.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Benedict |volume = 3 |last= Rockwell |first= William Walker |author-link= |pages= 718-719; see page 719 penultimate para. |short=1}}</ref> * [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] (1443–1508)، امير. هن 1463ع کان 1506ع تائين بولونيا تي جابر حڪمران طور حڪومت ڪئي. * [[اميديو بياواتي]] (1915–1979)، فٽبالر، [[اسٽيپ اوور]] جي ايجاد سان منسوب، 1938ع جو عالمي چيمپيئن. هن رڳو [[بولونيا ايف سي 1909|بولونيا ايف سي]] لاءِ کيڏيو * [[سيموني بوليللي]] (ڄائو 1985ع)، پيشاور ٽينس رانديگر * [[جياڪومو بولونيني]] (1664–1734)، مصور * [[رافائيل بومبيللي]] (1526–1572)، رياضيدان * [[روسانو براتسي]] (1916–1994)، اداڪار * [[بلغاروس]] (وفات 1166ع)، بلغاريائي اصل جو ٻارهين صديءَ جو قانوندان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bulgarus |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 786 |short=1}}</ref> * [[فلوريانو بوروني]] (17هين صدي)، نقش ڪَندڙ * [[ليوپولدو مارڪو انتونيو ڪالداني]] (1725–1813)، اناٽومسٽ ۽ فزيولوجسٽ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Caldani, Leopoldo Marco Antonio |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 983 |short=1}}</ref> * [[آرڪانجيلو ڪانيتولي]] (1460–1513)، رومن ڪيٿولڪ پادري، ڪينن ريگيولر * [[اليسانڊرو ڪارلوني]] (ڄائو 1978ع)، ڊائريڪٽر، اينيميٽر ۽ فنڪار، جنهن ''[[ڪنگ فو پانڊا]]'' ۽ ''[[دي ڪروڊز]]'' جهڙين فلمن تي ڪم ڪيو * [[لوڪا ڪاربوني]] (ڄائو 1962ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[رافائيلا ڪارا]] (1943–2021)، ڳائڻي * [[اينيبال ڪاراچي]] (1560–1609)، مصور<ref name="Rossetti 298-299">{{Cite EB1911 |wstitle= Caracci, Lodovico, Agostino, and Annibale |volume = 5 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti |pages= 298-299 |short=1}}</ref> * [[لودووڪو ڪاراچي]] (1555–1619)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[اگوستينو ڪاراچي]] (1557–1602)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[ڪورادو ڪاساليني]] (ڄائو 1914ع، وفات جي تاريخ نامعلوم)، فٽبالر * [[ڪيارا ڪاسيلي]] (ڄائي 1967ع)، اداڪارا * [[بولونيا جي سينٽ ڪيٿرين]] (1413–1463)، (ڪاترينا دي وگري)، غريب ڪلئير نَن، ليکڪا، صوفيه ۽ فنڪارا * [[پيئر فرديناندو ڪاسيني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[پييترو ڪاتالدي]] (1548–1626)، رياضيدان * [[ڪرونڪس]]، راڪ بينڊ * [[پيئرلوئيجي ڪولينا]] (ڄائو 1960ع)، فٽبال ريفري * [[ڪارلو ڪولومبارا]] (ڄائو 1964ع)، اوپيرا بيس * [[جيوواني پاولو ڪولونا]] (1637–1695)، موسيقار، استاد، آرگن وڄائيندڙ ۽ آرگن ٺاهيندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Colonna, Giovanni Paolo |volume = 6 |last= |first= |author-link= |page= 715 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو ڪورتيني]] (ڄائو 1976ع)، موسيقار * [[چيزاري ڪريمونيني (موسيقار)|چيزاري ڪريمونيني]] (ڄائو 1980ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[جوزيپي ماريا ڪريسپي]] (1665–1747)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Crespi, Giuseppe Maria |volume = 7 |last= |first= |author-link= |page= 412 |short=1}}</ref> * [[دوناتو ڪريتي]] (1671–1749)، مصور * [[جوليو چيزاري ڪروچي]] (1550–1609)، ''[[ڪانتاسٽوريا|ڪانتستوريي]]'' ۽ ليکڪ * [[لوچو دالا]] (1943–2012)، ڳائڻو-گيتڪار * [[ڪرسٽينا داوينا]] (ڄائي 1964ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي * [[دومينيڪينو]] (1581–1641) (دومينيڪو زامپيري)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Domenichino Zampieri |volume = 8 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti|pages= 397-398 |short=1}}</ref> * [[ايلينا دوگليولي]] (1472–1520)، [[ڪيٿولڪ ڪليسا|رومن ڪيٿولڪ]] اشرافي عورت * [[سارا ايراني]] (ڄائي 1987ع)، ٽينس رانديگرياڻي * [[لوئيجي فيري]] (1826–1895)، فلسفي<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Ferri, Luigi |volume = 10 |last= |first= |author-link= |page= 287 |short=1}}</ref> * [[سچيپيوني دل فيرو]] (1465–1526)، رياضيدان. هن [[ڪيوبيڪ مساوات]] حل ڪئي. * [[جيانفرانڪو فيني]] (ڄائو 1952ع)، سياستدان * [[ارسطوتيلي فيوراوانتي]] ({{circa|1415}} – {{circa|1486}})، معمار * [[پروسپيرو فونتانا]] (1512–1597)، ديرين نشاةِ ثانيه ۽ مينرسٽ فن جو مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Fontana, Prospero |volume = 10 |last= |first= |author-link= |pages= 607-608 |short=1}}</ref> * [[ڪارلو فورناسيني]] (1854–1931)، [[مائڪرو پيليئنٽولوجسٽ]]، جنهن [[فورامنيفرا]] جو مطالعو ڪيو * [[فرانچيسڪو فرانچيا]] ({{circa|1450–1517}}) (فرانچيسڪو رائ بوليني)، مصور * [[لوئيجي گالواني]] (1737–1798)، سائنسدان، [[حياتي برقيت]] جو دريافت ڪندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Galvani, Luigi |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 428 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو گامبيريني]] (ڄائو 1981ع)، فٽبالر * [[اليسانڊرو گواتسي]] (1809–1889)، واعظ ڪندڙ، محب وطن ۽ راهب<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Gavazzi, Alessandro |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 538 |short=1}}</ref> * [[سيرينا گراندي]] (ڄائي 1958ع)، اداڪارا * [[پوپ گريگوري تيرهون]] (1502–1585) (اوگو بونڪومپاني)، پوپ 1572–85ع. هن [[گريگورين ڪئلينڊر]] رائج ڪيو.<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XIII. |volume= XI | pages= 178 |short= 1}}</ref> * [[پوپ گريگوري پندرهون]] (1554–1623) (اليسانڊرو لودوويزي)، پوپ 1621–3ع<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XV. |volume= XI | pages= 178-179 |short= 1}}</ref> * [[گويرچينو|اِل گويرچينو]] (1591–1666) (جيوواني باربيئري)، مصور * [[ايرنيريوس]] ({{circa|1050}} – 1125ع کان پوءِ)، قانوندان * [[ايميلدا لامبرٽيني|مبارڪ ايميلدا لامبرٽيني]] ({{circa|1322–1333}})، ڊومينيڪن نو آموز، يوخرستي صوفيه ۽ ٻار ولي * [[ڪلاڊيو لوللي]] (1950–2018)، ڳائڻو-گيتڪار * [[پوپ لوشيوس ٻيون]] (وفات 1145ع) (گهيراردو ڪاتچانييميچي دل اورسو)، پوپ 1144–5ع * [[مارچيلو مالپيگي]] (1628–1694)، فزيولوجسٽ، اناٽومسٽ ۽ هسٽولوجسٽ * [[گوگليئلمو مارڪوني]] (1874–1937)، انجنيئر، [[وائرليس ٽيليگرافي]] جو اڳواڻ، طبيعيات جو نوبل انعام * [[لوئيجي فرديناندو مارسيلي]] (1658–1730)، عالم ۽ ممتاز فطري سائنسدان<ref>{{cite EB9 |wstitle = Marsigli, Luigi Ferdinand |volume= XV | page= 575 |short= 1}}</ref> * [[جوزيپي مارسيلي (ٽينر)|جوزيپي مارسيلي]] ({{flourished|1677|1727}})، اوپيرا ٽينر<ref>{{Cite encyclopedia |author=Paola Besutti|title=Marsigli &#91;Marsiglio, Marsili&#93;, Giuseppe |date=2002|entry=Marsigli [Marsiglio, Marsili], Giuseppe|encyclopedia=Grove Music Online|publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.O008481}}</ref> * [[جيوواني باتيستا مارٽيني]] (1706–1784)، موسيقي نظريه دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Martini, Giovanni Battista |volume = 17 |last= |first= |author-link= |page= 800 |short=1}}</ref> * [[جوزيپي ڪاسپار ميزوفانتي|جوزيپي ميزوفانتي]] (1774–1839)، ڪارڊينل، لسانيات دان ۽ گھڻ ٻولين جو ماهر * [[مارڪو منگيٽي]] (1818–1886)، معاشيات دان ۽ سياستدان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Minghetti, Marco |volume = 18 |last= |first= |author-link= |page= 523 |short=1}}</ref> * [[جورجيو موراندي]] (1890–1964)، مصور * [[جاني موراندي]] (ڄائو 1944ع)، ڳائڻو * [[لودووڪو موربيولي]] (1433–1485)، ڪيٿولڪ عام شخص، جنهن کي مبارڪ قرار ڏنو ويو * [[ايدگاردو مورتارا]] (1851–1940)، ڪيٿولڪ پادري، جيڪو ''مورتارا ڪيس'' جو موضوع هو، ''[[اٽلي جو اتحاد|ريسورجي مينتو]]'' دوران * [[نيلا نوبيلي]] (1926–1985)، شاعره ۽ ليکڪا * [[جيانلوڪا پاليئوڪا]] (ڄائو 1966ع)، فٽبالر * [[پيئر پاولو پاسوليني]] (1922–1975)، ليکڪ، شاعر ۽ ڊائريڪٽر * [[جيمز پريماڊيتشي]] (وفات–1460)، پاپائي سفارتڪار * [[اگوستينو ديلي پروسپيتي وي]] (1525)، مصور * [[امبيرتو پوپيني]] (1884–1946)، رياضيدان * [[روبيرتو ريگاتسي]] (ڄائو 1956ع)، لوتيئر * [[گيدو ريني]] (1575–1642)، مصور * [[اوتورينو ريسپيگي]] (1879–1936)، موسيقار * [[فرانچيسڪو رچي بيتي]] (ڄائو 1942ع)، اطالوي راندين جو منتظم * [[اوگوستو ريگي]] (1850–1920)، طبيعيات دان، [[برقي مقناطيسيت]] جو ماهر * [[ڪارلو روئيني]] (1530–1598)، گهوڙن جو اناٽومسٽ * [[اينجلو اسڪياويو]] (1905–1990)، فٽبالر. هن 1934ع ۾ بولونيا ايف سي لاءِ اضافي وقت ۾ کٽيندڙ گول ڪيو. * [[سينيٽ (ڳائڻي)|سينيٽ]] (ڄائي 1979ع)، ڳائڻي * [[اليزابيٽا سيراني]] (1638–1665)، مصور * [[روبين ماريا سوريڪيز]] (ڄائو 1971ع)، فلم اداڪار، ڊائريڪٽر، پروڊيوسر * [[گاسپاري تالياتسوتسي]] (1545–1599)، سرجن، پلاسٽڪ ۽ تعميري سرجري جو اڳواڻ<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gasparo Tagliacozzi |volume= XIII | page= 21 |short= 1}}</ref> * [[البرتو تومبا]] (ڄائو 1966ع)، اسڪائر * [[اوندينا والا]] (1916–2006)، اولمپڪ سون جو تمغو کٽيندڙ پهرين اطالوي عورت * [[ماريئيلي وينتري]] (1939–1995)، استاد ۽ تعليم دان، پڪولو ڪورو دل انتونيانو ڪائر جي باني * [[ڪرسچين ويري]] (ڄائو 1973ع)، فٽبالر * [[ويتالي دا بولونيا]] (سرگرم 1330ع، وفات 1361ع)، مصور * [[بينيتو موسوليني تي قاتلاڻيون ڪوششون|انتيو زامبوني]] (1911–1926)، انتشار پسند، جنهن 15 سالن جي عمر ۾ بينيتو موسوليني کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي * [[اليڪس زاناردي]] (ڄائو 1966ع)، ريسنگ ڊرائيور * [[مارڪو اوريليو زاني دي فيرانتي]] (1801–1878)، ليکڪ، موسيقار ۽ ڪمپوزر * [[ماتيلدا دي اينجيليس]] (ڄائي 1995ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي ; هيٺين ماڻهن بولونيا کي پنهنجو گهر بڻايو: [[File:Ubaldo Gandolfi - Saint Petronius of Bologna.jpg|thumb|140px|[[بولونيا جو پيٽرونيوس]]]] [[File:Olha Kharlan - 2016-10-05 - 4.jpg|thumb|140px|[[اولها خارلان]]، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن]] * [[جيوسوي ڪاردوتشي]] (1835–1907)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، ادب جو نوبل انعام، لوڪا، ٽسڪني جي ويجهو ڄائو * [[ڪارلو فيليچي چيلاريو]] (1915–2007)، بين الاقوامي شهرت وارو اطالوي ڪنڊڪٽر، 1946ع ۾ بولونيا چيمبر آرڪيسٽرا جو باني * [[نيڪولو ديل آرڪا]] ({{circa|1435/1440}}–1494)، سنگتراش، باري، اپوليا ۾ ڄائو * [[ٿامس ڊيمپسٽر]] (1579–1625)، اسڪاٽش عالم ۽ مؤرخ؛ ايبرڊين شائر ۾ ڄائو، بولونيا ۾ وفات ڪئي<ref>{{cite EB9 |wstitle = Thomas Dempster |volume= VII | pages= 74-75 |short= 1}}</ref> * [[امبيرتو ايڪو]] (1932–2016)، ليکڪ ۽ اڪيڊمڪ، اليسانڊريا، پيڊمونٽ ۾ ڄائو * [[سارڊينيا جو اينزو|سارڊينيا جو اينزيو]] (ڄائو {{circa|1218}})، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جو بادشاهه ۽ شهنشاهه فريڊرڪ ٻئي جو ناجائز پٽ. هو 1249ع کان 1272ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[پالاتسو ري اينزو]] ۾ قيد رهيو. * [[واسڪو ايراني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[فارينيلي]] (ڪارلو بروسڪي، 1705–1782)، ڪاستراتو اوپيرا ڳائڻو * [[وليم جيروميتي]] (1924–1998)، مصور، ميلان، لومباردي ۾ ڄائو * [[اولها خارلان]]، يوڪريني، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن * [[الفونسو لومباردي]] ({{circa|1497}}–1537)، سنگتراش، فيرارا، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[وو منگ]] (2000ع ۾ ٺهيو)، ليکڪن جو اجتماعي گروهه * [[خوان اگناسيو مولينا]] (1740–1829)، فطرت شناس، چلي ۾ ڄائو * [[اودوفريدوس]] (وفات 1265ع)، قانوندان، اوستيا ۾ ڄائو ۽ 1228ع ۾ بولونيا منتقل ٿيو * [[جيوواني پاسڪولي]] (1855–1912)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، سان مائورو پاسڪولي، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[بولونيا جو پيٽرونيوس|سينٽ پيٽرونيوس]] (سان پيٽرونيو، جنم هنڌ نامعلوم، وفات {{circa|450 AD}})، [[بولونيا جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسس|بولونيا]] جو بشپ ۽ شهر جو سرپرست بزرگ * [[رومانو پرودي]] (ڄائو 1939ع)، معاشيات دان ۽ سياستدان، اسڪانديانو، ريجيو ايميليا ۾ ڄائو * [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه|جورجيو روزا]] (1925–2017)، انجنيئر، مختصر مدي واري [[مائڪرو قوم]] [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه]] جو صدر * [[جواڪينو روسيني]] (1792–1868)، اوپيرا ڪمپوزر، پيزارو، مارڪي ۾ ڄائو * [[لوئيجي ساميلي (فencer)|لوئيجي ساميلي]] (ڄائو 1987ع)، اولمپڪ سيبر فencer * [[جوزيپي توريللي]] (1658–1709)، موسيقار، ويرونا، وينيتو ۾ ڄائو. ==بين الاقوامي لاڳاپا== {{See also|اٽلي جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} بولونيا هيٺين شهرن سان [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙو شهر]] آهي:<ref>{{cite web |title=Gemellaggi del Comune di Bologna|url=https://www.comune.bologna.it/relazioniinternazionali/servizio_singolo/159:14328/|website=comune.bologna.it|publisher=Bologna|language=it|access-date=13 December 2019}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} *[[ڪووينٽري]]، انگلينڊ، 1984ع کان *[[خارڪيف]]، يوڪرين، 1966ع کان *[[لائپزگ]]، جرمني، 1962ع کان *[[لا پلاتا]]، ارجنٽينا، 1988ع کان *[[پورٽلينڊ، اوريگون]]، گڏيل رياستون، 2003ع کان *[[پرييپوليي]]، سربيا، 1966ع کان *[[سينٽ لوئس، سينيگال|سينٽ لوئس]]، سينيگال، 1991ع کان *[[سينٽ لوئس]]، گڏيل رياستون، 1987ع کان *[[سان ڪارلوس، ريو سان خوان|سان ڪارلوس]]، نڪاراگوا، 1988ع کان *[[ٿيسالونيڪي]]، يونان، 1981ع کان *[[تولوز]]، فرانس، 1981ع کان *[[توزلا]]، بوسنيا ۽ هرزيگووينا، 1994ع کان *[[والينسيا]]، اسپين، 1980ع کان *[[زغرب]]، ڪروشيا، 1961ع کان {{div col end}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Italy|European Union|Cities}} * [[بولونيا اعلان]] * [[بولونيا ميٽروپوليٽن علائقو]] * [[بولونيا عمل]] * [[بولونيائي گھنٽي وڄائڻ]] * [[بولونيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[اوپيرا پيا ديئي پوويري مينديڪانتي]] * [[سان جيرولامو ديل آرڪوويدجو]] * [[سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو، بولونيا|سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو]] ==وڌيڪ پڙهڻ== {{See also|Timeline of Bologna#Bibliography|l1=بولونيا جي تاريخ جي ببليوگرافي}} * Mancini, Giorgia, and Nicholas Penny, eds. ''The Sixteenth Century Italian Paintings: Volume III: Ferrara and Bologna'' (National Gallery Catalogues) (2016). * Rashdall, Hastings. ''The Universities of Europe in the Middle Ages: Volume 1, Salerno, Bologna, Paris'' (2010). * Robertson, Anne Walters. ''Tyranny under the Mantle of St Peter: Pope Paul II and Bologna'' (2002) ===رهنما ڪتاب=== * Grieco, Romy. ''Bologna: a city to discover'' (1976) * Insight Guides. ''Pocket Bologna'' (2016). * Noyes, Mary Tolaro. ''Bologna Reflections'' (2009). * Uras, Martina. "Bologna Photo Guide" ===پراڻا رهنما=== * {{Citation|publisher=Karl Baedeker|location=Coblenz|title=Italy|edition=2nd|date=1870|chapter-url=https://archive.org/stream/italyhandbookfor04karl#page/n329/mode/2up|chapter=Bologna|ol=24140254M}}** {{Citation |publisher = John Murray |location = London |title = Hand-book for Travellers in Northern Italy |edition = 16th |date = 1897 |oclc = 2231483 |chapter-url =https://archive.org/stream/hand00bookfortravejohnrich#page/366/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 6936521M }} * {{Citation |publisher = Laurie |location = London |title = The Cathedrals and Churches of Northern Italy |date = 1900 |author=T. Francis Bumpus |chapter-url=https://archive.org/stream/cathedralschurch00bumpuoft#page/n263/mode/2up |chapter=Ferrara and Bologna|ol = 7201313M|ref=none }} * {{Citation |publisher = Karl Baedeker |location = Leipzig |edition=14th |title = Northern Italy |date = 1913 |chapter-url= https://archive.org/stream/northernitalyi00karl#page/468/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 16015532M }} ==حوالا== {{reflist|group=lower-alpha}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="note"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Bologna|Bologna}} * {{Official website|https://www.comune.bologna.it/home}} * [https://www.bolognameteo.it/ بولونيا جي موسم] * [https://web.archive.org/web/20140903111342/http://www.bolognamagazine.com/content/palazzo-pepoli-museum-history-bologna-arte-fiera-2012 بولونيا جي تاريخ جو عجائب گھر] * [http://www.museibologna.it/musicaen بولونيا جو موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري] * [http://insecam.org/en/bycity/Bologna/ بولونيا آن لائين ڪيمرائون] {{Navboxes |list = {{Province of Bologna}} {{Regional capitals of Italy}} {{European Capital of Culture}} {{Cities in Italy}} }} {{Authority control}} [[زمرو:بولونيا| ]] [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:اٽلي ۾ شهر]] [[زمرو:پاپائي رياستون]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا ۾ رومي ماڳ]] [[زمرو:اٽلي ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:عالمي ورثو ماڳ]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:اٽلي جا 6هين صدي ق م جا ادارا]] [[زمرو:530ع ق م جا ڏهاڪا]] [[زمرو:بوئي]] qe331w4ed0am40qbj1ps5nrxkqdgl1b 382508 382507 2026-06-03T10:38:03Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:عالمي ورثو ماڳ]]; added [[Category:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382508 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|[[اٽلي]] جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' (انگريزي: <small>Bologna</small>؛ اچار،{{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}، {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}}) [[اٽلي|اتر اٽلي]] ۾ واقع ايميليا-روماگنا علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر آھي، جنھن جي آبادي <small>3,90,734</small> آھي ۽ ھتي <small>150</small> مختلف نسلي گروهه رھن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي ميٽروپوليٽن صوبي ۾ <small>2025</small>ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ سينيوريا طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن محرابي رستن جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب <small>1970</small>ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال <small>2000</small>ع ۾ هن کي يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ <small>2006</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> <small>2021</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] شهر جي ڊگهن محرابي رستن کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ کادي خوراڪ جي صنعتن جي ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ==معيشت== [[File:Unipol Tower 02.JPG|thumb|upright|[[يونيپول ٽاور]]، جنهن جي اوچائي {{Convert|127|m|ft|abbr=on}} آهي، شهر جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.]] مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان، [[بولونيا ميٽروپوليٽن شهر]] 2017ع ۾ تقريباً 35 ارب يورو (40.6 ارب آمريڪي ڊالر) جي معيشت پيدا ڪئي، جيڪا في فرد 34,251 يورو (40,165 آمريڪي ڊالر) جي برابر هئي. هي انگ اٽلي جي صوبن ۾ ٽئين نمبر تي هو، [[ميلان ميٽروپوليٽن شهر|ميلان]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول|بولتسانو/بوتسين]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|title=Dossier on the Metropolitan City of Bologna|url=https://www.affariregionali.it/media/170175/dossier-citt%C3%A0-metropolitana-di-bologna.pdf|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017}}</ref> بولونيا جي معيشت هڪ مضبوط صنعتي شعبي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو روايتي طور زرعي ۽ مالداري شين جي پروسيسنگ ([[:it:Eridania|ايريدانيا]]، [[گرانارولو (ڪمپني)|گرانارولو]]، [[سيگافريدو زانيتي]]، {{ill|Conserve Italia|it}})، مشينري ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]]، [[Sacmi|ساڪمي]])، تعميراتي سامان ([[Maccaferri|ماڪافيري]])، توانائي ([[Hera Group|هيرا گروپ]])، گاڏين جي صنعت ([[Ducati|دوڪاٽي]]، [[Lamborghini|ليمبورگيني]])، جوتا سازي، ڪپڙي، انجنيئرنگ، ڪيميائي صنعت، ڇپائي ۽ اشاعت ([[:it:Cappelli (editore)|ڪاپيلي]]، [[:it:il Mulino|اِل مولينو]]، {{ill|Monrif Group|it|مونريف گروپ}}، [[:it:Zanichelli|زانيڪيلي]]) تي مرڪوز آهي. خاص طور تي، بولونيا کي نام نهاد "پيڪيجنگ وادي" (Packaging Valley) جو مرڪز سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اهڙو علائقو آهي جتي خودڪار [[پيڪنگ مشين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين جي وڏي تعداد موجود آهي ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]] وغيره).<ref>{{cite book|last1=Fotis|display-authors=et al|first1=Marco|title=The Automatic Packaging Machinery Sector in Italy and Germany|date=2014|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-319-12762-0|pages=1–2}}</ref> ان کان علاوه، بولونيا پنهنجي [[تعاوني تنظيم|تعاوني ادارن]] جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي. هي روايت اوڻيهين صديءَ دوران هارين ۽ مزدورن جي سماجي جدوجهدن مان پيدا ٿي. اڄ اهي تعاوني ادارا علائقي جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پيدا ڪن ٿا<ref>{{cite news|last=Duda|first=John|title=The Italian Region Where Co-ops Produce a Third of Its GDP|url=https://www.yesmagazine.org/economy/2016/07/05/the-italian-place-where-co-ops-drive-the-economy-and-most-people-are-members|access-date=4 November 2017|publisher=[[Yes! (U.S. magazine)|YES! Magazine]]|date=5 July 2016|language=en}}</ref> ۽ [[ايميليا-روماگنا]] علائقي ۾ 265,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|last=Caselli|first=Guido|title=Osservatorio della cooperazione in Emilia-Romagna|url=https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|publisher=Chamber of Commerce of Emilia-Romagna|access-date=4 November 2017}}</ref> ==آمدورفت== [[File:Irisbus Crealis trolley TPER 107 1.jpg|thumb|[[ٽي پي اي آر]] طرفان هلندڙ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|شهري ٽرالي بس نظام]] جي هڪ [[ٽرالي بس]]، جيڪا ويا سافي ۾ تصويربند ڪئي وئي.]] [[بولونيا گوگليئلمو مارڪوني هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان اٽلي جو ستون مصروف ترين هوائي اڏو آهي (2025ع ۾ 11 ملين مسافر). [[بولونيا چنترالي ريلوي اسٽيشن]] اٽلي جي سڀ کان اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر اتر-ڏکڻ ۽ اوڀر-اولهه رستن جي سنگم تي واقع آهي. هي اسٽيشن هر سال 58 ملين مسافرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref name=gs1>{{cite web|title=Bologna Centrale|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|publisher=Grandi Stazioni|access-date=30 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210084923/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=10 February 2012|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن (ڏسو [[بولونيا جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]). بولونيا سان دوناتو [[ريلوي درجابندي يارڊ]]، جنهن ۾ 33 ريلوي لائينون آهن، ماضيءَ ۾ اٽلي جو سڀ کان وڏو مال بردار ريل مرڪز هو.<ref>{{cite web|title=The Bologna Freight Village |url=http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |publisher=Bologna Interporto S.p.a. |access-date=1 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212140125/http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |archive-date=12 December 2013}}</ref> 2018ع کان پوءِ ان کي [[بولونيا سان دوناتو ريلوي آزمائشي سرڪٽ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="I treni 434">Gian Guido Turchi, ''Bologna San Donato: metamorfosi di un impianto'', in I Treni 434 (2020), pages 12–17, Editrice Trasporti su Rotaie, ISSN 0392-4602.</ref> شهر کي عوامي بس رستن جي هڪ وڏي ڄار ذريعي پڻ خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|ٽرالي بس رستا]] پڻ شامل آهن، جيڪي 2012ع کان [[ٽراسپورٽو پاسيجيري ايميليا-روماگنا]] (TPER) هلائي رهيو آهي. مئي 2023ع تائين، نئين [[بولونيا ٽرام نظام]] جي پهرين لائين تعمير هيٺ هئي.<ref name="avviolavori">{{Cite web|url=https://www.trambologna.it/2023/04/26/partono-cantieri-realizzazione-linea-rossa-tram-deposito-borgo-panigale-terminal-michelino-fiera/|title = Partono i cantieri per la realizzazione della linea rossa del tram, il via dal deposito di Borgo Panigale e dal Terminal Michelino-Fiera|date=2023-04-26|access-date=2023-05-10|language=it}}</ref> مجموعي طور شهر لاءِ چار لائينن تي مشتمل ٽرام نيٽورڪ جو منصوبو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|title=Four tram lines planned for Bologna|website=Metro Report|date=13 March 2019|access-date=17 March 2019}}</ref> بولونيا جي چوڌاري ڪم ڪندڙ وڏي [[مضافاتي ريل]] سروس کي [[بولونيا ميٽروپوليٽن ريلوي سروس]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ===عوامي آمدورفت جا انگ اکر=== بولونيا ۾ ماڻهو هفتي جي عام ڪم واري ڏينهن تي عوامي آمدورفت ذريعي اچ وڃ ۾ سراسري طور 53 منٽ خرچ ڪن ٿا. عوامي آمدورفت استعمال ڪندڙن مان 9٪ ماڻهو روزانو ٻن ڪلاڪن کان وڌيڪ سفر ڪن ٿا. بس اسٽاپ يا ريلوي اسٽيشن تي انتظار جو سراسري وقت 12 منٽ آهي، جڏهن ته 16٪ مسافر روزانو اوسطاً 20 منٽن کان وڌيڪ انتظار ڪن ٿا. هڪ سفر دوران عوامي آمدورفت ذريعي طئي ڪيل سراسري فاصلو {{Convert|5.4|km|mi|abbr=on}} آهي، جڏهن ته 7٪ ماڻهو هڪ طرفي سفر ۾ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ فاصلو طئي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=Bologna Public Transportation Statistics|publisher= Global Public Transit Index by Moovit|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Bologna_e_Romagna-1783|access-date=19 June 2017}} [[File:CC-BY icon.svg|50px|class=noviewer]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> ==آبادي== {{Historical populations|1861|116874|1871|118217|1881|126178|1901|153271|1911|179311|1921|212754|1931|249226|1936|281162|1951|340526|1961|444872|1971|490528|1981|459080|1991|404378|2001|371217|2011|371337|2021|387842|cols=1|align=right|source=[[اٽلي جو قومي شماريات ادارو|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente e presente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1971|trans-title=Resident and present population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|date=1971-10-24|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries" />}} 2025ع تائين، شهر جي اصل آبادي 390,734 هئي، جنهن مان 47.9٪ مرد ۽ 52.1٪ عورتون هيون.{{cn|date=February 2026}} 2016ع ۾ نابالغن (18 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارن ٻارن) جو تناسب ڪل آبادي جو 12.86٪ هو، جڏهن ته پينشن وٺندڙن جو تناسب 27.02٪ هو. هي انگ اٽلي جي اوسط 18.06٪ (نابالغ) ۽ 19.94٪ (پينشن وٺندڙ) سان ڀيٽيو وڃي ٿو. بولونيا جي رهواسين جي سراسري عمر 51 سال آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري عمر 42 سال آهي. 2011ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ بولونيا جي آبادي ۾ 4.4٪ واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران سڄي اٽلي جي آبادي 0.7٪ گهٽجي وئي.<ref name="timeseries">{{cite web |title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> بولونيا جي موجوده پيدائش جي شرح هر 1,000 رهواسين تي 8.07 ڄمڻ آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري شرح 9.45 ڄمڻ في 1,000 رهواسي آهي. ==تعليم== [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] [[بولونيا يونيورسٽي]]، جنهن بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته اها 1088ع ۾ [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] [[ايرنيريوس]] ۽ [[پيپو (قانوندان)|پيپو]] قائم ڪئي،<ref>{{cite book|last1=Rashdall|first1=Hastings|title=The universities of Europe in the Middle Ages|date=2010|publisher=Cambridge university press|location=Cambridge|isbn=978-1-108-01810-4|pages=119–121}}</ref> [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي، ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيندڙ اداري جي معنيٰ ۾ پهرين يونيورسٽي پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لفظ ''universitas'' به ان جي قيام وقت استعمال ٿيو،<ref name="Top Universities"/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna|author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> ۽ اها اٽلي ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/ |title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima |date=3 July 2017}}</ref> وچئين دور ۾ اها يورپي فڪري زندگيءَ جو هڪ اهم مرڪز هئي، جيڪا اٽلي ۽ سڄي يورپ مان عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي هئي.<ref>{{cite book|editor-last=Ridder-Symoens|editor-first= Hilde de|title=A history of the university in Europe.|date=2003|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54113-8|page=12|edition=1st pbk.}}</ref> ''Studium''، جيئن اها اصل ۾ سڏي ويندي هئي، هڪ نسبتاً غير رسمي تدريسي نظام طور شروع ٿي، جنهن ۾ هر استاد شاگردن کان الڳ الڳ فيس وٺندو هو. ان ڪري شروعاتي يونيورسٽي جو هنڌ سڄي شهر ۾ پکڙيل هو، ۽ مختلف قوميتن جي شاگردن جي مدد لاءِ مختلف ڪاليج قائم ڪيا ويا. [[File:Bologna,_Archiginnasio,_Teatro_anatomico_(6).jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو جو اناٽوميڪل ٿيٽر]]، جيڪو 1637ع جو آهي]] نيپوليني دور ۾ يونيورسٽي جو مرڪز شهر جي مرڪز جي اتر-اوڀر حصي ۾ [[ويا زامبوني]] تي موجوده هنڌ منتقل ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي جا 11 اسڪول، 33 شعبا ۽ 93 لائبريريون سڄي شهر ۾ پکڙيل آهن، ۽ ويجهن شهرن [[چيزينا]]، [[فورلي]]، [[راويننا]] ۽ [[ريميني]] ۾ ان جا چار ماتحت ڪيمپس پڻ آهن. گذريل صدين ۾ هن يونيورسٽي سان لاڳاپيل اهم شاگردن ۾ [[دانتي]]، [[پيٽرارڪ]]، [[ٿامس بيڪيٽ]]، [[پوپ نڪولس پنجون]]، [[ايراسمس آف روٽرڊيم]]، [[پيٽر مارٽر ورميگلي]] ۽ [[ڪوپرنيڪس]] شامل هئا. [[لاورا باسي]]، جنهن کي 1732ع ۾ مقرر ڪيو ويو، يورپ ۾ ڪنهن يونيورسٽي ۾ سرڪاري طور پڙهائڻ واري پهرين عورت بڻجي. ويجهي تاريخ ۾ [[لوئيجي گالواني]]، [[حياتي برقي مقناطيسيت]] جو دريافت ڪندڙ، ۽ [[گوگليئلمو مارڪوني]]، ريڊيو ٽيڪنالاجي جو باني، پڻ هن يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو. بولونيا يونيورسٽي اڄ به اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ معزز ۽ متحرڪ اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. اڄ تائين بولونيا گهڻي حد تائين يونيورسٽي وارو شهر آهي، جتي 2015ع ۾ 80,000 کان وڌيڪ شاگرد داخل هئا. هن شاگردي برادري ۾ ايراسموس، سقراط ۽ پرڏيهي شاگردن جو وڏو انگ شامل آهي.<ref>{{cite web|title=THE UNIVERSITY TODAY: NUMBERS AND INNOVATION|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/university-today|publisher=University of Bologna|access-date=4 November 2017}}</ref> يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]]، [[بولونيا يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]]، 1568ع ۾ قائم ٿيو؛ اهو يورپ جو چوٿون قديم ترين نباتاتي باغ آهي. [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] شهر ۾ پنهنجو [[بولونيا سينٽر]] هلائي ٿي، جتي اسڪول آف ايڊوانسڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز (SAIS) جي پرڏيهي ڪيمپسن مان هڪ موجود آهي. SAIS بولونيا 1955ع ۾ يورپ ۾ کليل آمريڪي پوسٽ گريجوئيٽ اسڪول جو پهريون ڪيمپس طور قائم ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/international/agreements-and-networks/american-centres |title=American Centres – University of Bologna |website=Unibo.it |access-date=18 January 2016}}</ref> اهو مارشل پلان جي انهن ڪوششن کان متاثر هو، جن جو مقصد آمريڪا ۽ يورپ جي وچ ۾ ثقافتي پل تعمير ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://2001-2009.state.gov/p/us/rm/2005/46551.htm |title=Remarks at the 50th Anniversary of SAIS in Bologna |website=2001-2009.state.gov |date=19 May 2005 |access-date=18 January 2016}}</ref> اڄ بولونيا سينٽر ''Associazione italo-americana "Luciano Finelli"'' جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جيڪا اٽلي ۽ آمريڪا وچ ۾ بين الثقافتي شعور ۽ مٽاسٽا کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |title=About Us &#124; Associazione Italo Americana Luciano Finelli |access-date=18 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121074742/http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |archive-date=21 January 2014}}</ref> ايسٽرن ڪاليج ڪنسورشيم (E.C.Co.)، جنهن ۾ [[واسار ڪاليج]]، [[ويلزلي ڪاليج]] ۽ [[ويسليئن يونيورسٽي]] شامل آهن، بولونيا يونيورسٽي سان گڏجي شهر ۾ ٻاهرين ملڪ پڙهائيءَ جو پروگرام پيش ڪري ٿو. [[ڊڪنسن ڪاليج]]، [[انڊيانا يونيورسٽي]]، [[براون يونيورسٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] جا پڻ شهر ۾ ڪيمپس يا نمائنده مرڪز موجود آهن. ان کان علاوه، بولونيا ۾ هڪ موسيقي اسڪول، [[ڪونسرواتوريو جيوواني باتيستا مارٽيني]]، موجود آهي، جيڪو 1804ع ۾ قائم ٿيو، ۽ هڪ فنون لطيفه جو اسڪول، [[اڪاديميا دي بيلي آرتي دي بولونيا]]، موجود آهي، جيڪو 1802ع ۾ قائم ٿيو. ٻئي ادارا نيپولين بوناپارٽ طرفان متعارف ڪرايل سڌارن جي حصي طور وجود ۾ آيا. ==ثقافت== [[File:Museomusicabosala7.jpg|thumb|left|[[موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري]] سورهين کان ويهين صديءَ تائين جا قديم موسيقي اوزار ۽ منفرد موسيقي نوٽ ڏيکاري ٿي.]] صدين دوران بولونيا ڪيترائي لقب حاصل ڪيا آهن: "موٽو شهر" (''la grassa'') ان جي کاڌي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ مشهور خاصيتون گهڻي گوشت، خاص طور تي سوئر جي گوشت، انڊن واري پاستا ۽ کير مان ٺهندڙ شين، جهڙوڪ مکڻ ۽ پارميزان، سان تيار ٿينديون آهن. شهر کي ڏنل ٻيو لقب "ڳاڙهو شهر" (''la rossa'') آهي، جيڪو اصل ۾ شهر جي مرڪز جي عمارتن جي رنگ ڏانهن اشارو طور استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ اهو شهر جي آبادي جي اڪثريت طرفان حمايت ڪيل ڪميونسٽ نظريي سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. 1999ع ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي ميئر جي چونڊ تائين شهر [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مضبوط قلعي طور مشهور هو.<ref>{{cite web|title=The red, the fat, and the learned: The story behind Bologna's curious nicknames|url=https://www.thelocal.it/20170510/bologna-dotta-grassa-rassa-red-fat-learned-studious-travel-italy-vacation|access-date=4 November 2017|website=[[The Local]]|date=10 May 2017}}</ref> 2004ع جي ميئر چونڊن ۾ [[سرجيو ڪوفيراٽي]] جي چونڊ سان مرڪز-کاٻي ڌر ٻيهر اقتدار ۾ اچي وئي. بولونيا [[مفت عوامي آمدورفت]] جي تصور تي تجربو ڪندڙ يورپ جي شروعاتي شهرن مان هڪ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |title=Repertoires of Democracy: The Case for Public Transport |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325224146/http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref> بولونيا جا ٻه ٻيا لقب پڻ آهن: پهريون "ٽاورن وارو شهر" (''la turrita'') آهي، جيڪو شهر ۾ موجود وچئين دور جي وڏي تعداد ۾ ٽاورن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيتوڻيڪ اڄ صرف 24 ٽاور بيٺل آهن. ٻيو "علم وارو شهر" (''la dotta'') آهي، جيڪو ان جي يونيورسٽي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ===يونيورسٽي=== بولونيا جي [[بولونيا يونيورسٽي|يونيورسٽي]] 1088ع ۾ قائم ٿي ۽ دنيا جي قديم ترين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. QS يونيورسٽي رينڪنگ موجب، بولونيا يونيورسٽي اٽلي ۾ ٽئين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 138هين نمبر تي آهي. اٽلي ۽ سڄي دنيا مان ايندڙ شاگردن جو وڏو انگ، ڇاڪاڻ⁠تہ بولونيا ۾ ڪيترين غير ملڪي يونيورسٽين جا ڪيمپس موجود آهن، جن ۾ جانز هاپڪنز يونيورسٽي، ڊڪنسن ڪاليج، انڊيانا يونيورسٽي، براون يونيورسٽي، ڪيليفورنيا يونيورسٽي ۽ ٻيا شامل آهن، شهر جي روزمره زندگيءَ تي وڏو اثر وجهي ٿو. هڪ پاسي اهو شهر جي مرڪز کي وڌيڪ زنده دل بڻائي ٿو، جتي رهواسين جي سراسري عمر تمام گهڻي آهي، ۽ ثقافتي سرگرمين کي به هٿي ڏئي ٿو؛ ٻئي پاسي، اهو عوامي نظم ۽ ڪچري جي انتظام جا مسئلا پيدا ڪري ٿو، جيڪي يونيورسٽي ضلعي جي سرگرم رات جي زندگيءَ مان پيدا ٿين ٿا. ===تفريح ۽ پرفارمنگ آرٽس=== [[File:Arena_del_Sole_(cropped).jpg|thumb|ارينا دل سولي ٿيٽر جو اڳيون رخ]] بولونيا شهر 26 مئي 2006ع تي [[يونيسڪو]] جو موسيقي شهر بڻيو. يونيسڪو موجب، "نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيڻ واري پهرين اطالوي شهر طور، بولونيا هڪ شاهوڪار موسيقي روايت ڏيکاري آهي، جيڪا جديد زندگي ۽ تخليق جي هڪ متحرڪ عنصر طور مسلسل ترقي ڪري رهي آهي. هن موسيقي کي نسل پرستي خلاف جدوجهد ۾ شموليت جي اهم وسيلي طور فروغ ڏيڻ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مضبوط عزم پڻ ڏيکاريو آهي. ڪلاسيڪي کان اليڪٽرانڪ، جاز، لوڪ ۽ اوپيرا تائين مختلف صنفن کي هٿي ڏيندي، بولونيا پنهنجي شهرين کي اهڙي موسيقي توانائي فراهم ڪري ٿو، جيڪا شهر جي پيشاور، علمي، سماجي ۽ ثقافتي پاسن ۾ گهري طرح داخل ٿيل آهي."<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://archive.today/20120713153427/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-date=13 July 2012 |title=The Creative Cities Network: UNESCO Culture Sector |publisher=Portal.unesco.org |access-date=19 April 2010 }}</ref> سورهين صديءَ تائين ٿيٽر بولونيا ۾ تفريح جو هڪ مشهور ذريعو هو. پهريون عوامي ٿيٽر تياترو الا اسڪالا هو، جيڪو 1547ع کان [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] ۾ سرگرم هو. اطالوي بولونيائي ٿيٽر جي هڪ اهم شخصيت [[الفريدو ٽيسٽوني]] هو، جيڪو ڊراما نگار ۽ ''[[ڪارڊينل لامبرٽيني (ڊرامو)|ڪارڊينل لامبرٽيني]]'' جو ليکڪ هو، جنهن کي 1905ع کان وڏي ٿيٽر ڪاميابي ملي، ۽ بعد ۾ بولونيائي اداڪار [[جينو چروي]] ان کي فلمي پردي تي پڻ ورجايو. 1998ع ۾ بولونيا شهر "بولونيا ديئي تياتري" ('ٿيٽرن جو بولونيا') منصوبو شروع ڪيو، جيڪو شهر جي وڏن ٿيٽر ادارن جي انجمن آهي. هي ٿيٽرن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪو بولونيائي لهجي کان وٺي همعصر رقص تائين مختلف ٿيٽر موقعا فراهم ڪري ٿو، پر گڏيل رابطي واري حڪمت عملي ۽ اتحاد کي پڻ هٿي ڏئي ٿو. خاص طور تي، منصوبي ۾ شامل مختلف ٿيٽرن ۾ هفتي دوران پيش ٿيندڙ ڊرامن جو اشتهار هڪ ئي پوسٽر ذريعي ڏنو ويندو آهي. بولونيا جو اوپيرا گهر [[تياترو ڪومونالي دي بولونيا]] آهي. [[آرڪيسٽرا موزارٽ]]، جنهن جو موسيقي ڊائريڪٽر 2014ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[ڪلاڊيو ابادو]] هو، 2004ع ۾ ٺاهي وئي. بولونيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي، فن، رقص ۽ فلمي ميلن جي ميزباني ڪري ٿو، جن ۾ اينجيليڪا،<ref>{{cite web|url=https://www.aaa-angelica.com/ |title=Angelica |publisher=Aaa-angelica.com |access-date=19 April 2010}}</ref> ''بولونيا'' ۽ ''ڪونتيمپورانيا''، جيڪي همعصر موسيقيءَ جا ميلا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognacontemporanea.it/ |title=Eventi Arte Contemporanea &#124; Bologna contemporanea |website=Bolognacontemporanea.it |access-date=18 January 2016}}</ref> بولونيا فيسٽيول، جيڪو بين الاقوامي ڪلاسيڪي موسيقي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bolognafestival.it |title=Bolonafestival |publisher=Bolognafestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بولونيا جاز فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognajazzfestival.it |title=BolognaJazzFestival |publisher=BolognaJazzFestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بائيوگرافلم فيسٽيول، جيڪو سوانحي فلمن لاءِ مخصوص آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.biografilm.it |title=Biografilm Festival |language= it |publisher=Biografilm.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بل بول بل، جيڪو ڪامڪس ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bilbolbul.net |title=BilBolBul |publisher=BilBolBul |access-date=19 April 2010}}</ref> دانزا اربانا، جيڪو گهٽيءَ جي همعصر رقص جو ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.danzaurbana.it |title=Danza Urbana |publisher=Danzaurbana.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[F.I.S.Co.|F.I.S.Co]]، جيڪو همعصر فن جو ميلو هو ۽ هاڻي [[لائيو آرٽس ويڪ]] ۾ ضم ٿي چڪو آهي، فيوچر فلم فيسٽيول، جيڪو اينيميشن ۽ خاص اثرن بابت آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.futurefilmfestival.org |title=futurefilmfestival |website=Futurefilmfestival.org |access-date=19 April 2010}}</ref> ''اِل چينيما ريتروواتو''، جيڪو ناياب ۽ وساريل فلمن بابت فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Il CInema Ritrovato |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[لائيو آرٽس ويڪ]]، جينڊر بينڊر، جيڪو صنفي سڃاڻپ، جنسي رجحان ۽ جسماني نمائندگي بابت ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.genderbender.it |title=Gender Bender |publisher=Genderbender.it |access-date=19 April 2010}}</ref> هوم ورڪ فيسٽيول، جيڪو اليڪٽرانڪ موسيقي جو ميلو آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.homeworkfestival.net/ |title=homeworkfestival |publisher=homeworkfestival |access-date=19 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154815/http://www.homeworkfestival.net/ |archive-date=28 December 2010 |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس فلم فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Human Rights Film Festival |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> سم پريفر ڪيڪ، جيڪو هم جنس پرست عورتن جي فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |title=Some Prefer Cake Lesbian Film Festival |access-date=19 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209111233/http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |archive-date=9 February 2012}}</ref> ۽ [[زڪينو دئورو]]، جيڪو ٻارن جي گيتن جو مقابلو آهي، شامل آهن. ===کاڌو=== [[File:Tagliatelle_al_ragù_(image_modified).jpg|thumb|''تالياتيللي الرڳو''، جيئن بولونيا ۾ پيش ڪيو ويندو آهي]] بولونيا پنهنجي کاڌي جي روايت لاءِ مشهور آهي. اهو مشهور [[بولونيائي ساس]] جو گهر آهي، جيڪو گوشت تي ٻڌل پاستا ساس آهي. اٽلي ۾ ان کي [[رڳو]] سڏيو ويندو آهي ۽ اهو دنيا ۾ ملندڙ قسم کان ڪافي مختلف آهي. بولونيا ۾ هي ساس بنيادي طور [[تالياتيللي]] سان پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان کي [[اسپاگيٽي]] سان پيش ڪرڻ عجيب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|last=Cesarato|first=Monica|title=Why you won't find spaghetti bolognese in Italy|url=https://www.thelocal.it/20160914/the-truth-about-spaghetti-bolognese-ragu-pasta|access-date=November 5, 2017|website=[[The Local]]|date=September 14, 2016}}</ref> زرخيز [[پو وادي]] ۾ واقع هجڻ سبب، مقامي شاهوڪار کاڌو وڏي حد تائين گوشت ۽ پنير تي ڀاڙيندو آهي. سڄي ايميليا-روماگنا وانگر، [[نمڪين سڪل سوئر جو گوشت|محفوظ ڪيل سوئر جو گوشت]]، جهڙوڪ [[پروشوتو]]، [[مورتاديلا]] ۽ ''[[سالومي]]''، مقامي خوراڪ صنعت جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57 57]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57}}</ref> ويجها مشهور انگورن جا باغ [[پينوليتو]] ديئي ڪولي بولونيسي، [[لامبروسڪو]] دي مودينا ۽ [[سانجيوويزي]] دي روماگنا شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Anderson|first1=Burton|title=The Wines of Italy. An endless adventure in taste|date=2006|publisher=The Italian Trade Commission|asin=B002H6TK9C|pages=85–89|edition=8th}}</ref> رڳو سان تالياتيللي، شوربي ۾ پيش ٿيندڙ [[تورتيلليني]]، [[لازانيا]] ۽ مورتاديلا بولونيا مقامي خاصيتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52 52]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52}}</ref> روايتي بولونيائي مٺايون اڪثر عيدن سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ''فاوي ديئي مورتي''، جيڪا [[سڀني مقدسن جو ڏينهن|آل سينٽس ڊي]] لاءِ ٺهندڙ رنگ برنگي [[بادام پيسٽ]] بسڪيٽ آهن؛ جام سان ڀريل راويولي بسڪيٽ، جيڪي [[سينٽ جوزف جو ڏينهن|سينٽ جوزف ڊي]] تي پيش ڪيا ويندا آهن؛ ۽ ڪارنيول جون مٺايون، جن کي ''سفراپولي'' چيو ويندو آهي، جيڪي هلڪي ۽ نازڪ تريل پيسٽري هونديون آهن ۽ انهن مٿان پائوڊر کنڊ وڌي ويندي آهي. ''چيرتوسينو'' يا ''پانسپيتسيالي''، يعني 'ڪارٿوسيائي' يا 'دواساز ڪيڪ'، هڪ مصالحيدار ڪيڪ آهي، جيڪو ڪرسمس تي پيش ڪيو ويندو آهي. ''تورتا دي ريسو''، جيڪا بادامن، چانورن ۽ اماريتو مان ٺهندڙ ڪسٽرڊ جهڙي ڪيڪ آهي، سڄو سال تيار ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60 60]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60}}</ref> جيئن [[زوپا انگليزي]] پڻ. ==راند== [[File:PalaDozza 2022.jpg|thumb|right|پالا دوتسا، بولونيا جو تاريخي باسڪيٽ بال ميدان]] بولونيا ۾، اٽلي جي گهڻن شهرن جي ابتڙ، [[باسڪيٽ بال]] سڀ کان وڌيڪ پسند ڪئي ويندڙ راند آهي. حقيقت ۾ بولونيا جو راندين وارو لقب ''باسڪيٽ سٽي'' آهي، جيڪو شهر جي ٻن تاريخي حريف باسڪيٽ بال ڪلبن، [[ويرتوس بولونيا|ويرتوس]] ۽ [[فورتيتودو بولونيا|فورتيتودو]]، جي ڪاميابين ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Wolff2003">{{cite book |first = Alexander |last = Wolff |title = Big Game, Small World: A Basketball Adventure |year = 2003 |chapter = 6 |publisher = Grand Central Publishing |isbn= 978-0-446-67989-3}}</ref> انهن ٻنهي مان پهرين ڪلب، ٻين اعزازن سان گڏ، 17 [[سيري اي (باسڪيٽ بال)|اطالوي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپون]]، ٻه [[يورو ليگ]]، هڪ [[يوروڪپ باسڪيٽ بال|يوروڪپ]] ۽ هڪ [[فيبا ساپورتا ڪپ]] کٽيو آهي، جنهن ڪري اها يورپ جي سڀ کان ڪامياب باسڪيٽ بال ڪلبن مان هڪ آهي؛ جڏهن ته ٻي ڪلب 2000ع ۽ 2005ع ۾ ٻه ليگ عنوان کٽيا آهن. اطالوي باسڪيٽ بال ليگ، جيڪا [[ليگا باسڪيٽ سيري اي|سيري اي]] ۽ [[سيري اي2 (باسڪيٽ بال)|سيري اي2]] ٻنهي کي هلائي ٿي، ان جو هيڊڪوارٽر بولونيا ۾ آهي. شهر ۾ ٻه اندروني ميدان آهن: [[پالا دوتسا]] سڀ کان پراڻو آهي، جنهن ۾ 5,570 سيٽن جي گنجائش آهي، جڏهن ته [[ويرتوس ارينا]] عارضي ميدان آهي، جنهن ۾ 9,980 سيٽن جي گنجائش آهي. 11,000 سيٽن جي گنجائش وارو ٽيون ميدان، [[يونيپول ارينا]]، پاڙيسري شهر [[ڪاساليڪيو دي رينو]] ۾ واقع آهي. [[File:Stadio Dall'Ara 01-02-2020.jpg|thumb|left|32,000 گنجائش وارو اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا، بولونيا ايف سي 1909 جو گهر آهي.]] [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] جي پڻ بولونيا ۾ مضبوط روايت آهي. شهر جي مکيه ڪلب، [[بولونيا ايف سي 1909]]، ست اطالوي ليگ چيمپيئن شپون کٽيون آهن، جن مان تازي [[1963–64 سيري اي|1963–64ع]] ۾ هئي، جنهن ڪري اها ليگ جي تاريخ ۾ ڇهين سڀ کان ڪامياب ٽيم آهي؛ ان کان علاوه، هن ٽي [[ڪوپا اٽاليا]] عنوان پڻ کٽيا آهن، جن مان تازو [[2024–25 ڪوپا اٽاليا|2024–2025ع جي موسم]] ۾ حاصل ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي جي عروج واري دور ۾ بولونيا ايف سي کي "''Lo squadrone che tremare il mondo fa''"، يعني "اها ٽيم جيڪا دنيا کي ڌوڏي ڇڏي ٿي"، جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ڪلب 38,000 گنجائش واري [[اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا]] ۾ کيڏندي آهي، جتي اطالوي قومي ٽيم فٽبال ۽ [[رگبي يونين]] ٻنهي ۾ کيڏي چڪي آهي، ۽ [[سان مارينو قومي فٽبال ٽيم]] پڻ هتي کيڏي آهي. اهو [[1990ع فيفا ورلڊ ڪپ]] جو پڻ هڪ ميدان هو. [[رگبي يونين]] پڻ شهر ۾ موجود آهي: رگبي بولونيا 1928 اٽلي ۾ قائم ٿيندڙ پهرين رگبي يونين ڪلبن مان هڪ هئي ۽ [[اطالوي رگبي فيڊريشن|اطالوي رگبي يونين فيڊريشن]] سان لاڳاپيل ٿيڻ واري پهرين ڪلب هئي.<ref>{{cite web |url= http://www.air.it/modules.php?name=News&file=article&sid=18003 |title = Rugby Bologna 1928: quale futuro? |last = Zanasi |first = Gianni |date = 6 March 2009 |website = air.it |publisher = Associazione Italiana Rugbysti |language = it |trans-title = What Future for Rugby Bologna 1928? |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105161150/http://www.air.it/modules.php?name=News&file=print&sid=18003 |archive-date = 5 November 2014 |access-date = 5 November 2014}}</ref> 2026ع تائين اها اٽلي جي سڀ کان پراڻي رگبي يونين ڪلب آهي جيڪا اڃا تائين ڪم ڪري رهي آهي. ڪلب پنهنجي تاريخ جي پهرين 25 سالن تائين اطالوي چيمپيئن شپ جي مٿئين درجي ۾ حصو ورتو، ڪڏهن به عنوان نه کٽيائين پر ڪيترائي ڀيرا ٻئي نمبر تي رهي؛ اها 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[سيري اي ايليٽ (رگبي يونين)|مٿئين ڊويزن]] ۾ واپس آئي ۽ سنگين مالي مسئلن کي منهن ڏنو، جن سبب ان جي تنزلي ٿي ۽ اها لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي ڪناري تي پهچي وئي.{{citation needed|date=May 2016}} [[جاني فالڪي اسٽيڊيم]] هڪ [[بيس بال اسٽيڊيم]] آهي، جيڪو بولونيا ۾ واقع آهي.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.com/falchi.htm|title=Fortitudo Baseball Bologna – Stadio Gianni Falchi|website=www.fortitudobaseball.com}}</ref><ref>[https://www.espn.com/mlb/worldclassic2006/news/story?id=2291227 "Welcome to Italy,"] ESPN.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.baseballprospectus.com/news/article/17678/punk-hits-baseball-in-the-old-country/|title=Punk Hits: Baseball in the Old Country|date=18 July 2012|website=Baseball Prospectus}}</ref> اهو [[اطالوي بيس بال ليگ]] ۾ [[فورتيتودو بيس بال بولونيا]] جي گهر وارن ميچن جو ميدان آهي.<ref name="auto"/><ref>{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.it/|title=Fortitudo Baseball|website=Fortitudo Baseball}}</ref> ==ماڻھو== {{Main category|بولونيا جا ماڻھو}} [[File:Giovanni Artusi.jpg|thumb|140px|[[جيوواني آرتوسي]]]] [[File:Benoit XIV.jpg|thumb|140px|[[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو 1675ع ۾ بولونيا ۾ ڄائو]] [[File:Annibale Carracci, Autoritratto .jpg|thumb|140px|[[اينيبال ڪاراچي]]، {{circa|1580}}]] [[File:Chiara Caselli 2002.jpg|thumb|140px|[[ڪيارا ڪاسيلي]]، 2002ع]] [[File:Pier Ferdinando Casini 2016.jpg|thumb|140px|[[پيئر فرديناندو ڪاسيني]]، 2016ع]] [[File:Luigi Galvani, oil-painting.jpg|thumb|140px|[[لوئيجي گالواني]]]] [[File:Ritratto di Gregorio XIII - Passarotti.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري تيرهون]]، 1586ع]] [[File:Gregorius XV, by Guercino, 1622.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري پندرهون]]، 1622ع]] [[File:Guglielmo Marconi.jpg|thumb|140px|[[گوگليئلمو مارڪوني]]، 1908ع]] [[File:Tagliacozzi Portrait.jpg|thumb|140px|[[گاسپاري تالياتسوتسي]]]] ; * [[ماريا گائيتانا انييسي]] (1718–1799)، رياضيدان ۽ انسان دوست * [[ڪيمي انتونيلي]] (ڄائو 2006ع)، مرسڊيز لاءِ فارمولا 1 ريسر * [[فرانچيسڪو الباني]] (1578–1660)، باروڪ مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Albani, Francesco |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 481 |short=1}}</ref> * [[جيوواني الديني]] (1762–1834)، طبيب ۽ طبيعيات دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Aldini, Giovanni |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 536 |short=1}}</ref> * [[اوليسه الدروواندي]] (1522–1605)، فطرت شناس * [[انتونيو اليساندريني]] (1786–1861)، اناٽومسٽ ۽ پيراسائٽولوجسٽ * [[اليسانڊرو الگاردي]] (1598–1654)، اعليٰ باروڪ سنگتراش<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Algardi, Alessandro |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 598 |short=1}}</ref> * [[وڪٽر اريموندي]] (1942–2001)، فوٽوگرافر * [[جيوواني ماريا آرتوسي]] ({{circa|1540–1613}})، موسيقي نظريه دان، موسيقار ۽ ليکڪ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Artusi, Giovanni Maria |volume = 2 |last= |first= |author-link= |page= 705 |short=1}}</ref> * [[اميڪو اسپرتيني]] ({{circa|1474–1552}})، مصور * [[پوپي آواتي]] (ڄائو 1938ع)، ڊائريڪٽر * [[بولونيا جو آزو]] (سرگرم 1150–1230)، قانوندان ۽ [[گلاسٽر]]<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Azo |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 81 |short=1}}</ref> * [[ريڪاردو باڪيللي]] (1891–1985)، ليکڪ * [[ادريانو بانڪيري]] (1568–1634)، موسيقار * [[اگوستينو باريللي]] (1627–1687)، معمار * [[ماسيميليانو بارتولي]]، شيف ۽ ريسٽورنٽ مالڪ * [[انتونيو باسولي]] (1774–1848)، مصور ۽ منظر ڊزائنر * [[لاورا باسي]] (1711–1788)، سائنسدان، يورپ ۾ يونيورسٽي چيئر تي مقرر ٿيندڙ پهرين عورت<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bassi, Laura Maria Caterina |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 494 |short=1}}</ref> * [[اوگو باسي]] (1800–1849)، اطالوي قومپرست هيرو، 1848ع جي بغاوتن ۾ ڪردار سبب ڦاسي ڏنو ويو * [[پيئر فرانچيسڪو باتيستيلي]] (17هين صدي)، [[فريبي ڇت واري مصوري|ڪواڊراتورا]] جو مصور * [[ستيفانو بينني]] (1947–2025)، ليکڪ * [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]] (1675–1758) (پروسپيرو لورينزو لامبرٽيني)، پوپ 1740–58ع.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Benedict |volume = 3 |last= Rockwell |first= William Walker |author-link= |pages= 718-719; see page 719 penultimate para. |short=1}}</ref> * [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] (1443–1508)، امير. هن 1463ع کان 1506ع تائين بولونيا تي جابر حڪمران طور حڪومت ڪئي. * [[اميديو بياواتي]] (1915–1979)، فٽبالر، [[اسٽيپ اوور]] جي ايجاد سان منسوب، 1938ع جو عالمي چيمپيئن. هن رڳو [[بولونيا ايف سي 1909|بولونيا ايف سي]] لاءِ کيڏيو * [[سيموني بوليللي]] (ڄائو 1985ع)، پيشاور ٽينس رانديگر * [[جياڪومو بولونيني]] (1664–1734)، مصور * [[رافائيل بومبيللي]] (1526–1572)، رياضيدان * [[روسانو براتسي]] (1916–1994)، اداڪار * [[بلغاروس]] (وفات 1166ع)، بلغاريائي اصل جو ٻارهين صديءَ جو قانوندان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bulgarus |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 786 |short=1}}</ref> * [[فلوريانو بوروني]] (17هين صدي)، نقش ڪَندڙ * [[ليوپولدو مارڪو انتونيو ڪالداني]] (1725–1813)، اناٽومسٽ ۽ فزيولوجسٽ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Caldani, Leopoldo Marco Antonio |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 983 |short=1}}</ref> * [[آرڪانجيلو ڪانيتولي]] (1460–1513)، رومن ڪيٿولڪ پادري، ڪينن ريگيولر * [[اليسانڊرو ڪارلوني]] (ڄائو 1978ع)، ڊائريڪٽر، اينيميٽر ۽ فنڪار، جنهن ''[[ڪنگ فو پانڊا]]'' ۽ ''[[دي ڪروڊز]]'' جهڙين فلمن تي ڪم ڪيو * [[لوڪا ڪاربوني]] (ڄائو 1962ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[رافائيلا ڪارا]] (1943–2021)، ڳائڻي * [[اينيبال ڪاراچي]] (1560–1609)، مصور<ref name="Rossetti 298-299">{{Cite EB1911 |wstitle= Caracci, Lodovico, Agostino, and Annibale |volume = 5 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti |pages= 298-299 |short=1}}</ref> * [[لودووڪو ڪاراچي]] (1555–1619)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[اگوستينو ڪاراچي]] (1557–1602)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[ڪورادو ڪاساليني]] (ڄائو 1914ع، وفات جي تاريخ نامعلوم)، فٽبالر * [[ڪيارا ڪاسيلي]] (ڄائي 1967ع)، اداڪارا * [[بولونيا جي سينٽ ڪيٿرين]] (1413–1463)، (ڪاترينا دي وگري)، غريب ڪلئير نَن، ليکڪا، صوفيه ۽ فنڪارا * [[پيئر فرديناندو ڪاسيني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[پييترو ڪاتالدي]] (1548–1626)، رياضيدان * [[ڪرونڪس]]، راڪ بينڊ * [[پيئرلوئيجي ڪولينا]] (ڄائو 1960ع)، فٽبال ريفري * [[ڪارلو ڪولومبارا]] (ڄائو 1964ع)، اوپيرا بيس * [[جيوواني پاولو ڪولونا]] (1637–1695)، موسيقار، استاد، آرگن وڄائيندڙ ۽ آرگن ٺاهيندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Colonna, Giovanni Paolo |volume = 6 |last= |first= |author-link= |page= 715 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو ڪورتيني]] (ڄائو 1976ع)، موسيقار * [[چيزاري ڪريمونيني (موسيقار)|چيزاري ڪريمونيني]] (ڄائو 1980ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[جوزيپي ماريا ڪريسپي]] (1665–1747)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Crespi, Giuseppe Maria |volume = 7 |last= |first= |author-link= |page= 412 |short=1}}</ref> * [[دوناتو ڪريتي]] (1671–1749)، مصور * [[جوليو چيزاري ڪروچي]] (1550–1609)، ''[[ڪانتاسٽوريا|ڪانتستوريي]]'' ۽ ليکڪ * [[لوچو دالا]] (1943–2012)، ڳائڻو-گيتڪار * [[ڪرسٽينا داوينا]] (ڄائي 1964ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي * [[دومينيڪينو]] (1581–1641) (دومينيڪو زامپيري)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Domenichino Zampieri |volume = 8 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti|pages= 397-398 |short=1}}</ref> * [[ايلينا دوگليولي]] (1472–1520)، [[ڪيٿولڪ ڪليسا|رومن ڪيٿولڪ]] اشرافي عورت * [[سارا ايراني]] (ڄائي 1987ع)، ٽينس رانديگرياڻي * [[لوئيجي فيري]] (1826–1895)، فلسفي<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Ferri, Luigi |volume = 10 |last= |first= |author-link= |page= 287 |short=1}}</ref> * [[سچيپيوني دل فيرو]] (1465–1526)، رياضيدان. هن [[ڪيوبيڪ مساوات]] حل ڪئي. * [[جيانفرانڪو فيني]] (ڄائو 1952ع)، سياستدان * [[ارسطوتيلي فيوراوانتي]] ({{circa|1415}} – {{circa|1486}})، معمار * [[پروسپيرو فونتانا]] (1512–1597)، ديرين نشاةِ ثانيه ۽ مينرسٽ فن جو مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Fontana, Prospero |volume = 10 |last= |first= |author-link= |pages= 607-608 |short=1}}</ref> * [[ڪارلو فورناسيني]] (1854–1931)، [[مائڪرو پيليئنٽولوجسٽ]]، جنهن [[فورامنيفرا]] جو مطالعو ڪيو * [[فرانچيسڪو فرانچيا]] ({{circa|1450–1517}}) (فرانچيسڪو رائ بوليني)، مصور * [[لوئيجي گالواني]] (1737–1798)، سائنسدان، [[حياتي برقيت]] جو دريافت ڪندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Galvani, Luigi |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 428 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو گامبيريني]] (ڄائو 1981ع)، فٽبالر * [[اليسانڊرو گواتسي]] (1809–1889)، واعظ ڪندڙ، محب وطن ۽ راهب<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Gavazzi, Alessandro |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 538 |short=1}}</ref> * [[سيرينا گراندي]] (ڄائي 1958ع)، اداڪارا * [[پوپ گريگوري تيرهون]] (1502–1585) (اوگو بونڪومپاني)، پوپ 1572–85ع. هن [[گريگورين ڪئلينڊر]] رائج ڪيو.<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XIII. |volume= XI | pages= 178 |short= 1}}</ref> * [[پوپ گريگوري پندرهون]] (1554–1623) (اليسانڊرو لودوويزي)، پوپ 1621–3ع<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XV. |volume= XI | pages= 178-179 |short= 1}}</ref> * [[گويرچينو|اِل گويرچينو]] (1591–1666) (جيوواني باربيئري)، مصور * [[ايرنيريوس]] ({{circa|1050}} – 1125ع کان پوءِ)، قانوندان * [[ايميلدا لامبرٽيني|مبارڪ ايميلدا لامبرٽيني]] ({{circa|1322–1333}})، ڊومينيڪن نو آموز، يوخرستي صوفيه ۽ ٻار ولي * [[ڪلاڊيو لوللي]] (1950–2018)، ڳائڻو-گيتڪار * [[پوپ لوشيوس ٻيون]] (وفات 1145ع) (گهيراردو ڪاتچانييميچي دل اورسو)، پوپ 1144–5ع * [[مارچيلو مالپيگي]] (1628–1694)، فزيولوجسٽ، اناٽومسٽ ۽ هسٽولوجسٽ * [[گوگليئلمو مارڪوني]] (1874–1937)، انجنيئر، [[وائرليس ٽيليگرافي]] جو اڳواڻ، طبيعيات جو نوبل انعام * [[لوئيجي فرديناندو مارسيلي]] (1658–1730)، عالم ۽ ممتاز فطري سائنسدان<ref>{{cite EB9 |wstitle = Marsigli, Luigi Ferdinand |volume= XV | page= 575 |short= 1}}</ref> * [[جوزيپي مارسيلي (ٽينر)|جوزيپي مارسيلي]] ({{flourished|1677|1727}})، اوپيرا ٽينر<ref>{{Cite encyclopedia |author=Paola Besutti|title=Marsigli &#91;Marsiglio, Marsili&#93;, Giuseppe |date=2002|entry=Marsigli [Marsiglio, Marsili], Giuseppe|encyclopedia=Grove Music Online|publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.O008481}}</ref> * [[جيوواني باتيستا مارٽيني]] (1706–1784)، موسيقي نظريه دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Martini, Giovanni Battista |volume = 17 |last= |first= |author-link= |page= 800 |short=1}}</ref> * [[جوزيپي ڪاسپار ميزوفانتي|جوزيپي ميزوفانتي]] (1774–1839)، ڪارڊينل، لسانيات دان ۽ گھڻ ٻولين جو ماهر * [[مارڪو منگيٽي]] (1818–1886)، معاشيات دان ۽ سياستدان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Minghetti, Marco |volume = 18 |last= |first= |author-link= |page= 523 |short=1}}</ref> * [[جورجيو موراندي]] (1890–1964)، مصور * [[جاني موراندي]] (ڄائو 1944ع)، ڳائڻو * [[لودووڪو موربيولي]] (1433–1485)، ڪيٿولڪ عام شخص، جنهن کي مبارڪ قرار ڏنو ويو * [[ايدگاردو مورتارا]] (1851–1940)، ڪيٿولڪ پادري، جيڪو ''مورتارا ڪيس'' جو موضوع هو، ''[[اٽلي جو اتحاد|ريسورجي مينتو]]'' دوران * [[نيلا نوبيلي]] (1926–1985)، شاعره ۽ ليکڪا * [[جيانلوڪا پاليئوڪا]] (ڄائو 1966ع)، فٽبالر * [[پيئر پاولو پاسوليني]] (1922–1975)، ليکڪ، شاعر ۽ ڊائريڪٽر * [[جيمز پريماڊيتشي]] (وفات–1460)، پاپائي سفارتڪار * [[اگوستينو ديلي پروسپيتي وي]] (1525)، مصور * [[امبيرتو پوپيني]] (1884–1946)، رياضيدان * [[روبيرتو ريگاتسي]] (ڄائو 1956ع)، لوتيئر * [[گيدو ريني]] (1575–1642)، مصور * [[اوتورينو ريسپيگي]] (1879–1936)، موسيقار * [[فرانچيسڪو رچي بيتي]] (ڄائو 1942ع)، اطالوي راندين جو منتظم * [[اوگوستو ريگي]] (1850–1920)، طبيعيات دان، [[برقي مقناطيسيت]] جو ماهر * [[ڪارلو روئيني]] (1530–1598)، گهوڙن جو اناٽومسٽ * [[اينجلو اسڪياويو]] (1905–1990)، فٽبالر. هن 1934ع ۾ بولونيا ايف سي لاءِ اضافي وقت ۾ کٽيندڙ گول ڪيو. * [[سينيٽ (ڳائڻي)|سينيٽ]] (ڄائي 1979ع)، ڳائڻي * [[اليزابيٽا سيراني]] (1638–1665)، مصور * [[روبين ماريا سوريڪيز]] (ڄائو 1971ع)، فلم اداڪار، ڊائريڪٽر، پروڊيوسر * [[گاسپاري تالياتسوتسي]] (1545–1599)، سرجن، پلاسٽڪ ۽ تعميري سرجري جو اڳواڻ<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gasparo Tagliacozzi |volume= XIII | page= 21 |short= 1}}</ref> * [[البرتو تومبا]] (ڄائو 1966ع)، اسڪائر * [[اوندينا والا]] (1916–2006)، اولمپڪ سون جو تمغو کٽيندڙ پهرين اطالوي عورت * [[ماريئيلي وينتري]] (1939–1995)، استاد ۽ تعليم دان، پڪولو ڪورو دل انتونيانو ڪائر جي باني * [[ڪرسچين ويري]] (ڄائو 1973ع)، فٽبالر * [[ويتالي دا بولونيا]] (سرگرم 1330ع، وفات 1361ع)، مصور * [[بينيتو موسوليني تي قاتلاڻيون ڪوششون|انتيو زامبوني]] (1911–1926)، انتشار پسند، جنهن 15 سالن جي عمر ۾ بينيتو موسوليني کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي * [[اليڪس زاناردي]] (ڄائو 1966ع)، ريسنگ ڊرائيور * [[مارڪو اوريليو زاني دي فيرانتي]] (1801–1878)، ليکڪ، موسيقار ۽ ڪمپوزر * [[ماتيلدا دي اينجيليس]] (ڄائي 1995ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي ; هيٺين ماڻهن بولونيا کي پنهنجو گهر بڻايو: [[File:Ubaldo Gandolfi - Saint Petronius of Bologna.jpg|thumb|140px|[[بولونيا جو پيٽرونيوس]]]] [[File:Olha Kharlan - 2016-10-05 - 4.jpg|thumb|140px|[[اولها خارلان]]، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن]] * [[جيوسوي ڪاردوتشي]] (1835–1907)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، ادب جو نوبل انعام، لوڪا، ٽسڪني جي ويجهو ڄائو * [[ڪارلو فيليچي چيلاريو]] (1915–2007)، بين الاقوامي شهرت وارو اطالوي ڪنڊڪٽر، 1946ع ۾ بولونيا چيمبر آرڪيسٽرا جو باني * [[نيڪولو ديل آرڪا]] ({{circa|1435/1440}}–1494)، سنگتراش، باري، اپوليا ۾ ڄائو * [[ٿامس ڊيمپسٽر]] (1579–1625)، اسڪاٽش عالم ۽ مؤرخ؛ ايبرڊين شائر ۾ ڄائو، بولونيا ۾ وفات ڪئي<ref>{{cite EB9 |wstitle = Thomas Dempster |volume= VII | pages= 74-75 |short= 1}}</ref> * [[امبيرتو ايڪو]] (1932–2016)، ليکڪ ۽ اڪيڊمڪ، اليسانڊريا، پيڊمونٽ ۾ ڄائو * [[سارڊينيا جو اينزو|سارڊينيا جو اينزيو]] (ڄائو {{circa|1218}})، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جو بادشاهه ۽ شهنشاهه فريڊرڪ ٻئي جو ناجائز پٽ. هو 1249ع کان 1272ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[پالاتسو ري اينزو]] ۾ قيد رهيو. * [[واسڪو ايراني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[فارينيلي]] (ڪارلو بروسڪي، 1705–1782)، ڪاستراتو اوپيرا ڳائڻو * [[وليم جيروميتي]] (1924–1998)، مصور، ميلان، لومباردي ۾ ڄائو * [[اولها خارلان]]، يوڪريني، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن * [[الفونسو لومباردي]] ({{circa|1497}}–1537)، سنگتراش، فيرارا، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[وو منگ]] (2000ع ۾ ٺهيو)، ليکڪن جو اجتماعي گروهه * [[خوان اگناسيو مولينا]] (1740–1829)، فطرت شناس، چلي ۾ ڄائو * [[اودوفريدوس]] (وفات 1265ع)، قانوندان، اوستيا ۾ ڄائو ۽ 1228ع ۾ بولونيا منتقل ٿيو * [[جيوواني پاسڪولي]] (1855–1912)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، سان مائورو پاسڪولي، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[بولونيا جو پيٽرونيوس|سينٽ پيٽرونيوس]] (سان پيٽرونيو، جنم هنڌ نامعلوم، وفات {{circa|450 AD}})، [[بولونيا جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسس|بولونيا]] جو بشپ ۽ شهر جو سرپرست بزرگ * [[رومانو پرودي]] (ڄائو 1939ع)، معاشيات دان ۽ سياستدان، اسڪانديانو، ريجيو ايميليا ۾ ڄائو * [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه|جورجيو روزا]] (1925–2017)، انجنيئر، مختصر مدي واري [[مائڪرو قوم]] [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه]] جو صدر * [[جواڪينو روسيني]] (1792–1868)، اوپيرا ڪمپوزر، پيزارو، مارڪي ۾ ڄائو * [[لوئيجي ساميلي (فencer)|لوئيجي ساميلي]] (ڄائو 1987ع)، اولمپڪ سيبر فencer * [[جوزيپي توريللي]] (1658–1709)، موسيقار، ويرونا، وينيتو ۾ ڄائو. ==بين الاقوامي لاڳاپا== {{See also|اٽلي جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} بولونيا هيٺين شهرن سان [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙو شهر]] آهي:<ref>{{cite web |title=Gemellaggi del Comune di Bologna|url=https://www.comune.bologna.it/relazioniinternazionali/servizio_singolo/159:14328/|website=comune.bologna.it|publisher=Bologna|language=it|access-date=13 December 2019}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} *[[ڪووينٽري]]، انگلينڊ، 1984ع کان *[[خارڪيف]]، يوڪرين، 1966ع کان *[[لائپزگ]]، جرمني، 1962ع کان *[[لا پلاتا]]، ارجنٽينا، 1988ع کان *[[پورٽلينڊ، اوريگون]]، گڏيل رياستون، 2003ع کان *[[پرييپوليي]]، سربيا، 1966ع کان *[[سينٽ لوئس، سينيگال|سينٽ لوئس]]، سينيگال، 1991ع کان *[[سينٽ لوئس]]، گڏيل رياستون، 1987ع کان *[[سان ڪارلوس، ريو سان خوان|سان ڪارلوس]]، نڪاراگوا، 1988ع کان *[[ٿيسالونيڪي]]، يونان، 1981ع کان *[[تولوز]]، فرانس، 1981ع کان *[[توزلا]]، بوسنيا ۽ هرزيگووينا، 1994ع کان *[[والينسيا]]، اسپين، 1980ع کان *[[زغرب]]، ڪروشيا، 1961ع کان {{div col end}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Italy|European Union|Cities}} * [[بولونيا اعلان]] * [[بولونيا ميٽروپوليٽن علائقو]] * [[بولونيا عمل]] * [[بولونيائي گھنٽي وڄائڻ]] * [[بولونيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[اوپيرا پيا ديئي پوويري مينديڪانتي]] * [[سان جيرولامو ديل آرڪوويدجو]] * [[سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو، بولونيا|سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو]] ==وڌيڪ پڙهڻ== {{See also|Timeline of Bologna#Bibliography|l1=بولونيا جي تاريخ جي ببليوگرافي}} * Mancini, Giorgia, and Nicholas Penny, eds. ''The Sixteenth Century Italian Paintings: Volume III: Ferrara and Bologna'' (National Gallery Catalogues) (2016). * Rashdall, Hastings. ''The Universities of Europe in the Middle Ages: Volume 1, Salerno, Bologna, Paris'' (2010). * Robertson, Anne Walters. ''Tyranny under the Mantle of St Peter: Pope Paul II and Bologna'' (2002) ===رهنما ڪتاب=== * Grieco, Romy. ''Bologna: a city to discover'' (1976) * Insight Guides. ''Pocket Bologna'' (2016). * Noyes, Mary Tolaro. ''Bologna Reflections'' (2009). * Uras, Martina. "Bologna Photo Guide" ===پراڻا رهنما=== * {{Citation|publisher=Karl Baedeker|location=Coblenz|title=Italy|edition=2nd|date=1870|chapter-url=https://archive.org/stream/italyhandbookfor04karl#page/n329/mode/2up|chapter=Bologna|ol=24140254M}}** {{Citation |publisher = John Murray |location = London |title = Hand-book for Travellers in Northern Italy |edition = 16th |date = 1897 |oclc = 2231483 |chapter-url =https://archive.org/stream/hand00bookfortravejohnrich#page/366/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 6936521M }} * {{Citation |publisher = Laurie |location = London |title = The Cathedrals and Churches of Northern Italy |date = 1900 |author=T. Francis Bumpus |chapter-url=https://archive.org/stream/cathedralschurch00bumpuoft#page/n263/mode/2up |chapter=Ferrara and Bologna|ol = 7201313M|ref=none }} * {{Citation |publisher = Karl Baedeker |location = Leipzig |edition=14th |title = Northern Italy |date = 1913 |chapter-url= https://archive.org/stream/northernitalyi00karl#page/468/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 16015532M }} ==حوالا== {{reflist|group=lower-alpha}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="note"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Bologna|Bologna}} * {{Official website|https://www.comune.bologna.it/home}} * [https://www.bolognameteo.it/ بولونيا جي موسم] * [https://web.archive.org/web/20140903111342/http://www.bolognamagazine.com/content/palazzo-pepoli-museum-history-bologna-arte-fiera-2012 بولونيا جي تاريخ جو عجائب گھر] * [http://www.museibologna.it/musicaen بولونيا جو موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري] * [http://insecam.org/en/bycity/Bologna/ بولونيا آن لائين ڪيمرائون] {{Navboxes |list = {{Province of Bologna}} {{Regional capitals of Italy}} {{European Capital of Culture}} {{Cities in Italy}} }} {{Authority control}} [[زمرو:بولونيا| ]] [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:اٽلي ۾ شهر]] [[زمرو:پاپائي رياستون]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا ۾ رومي ماڳ]] [[زمرو:اٽلي ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:اٽلي جا 6هين صدي ق م جا ادارا]] [[زمرو:530ع ق م جا ڏهاڪا]] [[زمرو:بوئي]] ny9gyuc72galbwpj8mlmyqkrl6f2n7a 382509 382508 2026-06-03T10:38:39Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اٽلي جي ثقافت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382509 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|[[اٽلي]] جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' (انگريزي: <small>Bologna</small>؛ اچار،{{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}، {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}}) [[اٽلي|اتر اٽلي]] ۾ واقع ايميليا-روماگنا علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر آھي، جنھن جي آبادي <small>3,90,734</small> آھي ۽ ھتي <small>150</small> مختلف نسلي گروهه رھن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي ميٽروپوليٽن صوبي ۾ <small>2025</small>ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ سينيوريا طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن محرابي رستن جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب <small>1970</small>ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال <small>2000</small>ع ۾ هن کي يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ <small>2006</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> <small>2021</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] شهر جي ڊگهن محرابي رستن کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ کادي خوراڪ جي صنعتن جي ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ==معيشت== [[File:Unipol Tower 02.JPG|thumb|upright|[[يونيپول ٽاور]]، جنهن جي اوچائي {{Convert|127|m|ft|abbr=on}} آهي، شهر جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.]] مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان، [[بولونيا ميٽروپوليٽن شهر]] 2017ع ۾ تقريباً 35 ارب يورو (40.6 ارب آمريڪي ڊالر) جي معيشت پيدا ڪئي، جيڪا في فرد 34,251 يورو (40,165 آمريڪي ڊالر) جي برابر هئي. هي انگ اٽلي جي صوبن ۾ ٽئين نمبر تي هو، [[ميلان ميٽروپوليٽن شهر|ميلان]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول|بولتسانو/بوتسين]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|title=Dossier on the Metropolitan City of Bologna|url=https://www.affariregionali.it/media/170175/dossier-citt%C3%A0-metropolitana-di-bologna.pdf|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017}}</ref> بولونيا جي معيشت هڪ مضبوط صنعتي شعبي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو روايتي طور زرعي ۽ مالداري شين جي پروسيسنگ ([[:it:Eridania|ايريدانيا]]، [[گرانارولو (ڪمپني)|گرانارولو]]، [[سيگافريدو زانيتي]]، {{ill|Conserve Italia|it}})، مشينري ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]]، [[Sacmi|ساڪمي]])، تعميراتي سامان ([[Maccaferri|ماڪافيري]])، توانائي ([[Hera Group|هيرا گروپ]])، گاڏين جي صنعت ([[Ducati|دوڪاٽي]]، [[Lamborghini|ليمبورگيني]])، جوتا سازي، ڪپڙي، انجنيئرنگ، ڪيميائي صنعت، ڇپائي ۽ اشاعت ([[:it:Cappelli (editore)|ڪاپيلي]]، [[:it:il Mulino|اِل مولينو]]، {{ill|Monrif Group|it|مونريف گروپ}}، [[:it:Zanichelli|زانيڪيلي]]) تي مرڪوز آهي. خاص طور تي، بولونيا کي نام نهاد "پيڪيجنگ وادي" (Packaging Valley) جو مرڪز سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اهڙو علائقو آهي جتي خودڪار [[پيڪنگ مشين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين جي وڏي تعداد موجود آهي ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]] وغيره).<ref>{{cite book|last1=Fotis|display-authors=et al|first1=Marco|title=The Automatic Packaging Machinery Sector in Italy and Germany|date=2014|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-319-12762-0|pages=1–2}}</ref> ان کان علاوه، بولونيا پنهنجي [[تعاوني تنظيم|تعاوني ادارن]] جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي. هي روايت اوڻيهين صديءَ دوران هارين ۽ مزدورن جي سماجي جدوجهدن مان پيدا ٿي. اڄ اهي تعاوني ادارا علائقي جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پيدا ڪن ٿا<ref>{{cite news|last=Duda|first=John|title=The Italian Region Where Co-ops Produce a Third of Its GDP|url=https://www.yesmagazine.org/economy/2016/07/05/the-italian-place-where-co-ops-drive-the-economy-and-most-people-are-members|access-date=4 November 2017|publisher=[[Yes! (U.S. magazine)|YES! Magazine]]|date=5 July 2016|language=en}}</ref> ۽ [[ايميليا-روماگنا]] علائقي ۾ 265,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|last=Caselli|first=Guido|title=Osservatorio della cooperazione in Emilia-Romagna|url=https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|publisher=Chamber of Commerce of Emilia-Romagna|access-date=4 November 2017}}</ref> ==آمدورفت== [[File:Irisbus Crealis trolley TPER 107 1.jpg|thumb|[[ٽي پي اي آر]] طرفان هلندڙ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|شهري ٽرالي بس نظام]] جي هڪ [[ٽرالي بس]]، جيڪا ويا سافي ۾ تصويربند ڪئي وئي.]] [[بولونيا گوگليئلمو مارڪوني هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان اٽلي جو ستون مصروف ترين هوائي اڏو آهي (2025ع ۾ 11 ملين مسافر). [[بولونيا چنترالي ريلوي اسٽيشن]] اٽلي جي سڀ کان اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر اتر-ڏکڻ ۽ اوڀر-اولهه رستن جي سنگم تي واقع آهي. هي اسٽيشن هر سال 58 ملين مسافرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref name=gs1>{{cite web|title=Bologna Centrale|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|publisher=Grandi Stazioni|access-date=30 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210084923/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=10 February 2012|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن (ڏسو [[بولونيا جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]). بولونيا سان دوناتو [[ريلوي درجابندي يارڊ]]، جنهن ۾ 33 ريلوي لائينون آهن، ماضيءَ ۾ اٽلي جو سڀ کان وڏو مال بردار ريل مرڪز هو.<ref>{{cite web|title=The Bologna Freight Village |url=http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |publisher=Bologna Interporto S.p.a. |access-date=1 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212140125/http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |archive-date=12 December 2013}}</ref> 2018ع کان پوءِ ان کي [[بولونيا سان دوناتو ريلوي آزمائشي سرڪٽ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="I treni 434">Gian Guido Turchi, ''Bologna San Donato: metamorfosi di un impianto'', in I Treni 434 (2020), pages 12–17, Editrice Trasporti su Rotaie, ISSN 0392-4602.</ref> شهر کي عوامي بس رستن جي هڪ وڏي ڄار ذريعي پڻ خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|ٽرالي بس رستا]] پڻ شامل آهن، جيڪي 2012ع کان [[ٽراسپورٽو پاسيجيري ايميليا-روماگنا]] (TPER) هلائي رهيو آهي. مئي 2023ع تائين، نئين [[بولونيا ٽرام نظام]] جي پهرين لائين تعمير هيٺ هئي.<ref name="avviolavori">{{Cite web|url=https://www.trambologna.it/2023/04/26/partono-cantieri-realizzazione-linea-rossa-tram-deposito-borgo-panigale-terminal-michelino-fiera/|title = Partono i cantieri per la realizzazione della linea rossa del tram, il via dal deposito di Borgo Panigale e dal Terminal Michelino-Fiera|date=2023-04-26|access-date=2023-05-10|language=it}}</ref> مجموعي طور شهر لاءِ چار لائينن تي مشتمل ٽرام نيٽورڪ جو منصوبو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|title=Four tram lines planned for Bologna|website=Metro Report|date=13 March 2019|access-date=17 March 2019}}</ref> بولونيا جي چوڌاري ڪم ڪندڙ وڏي [[مضافاتي ريل]] سروس کي [[بولونيا ميٽروپوليٽن ريلوي سروس]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ===عوامي آمدورفت جا انگ اکر=== بولونيا ۾ ماڻهو هفتي جي عام ڪم واري ڏينهن تي عوامي آمدورفت ذريعي اچ وڃ ۾ سراسري طور 53 منٽ خرچ ڪن ٿا. عوامي آمدورفت استعمال ڪندڙن مان 9٪ ماڻهو روزانو ٻن ڪلاڪن کان وڌيڪ سفر ڪن ٿا. بس اسٽاپ يا ريلوي اسٽيشن تي انتظار جو سراسري وقت 12 منٽ آهي، جڏهن ته 16٪ مسافر روزانو اوسطاً 20 منٽن کان وڌيڪ انتظار ڪن ٿا. هڪ سفر دوران عوامي آمدورفت ذريعي طئي ڪيل سراسري فاصلو {{Convert|5.4|km|mi|abbr=on}} آهي، جڏهن ته 7٪ ماڻهو هڪ طرفي سفر ۾ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ فاصلو طئي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=Bologna Public Transportation Statistics|publisher= Global Public Transit Index by Moovit|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Bologna_e_Romagna-1783|access-date=19 June 2017}} [[File:CC-BY icon.svg|50px|class=noviewer]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> ==آبادي== {{Historical populations|1861|116874|1871|118217|1881|126178|1901|153271|1911|179311|1921|212754|1931|249226|1936|281162|1951|340526|1961|444872|1971|490528|1981|459080|1991|404378|2001|371217|2011|371337|2021|387842|cols=1|align=right|source=[[اٽلي جو قومي شماريات ادارو|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente e presente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1971|trans-title=Resident and present population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|date=1971-10-24|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries" />}} 2025ع تائين، شهر جي اصل آبادي 390,734 هئي، جنهن مان 47.9٪ مرد ۽ 52.1٪ عورتون هيون.{{cn|date=February 2026}} 2016ع ۾ نابالغن (18 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارن ٻارن) جو تناسب ڪل آبادي جو 12.86٪ هو، جڏهن ته پينشن وٺندڙن جو تناسب 27.02٪ هو. هي انگ اٽلي جي اوسط 18.06٪ (نابالغ) ۽ 19.94٪ (پينشن وٺندڙ) سان ڀيٽيو وڃي ٿو. بولونيا جي رهواسين جي سراسري عمر 51 سال آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري عمر 42 سال آهي. 2011ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ بولونيا جي آبادي ۾ 4.4٪ واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران سڄي اٽلي جي آبادي 0.7٪ گهٽجي وئي.<ref name="timeseries">{{cite web |title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> بولونيا جي موجوده پيدائش جي شرح هر 1,000 رهواسين تي 8.07 ڄمڻ آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري شرح 9.45 ڄمڻ في 1,000 رهواسي آهي. ==تعليم== [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] [[بولونيا يونيورسٽي]]، جنهن بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته اها 1088ع ۾ [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] [[ايرنيريوس]] ۽ [[پيپو (قانوندان)|پيپو]] قائم ڪئي،<ref>{{cite book|last1=Rashdall|first1=Hastings|title=The universities of Europe in the Middle Ages|date=2010|publisher=Cambridge university press|location=Cambridge|isbn=978-1-108-01810-4|pages=119–121}}</ref> [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي، ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيندڙ اداري جي معنيٰ ۾ پهرين يونيورسٽي پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لفظ ''universitas'' به ان جي قيام وقت استعمال ٿيو،<ref name="Top Universities"/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna|author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> ۽ اها اٽلي ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/ |title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima |date=3 July 2017}}</ref> وچئين دور ۾ اها يورپي فڪري زندگيءَ جو هڪ اهم مرڪز هئي، جيڪا اٽلي ۽ سڄي يورپ مان عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي هئي.<ref>{{cite book|editor-last=Ridder-Symoens|editor-first= Hilde de|title=A history of the university in Europe.|date=2003|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54113-8|page=12|edition=1st pbk.}}</ref> ''Studium''، جيئن اها اصل ۾ سڏي ويندي هئي، هڪ نسبتاً غير رسمي تدريسي نظام طور شروع ٿي، جنهن ۾ هر استاد شاگردن کان الڳ الڳ فيس وٺندو هو. ان ڪري شروعاتي يونيورسٽي جو هنڌ سڄي شهر ۾ پکڙيل هو، ۽ مختلف قوميتن جي شاگردن جي مدد لاءِ مختلف ڪاليج قائم ڪيا ويا. [[File:Bologna,_Archiginnasio,_Teatro_anatomico_(6).jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو جو اناٽوميڪل ٿيٽر]]، جيڪو 1637ع جو آهي]] نيپوليني دور ۾ يونيورسٽي جو مرڪز شهر جي مرڪز جي اتر-اوڀر حصي ۾ [[ويا زامبوني]] تي موجوده هنڌ منتقل ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي جا 11 اسڪول، 33 شعبا ۽ 93 لائبريريون سڄي شهر ۾ پکڙيل آهن، ۽ ويجهن شهرن [[چيزينا]]، [[فورلي]]، [[راويننا]] ۽ [[ريميني]] ۾ ان جا چار ماتحت ڪيمپس پڻ آهن. گذريل صدين ۾ هن يونيورسٽي سان لاڳاپيل اهم شاگردن ۾ [[دانتي]]، [[پيٽرارڪ]]، [[ٿامس بيڪيٽ]]، [[پوپ نڪولس پنجون]]، [[ايراسمس آف روٽرڊيم]]، [[پيٽر مارٽر ورميگلي]] ۽ [[ڪوپرنيڪس]] شامل هئا. [[لاورا باسي]]، جنهن کي 1732ع ۾ مقرر ڪيو ويو، يورپ ۾ ڪنهن يونيورسٽي ۾ سرڪاري طور پڙهائڻ واري پهرين عورت بڻجي. ويجهي تاريخ ۾ [[لوئيجي گالواني]]، [[حياتي برقي مقناطيسيت]] جو دريافت ڪندڙ، ۽ [[گوگليئلمو مارڪوني]]، ريڊيو ٽيڪنالاجي جو باني، پڻ هن يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو. بولونيا يونيورسٽي اڄ به اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ معزز ۽ متحرڪ اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. اڄ تائين بولونيا گهڻي حد تائين يونيورسٽي وارو شهر آهي، جتي 2015ع ۾ 80,000 کان وڌيڪ شاگرد داخل هئا. هن شاگردي برادري ۾ ايراسموس، سقراط ۽ پرڏيهي شاگردن جو وڏو انگ شامل آهي.<ref>{{cite web|title=THE UNIVERSITY TODAY: NUMBERS AND INNOVATION|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/university-today|publisher=University of Bologna|access-date=4 November 2017}}</ref> يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]]، [[بولونيا يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]]، 1568ع ۾ قائم ٿيو؛ اهو يورپ جو چوٿون قديم ترين نباتاتي باغ آهي. [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] شهر ۾ پنهنجو [[بولونيا سينٽر]] هلائي ٿي، جتي اسڪول آف ايڊوانسڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز (SAIS) جي پرڏيهي ڪيمپسن مان هڪ موجود آهي. SAIS بولونيا 1955ع ۾ يورپ ۾ کليل آمريڪي پوسٽ گريجوئيٽ اسڪول جو پهريون ڪيمپس طور قائم ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/international/agreements-and-networks/american-centres |title=American Centres – University of Bologna |website=Unibo.it |access-date=18 January 2016}}</ref> اهو مارشل پلان جي انهن ڪوششن کان متاثر هو، جن جو مقصد آمريڪا ۽ يورپ جي وچ ۾ ثقافتي پل تعمير ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://2001-2009.state.gov/p/us/rm/2005/46551.htm |title=Remarks at the 50th Anniversary of SAIS in Bologna |website=2001-2009.state.gov |date=19 May 2005 |access-date=18 January 2016}}</ref> اڄ بولونيا سينٽر ''Associazione italo-americana "Luciano Finelli"'' جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جيڪا اٽلي ۽ آمريڪا وچ ۾ بين الثقافتي شعور ۽ مٽاسٽا کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |title=About Us &#124; Associazione Italo Americana Luciano Finelli |access-date=18 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121074742/http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |archive-date=21 January 2014}}</ref> ايسٽرن ڪاليج ڪنسورشيم (E.C.Co.)، جنهن ۾ [[واسار ڪاليج]]، [[ويلزلي ڪاليج]] ۽ [[ويسليئن يونيورسٽي]] شامل آهن، بولونيا يونيورسٽي سان گڏجي شهر ۾ ٻاهرين ملڪ پڙهائيءَ جو پروگرام پيش ڪري ٿو. [[ڊڪنسن ڪاليج]]، [[انڊيانا يونيورسٽي]]، [[براون يونيورسٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] جا پڻ شهر ۾ ڪيمپس يا نمائنده مرڪز موجود آهن. ان کان علاوه، بولونيا ۾ هڪ موسيقي اسڪول، [[ڪونسرواتوريو جيوواني باتيستا مارٽيني]]، موجود آهي، جيڪو 1804ع ۾ قائم ٿيو، ۽ هڪ فنون لطيفه جو اسڪول، [[اڪاديميا دي بيلي آرتي دي بولونيا]]، موجود آهي، جيڪو 1802ع ۾ قائم ٿيو. ٻئي ادارا نيپولين بوناپارٽ طرفان متعارف ڪرايل سڌارن جي حصي طور وجود ۾ آيا. ==ثقافت== [[File:Museomusicabosala7.jpg|thumb|left|[[موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري]] سورهين کان ويهين صديءَ تائين جا قديم موسيقي اوزار ۽ منفرد موسيقي نوٽ ڏيکاري ٿي.]] صدين دوران بولونيا ڪيترائي لقب حاصل ڪيا آهن: "موٽو شهر" (''la grassa'') ان جي کاڌي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ مشهور خاصيتون گهڻي گوشت، خاص طور تي سوئر جي گوشت، انڊن واري پاستا ۽ کير مان ٺهندڙ شين، جهڙوڪ مکڻ ۽ پارميزان، سان تيار ٿينديون آهن. شهر کي ڏنل ٻيو لقب "ڳاڙهو شهر" (''la rossa'') آهي، جيڪو اصل ۾ شهر جي مرڪز جي عمارتن جي رنگ ڏانهن اشارو طور استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ اهو شهر جي آبادي جي اڪثريت طرفان حمايت ڪيل ڪميونسٽ نظريي سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. 1999ع ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي ميئر جي چونڊ تائين شهر [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مضبوط قلعي طور مشهور هو.<ref>{{cite web|title=The red, the fat, and the learned: The story behind Bologna's curious nicknames|url=https://www.thelocal.it/20170510/bologna-dotta-grassa-rassa-red-fat-learned-studious-travel-italy-vacation|access-date=4 November 2017|website=[[The Local]]|date=10 May 2017}}</ref> 2004ع جي ميئر چونڊن ۾ [[سرجيو ڪوفيراٽي]] جي چونڊ سان مرڪز-کاٻي ڌر ٻيهر اقتدار ۾ اچي وئي. بولونيا [[مفت عوامي آمدورفت]] جي تصور تي تجربو ڪندڙ يورپ جي شروعاتي شهرن مان هڪ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |title=Repertoires of Democracy: The Case for Public Transport |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325224146/http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref> بولونيا جا ٻه ٻيا لقب پڻ آهن: پهريون "ٽاورن وارو شهر" (''la turrita'') آهي، جيڪو شهر ۾ موجود وچئين دور جي وڏي تعداد ۾ ٽاورن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيتوڻيڪ اڄ صرف 24 ٽاور بيٺل آهن. ٻيو "علم وارو شهر" (''la dotta'') آهي، جيڪو ان جي يونيورسٽي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ===يونيورسٽي=== بولونيا جي [[بولونيا يونيورسٽي|يونيورسٽي]] 1088ع ۾ قائم ٿي ۽ دنيا جي قديم ترين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. QS يونيورسٽي رينڪنگ موجب، بولونيا يونيورسٽي اٽلي ۾ ٽئين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 138هين نمبر تي آهي. اٽلي ۽ سڄي دنيا مان ايندڙ شاگردن جو وڏو انگ، ڇاڪاڻ⁠تہ بولونيا ۾ ڪيترين غير ملڪي يونيورسٽين جا ڪيمپس موجود آهن، جن ۾ جانز هاپڪنز يونيورسٽي، ڊڪنسن ڪاليج، انڊيانا يونيورسٽي، براون يونيورسٽي، ڪيليفورنيا يونيورسٽي ۽ ٻيا شامل آهن، شهر جي روزمره زندگيءَ تي وڏو اثر وجهي ٿو. هڪ پاسي اهو شهر جي مرڪز کي وڌيڪ زنده دل بڻائي ٿو، جتي رهواسين جي سراسري عمر تمام گهڻي آهي، ۽ ثقافتي سرگرمين کي به هٿي ڏئي ٿو؛ ٻئي پاسي، اهو عوامي نظم ۽ ڪچري جي انتظام جا مسئلا پيدا ڪري ٿو، جيڪي يونيورسٽي ضلعي جي سرگرم رات جي زندگيءَ مان پيدا ٿين ٿا. ===تفريح ۽ پرفارمنگ آرٽس=== [[File:Arena_del_Sole_(cropped).jpg|thumb|ارينا دل سولي ٿيٽر جو اڳيون رخ]] بولونيا شهر 26 مئي 2006ع تي [[يونيسڪو]] جو موسيقي شهر بڻيو. يونيسڪو موجب، "نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيڻ واري پهرين اطالوي شهر طور، بولونيا هڪ شاهوڪار موسيقي روايت ڏيکاري آهي، جيڪا جديد زندگي ۽ تخليق جي هڪ متحرڪ عنصر طور مسلسل ترقي ڪري رهي آهي. هن موسيقي کي نسل پرستي خلاف جدوجهد ۾ شموليت جي اهم وسيلي طور فروغ ڏيڻ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مضبوط عزم پڻ ڏيکاريو آهي. ڪلاسيڪي کان اليڪٽرانڪ، جاز، لوڪ ۽ اوپيرا تائين مختلف صنفن کي هٿي ڏيندي، بولونيا پنهنجي شهرين کي اهڙي موسيقي توانائي فراهم ڪري ٿو، جيڪا شهر جي پيشاور، علمي، سماجي ۽ ثقافتي پاسن ۾ گهري طرح داخل ٿيل آهي."<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://archive.today/20120713153427/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-date=13 July 2012 |title=The Creative Cities Network: UNESCO Culture Sector |publisher=Portal.unesco.org |access-date=19 April 2010 }}</ref> سورهين صديءَ تائين ٿيٽر بولونيا ۾ تفريح جو هڪ مشهور ذريعو هو. پهريون عوامي ٿيٽر تياترو الا اسڪالا هو، جيڪو 1547ع کان [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] ۾ سرگرم هو. اطالوي بولونيائي ٿيٽر جي هڪ اهم شخصيت [[الفريدو ٽيسٽوني]] هو، جيڪو ڊراما نگار ۽ ''[[ڪارڊينل لامبرٽيني (ڊرامو)|ڪارڊينل لامبرٽيني]]'' جو ليکڪ هو، جنهن کي 1905ع کان وڏي ٿيٽر ڪاميابي ملي، ۽ بعد ۾ بولونيائي اداڪار [[جينو چروي]] ان کي فلمي پردي تي پڻ ورجايو. 1998ع ۾ بولونيا شهر "بولونيا ديئي تياتري" ('ٿيٽرن جو بولونيا') منصوبو شروع ڪيو، جيڪو شهر جي وڏن ٿيٽر ادارن جي انجمن آهي. هي ٿيٽرن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪو بولونيائي لهجي کان وٺي همعصر رقص تائين مختلف ٿيٽر موقعا فراهم ڪري ٿو، پر گڏيل رابطي واري حڪمت عملي ۽ اتحاد کي پڻ هٿي ڏئي ٿو. خاص طور تي، منصوبي ۾ شامل مختلف ٿيٽرن ۾ هفتي دوران پيش ٿيندڙ ڊرامن جو اشتهار هڪ ئي پوسٽر ذريعي ڏنو ويندو آهي. بولونيا جو اوپيرا گهر [[تياترو ڪومونالي دي بولونيا]] آهي. [[آرڪيسٽرا موزارٽ]]، جنهن جو موسيقي ڊائريڪٽر 2014ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[ڪلاڊيو ابادو]] هو، 2004ع ۾ ٺاهي وئي. بولونيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي، فن، رقص ۽ فلمي ميلن جي ميزباني ڪري ٿو، جن ۾ اينجيليڪا،<ref>{{cite web|url=https://www.aaa-angelica.com/ |title=Angelica |publisher=Aaa-angelica.com |access-date=19 April 2010}}</ref> ''بولونيا'' ۽ ''ڪونتيمپورانيا''، جيڪي همعصر موسيقيءَ جا ميلا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognacontemporanea.it/ |title=Eventi Arte Contemporanea &#124; Bologna contemporanea |website=Bolognacontemporanea.it |access-date=18 January 2016}}</ref> بولونيا فيسٽيول، جيڪو بين الاقوامي ڪلاسيڪي موسيقي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bolognafestival.it |title=Bolonafestival |publisher=Bolognafestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بولونيا جاز فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognajazzfestival.it |title=BolognaJazzFestival |publisher=BolognaJazzFestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بائيوگرافلم فيسٽيول، جيڪو سوانحي فلمن لاءِ مخصوص آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.biografilm.it |title=Biografilm Festival |language= it |publisher=Biografilm.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بل بول بل، جيڪو ڪامڪس ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bilbolbul.net |title=BilBolBul |publisher=BilBolBul |access-date=19 April 2010}}</ref> دانزا اربانا، جيڪو گهٽيءَ جي همعصر رقص جو ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.danzaurbana.it |title=Danza Urbana |publisher=Danzaurbana.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[F.I.S.Co.|F.I.S.Co]]، جيڪو همعصر فن جو ميلو هو ۽ هاڻي [[لائيو آرٽس ويڪ]] ۾ ضم ٿي چڪو آهي، فيوچر فلم فيسٽيول، جيڪو اينيميشن ۽ خاص اثرن بابت آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.futurefilmfestival.org |title=futurefilmfestival |website=Futurefilmfestival.org |access-date=19 April 2010}}</ref> ''اِل چينيما ريتروواتو''، جيڪو ناياب ۽ وساريل فلمن بابت فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Il CInema Ritrovato |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[لائيو آرٽس ويڪ]]، جينڊر بينڊر، جيڪو صنفي سڃاڻپ، جنسي رجحان ۽ جسماني نمائندگي بابت ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.genderbender.it |title=Gender Bender |publisher=Genderbender.it |access-date=19 April 2010}}</ref> هوم ورڪ فيسٽيول، جيڪو اليڪٽرانڪ موسيقي جو ميلو آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.homeworkfestival.net/ |title=homeworkfestival |publisher=homeworkfestival |access-date=19 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154815/http://www.homeworkfestival.net/ |archive-date=28 December 2010 |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس فلم فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Human Rights Film Festival |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> سم پريفر ڪيڪ، جيڪو هم جنس پرست عورتن جي فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |title=Some Prefer Cake Lesbian Film Festival |access-date=19 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209111233/http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |archive-date=9 February 2012}}</ref> ۽ [[زڪينو دئورو]]، جيڪو ٻارن جي گيتن جو مقابلو آهي، شامل آهن. ===کاڌو=== [[File:Tagliatelle_al_ragù_(image_modified).jpg|thumb|''تالياتيللي الرڳو''، جيئن بولونيا ۾ پيش ڪيو ويندو آهي]] بولونيا پنهنجي کاڌي جي روايت لاءِ مشهور آهي. اهو مشهور [[بولونيائي ساس]] جو گهر آهي، جيڪو گوشت تي ٻڌل پاستا ساس آهي. اٽلي ۾ ان کي [[رڳو]] سڏيو ويندو آهي ۽ اهو دنيا ۾ ملندڙ قسم کان ڪافي مختلف آهي. بولونيا ۾ هي ساس بنيادي طور [[تالياتيللي]] سان پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان کي [[اسپاگيٽي]] سان پيش ڪرڻ عجيب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|last=Cesarato|first=Monica|title=Why you won't find spaghetti bolognese in Italy|url=https://www.thelocal.it/20160914/the-truth-about-spaghetti-bolognese-ragu-pasta|access-date=November 5, 2017|website=[[The Local]]|date=September 14, 2016}}</ref> زرخيز [[پو وادي]] ۾ واقع هجڻ سبب، مقامي شاهوڪار کاڌو وڏي حد تائين گوشت ۽ پنير تي ڀاڙيندو آهي. سڄي ايميليا-روماگنا وانگر، [[نمڪين سڪل سوئر جو گوشت|محفوظ ڪيل سوئر جو گوشت]]، جهڙوڪ [[پروشوتو]]، [[مورتاديلا]] ۽ ''[[سالومي]]''، مقامي خوراڪ صنعت جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57 57]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57}}</ref> ويجها مشهور انگورن جا باغ [[پينوليتو]] ديئي ڪولي بولونيسي، [[لامبروسڪو]] دي مودينا ۽ [[سانجيوويزي]] دي روماگنا شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Anderson|first1=Burton|title=The Wines of Italy. An endless adventure in taste|date=2006|publisher=The Italian Trade Commission|asin=B002H6TK9C|pages=85–89|edition=8th}}</ref> رڳو سان تالياتيللي، شوربي ۾ پيش ٿيندڙ [[تورتيلليني]]، [[لازانيا]] ۽ مورتاديلا بولونيا مقامي خاصيتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52 52]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52}}</ref> روايتي بولونيائي مٺايون اڪثر عيدن سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ''فاوي ديئي مورتي''، جيڪا [[سڀني مقدسن جو ڏينهن|آل سينٽس ڊي]] لاءِ ٺهندڙ رنگ برنگي [[بادام پيسٽ]] بسڪيٽ آهن؛ جام سان ڀريل راويولي بسڪيٽ، جيڪي [[سينٽ جوزف جو ڏينهن|سينٽ جوزف ڊي]] تي پيش ڪيا ويندا آهن؛ ۽ ڪارنيول جون مٺايون، جن کي ''سفراپولي'' چيو ويندو آهي، جيڪي هلڪي ۽ نازڪ تريل پيسٽري هونديون آهن ۽ انهن مٿان پائوڊر کنڊ وڌي ويندي آهي. ''چيرتوسينو'' يا ''پانسپيتسيالي''، يعني 'ڪارٿوسيائي' يا 'دواساز ڪيڪ'، هڪ مصالحيدار ڪيڪ آهي، جيڪو ڪرسمس تي پيش ڪيو ويندو آهي. ''تورتا دي ريسو''، جيڪا بادامن، چانورن ۽ اماريتو مان ٺهندڙ ڪسٽرڊ جهڙي ڪيڪ آهي، سڄو سال تيار ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60 60]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60}}</ref> جيئن [[زوپا انگليزي]] پڻ. ==راند== [[File:PalaDozza 2022.jpg|thumb|right|پالا دوتسا، بولونيا جو تاريخي باسڪيٽ بال ميدان]] بولونيا ۾، اٽلي جي گهڻن شهرن جي ابتڙ، [[باسڪيٽ بال]] سڀ کان وڌيڪ پسند ڪئي ويندڙ راند آهي. حقيقت ۾ بولونيا جو راندين وارو لقب ''باسڪيٽ سٽي'' آهي، جيڪو شهر جي ٻن تاريخي حريف باسڪيٽ بال ڪلبن، [[ويرتوس بولونيا|ويرتوس]] ۽ [[فورتيتودو بولونيا|فورتيتودو]]، جي ڪاميابين ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Wolff2003">{{cite book |first = Alexander |last = Wolff |title = Big Game, Small World: A Basketball Adventure |year = 2003 |chapter = 6 |publisher = Grand Central Publishing |isbn= 978-0-446-67989-3}}</ref> انهن ٻنهي مان پهرين ڪلب، ٻين اعزازن سان گڏ، 17 [[سيري اي (باسڪيٽ بال)|اطالوي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپون]]، ٻه [[يورو ليگ]]، هڪ [[يوروڪپ باسڪيٽ بال|يوروڪپ]] ۽ هڪ [[فيبا ساپورتا ڪپ]] کٽيو آهي، جنهن ڪري اها يورپ جي سڀ کان ڪامياب باسڪيٽ بال ڪلبن مان هڪ آهي؛ جڏهن ته ٻي ڪلب 2000ع ۽ 2005ع ۾ ٻه ليگ عنوان کٽيا آهن. اطالوي باسڪيٽ بال ليگ، جيڪا [[ليگا باسڪيٽ سيري اي|سيري اي]] ۽ [[سيري اي2 (باسڪيٽ بال)|سيري اي2]] ٻنهي کي هلائي ٿي، ان جو هيڊڪوارٽر بولونيا ۾ آهي. شهر ۾ ٻه اندروني ميدان آهن: [[پالا دوتسا]] سڀ کان پراڻو آهي، جنهن ۾ 5,570 سيٽن جي گنجائش آهي، جڏهن ته [[ويرتوس ارينا]] عارضي ميدان آهي، جنهن ۾ 9,980 سيٽن جي گنجائش آهي. 11,000 سيٽن جي گنجائش وارو ٽيون ميدان، [[يونيپول ارينا]]، پاڙيسري شهر [[ڪاساليڪيو دي رينو]] ۾ واقع آهي. [[File:Stadio Dall'Ara 01-02-2020.jpg|thumb|left|32,000 گنجائش وارو اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا، بولونيا ايف سي 1909 جو گهر آهي.]] [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] جي پڻ بولونيا ۾ مضبوط روايت آهي. شهر جي مکيه ڪلب، [[بولونيا ايف سي 1909]]، ست اطالوي ليگ چيمپيئن شپون کٽيون آهن، جن مان تازي [[1963–64 سيري اي|1963–64ع]] ۾ هئي، جنهن ڪري اها ليگ جي تاريخ ۾ ڇهين سڀ کان ڪامياب ٽيم آهي؛ ان کان علاوه، هن ٽي [[ڪوپا اٽاليا]] عنوان پڻ کٽيا آهن، جن مان تازو [[2024–25 ڪوپا اٽاليا|2024–2025ع جي موسم]] ۾ حاصل ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي جي عروج واري دور ۾ بولونيا ايف سي کي "''Lo squadrone che tremare il mondo fa''"، يعني "اها ٽيم جيڪا دنيا کي ڌوڏي ڇڏي ٿي"، جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ڪلب 38,000 گنجائش واري [[اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا]] ۾ کيڏندي آهي، جتي اطالوي قومي ٽيم فٽبال ۽ [[رگبي يونين]] ٻنهي ۾ کيڏي چڪي آهي، ۽ [[سان مارينو قومي فٽبال ٽيم]] پڻ هتي کيڏي آهي. اهو [[1990ع فيفا ورلڊ ڪپ]] جو پڻ هڪ ميدان هو. [[رگبي يونين]] پڻ شهر ۾ موجود آهي: رگبي بولونيا 1928 اٽلي ۾ قائم ٿيندڙ پهرين رگبي يونين ڪلبن مان هڪ هئي ۽ [[اطالوي رگبي فيڊريشن|اطالوي رگبي يونين فيڊريشن]] سان لاڳاپيل ٿيڻ واري پهرين ڪلب هئي.<ref>{{cite web |url= http://www.air.it/modules.php?name=News&file=article&sid=18003 |title = Rugby Bologna 1928: quale futuro? |last = Zanasi |first = Gianni |date = 6 March 2009 |website = air.it |publisher = Associazione Italiana Rugbysti |language = it |trans-title = What Future for Rugby Bologna 1928? |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105161150/http://www.air.it/modules.php?name=News&file=print&sid=18003 |archive-date = 5 November 2014 |access-date = 5 November 2014}}</ref> 2026ع تائين اها اٽلي جي سڀ کان پراڻي رگبي يونين ڪلب آهي جيڪا اڃا تائين ڪم ڪري رهي آهي. ڪلب پنهنجي تاريخ جي پهرين 25 سالن تائين اطالوي چيمپيئن شپ جي مٿئين درجي ۾ حصو ورتو، ڪڏهن به عنوان نه کٽيائين پر ڪيترائي ڀيرا ٻئي نمبر تي رهي؛ اها 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[سيري اي ايليٽ (رگبي يونين)|مٿئين ڊويزن]] ۾ واپس آئي ۽ سنگين مالي مسئلن کي منهن ڏنو، جن سبب ان جي تنزلي ٿي ۽ اها لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي ڪناري تي پهچي وئي.{{citation needed|date=May 2016}} [[جاني فالڪي اسٽيڊيم]] هڪ [[بيس بال اسٽيڊيم]] آهي، جيڪو بولونيا ۾ واقع آهي.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.com/falchi.htm|title=Fortitudo Baseball Bologna – Stadio Gianni Falchi|website=www.fortitudobaseball.com}}</ref><ref>[https://www.espn.com/mlb/worldclassic2006/news/story?id=2291227 "Welcome to Italy,"] ESPN.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.baseballprospectus.com/news/article/17678/punk-hits-baseball-in-the-old-country/|title=Punk Hits: Baseball in the Old Country|date=18 July 2012|website=Baseball Prospectus}}</ref> اهو [[اطالوي بيس بال ليگ]] ۾ [[فورتيتودو بيس بال بولونيا]] جي گهر وارن ميچن جو ميدان آهي.<ref name="auto"/><ref>{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.it/|title=Fortitudo Baseball|website=Fortitudo Baseball}}</ref> ==ماڻھو== {{Main category|بولونيا جا ماڻھو}} [[File:Giovanni Artusi.jpg|thumb|140px|[[جيوواني آرتوسي]]]] [[File:Benoit XIV.jpg|thumb|140px|[[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو 1675ع ۾ بولونيا ۾ ڄائو]] [[File:Annibale Carracci, Autoritratto .jpg|thumb|140px|[[اينيبال ڪاراچي]]، {{circa|1580}}]] [[File:Chiara Caselli 2002.jpg|thumb|140px|[[ڪيارا ڪاسيلي]]، 2002ع]] [[File:Pier Ferdinando Casini 2016.jpg|thumb|140px|[[پيئر فرديناندو ڪاسيني]]، 2016ع]] [[File:Luigi Galvani, oil-painting.jpg|thumb|140px|[[لوئيجي گالواني]]]] [[File:Ritratto di Gregorio XIII - Passarotti.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري تيرهون]]، 1586ع]] [[File:Gregorius XV, by Guercino, 1622.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري پندرهون]]، 1622ع]] [[File:Guglielmo Marconi.jpg|thumb|140px|[[گوگليئلمو مارڪوني]]، 1908ع]] [[File:Tagliacozzi Portrait.jpg|thumb|140px|[[گاسپاري تالياتسوتسي]]]] ; * [[ماريا گائيتانا انييسي]] (1718–1799)، رياضيدان ۽ انسان دوست * [[ڪيمي انتونيلي]] (ڄائو 2006ع)، مرسڊيز لاءِ فارمولا 1 ريسر * [[فرانچيسڪو الباني]] (1578–1660)، باروڪ مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Albani, Francesco |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 481 |short=1}}</ref> * [[جيوواني الديني]] (1762–1834)، طبيب ۽ طبيعيات دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Aldini, Giovanni |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 536 |short=1}}</ref> * [[اوليسه الدروواندي]] (1522–1605)، فطرت شناس * [[انتونيو اليساندريني]] (1786–1861)، اناٽومسٽ ۽ پيراسائٽولوجسٽ * [[اليسانڊرو الگاردي]] (1598–1654)، اعليٰ باروڪ سنگتراش<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Algardi, Alessandro |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 598 |short=1}}</ref> * [[وڪٽر اريموندي]] (1942–2001)، فوٽوگرافر * [[جيوواني ماريا آرتوسي]] ({{circa|1540–1613}})، موسيقي نظريه دان، موسيقار ۽ ليکڪ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Artusi, Giovanni Maria |volume = 2 |last= |first= |author-link= |page= 705 |short=1}}</ref> * [[اميڪو اسپرتيني]] ({{circa|1474–1552}})، مصور * [[پوپي آواتي]] (ڄائو 1938ع)، ڊائريڪٽر * [[بولونيا جو آزو]] (سرگرم 1150–1230)، قانوندان ۽ [[گلاسٽر]]<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Azo |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 81 |short=1}}</ref> * [[ريڪاردو باڪيللي]] (1891–1985)، ليکڪ * [[ادريانو بانڪيري]] (1568–1634)، موسيقار * [[اگوستينو باريللي]] (1627–1687)، معمار * [[ماسيميليانو بارتولي]]، شيف ۽ ريسٽورنٽ مالڪ * [[انتونيو باسولي]] (1774–1848)، مصور ۽ منظر ڊزائنر * [[لاورا باسي]] (1711–1788)، سائنسدان، يورپ ۾ يونيورسٽي چيئر تي مقرر ٿيندڙ پهرين عورت<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bassi, Laura Maria Caterina |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 494 |short=1}}</ref> * [[اوگو باسي]] (1800–1849)، اطالوي قومپرست هيرو، 1848ع جي بغاوتن ۾ ڪردار سبب ڦاسي ڏنو ويو * [[پيئر فرانچيسڪو باتيستيلي]] (17هين صدي)، [[فريبي ڇت واري مصوري|ڪواڊراتورا]] جو مصور * [[ستيفانو بينني]] (1947–2025)، ليکڪ * [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]] (1675–1758) (پروسپيرو لورينزو لامبرٽيني)، پوپ 1740–58ع.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Benedict |volume = 3 |last= Rockwell |first= William Walker |author-link= |pages= 718-719; see page 719 penultimate para. |short=1}}</ref> * [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] (1443–1508)، امير. هن 1463ع کان 1506ع تائين بولونيا تي جابر حڪمران طور حڪومت ڪئي. * [[اميديو بياواتي]] (1915–1979)، فٽبالر، [[اسٽيپ اوور]] جي ايجاد سان منسوب، 1938ع جو عالمي چيمپيئن. هن رڳو [[بولونيا ايف سي 1909|بولونيا ايف سي]] لاءِ کيڏيو * [[سيموني بوليللي]] (ڄائو 1985ع)، پيشاور ٽينس رانديگر * [[جياڪومو بولونيني]] (1664–1734)، مصور * [[رافائيل بومبيللي]] (1526–1572)، رياضيدان * [[روسانو براتسي]] (1916–1994)، اداڪار * [[بلغاروس]] (وفات 1166ع)، بلغاريائي اصل جو ٻارهين صديءَ جو قانوندان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bulgarus |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 786 |short=1}}</ref> * [[فلوريانو بوروني]] (17هين صدي)، نقش ڪَندڙ * [[ليوپولدو مارڪو انتونيو ڪالداني]] (1725–1813)، اناٽومسٽ ۽ فزيولوجسٽ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Caldani, Leopoldo Marco Antonio |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 983 |short=1}}</ref> * [[آرڪانجيلو ڪانيتولي]] (1460–1513)، رومن ڪيٿولڪ پادري، ڪينن ريگيولر * [[اليسانڊرو ڪارلوني]] (ڄائو 1978ع)، ڊائريڪٽر، اينيميٽر ۽ فنڪار، جنهن ''[[ڪنگ فو پانڊا]]'' ۽ ''[[دي ڪروڊز]]'' جهڙين فلمن تي ڪم ڪيو * [[لوڪا ڪاربوني]] (ڄائو 1962ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[رافائيلا ڪارا]] (1943–2021)، ڳائڻي * [[اينيبال ڪاراچي]] (1560–1609)، مصور<ref name="Rossetti 298-299">{{Cite EB1911 |wstitle= Caracci, Lodovico, Agostino, and Annibale |volume = 5 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti |pages= 298-299 |short=1}}</ref> * [[لودووڪو ڪاراچي]] (1555–1619)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[اگوستينو ڪاراچي]] (1557–1602)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[ڪورادو ڪاساليني]] (ڄائو 1914ع، وفات جي تاريخ نامعلوم)، فٽبالر * [[ڪيارا ڪاسيلي]] (ڄائي 1967ع)، اداڪارا * [[بولونيا جي سينٽ ڪيٿرين]] (1413–1463)، (ڪاترينا دي وگري)، غريب ڪلئير نَن، ليکڪا، صوفيه ۽ فنڪارا * [[پيئر فرديناندو ڪاسيني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[پييترو ڪاتالدي]] (1548–1626)، رياضيدان * [[ڪرونڪس]]، راڪ بينڊ * [[پيئرلوئيجي ڪولينا]] (ڄائو 1960ع)، فٽبال ريفري * [[ڪارلو ڪولومبارا]] (ڄائو 1964ع)، اوپيرا بيس * [[جيوواني پاولو ڪولونا]] (1637–1695)، موسيقار، استاد، آرگن وڄائيندڙ ۽ آرگن ٺاهيندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Colonna, Giovanni Paolo |volume = 6 |last= |first= |author-link= |page= 715 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو ڪورتيني]] (ڄائو 1976ع)، موسيقار * [[چيزاري ڪريمونيني (موسيقار)|چيزاري ڪريمونيني]] (ڄائو 1980ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[جوزيپي ماريا ڪريسپي]] (1665–1747)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Crespi, Giuseppe Maria |volume = 7 |last= |first= |author-link= |page= 412 |short=1}}</ref> * [[دوناتو ڪريتي]] (1671–1749)، مصور * [[جوليو چيزاري ڪروچي]] (1550–1609)، ''[[ڪانتاسٽوريا|ڪانتستوريي]]'' ۽ ليکڪ * [[لوچو دالا]] (1943–2012)، ڳائڻو-گيتڪار * [[ڪرسٽينا داوينا]] (ڄائي 1964ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي * [[دومينيڪينو]] (1581–1641) (دومينيڪو زامپيري)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Domenichino Zampieri |volume = 8 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti|pages= 397-398 |short=1}}</ref> * [[ايلينا دوگليولي]] (1472–1520)، [[ڪيٿولڪ ڪليسا|رومن ڪيٿولڪ]] اشرافي عورت * [[سارا ايراني]] (ڄائي 1987ع)، ٽينس رانديگرياڻي * [[لوئيجي فيري]] (1826–1895)، فلسفي<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Ferri, Luigi |volume = 10 |last= |first= |author-link= |page= 287 |short=1}}</ref> * [[سچيپيوني دل فيرو]] (1465–1526)، رياضيدان. هن [[ڪيوبيڪ مساوات]] حل ڪئي. * [[جيانفرانڪو فيني]] (ڄائو 1952ع)، سياستدان * [[ارسطوتيلي فيوراوانتي]] ({{circa|1415}} – {{circa|1486}})، معمار * [[پروسپيرو فونتانا]] (1512–1597)، ديرين نشاةِ ثانيه ۽ مينرسٽ فن جو مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Fontana, Prospero |volume = 10 |last= |first= |author-link= |pages= 607-608 |short=1}}</ref> * [[ڪارلو فورناسيني]] (1854–1931)، [[مائڪرو پيليئنٽولوجسٽ]]، جنهن [[فورامنيفرا]] جو مطالعو ڪيو * [[فرانچيسڪو فرانچيا]] ({{circa|1450–1517}}) (فرانچيسڪو رائ بوليني)، مصور * [[لوئيجي گالواني]] (1737–1798)، سائنسدان، [[حياتي برقيت]] جو دريافت ڪندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Galvani, Luigi |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 428 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو گامبيريني]] (ڄائو 1981ع)، فٽبالر * [[اليسانڊرو گواتسي]] (1809–1889)، واعظ ڪندڙ، محب وطن ۽ راهب<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Gavazzi, Alessandro |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 538 |short=1}}</ref> * [[سيرينا گراندي]] (ڄائي 1958ع)، اداڪارا * [[پوپ گريگوري تيرهون]] (1502–1585) (اوگو بونڪومپاني)، پوپ 1572–85ع. هن [[گريگورين ڪئلينڊر]] رائج ڪيو.<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XIII. |volume= XI | pages= 178 |short= 1}}</ref> * [[پوپ گريگوري پندرهون]] (1554–1623) (اليسانڊرو لودوويزي)، پوپ 1621–3ع<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XV. |volume= XI | pages= 178-179 |short= 1}}</ref> * [[گويرچينو|اِل گويرچينو]] (1591–1666) (جيوواني باربيئري)، مصور * [[ايرنيريوس]] ({{circa|1050}} – 1125ع کان پوءِ)، قانوندان * [[ايميلدا لامبرٽيني|مبارڪ ايميلدا لامبرٽيني]] ({{circa|1322–1333}})، ڊومينيڪن نو آموز، يوخرستي صوفيه ۽ ٻار ولي * [[ڪلاڊيو لوللي]] (1950–2018)، ڳائڻو-گيتڪار * [[پوپ لوشيوس ٻيون]] (وفات 1145ع) (گهيراردو ڪاتچانييميچي دل اورسو)، پوپ 1144–5ع * [[مارچيلو مالپيگي]] (1628–1694)، فزيولوجسٽ، اناٽومسٽ ۽ هسٽولوجسٽ * [[گوگليئلمو مارڪوني]] (1874–1937)، انجنيئر، [[وائرليس ٽيليگرافي]] جو اڳواڻ، طبيعيات جو نوبل انعام * [[لوئيجي فرديناندو مارسيلي]] (1658–1730)، عالم ۽ ممتاز فطري سائنسدان<ref>{{cite EB9 |wstitle = Marsigli, Luigi Ferdinand |volume= XV | page= 575 |short= 1}}</ref> * [[جوزيپي مارسيلي (ٽينر)|جوزيپي مارسيلي]] ({{flourished|1677|1727}})، اوپيرا ٽينر<ref>{{Cite encyclopedia |author=Paola Besutti|title=Marsigli &#91;Marsiglio, Marsili&#93;, Giuseppe |date=2002|entry=Marsigli [Marsiglio, Marsili], Giuseppe|encyclopedia=Grove Music Online|publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.O008481}}</ref> * [[جيوواني باتيستا مارٽيني]] (1706–1784)، موسيقي نظريه دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Martini, Giovanni Battista |volume = 17 |last= |first= |author-link= |page= 800 |short=1}}</ref> * [[جوزيپي ڪاسپار ميزوفانتي|جوزيپي ميزوفانتي]] (1774–1839)، ڪارڊينل، لسانيات دان ۽ گھڻ ٻولين جو ماهر * [[مارڪو منگيٽي]] (1818–1886)، معاشيات دان ۽ سياستدان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Minghetti, Marco |volume = 18 |last= |first= |author-link= |page= 523 |short=1}}</ref> * [[جورجيو موراندي]] (1890–1964)، مصور * [[جاني موراندي]] (ڄائو 1944ع)، ڳائڻو * [[لودووڪو موربيولي]] (1433–1485)، ڪيٿولڪ عام شخص، جنهن کي مبارڪ قرار ڏنو ويو * [[ايدگاردو مورتارا]] (1851–1940)، ڪيٿولڪ پادري، جيڪو ''مورتارا ڪيس'' جو موضوع هو، ''[[اٽلي جو اتحاد|ريسورجي مينتو]]'' دوران * [[نيلا نوبيلي]] (1926–1985)، شاعره ۽ ليکڪا * [[جيانلوڪا پاليئوڪا]] (ڄائو 1966ع)، فٽبالر * [[پيئر پاولو پاسوليني]] (1922–1975)، ليکڪ، شاعر ۽ ڊائريڪٽر * [[جيمز پريماڊيتشي]] (وفات–1460)، پاپائي سفارتڪار * [[اگوستينو ديلي پروسپيتي وي]] (1525)، مصور * [[امبيرتو پوپيني]] (1884–1946)، رياضيدان * [[روبيرتو ريگاتسي]] (ڄائو 1956ع)، لوتيئر * [[گيدو ريني]] (1575–1642)، مصور * [[اوتورينو ريسپيگي]] (1879–1936)، موسيقار * [[فرانچيسڪو رچي بيتي]] (ڄائو 1942ع)، اطالوي راندين جو منتظم * [[اوگوستو ريگي]] (1850–1920)، طبيعيات دان، [[برقي مقناطيسيت]] جو ماهر * [[ڪارلو روئيني]] (1530–1598)، گهوڙن جو اناٽومسٽ * [[اينجلو اسڪياويو]] (1905–1990)، فٽبالر. هن 1934ع ۾ بولونيا ايف سي لاءِ اضافي وقت ۾ کٽيندڙ گول ڪيو. * [[سينيٽ (ڳائڻي)|سينيٽ]] (ڄائي 1979ع)، ڳائڻي * [[اليزابيٽا سيراني]] (1638–1665)، مصور * [[روبين ماريا سوريڪيز]] (ڄائو 1971ع)، فلم اداڪار، ڊائريڪٽر، پروڊيوسر * [[گاسپاري تالياتسوتسي]] (1545–1599)، سرجن، پلاسٽڪ ۽ تعميري سرجري جو اڳواڻ<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gasparo Tagliacozzi |volume= XIII | page= 21 |short= 1}}</ref> * [[البرتو تومبا]] (ڄائو 1966ع)، اسڪائر * [[اوندينا والا]] (1916–2006)، اولمپڪ سون جو تمغو کٽيندڙ پهرين اطالوي عورت * [[ماريئيلي وينتري]] (1939–1995)، استاد ۽ تعليم دان، پڪولو ڪورو دل انتونيانو ڪائر جي باني * [[ڪرسچين ويري]] (ڄائو 1973ع)، فٽبالر * [[ويتالي دا بولونيا]] (سرگرم 1330ع، وفات 1361ع)، مصور * [[بينيتو موسوليني تي قاتلاڻيون ڪوششون|انتيو زامبوني]] (1911–1926)، انتشار پسند، جنهن 15 سالن جي عمر ۾ بينيتو موسوليني کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي * [[اليڪس زاناردي]] (ڄائو 1966ع)، ريسنگ ڊرائيور * [[مارڪو اوريليو زاني دي فيرانتي]] (1801–1878)، ليکڪ، موسيقار ۽ ڪمپوزر * [[ماتيلدا دي اينجيليس]] (ڄائي 1995ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي ; هيٺين ماڻهن بولونيا کي پنهنجو گهر بڻايو: [[File:Ubaldo Gandolfi - Saint Petronius of Bologna.jpg|thumb|140px|[[بولونيا جو پيٽرونيوس]]]] [[File:Olha Kharlan - 2016-10-05 - 4.jpg|thumb|140px|[[اولها خارلان]]، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن]] * [[جيوسوي ڪاردوتشي]] (1835–1907)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، ادب جو نوبل انعام، لوڪا، ٽسڪني جي ويجهو ڄائو * [[ڪارلو فيليچي چيلاريو]] (1915–2007)، بين الاقوامي شهرت وارو اطالوي ڪنڊڪٽر، 1946ع ۾ بولونيا چيمبر آرڪيسٽرا جو باني * [[نيڪولو ديل آرڪا]] ({{circa|1435/1440}}–1494)، سنگتراش، باري، اپوليا ۾ ڄائو * [[ٿامس ڊيمپسٽر]] (1579–1625)، اسڪاٽش عالم ۽ مؤرخ؛ ايبرڊين شائر ۾ ڄائو، بولونيا ۾ وفات ڪئي<ref>{{cite EB9 |wstitle = Thomas Dempster |volume= VII | pages= 74-75 |short= 1}}</ref> * [[امبيرتو ايڪو]] (1932–2016)، ليکڪ ۽ اڪيڊمڪ، اليسانڊريا، پيڊمونٽ ۾ ڄائو * [[سارڊينيا جو اينزو|سارڊينيا جو اينزيو]] (ڄائو {{circa|1218}})، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جو بادشاهه ۽ شهنشاهه فريڊرڪ ٻئي جو ناجائز پٽ. هو 1249ع کان 1272ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[پالاتسو ري اينزو]] ۾ قيد رهيو. * [[واسڪو ايراني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[فارينيلي]] (ڪارلو بروسڪي، 1705–1782)، ڪاستراتو اوپيرا ڳائڻو * [[وليم جيروميتي]] (1924–1998)، مصور، ميلان، لومباردي ۾ ڄائو * [[اولها خارلان]]، يوڪريني، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن * [[الفونسو لومباردي]] ({{circa|1497}}–1537)، سنگتراش، فيرارا، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[وو منگ]] (2000ع ۾ ٺهيو)، ليکڪن جو اجتماعي گروهه * [[خوان اگناسيو مولينا]] (1740–1829)، فطرت شناس، چلي ۾ ڄائو * [[اودوفريدوس]] (وفات 1265ع)، قانوندان، اوستيا ۾ ڄائو ۽ 1228ع ۾ بولونيا منتقل ٿيو * [[جيوواني پاسڪولي]] (1855–1912)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، سان مائورو پاسڪولي، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[بولونيا جو پيٽرونيوس|سينٽ پيٽرونيوس]] (سان پيٽرونيو، جنم هنڌ نامعلوم، وفات {{circa|450 AD}})، [[بولونيا جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسس|بولونيا]] جو بشپ ۽ شهر جو سرپرست بزرگ * [[رومانو پرودي]] (ڄائو 1939ع)، معاشيات دان ۽ سياستدان، اسڪانديانو، ريجيو ايميليا ۾ ڄائو * [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه|جورجيو روزا]] (1925–2017)، انجنيئر، مختصر مدي واري [[مائڪرو قوم]] [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه]] جو صدر * [[جواڪينو روسيني]] (1792–1868)، اوپيرا ڪمپوزر، پيزارو، مارڪي ۾ ڄائو * [[لوئيجي ساميلي (فencer)|لوئيجي ساميلي]] (ڄائو 1987ع)، اولمپڪ سيبر فencer * [[جوزيپي توريللي]] (1658–1709)، موسيقار، ويرونا، وينيتو ۾ ڄائو. ==بين الاقوامي لاڳاپا== {{See also|اٽلي جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} بولونيا هيٺين شهرن سان [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙو شهر]] آهي:<ref>{{cite web |title=Gemellaggi del Comune di Bologna|url=https://www.comune.bologna.it/relazioniinternazionali/servizio_singolo/159:14328/|website=comune.bologna.it|publisher=Bologna|language=it|access-date=13 December 2019}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} *[[ڪووينٽري]]، انگلينڊ، 1984ع کان *[[خارڪيف]]، يوڪرين، 1966ع کان *[[لائپزگ]]، جرمني، 1962ع کان *[[لا پلاتا]]، ارجنٽينا، 1988ع کان *[[پورٽلينڊ، اوريگون]]، گڏيل رياستون، 2003ع کان *[[پرييپوليي]]، سربيا، 1966ع کان *[[سينٽ لوئس، سينيگال|سينٽ لوئس]]، سينيگال، 1991ع کان *[[سينٽ لوئس]]، گڏيل رياستون، 1987ع کان *[[سان ڪارلوس، ريو سان خوان|سان ڪارلوس]]، نڪاراگوا، 1988ع کان *[[ٿيسالونيڪي]]، يونان، 1981ع کان *[[تولوز]]، فرانس، 1981ع کان *[[توزلا]]، بوسنيا ۽ هرزيگووينا، 1994ع کان *[[والينسيا]]، اسپين، 1980ع کان *[[زغرب]]، ڪروشيا، 1961ع کان {{div col end}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Italy|European Union|Cities}} * [[بولونيا اعلان]] * [[بولونيا ميٽروپوليٽن علائقو]] * [[بولونيا عمل]] * [[بولونيائي گھنٽي وڄائڻ]] * [[بولونيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[اوپيرا پيا ديئي پوويري مينديڪانتي]] * [[سان جيرولامو ديل آرڪوويدجو]] * [[سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو، بولونيا|سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو]] ==وڌيڪ پڙهڻ== {{See also|Timeline of Bologna#Bibliography|l1=بولونيا جي تاريخ جي ببليوگرافي}} * Mancini, Giorgia, and Nicholas Penny, eds. ''The Sixteenth Century Italian Paintings: Volume III: Ferrara and Bologna'' (National Gallery Catalogues) (2016). * Rashdall, Hastings. ''The Universities of Europe in the Middle Ages: Volume 1, Salerno, Bologna, Paris'' (2010). * Robertson, Anne Walters. ''Tyranny under the Mantle of St Peter: Pope Paul II and Bologna'' (2002) ===رهنما ڪتاب=== * Grieco, Romy. ''Bologna: a city to discover'' (1976) * Insight Guides. ''Pocket Bologna'' (2016). * Noyes, Mary Tolaro. ''Bologna Reflections'' (2009). * Uras, Martina. "Bologna Photo Guide" ===پراڻا رهنما=== * {{Citation|publisher=Karl Baedeker|location=Coblenz|title=Italy|edition=2nd|date=1870|chapter-url=https://archive.org/stream/italyhandbookfor04karl#page/n329/mode/2up|chapter=Bologna|ol=24140254M}}** {{Citation |publisher = John Murray |location = London |title = Hand-book for Travellers in Northern Italy |edition = 16th |date = 1897 |oclc = 2231483 |chapter-url =https://archive.org/stream/hand00bookfortravejohnrich#page/366/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 6936521M }} * {{Citation |publisher = Laurie |location = London |title = The Cathedrals and Churches of Northern Italy |date = 1900 |author=T. Francis Bumpus |chapter-url=https://archive.org/stream/cathedralschurch00bumpuoft#page/n263/mode/2up |chapter=Ferrara and Bologna|ol = 7201313M|ref=none }} * {{Citation |publisher = Karl Baedeker |location = Leipzig |edition=14th |title = Northern Italy |date = 1913 |chapter-url= https://archive.org/stream/northernitalyi00karl#page/468/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 16015532M }} ==حوالا== {{reflist|group=lower-alpha}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="note"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Bologna|Bologna}} * {{Official website|https://www.comune.bologna.it/home}} * [https://www.bolognameteo.it/ بولونيا جي موسم] * [https://web.archive.org/web/20140903111342/http://www.bolognamagazine.com/content/palazzo-pepoli-museum-history-bologna-arte-fiera-2012 بولونيا جي تاريخ جو عجائب گھر] * [http://www.museibologna.it/musicaen بولونيا جو موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري] * [http://insecam.org/en/bycity/Bologna/ بولونيا آن لائين ڪيمرائون] {{Navboxes |list = {{Province of Bologna}} {{Regional capitals of Italy}} {{European Capital of Culture}} {{Cities in Italy}} }} {{Authority control}} [[زمرو:بولونيا| ]] [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:اٽلي ۾ شهر]] [[زمرو:پاپائي رياستون]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا ۾ رومي ماڳ]] [[زمرو:اٽلي ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:اٽلي جا 6هين صدي ق م جا ادارا]] [[زمرو:530ع ق م جا ڏهاڪا]] [[زمرو:بوئي]] [[زمرو:اٽلي جي ثقافت]] 5fmnh5kq466yc9o8skdjnf9axojqbjz 382510 382509 2026-06-03T10:40:45Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 382510 wikitext text/x-wiki {{Short description|[[ايميليا-روماگنا]]، [[اٽلي]] جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر}} {{About|[[اٽلي]] جي شھر بابت|ٻين استعمالن لاءِ}} {{Infobox settlement | name = بولونيا | official_name = Comune di Bologna | native_name = {{native name|egl|Bulåggna}} | settlement_type = [[ڪوموني|بلديہ]] | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2/2/3 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Torri di Bologna, Bologna.jpg | caption1 = [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]] سان بولونيا جو منظر | image2 = Santuario della Madonna di San Luca - Bologna - 2023-09-09 15-10-48 001.jpeg | caption2 = [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|سان لوڪا]] | image3 = Bologna fontana del Nettuno 07feb08 03.jpg | caption3 = [[نيپچون جو فوارو، بولونيا|نيپچون جو فوارو]] | image4 = Bologna - Basilica di San Petronio - 202109132319.jpg | caption4 = [[سان پيٽرونيو، بولونيا|سان پيٽرونيو]] | image5 = Bologna - Basilica di Santo Stefano - 2025-09-03 07-56-55 001.jpg | caption5 = [[پياتسا سانتو اسٽيفانو]] | image6 = Palazzo d'Accursio -- Bologna.jpg | caption6 = [[پياتسا ماجيوري]] | image7 = Archiginnasio ora blu Bologna.jpg | caption7 = [[آرڪي جينازيو آف بولونيا|آرڪي جينازيو]] }} | pushpin_label_position = right | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[اٽلي]] | subdivision_type2 = [[اٽلي جا علائقا|علائقو]] | subdivision_name2 = [[ايميليا-روماگنا]] | subdivision_type3 = [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شھر|ميٽرو]] | subdivision_name3 = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|بولونيا]] (BO) | government_footnotes = | governing_body = بولونيا سٽي ڪائونسل | leader_title = [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] | leader_name = [[ميٽيو ليپوري]] ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) | elevation_footnotes = | area_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | area_blank1_km2 = 3702.32 | elevation_m = 54 | area_footnotes = <ref name="area">{{cite web|url=https://www.istat.it/it/archivio/156224|title=Superficie di Comuni Province e Regioni italiane al 9 ottobre 2011|language=it|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> | area_total_km2 = 140.86 | population_total = 390734 ([[اٽلي جي شھرن جي فهرست|7هون]]) | population_footnotes = <ref name="population" /> | population_metro = | population_metro_footnotes = | population_blank1_title = [[ميٽروپوليٽن سٽي آف بولونيا|ميٽروپوليٽن شھر]] | population_blank1 = 1020865 | population_as_of = 2025 | population_density_km2 = auto | population_density_blank1_km2 = auto | population_demonym = بولونيائي | demographics_type2 = جي ڊي پي | demographics2_footnotes = | demographics2_title1 = ميٽرو | demographics2_info1 = €39.502 ارب (2015) | demographics2_title2 = في فرد | demographics2_info2 = €38,918 (2015) | postalcode = | website = {{URL|https://www.comune.bologna.it/|comune.bologna.it}} | mapframe = yes | mapframe-shape = yes | mapframe-caption = نقشي کي مڪمل اسڪرين ۾ ڏسڻ لاءِ ان تي ڪلڪ ڪريو | coordinates = {{coord|44|29|38|N|11|20|34|E|display=inline,title}} | imagesize = | image_alt = | image_flag = Flag of Bologna.svg | image_shield = Coat of arms of Bologna.svg | nicknames = ''لا ڊوٽا'' (دانا شھر)، ''لا گراسا'' (موٽو شھر)، ''لا روسا'' (ڳاڙهو شھر)، ''چيتا توريتا'' (برجن وارو شھر) | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = Italy#Italy Emilia-Romagna#Europe | pushpin_relief = yes | coordinates_footnotes = | twin1 = | twin1_country = | postal_code = 40121–40121 | area_code = 0039 051 }} '''بولونيا''' (انگريزي: <small>Bologna</small>؛ اچار،{{IPA|it|boˈloɲɲa|lang|It-Bologna.ogg}}، {{IPAc-en|b|ə|ˈ|l|oʊ|n|j|ə}}) [[اٽلي|اتر اٽلي]] ۾ واقع ايميليا-روماگنا علائقي جو گاديءَ وارو ۽ سڀ کان وڏو شھر آھي. اھو اٽلي جو ستون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شھر آھي، جنھن جي آبادي <small>3,90,734</small> آھي ۽ ھتي <small>150</small> مختلف نسلي گروهه رھن ٿا.<ref>{{cite web|url=https://sociale.regione.emilia-romagna.it/notizie/2019/aprile/la-fotografia-dei-cittadini-stranieri-a-bologna-150-le-nazionalita|title=Ufficio statistica regionale|date=10 April 2019|publisher=Regione Emilia Romagna|language=it}}</ref> ان جي ميٽروپوليٽن صوبي ۾ <small>2025</small>ع تائين 10 لک کان وڌيڪ ماڻهو رهن ٿا.<ref name="population">{{cite web|title=Monthly Demographic Balance|url=https://demo.istat.it/app/?l=en&a=&i=D7B|publisher=[[Italian National Institute of Statistics|ISTAT]]}}</ref> بولونيا سڀ کان وڌيڪ ان ڪري مشهور آهي جو هتي دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي واقع آهي،<ref name="Top Universities">[http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/ Top Universities] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090117202932/http://www.topuniversities.com/worlduniversityrankings/results/2007/overall_rankings/worlds_oldest_universities/|date=17 January 2009}} ''World University Rankings'' Retrieved 6 January 2010</ref><ref>[https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history Our History] – Università di Bologna</ref><ref>{{cite book |last=Gaston |first=Paul L. |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna: What United States Higher Education Has to Learn from Europe, and Why It Matters That We Learn It |publisher=Stylus Publishing, LLC. |year=2012 |isbn=978-1-57922-502-5 |page=18}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008">Hunt Janin: "The university in medieval life, 1179–1499", McFarland, 2008, {{ISBN|0-7864-3462-7}}, p. 55f.</ref><ref name="Ridder-Symoens 1992">de Ridder-Symoens, Hilde: [https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC ''A History of the University in Europe: Volume 1, Universities in the Middle Ages''], Cambridge University Press, 1992, {{ISBN|0-521-36105-2}}, pp. 47–55</ref> يعني [[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي. هي شهر صدين کان هڪ اهم شهري مرڪز رهيو آهي. پهرين [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] ان کي ''فيلسينا'' سڏيندا هئا، پوءِ [[سيلٽ]] قومن وٽ ''بونا'' جي نالي سان مشهور ٿيو، بعد ۾ [[رومي سلطنت|رومنن]] ان کي ''بونونيا'' سڏيو. [[وچين دور]] ۾ هي هڪ آزاد بلدياتي رياست ۽ پوءِ سينيوريا طور ترقي ڪئي، جتي اهو آبادي جي لحاظ کان يورپ جي سڀ کان وڏن شهرن مان هڪ هو. پنهنجي ٽاورن، گرجائن ۽ ڊگهن محرابي رستن جي ڪري مشهور، بولونيا جو تاريخي مرڪز تمام سٺي نموني محفوظ ٿيل آهي، جنهن جو سبب <small>1970</small>ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿيل محتاط بحالي ۽ تحفظ واري پاليسي آهي.<ref>Romy Grieco (1976), ''Bologna: a city to discover'', pp. 8–12, 138–45.</ref> سال <small>2000</small>ع ۾ هن کي يورپي ثقافتي گاديءَ وارو شهر قرار ڏنو ويو،<ref>{{cite web|url=http://www.travelplan.it/bologna_guide_history_culture.htm |title=Bologna history – Bologna culture – Bologna – attractions in Bologna – art Bologna – history guide Bologna |publisher=Travelplan.it |access-date=19 April 2010}}</ref> ۽ <small>2006</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] ان کي "موسيقي جو شهر" قرار ڏئي تخليقي شهرن جي نيٽ ورڪ ۾ شامل ڪيو.<ref>{{Cite web|url=http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|title=The Italian UNESCO Creative Cities under the lead of Bologna – Bologna Città della Musica|website=cittadellamusica.comune.bologna.it|date=26 October 2016|language=en-US|access-date=3 October 2018|archive-date=23 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923100537/http://cittadellamusica.comune.bologna.it/en/italian-unesco-creative-cities-lead-bologna/|url-status=dead}}</ref> <small>2021</small>ع ۾ [[يونيسڪو]] شهر جي ڊگهن محرابي رستن کي [[عالمي ورثو ماڳ]] طور تسليم ڪيو.<ref name="unesco" /><ref>{{Cite web|last=Dubois|first=Silvia Maria|title=I portici di Bologna sono stati nominati patrimonio dell'Unesco|url=https://corrieredibologna.corriere.it/bologna/cronaca/21_luglio_28/i-portici-bologna-sono-stati-nominati-patrimonio-dell-unesco-cce2a372-ef8f-11eb-919c-80bc3c7a9e47.shtml|publisher=[[Corriere della Sera]]|date=28 July 2021|access-date=28 July 2021|language=it}}</ref> بولونيا هڪ اهم زرعي، صنعتي، مالي ۽ ٽرانسپورٽ مرڪز پڻ آهي، جتي ڪيترين وڏين مشيني، برقي ۽ کادي خوراڪ جي صنعتن جي ڪمپنين جا هيڊڪوارٽر واقع آهن ۽ هتي يورپ جي سڀ کان وڏين مستقل واپاري نمائشن مان هڪ به لڳندي آهي. 2022ع ۾ {{Lang|it|[[Il Sole 24 Ore]]}} بولونيا کي زندگيءَ جي مجموعي معيار جي لحاظ کان اٽلي جو بهترين شهر قرار ڏنو،<ref>{{cite web | url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/ | title=Qualità della vita 2022: La classifica delle province italiane dove si vive meglio. Bologna la migliore nel 2022 &#124; Il Sole 24 ORE }}</ref> جيتوڻيڪ 2025ع ۾ اهو چوٿين نمبر تي اچي ويو.<ref>{{Cite web |title=Qualità della vita 2025: tutte le classifiche dal 1990 a oggi {{!}} Il Sole 24 ORE |url=https://lab24.ilsole24ore.com/qualita-della-vita/tabelle/?refresh_ce=1 |access-date=2026-04-03 |website=www.ilsole24ore.com |language=it}}</ref> ==تاريخ== {{For timeline}} ===قديم دور ۽ وچين دور=== [[File:2tours bologne 082005.jpg|thumb|left|upright=0.7|مشهور [[ٻه ٽاور، بولونيا|ڊيو ٽوري]]]] بولونيا جي علائقي ۾ انساني رهائش جا آثار ٽئين هزار سال قبل مسيح تائين ملن ٿا، جڏهن ته لڳ ڀڳ نائين صدي قبل مسيح کان هتي اهم آباديون موجود هيون ([[ويلانووان ثقافت]]). [[ايٽرسڪن تهذيب|ايٽرسڪن]] اثر ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران هتي پهتو، ۽ ڇهين صدي قبل مسيح جي آخر تائين هتي ''فيلسينا'' نالي ايٽرسڪن شهر قائم ٿي ويو. چوٿين صدي قبل مسيح تائين هن ماڳ تي [[گال]] قوم جي [[بوئي]] قبيلي قبضو ڪري ورتو، ۽ 196 قبل مسيح ۾ اهو ''بونونيا'' نالي سان رومي نوآبادي ۽ ''[[ميونسپيم]]'' بڻيو.<ref>{{cite book|last1=Hornblower|display-authors=et al|first1=Simon|title=The Oxford classical dictionary.|date=2012|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-19-954556-8|page=230|edition=3rd}}</ref> مغربي رومي سلطنت جي زوال وارن آخري سالن دوران بولونيا تي بار بار [[گوٿ]] قومن جا حملا ٿيا ۽ شهر کي لُٽيو ويو. روايتي تاريخي بيانن موجب، انهيءَ دور ۾ بشپ [[سينٽ پيٽرونيوس]] (Petronius) تباهه ٿيل شهر کي ٻيهر آباد ڪيو، ڪيترين عمارتن جي مرمت ڪرائي ۽ [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن جي بيسيليڪا]] جو بنياد وڌو.<ref>{{cite book|last1=Butler|first1=Alban|title=The Lives of the Fathers, Martyrs, And Other Principal Saints|date=1814|publisher=John Murphy|location=London}}</ref> پيٽرونيوس اڄ به بولونيا جو سرپرست بزرگ (Patron Saint) سمجهيو وڃي ٿو. 727ع–728ع ۾ [[لومبارڊ]] بادشاهه [[ليوٽپراند]] جي اڳواڻي ۾ شهر تي حملو ڪري ان تي قبضو ڪيو ويو ۽ اهو [[لومبارڊ بادشاھت]] جو حصو بڻجي ويو. انهن جرمن فاتحن شهر ۾ هڪ اهم نئون پاڙو تعمير ڪيو، جنهن کي ''اڊيزيوني لونگوباردا'' (Longobard Addition) چيو ويو، جيڪو سينٽ اسٽيفن جي مذهبي احاطي جي ويجهو واقع هو.<ref>{{cite book|last1=Heers|first1=Jacques|title=La città nel medioevo in Occidente : paesaggi, poteri e conflitti|date=1995|publisher=Jaca Book|location=Milano|isbn=978-88-16-40374-1|page=63}}</ref> اٺين صديءَ جي آخري چوٿين حصي ۾ [[شارليمان]]، [[پوپ ايڊرين پهريون]] جي درخواست تي، لومبارڊ بادشاهت تي حملو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ اها بادشاهت ختم ٿي وئي. 774ع ۾ پاپائي اختيار جي نالي تي فرئنڪي فوجن شهر تي قبضو ڪيو، پر بولونيا عملي طور شهنشاهي اختيار هيٺ رهيو ۽ [[ڪارولينجي سلطنت]] جي سرحدي ''مارچ'' (حدي علائقو) طور ترقي ڪندو رهيو.<ref name="Kleinhenz">{{cite book|last1=Kleinhenz|first1=Christopher|title=Medieval Italy : an encyclopedia|date=2004|publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-93929-4|page=134}}</ref> بولونيا قانون جي مطالعي جي نئين دور جو مرڪز بڻجي ويو، جتي مشهور قانوني عالم [[ايرنيريوس]]<ref>For a detailed account of how the relevant manuscripts and their transmission, see Charles M. Radding & Antonio Ciaralli, ''The Corpus iuris civilis in the Middle Ages: Manuscripts and Transmission from the Sixth Century to the Juristic Revival'' (Leiden: Brill, 2007).</ref> (تقريباً 1050ع – 1125ع کان پوءِ) ۽ سندس مشهور شاگردن، [[بولونيا جا چار ڊاڪٽر]]، تدريس ۽ تحقيق ڪئي. بولونيا کي مغربي دنيا جي قديم ترين يونيورسٽين مان هڪ، [[بولونيا يونيورسٽي]]، تي فخر آهي، جيڪا 1088ع کان بنا وقفي جي هلندي اچي رهي آهي ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيڻ واري اداري جي جديد تصور مطابق دنيا جي پهرين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي.<ref>{{cite book|title=[[A History of the University in Europe]]|volume=1, Universities in the Middle Ages|page=48|chapter=Patterns|author=Jacques Verger|editor1=Hilde de Ridder-Symoens|editor2=Walter Rüegg|publisher=[[Cambridge University Press]]|date=16 October 2003|isbn=9780521541138|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5Z1VBEbF0HAC&pg=PA48}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|title=The University from the 12th to the 20th century|publisher=University of Bologna|access-date=14 February 2021|archive-date=5 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210405221329/https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/our-history/university-from-12th-to-20th-century|url-status=live}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> هي يونيورسٽي اصل ۾ وچئين دور جي [[رومي قانون]] جي مطالعي لاءِ قائم ٿي، جتي مشهور [[گلاسٽر]] (Glossators) عالمن، خاص طور ايرنيريوس، تدريس ڪئي. هن يونيورسٽي جي شاگردن ۾ [[دانتي اليگھيري]]، [[جيوواني بوڪاچيو]] ۽ [[فرانچيسڪو پيٽرارڪ]] جهڙا عظيم ادبي شخصيتون پڻ شامل هيون.<ref name=unibo>[https://www.unibo.it/Portale/Ateneo/La+nostra+storia/NoveSecoli.htm Nove secoli di storia] – Università di Bologna</ref> ان جي طبي درسگاهه خاص طور تي سڄي يورپ ۾ مشهور هئي.<ref>Nancy G. Siraisi, ''Taddeo Alderotti and his pupils: two generations of Italian medical learning'' (Princeton University Press, 1981).</ref> 1200ع تائين بولونيا تقريباً 10,000 ماڻهن تي مشتمل هڪ خوشحال واپاري ۽ دستڪاري مرڪز بڻجي چڪو هو.<ref>{{cite book|last1=Janin|first1=Hunt|title=The university in medieval life, 1179–1499|date=2008|publisher=McFarland & Co.|location=Jefferson, NC|isbn=978-0-7864-3462-6|page=56}}</ref> [[File:Bologna. Porta Maggiore. Strada Magiore. Torre degli Asinelli IMG 3874.JPG|thumb|پورٽا ماجيوري، بولونيا جي وچئين دور جي ٻارهن شهري دروازن مان هڪ]] [[File:Communal fight in Bologna (Sercambi).jpg|thumb|چوڏهين صديءَ ۾ بولونيا اندر [[گويلف]] ۽ [[گيبيلين]] ڌرين جي وچ ۾ ٿيندڙ ويڙهه جي تصوير، جيوواني سيرڪامبي آف لوڪا جي ''ڪرونيڪي'' مان]] 1115ع ۾ [[ماٽلڊا آف ٽسڪني]] جي وفات کان پوءِ بولونيا کي شهنشاهه [[هينري پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|هينري پنجين]] کان اهم رعايتون حاصل ٿيون. جڏهن بعد ۾ [[فريڊرڪ بارباروسا]] انهن رعايتن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته بولونيا [[لومبارڊ ليگ]] ۾ شامل ٿي ويو. هن اتحاد [[ليگنانو جي جنگ]] ۾ شهنشاهي فوجن کي شڪست ڏني ۽ 1183ع ۾ [[صلحِ قسطنطيا]] (Peace of Constance) وسيلي عملي خودمختياري حاصل ڪئي. ان کان پوءِ شهر تيزيءَ سان وڌڻ لڳو ۽ اتر اٽلي جي اهم تجارتي مرڪزن مان هڪ بڻجي ويو. هن ترقي جو وڏو سبب واھَن ۽ نهرن جو اهو نظام هو، جنهن ذريعي ٻيڙيون ۽ مال بردار جهاز شهر تائين پهچي سگهندا هئا.<ref>{{cite book|last1=Luzzatto|first1=Gino|title=An Economic History of Italy: From the Fall of the Empire to the Beginning of the 16th Century|date=2015|publisher=Routledge|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-86495-5|page=111|edition=1st}}</ref> [[فريڊرڪ ٻيون، پاڪ رومي شهنشاهه|فريڊرڪ ٻئي]] جي پٽ [[سارڊينيا جو بادشاهه اينزو]]، بولونيا جي خلاف [[موڊينا]] ۽ [[ڪريمونا]] جي شهنشاهي حامي شهرن جي مدد لاءِ مهم هلائي. 26 مئي 1249ع تي [[فوسالٽا جي جنگ]] ۾ کيس شڪست ملي ۽ هو گرفتار ٿي ويو. شهنشاهه سندس آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اينزو کي بولونيا ۾ قيد رکيو ويو. جنهن محل ۾ کيس رکيو ويو، اهو بعد ۾ [[پالاتسو ري اينزو]] (Palazzo Re Enzo) جي نالي سان مشهور ٿيو.<ref>{{cite book|last1=Arnaldi|first1=Girolamo|title=Italy and its invaders|date=2008|publisher=Harvard University Press|location=Cambridge, Mass.|isbn=978-0-674-03033-6|page=111}}</ref> اينزو جي فرار يا آزادي لاءِ ڪيل سڀئي ڪوششون ناڪام ٿيون، ۽ هو 22 سالن کان وڌيڪ قيد ۾ رهڻ بعد وفات ڪري ويو. سندس سڳن اڌ ڀائر [[ڪانراڊ چوٿون]] (1254ع)، [[فريڊرڪ آف اينٽياڪ]] (1256ع)، [[منفريڊ، سسلي جو بادشاهه]] (1266ع) ۽ ڀائيٽو [[ڪانراڊن]] (1268ع ۾ قتل) کان پوءِ، اينزو [[هوهن اسٽافن خاندان]] جو آخري زنده وارث هو. تيرهين صديءَ جي آخري دور ۾ بولونيا سياسي عدم استحڪام جو شڪار ٿي ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر جا طاقتور خاندان اقتدار لاءِ لڳاتار پاڻ ۾ وڙهندا رهيا. ڏهاڪن جي اندروني تڪرارن آزاد بلدياتي نظام کي ڪمزور ڪري ڇڏيو، جنهن جو فائدو وٺندي پوپ پنهنجي نمائندي ڪارڊينل [[برٽران دو پوگيه]] کي 1327ع ۾ اقتدار ڏياريو.<ref name="Partner">{{cite book|last1=Partner|first1=Peter|title=The lands of St. Peter: the papal state in the Middle Ages and the early Renaissance|date=1972|publisher=Univ. of California Pr.|location=Berkeley|isbn=978-0-520-02181-5|pages=[https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318 318–327]|url=https://archive.org/details/landsofstpeterpa0000part/page/318}}</ref> بعد ۾ هڪ عوامي بغاوت ذريعي دو پوگيه کي شهر مان ڪڍيو ويو، ۽ 1334ع ۾ بولونيا [[تاديو پيپولي]] جي حڪمراني هيٺ هڪ ''[[سينيوريا]]'' بڻجي ويو. جڏهن 1348ع ۾ [[ڪاري موت]] (Black Death) جي وبا پهتي ته بولونيا جي آبادي لڳ ڀڳ 40,000 کان 50,000 جي وچ ۾ هئي، جيڪا وبا کان پوءِ گهٽجي صرف 20,000 کان 25,000 رهجي وئي.<ref>{{cite book|last1=Wray|first1=Shona Kelly|title=Communities and crisis : Bologna during the Black Death|date=2009|publisher=Brill|location=Leiden|isbn=978-90-04-17634-8|pages=95–96}}</ref> 1350ع ۾ بولونيا تي [[ميلان جو آرچ بشپ جيوواني ويسڪونتي|جيوواني ويسڪونتي]]، جيڪو ان وقت ميلان جو نئون حڪمران هو، قبضو ڪري ورتو. پر ويسڪونتي خاندان جي هڪ باغي ميمبر طرفان مقرر ڪيل شهري گورنر جي بغاوت کان پوءِ، 1363ع ۾ ڪارڊينل [[گيل آلواريس ڪارييو دي البورنوز]] هڪ ڊگهي ڳالهين واري عمل کان پوءِ شهر کي ٻيهر پاپائي اختيار هيٺ آندو. ان مقصد لاءِ [[برنابو ويسڪونتي]]، جيڪو جيوواني جو وارث هو ۽ 1354ع ۾ فوت ٿيو، کي وڏي رقم بطور معاوضي ادا ڪئي وئي.<ref name="Partner"/> 1376ع ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر پاپائي حڪمراني خلاف بغاوت ڪئي ۽ [[فلورينس]] سان گڏجي ناڪام [[اٺن مقدس شخصيتن جي جنگ]] (War of the Eight Saints) ۾ شامل ٿيو. بهرحال، [[مغربي ڪليسا جي ڦوٽ]] (Western Schism) کان پوءِ مقدس ڪرسي (Holy See) اندر شديد اختلافن سبب پاپائي حڪومت بولونيا تي پنهنجو ڪنٽرول بحال نه ڪري سگهي، جنهن ڪري شهر ڪجهه ڏهاڪن تائين هڪ نسبتاً آزاد اشرافي جمهوريه (oligarchic republic) طور قائم رهيو. 1401ع ۾ [[جيوواني پهريون بينٽيووليو]] ميلان جي حمايت سان بغاوت ذريعي اقتدار حاصل ڪيو، پر جڏهن هن ميلان سان تعلق ٽوڙي [[فلورينس]] سان اتحاد ڪيو ته ميلاني فوجن بولونيا تي چڙهائي ڪئي ۽ ايندڙ سال جيوواني کي قتل ڪري ڇڏيو. 1442ع ۾ [[اينيبال پهريون بينٽيووليو]]، جيڪو جيوواني جو ڀائيٽو هو، ميلاني فوجن کان بولونيا واپس حاصل ڪيو، پر ٽن سالن کان پوءِ [[پوپ يوجين چوٿون]] جي رٿيل سازش ۾ قتل ڪيو ويو. ان جي باوجود [[بينٽيووليو خاندان]] جي ''سينيوريا'' مضبوط ٿي چڪي هئي، ۽ اقتدار سندس سؤٽ [[سانتي بينٽيووليو]] کي مليو، جنهن 1462ع تائين حڪومت ڪئي. ان کان پوءِ [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] حڪمران بڻيو. جيوواني ٻيون ڪجهه عرصي تائين [[چيزاري بورجيا]] جي توسيع پسند منصوبن جي مزاحمت ڪرڻ ۾ ڪامياب رهيو، پر 7 آڪٽوبر 1506ع تي [[پوپ جوليس ٻيون]] هڪ پاپائي فرمان جاري ڪري بينٽيووليو کي معزول ۽ [[اخراجِ ڪليسا]] (Excommunication) جو سزاوار قرار ڏنو ۽ شهر کي [[انٽرڊڪٽ]] هيٺ رکيو. جڏهن پاپائي فوجون، [[فرانس جو لوئي ٻارهون]] موڪليل دستي سان گڏ، بولونيا ڏانهن وڌيون ته بينٽيووليو ۽ سندس خاندان شهر ڇڏي ڀڄي ويا. 10 نومبر تي جوليس ٻيون فاتح جي حيثيت سان شهر ۾ داخل ٿيو. ===شروعاتي جديد دور=== [[File:Mappa di Bologna del Blaeu.jpg|thumb|1640ع ۾ بولونيا]] بولونيا تي پاپائي حڪمراني (1506ع–1796ع) کي مورخن عام طور شهر جي شديد زوال واري دور طور بيان ڪيو آهي. بهرحال، 1500ع واري صديءَ ۾ اهڙو زوال واضح نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ ان دور ۾ شهر اندر ڪيتريون اهم ترقيون ٿيون. 1530ع ۾ [[پاڪ رومي سلطنت]] جي شهنشاهه [[چارلس پنجون، پاڪ رومي شهنشاهه|چارلس پنجون]] کي بولونيا ۾ تاج پارايو ويو، ۽ هو آخري شهنشاهه هو جنهن کي پوپ ذاتي طور تاج پارايو.<ref group="note">اصل متن ۾ Coronation of the Holy Roman Emperor جو حوالو موجود آهي.</ref> 1564ع ۾ [[پياتسا دل نيٽونو]] (Piazza del Nettuno)، [[پالاتسو دي بانڪي]] (Palazzo dei Banchi) ۽ يونيورسٽي جي مرڪزي عمارت [[آرڪي جينازيو]] تعمير ڪيا ويا. پاپائي حڪمراني جي هن دور ۾ ڪيترائي گرجاگھر، خانقاھون ۽ ٻيا مذهبي ادارا پڻ تعمير ڪيا ويا، جڏهن ته پراڻين عمارتن جي مرمت ۽ بحالي به ٿي. ان وقت بولونيا ۾ 96 خانقاھون موجود هيون، جيڪي ڪنهن به ٻئي اطالوي شهر کان وڌيڪ هيون. هن دور ۾ بولونيا سان لاڳاپيل مصورن هڪ ممتاز فني روايت کي جنم ڏنو، جيڪا [[بولونيائي مصوري جو اسڪول]] (Bolognese School) جي نالي سان مشهور ٿي. ان ۾ [[اينيبال ڪاراچي]]، [[ڊومينيڪينو]] ۽ [[گويرچينو]] جهڙا يورپ جي شهرت يافته فنڪار شامل هئا.<ref name="Raimond Van Marle 1924 pp 394-481">[[Raimond Van Marle]]. ''The Development of the Italian Schools of Painting, Volume 4'' (1924) pp 394–481.</ref> [[File:Alberti History of Bologna 1590.jpg|thumb|[[لياندرو البرتي]] جي ڪتاب ''History of Bologna'' (1590ع) مان بولونيا جو نقشو، جنهن ۾ ٻه بچيل ٽاور ۽ ڪيترائي ٻيا ٽاور ڏيکاريل آهن]] سورهين صديءَ جي آخر ڌاري زوال جا واضح آثار ظاهر ٿيڻ شروع ٿيا. سورهين صديءَ جي آخر ۽ سترهين صديءَ جي شروعات ۾ وبائن جي هڪ سلسلي سبب شهر جي آبادي، جيڪا سورهين صديءَ جي وچ ۾ تقريباً 72,000 هئي، گهٽجي 1630ع تائين تقريباً 47,000 رهجي وئي. صرف [[1629–1631ع جي اطالوي طاعون]] دوران ئي بولونيا پنهنجي آبادي جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو وڃائي ويٺو.<ref>{{cite book|last1=Black |first1=Christopher F.|title=Early Modern Italy a Social History |date=2001 |publisher=Routledge|location=New York|isbn=978-0-415-21434-6|page=23|edition=[Online-Ausg.]}}</ref> سترهين صديءَ جي وچ تائين آبادي لڳ ڀڳ 60,000 تي مستحڪم ٿي وئي، جيڪا آهستي آهستي وڌندي ارڙهين صديءَ جي وچ تائين تقريباً 70,000 تائين پهتي. ساڳئي وقت بولونيا جي معيشت ۾ به سخت زوال جا آثار ظاهر ٿيڻ لڳا، ڇاڪاڻ⁠تہ عالمي واپار جا مرڪز [[ائٽلانٽڪ سمنڊ]] جي ڪنارن ڏانهن منتقل ٿي رهيا هئا. ريشم جي روايتي صنعت بحران جو شڪار ٿي وئي.<ref>{{cite book |editor-last=Pullan |editor-first=Brian |title=Crisis and change in the Venetian economy in the sixteenth and seventeenth centuries |date=2006| publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-37700-3 |page=132}}</ref> [[بولونيا يونيورسٽي]] به پنهنجي ڪيترن شاگردن کي وڃائڻ لڳي، جيڪي اڳ سڄي يورپ مان تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ايندا هئا. ان جو هڪ اهم سبب ثقافت ۽ سائنس بابت ڪليسا جا غير لبرل رويا هئا، خاص طور تي [[گليليو جو مقدمو]] (Galileo affair) کان پوءِ.<ref>{{cite book|last1=Gross |first1=Hanns|title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime |date=2002|publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7|page=238}}</ref> بولونيا ارڙهين صديءَ دوران به آهستي آهستي صنعتن جي گهٽتائي (deindustrialisation) جو شڪار رهيو.<ref>{{cite book |last=Gross |first=Hanns |title=Rome in the Age of Enlightenment : the Post-Tridentine Syndrome and the Ancien Regime|date=2002 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-89378-7 |page=89}}</ref> ارڙهين صديءَ جي وچ ڌاري [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو پاڻ بولونيا سان تعلق رکندو هو، شهر جي زوال کي روڪڻ لاءِ ڪيترين سڌارن جو آغاز ڪيو. انهن سڌارن جو مقصد معيشت کي هٿي ڏيڻ ۽ فنونِ لطيفه کي فروغ ڏيڻ هو. بهرحال، انهن قدمن جا نتيجا ملي جلي نوعيت جا رهيا. شهر جي زوال پذير ڪپڙي جي صنعت کي ٻيهر بحال ڪرڻ جون ڪوششون گهڻي حد تائين ناڪام رهيون، جڏهن ته ٽيڪسن جي نظام ۾ سڌارا، واپار جي آزادي<ref>{{cite book|last1=Wright|first1=A.D.|title=The early modern papacy : from the Council of Trent to the French Revolution, 1564–1789|date=2000|publisher=Longman|location=Harlow, England |isbn=978-0-582-08747-7 |page=261}}</ref> ۽ سخت سنسرشپ واري نظام ۾ نرمي آڻڻ ۾ هو نسبتاً وڌيڪ ڪامياب رهيو.<ref>{{cite book|last1=Messberger |display-authors=et al |first1=Rebecca|title=Benedict XIV and the Enlightenment: Art, Science, and Spirituality|date=2016 |publisher=University of Toronto Press|location=Toronto |isbn=978-1-4426-3718-4 |page=211}}</ref> بولونيا جي اقتصادي ۽ آباديءَ واري زوال ۾ ارڙهين صديءَ جي ٻئي اڌ کان پوءِ وڌيڪ تيزي اچي وئي. 1790ع ۾ شهر جي آبادي 72,000 هئي، جنهن جي بنياد تي اهو [[پاپائي رياست]] جو ٻيون سڀ کان وڏو شهر هو؛ پر حقيقت ۾ هي انگ ڪيترن ڏهاڪن کان تقريباً ساڳيو رهيو هو.<ref name=":0">[https://stats.oecd.org/ Regions and Cities > Regional Statistics > Regional Economy > Regional Gross Domestic Product (Small regions TL3)], OECD.Stats. Accessed on 16 November 2018.</ref><ref name=":01"/> هن دور ۾ پاپائي معاشي پاليسين ۾ ڳريون محصولون (customs duties) ۽ اڪيلي ٺاهيندڙن کي اجاراداري (monopoly) جون رعايتون ڏيڻ شامل هو.<ref name=":01">{{cite book|last1=Hearder|first1=Harry|title=Italy in the age of the Risorgimento : 1790 – 1870|date=1994|publisher=Longman|location=London|isbn=978-0-582-49146-5|page=121|edition=7. impr.}}</ref> ===جديد تاريخ=== [[File:Bologna Piazza Maggiore c1855.jpg|thumb|1855ع ۾ پياتسا دل نيٽونو، پياتسا ماجيوري ڏانهن ڏسندي]] [[نيپولين بوناپارٽ]] 19 جون 1796ع تي بولونيا ۾ داخل ٿيو. نيپولين مختصر عرصي لاءِ شهر جي قديم حڪومتي نظام کي ٻيهر بحال ڪيو ۽ اقتدار [[بولونيا جي سينيٽ]] جي حوالي ڪيو، پر سينيٽ کي نئين قائم ڪيل [[چيسپاداني جمهوريه]] سان وفاداري جو قسم کڻڻو پيو، جيڪا [[فرانسيسي پهرين جمهوريه]] جي تابع (client state) رياست طور [[ريجيو]] جي ڪانگريس (27 ڊسمبر 1796ع – 9 جنوري 1797ع) دوران وجود ۾ آئي هئي. 9 جولاءِ 1797ع تي چيسپاداني جمهوريه جي جاءِ [[چيسالپائن جمهوريه]] اچي وئي، جنهن کان پوءِ [[نيپوليني اطالوي جمهوريه]] ۽ آخرڪار [[نيپوليني اٽلي جي بادشاھت]] قائم ٿي. نيپولين جي زوال کان پوءِ [[ويانا ڪانگريس]] (1815ع) بولونيا کي ٻيهر [[پاپائي رياست]] جي حوالي ڪيو. پر پاپائي حڪمراني کي [[1831ع جون بغاوتون]] چئلينج ڪنديون رهيون. باغي صوبن ''[[گڏيل اطالوي صوبا]]'' (Province Italiane Unite) نالي هڪ نئين رياست ٺاهڻ جو منصوبو تيار ڪيو، جنهن جو گاديءَ وارو شهر بولونيا هجڻ وارو هو. [[پوپ گريگوري سورهون]] باغين خلاف [[آسٽريا جي سلطنت]] کان فوجي مدد گهري. آسٽريا جي مشهور سياستدان [[ڪليمنس فان ميٽرنخ]] فرانس جي بادشاهه [[لوئي فلپ پهريون]] کي اطالوي معاملن ۾ مداخلت کان خبردار ڪيو، ۽ 1831ع جي بهار ۾ آسٽريا جون فوجون اطالوي ٻيٽ نما تي چڙهي آيون ۽ 26 اپريل تائين بغاوت کي شڪست ڏئي ختم ڪري ڇڏيو.<ref>{{cite web |url=http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |title=Italian unification - Early revolutionary activity 1820 to 1830 - |access-date=18 March 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131202221914/http://www.experiencefestival.com/a/Italian_unification_-_Early_revolutionary_activity_1820_to_1830/id/1517955 |archive-date=2 December 2013 }}</ref> 1840ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين شهر ۾ بيروزگاري تمام وڏي سطح تي پهچي وئي. روايتي صنعتون يا ته زوال پذير ٿي ويون يا مڪمل طور ختم ٿيڻ لڳيون. بولونيا معاشي تفاوت جو شهر بڻجي ويو: * مٿيان 10 سيڪڙو ماڻهو ڪرائي ۽ ملڪيتن جي آمدنيءَ تي زندگي گذاريندا هئا؛ * ٻيا 20 سيڪڙو واپار يا پيشاور خدمتن سان لاڳاپيل هئا؛ * جڏهن ته 70 سيڪڙو آبادي گهٽ اجرت ۽ غير محفوظ هٿ جي محنت تي ڀاڙيندي هئي. 1841ع جي پاپائي مردم شماري موجب شهر ۾ 10,000 مستقل فقير موجود هئا، جڏهن ته وڌيڪ 30,000 ماڻهو (70,000 جي ڪل آبادي مان) غربت ۾ زندگي گذاري رهيا هئا.<ref>{{cite book|last1=Hughes|first1=Steven C.|title=Crime, disorder, and the Risorgimento: the politics of policing in Bologna|date=1993|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-44450-7|page=17|edition=1. publ.}}</ref> [[1848ع جا يورپي انقلاب|1848ع جي انقلابن]] دوران آسٽريا جي فوجي دستن، جيڪي پوپ جي طرفان شهر تي ڪنٽرول رکندا هئا، کي عارضي طور شهر مان ڪڍيو ويو، پر جلد ئي اهي واپس آيا ۽ انقلابي قوتن کي شڪست ڏئي ڇڏيائون. پاپائي حڪمراني جو خاتمو آخرڪار [[اطالوي آزاديءَ جي ٻي جنگ]] جي نتيجي ۾ ٿيو، جڏهن فرانسيسي ۽ پيڊمونٽي فوجن آسٽرين کي اطالوي علائقن مان ٻاهر ڪڍيو. 11 ۽ 12 مارچ 1860ع تي بولونيا جي ماڻهن ووٽ ڏئي نئين [[اٽلي جي بادشاھت]] ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. اوڻيهين صديءَ جي آخري ڏهاڪن ۾ بولونيا هڪ ڀيرو ٻيهر اقتصادي ۽ سماجي ترقي حاصل ڪرڻ لڳو. 1863ع ۾ [[نيپلز]] کي [[روم]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيو ويو ۽ ايندڙ سال بولونيا کي [[فلورينس]] سان ريلوي رابطو ملي ويو.<ref>{{cite book|last1=Toniolo|first1=Gianni|title=An Economic History of Liberal Italy: 1850–1918|publisher=[[Routledge]]|location=Abingdon-on-Thames|isbn=978-1-138-83052-3|page=46|date=8 April 2016}}</ref> بولونيا جا معتدل زرعي اشرافيه طبقا، جيڪي پاپائي حڪمراني خلاف لبرل تحريڪن جا حامي هئا ۽ [[برطانيا]] جي سياسي نظام ۽ آزاد واپار جا مداح هئا، هڪ گڏيل قومي رياست جا حامي بڻيا، ڇاڪاڻ⁠تہ اهڙي رياست [[ايميليا]] جي ميداني علائقن جي وڏي زرعي پيداوار لاءِ وڌيڪ وسيع منڊي مهيا ڪري سگهي ٿي.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=32–40}}</ref> بولونيا اٽلي کي پنهنجي شروعاتي وزيراعظمن مان هڪ، [[مارڪو منگيٽي]]، پڻ ڏنو. [[پهرين عالمي جنگ]] کان پوءِ بولونيا [[ٻن ڳاڙهن سالن]] (''Biennio Rosso'') دوران ٿيندڙ سوشلسٽ بغاوتن ۽ مزدور تحريڪن ۾ گهڻي حد تائين شامل رهيو. نتيجي طور شهر جا روايتي طور معتدل اشرافيه طبقا ترقي پسند سياسي ڌرين کان پري ٿي ويا ۽ [[بينيتو موسوليني]] جي اڀرندڙ [[اطالوي فاشزم|فاشسٽ تحريڪ]] جي حمايت ڪرڻ لڳا.<ref>{{cite book|last1=Cardoza|first1=Anthony L.|title=Agrarian Elites and Italian Fascism: The Province of Bologna, 1901–1926|date=2016|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-64140-9|pages=387–88}}</ref> [[ڊينو گراندي]]، جيڪو فاشسٽ پارٽي جو اعليٰ عهديدار ۽ پرڏيهي معاملن واري وزارت جو اهم شخص هو ۽ پنهنجي انگريز دوستي (Anglophile) لاءِ مشهور هو، بولونيا سان تعلق رکندو هو. [[ٻن عالمي جنگن جي وچ وارو دور]] دوران بولونيا خوراڪ جي پروسيسنگ، زرعي مشينري ۽ ڌاتوڪاري (metalworking) جي صنعتن جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. فاشسٽ حڪومت شهر ۾ وڏي پئماني تي سيڙپڪاري ڪئي، جنهن ۾ 1937ع ۾ هڪ وڏي تمباڪو ٺاهڻ واري ڪارخاني جو قيام به شامل هو.<ref>{{cite book|last1=Sabel|display-authors=et al|first1=Charles F.|title=World of possibilities : flexibility and mass production in western industrialization|date=1997|publisher=Cambridge Univ. Press|location=Cambridge [u.a.]|isbn=978-0-521-49555-4|pages=382–88|edition=1. publ.}}</ref> ====ٻي عالمي جنگ==== [[File:A week before the German surrender in Italy, sappers of 136 Indian Railway Maintenance Company set about repairing some of the extensive damage in the railyards of Bologna, Italy.jpg|thumb|1945ع ۾ 136 هين انڊين ريلوي مينٽيننس ڪمپني جا انجنيئر بولونيا جي ريلوي يارڊن ۾ ٿيل وڏي نقصان جي مرمت ڪندي.]] بولونيا کي [[ٻي عالمي جنگ]] دوران تمام گهڻو نقصان پهتو. شهر جي صنعتي ۽ ريلوي مرڪز طور حڪمتِ عملي واري اهميت، جيڪا اتر ۽ وچ اٽلي کي پاڻ ۾ ڳنڍيندي هئي، ان کي [[ٻي عالمي جنگ دوران بولونيا تي بمباري|اتحادي فوجن جي بمباري]] جو اهم هدف بڻايو. 24 جولاءِ 1943ع تي هڪ وڏي هوائي بمباري شهر جي تاريخي مرڪز جو وڏو حصو تباهه ڪري ڇڏيو ۽ تقريباً 200 ماڻهو مارجي ويا. مرڪزي ريلوي اسٽيشن ۽ ان جي ڀرپاسي وارا علائقا سخت متاثر ٿيا، ۽ شهر جي مرڪزي حصي جي 44 سيڪڙو عمارتن کي تباهه يا سخت نقصان پهتل قرار ڏنو ويو. 25 سيپٽمبر تي شهر تي ٻيهر وڏي پيماني تي بمباري ڪئي وئي. هن ڀيري حملا صرف شهر جي مرڪز تائين محدود نه رهيا، جنهن جي نتيجي ۾ 2,481 ماڻهو مارجي ويا ۽ 2,000 زخمي ٿيا.<ref>{{Cite web|url=https://www.storiaememoriadibologna.it/bombardamenti-aerei-subiti-da-bologna-95-evento|title=Bombardamenti aerei subiti da Bologna - Storia e Memoria di Bologna|website=www.storiaememoriadibologna.it}}</ref><ref>{{cite book|last1=Manaresi|first1=Filippo D'Ajutolo. Testi di Franco|title=Bologna ferita : fotografie inedite 1943–1945|date=1999|publisher=Ed. Pendragon|location=Bologna|isbn=978-88-8342-017-7|page=18}}</ref> جنگ جي پڄاڻي تائين بولونيا جي 43 سيڪڙو عمارتون يا ته مڪمل تباهه ٿي چڪيون هيون يا سخت متاثر ٿيون هيون.<ref>{{cite book|first=Bernardino|last=Salvati|title=Bologna trema: 1943-1944|url=https://books.google.com/books?id=hKuPOTP7wq8C&pg=PA105|year=2003|publisher=Edizioni Pendragon|isbn=978-88-8342-243-0|page=105}}</ref><ref>{{cite book|first=Luca|last=Baccolini|title=Storie segrete della storia di Bologna|url=https://books.google.com/books?id=uCxADwAAQBAJ&pg=PT38|year=2017|publisher=Newton Compton Editori|isbn=978-88-227-1332-2|page=38}}</ref> 1943ع واري [[ڪاسيبلي جي جنگبندي]] کان پوءِ شهر [[اطالوي مزاحمتي تحريڪ]] (Italian Resistance) جو هڪ اهم مرڪز بڻجي ويو. 7 نومبر 1944ع تي [[پورٽا لامي، بولونيا|پورٽا لامي]] جي چوڌاري هڪ شديد جنگ ٿي، جنهن ۾ ''گروپي داتسيوني پاتريوتيڪا'' (Gruppi d'Azione Patriottica) جي ستين برگيڊ جي پارٽيزن ويڙهاڪن فاشسٽ ۽ نازي قبضي واري فوجن سان مقابلو ڪيو. جيتوڻيڪ هي يورپي محاذ تي مزاحمتي تحريڪ جي اڳواڻي هيٺ ٿيندڙ سڀ کان وڏين شهري ويڙهن مان هڪ هئي، پر اها عام بغاوت شروع ڪرائڻ ۾ ڪامياب نه ٿي سگهي.<ref>{{cite web |url=http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |title=7 novembre 1944&nbsp;–&nbsp;Battaglia di Porta Lame |work=Il Museo Virtuale della Certosa |publisher=Certosa.cineca.it |language=it |access-date=2 May 2012 |archive-url=https://archive.today/20120707025053/http://certosa.cineca.it/2/eventi.php?TBL=EVENTI_STORICI&ID=21 |archive-date=7 July 2012 |url-status=dead}}</ref> 21 اپريل 1945ع جي صبح مزاحمتي قوتون بولونيا ۾ داخل ٿيون. ان وقت تائين جرمن فوجون اتحادي فوجن جي اڳڀرائي سبب گهڻو ڪري شهر ڇڏي چڪيون هيون. اوڀر کان اڳتي وڌندڙ پولش فوجن جي قيادت هيٺ [[بولونيا جي جنگ]] 9 اپريل کان جاري هئي. شهر جي مرڪز ۾ سڀ کان پهرين جنرل [[آرتورو اسڪاٽيني]] جي ماتحت ''فريولي جنگي گروپ'' جي 87 هين پيادل رجيمينٽ پهتي، جيڪا ڏکڻ طرف کان [[پورٽا ماجيوري]] ذريعي اندر داخل ٿي. ڇاڪاڻ⁠تہ انهن سپاهين يونيفارم برطانوي فوجين جهڙا پاتا هئا، ان ڪري شروعات ۾ مقامي ماڻهن سمجهيو ته اهي اتحادي فوجن جا سپاهي آهن. پر جڏهن ماڻهن ٻڌو ته اهي اطالوي ٻولي ڳالهائي رهيا آهن ته شهر جا رهواسي جشن ملهائڻ لاءِ وڏي تعداد ۾ رستن تي نڪري آيا.{{Citation needed|date=April 2018}} ====سرد جنگ جو دور==== [[File:Stragedibologna-2.jpg|thumb|1980ع جي دهشتگرد حملي کان پوءِ جو منظر]] جنگ کان پوءِ وارن سالن ۾ بولونيا هڪ خوشحال صنعتي مرڪز بڻجي ويو ۽ ساڳئي وقت [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جو مضبوط سياسي ڳڙهه پڻ رهيو. 1945ع کان 1999ع تائين شهر جي قيادت مسلسل انهن ميئرن وٽ رهي جيڪي يا ته اطالوي ڪميونسٽ پارٽي (PCI) سان لاڳاپيل هئا يا ان جي جانشين جماعتن [[کاٻي ڌر جي ڊيموڪريٽڪ پارٽي]] ۽ [[کاٻي ڌر جا ڊيموڪريٽس]] سان تعلق رکندا هئا. انهن ميئرن مان پهريون [[جوزيپي دوزا]] هو. 1960ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾، شهر جي اختيارين کي وڏي پيماني تي ٿيندڙ [[اشرافيائي شهري تبديلي]] (gentrification) ۽ مضافاتي علائقن ڏانهن آبادي جي منتقلي بابت ڳڻتي ٿي. انهيءَ ڪري انهن مشهور جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] کان بولونيا جي اتر ۾ هڪ نئين رٿابندي ڪيل شهر (new town) جو جامع منصوبو تيار ڪرائڻ جي درخواست ڪئي. بهرحال، 1970ع ۾ پيش ڪيل منصوبو حد کان وڌيڪ مهانگو ۽ غير عملي سمجهيو ويو.<ref>{{cite book|last1=Heath|display-authors=et al|first1=Tim|title=Revitalizing historic urban quarters|date=2001|publisher=Architectural Press|location=Oxford|isbn=978-0-7506-2890-7|page=[https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107 107]|edition=Reprinted.|url=https://archive.org/details/revitalizinghist0000ties/page/107}}</ref> تنهن هوندي به شهر جي ڪائونسل، ٽانگي جي اصل ماسٽر پلان کي رد ڪرڻ باوجود، سندس نئين [[نمائشي ضلعو]] (Fiera District) ۽ ڪاروباري مرڪز واري تجويز برقرار رکي.<ref>{{cite book|last1=Ghirardo|first1=Diane Yvonne|title=Italy: Modern Architectures in History|date=2013|publisher=Reaktion|location=London|isbn=978-1-86189-864-7|page=283|edition=1. publ.}}</ref> 1978ع جي آخر ۾ هڪ اوچي ٽاور عمارت ۽ ڪيترين ٻين عمارتن ۽ اڏاوتن جي تعمير شروع ڪئي وئي.<ref>{{cite web|title="Chronology of Bologna: 1927" (in Italian)|url=http://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|website=www.bibliotecasalaborsa.it|publisher=[[Biblioteca Salaborsa|سالابورسا لائبريري]]|access-date=30 November 2017|archive-date=24 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210924020513/https://www.bibliotecasalaborsa.it/cronologia/bologna/1978/929|url-status=dead}}</ref> 1985ع ۾ [[ايميليا-روماگنا]] جي علائقائي حڪومت جو هيڊڪوارٽر هن نئين ضلعي ۾ منتقل ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title="La Regione e la sua storia – le sedi della regione" (in Italian)|url=https://www.regione.emilia-romagna.it/storia/sedi|website=www.regione.emilia-romagna.it|publisher=Emilia-Romagna region|access-date=1 December 2017}}</ref> 1977ع ۾ بولونيا [[1977ع جي تحريڪ]] سان لاڳاپيل احتجاجن ۽ هنگامن جو مرڪز بڻيو، جيڪا ان وقت جي هڪ خودمختيار ۽ اوچتي سياسي تحريڪ هئي. کاٻي ڌر سان تعلق رکندڙ ڪارڪن [[فرانچيسڪو لوروسو]] کي پوليس طرفان گولي هڻڻ کان پوءِ شهر ۾ ٻن ڏينهن تائين سخت گهٽي ويڙهون ۽ احتجاج جاري رهيا. 2 آگسٽ 1980ع تي، [[ليڊ جا سال (اٽلي)|"ليڊ جا سال"]] (Years of Lead) جي انتها تي، بولونيا جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن تي هڪ دهشتگرد بم ڌماڪو ڪيو ويو، جنهن ۾ 85 ماڻهو مارجي ويا ۽ 200 زخمي ٿيا. هي واقعو اٽلي ۾ [[بولونيا قتلِ عام]] (Bologna Massacre) جي نالي سان مشهور آهي. 1995ع ۾ نو-فاشسٽ تنظيم [[انقلابي هٿياربند مرڪز]] (Nuclei Armati Rivoluzionari) جي ميمبرن کي هن حملي جي ذميواريءَ ۾ سزا ڏني وئي. ساڳئي وقت زيرِ زمين فري ميسن تنظيم [[پروپاگاندا دوئي]] (Propaganda Due يا P2) جي گرينڊ ماسٽر [[ليچو جيلي]] کي جاچ ۾ رنڊڪ وجهڻ جي ڏوهه ۾ سزا ڏني وئي. هن سان گڏ فوجي خفيه اداري [[SISMI]] جي ٽن اهلڪارن کي به ڏوهاري قرار ڏنو ويو، جن ۾ [[فرانچيسڪو پاتسينتسا]] ۽ [[پيترو موسوميچي]] شامل هئا. هر سال 2 آگسٽ تي بولونيا ۾ هن سانحي جي ياد ۾ تقريبون منعقد ڪيون وينديون آهن، جن جي پڄاڻي عام طور شهر جي مرڪزي چوڪ تي هڪ وڏي موسيقي تقريب سان ٿيندي آهي. ====21هين صدي==== 1999ع ۾ کاٻي ڌر جي ميئرن واري ڊگهي روايت آزاد مرڪز-ساڄي ڌر جي اميدوار [[جورجيو گواتسالواڪا]] جي فتح سان ٽٽي وئي. بهرحال، 2004ع ۾ بولونيا ٻيهر پنهنجي اڳوڻي سياسي رخ ڏانهن موٽي آيو، جڏهن اڳوڻي ٽريڊ يونين اڳواڻ [[سرجيو ڪوفيراتي]]، گواتسالواڪا کي شڪست ڏني. ايندڙ مرڪز-کاٻي ڌر جي ميئر [[فلاويو ديلبونو]]، جيڪو جون 2009ع ۾ چونڊيو ويو، جنوري 2010ع ۾ ڪرپشن اسڪينڊل ۾ ملوث ٿيڻ کان پوءِ استعيفيٰ ڏئي ڇڏي. 15 مهينن جي عرصي کان پوءِ، جنهن دوران شهر کي [[انا ماريا ڪانچيليري]] رياست طرفان مقرر ڪيل [[پريفڪٽ#جديد ذيلي قومي انتظاميا|پريفڪٽ]] طور هلائيندي رهي، [[ورجينو ميرولا]] ميئر چونڊيو ويو. هن هڪ کاٻي ڌر جي اتحاد جي اڳواڻي ڪئي، جنهن ۾ [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|ڊيموڪريٽڪ پارٽي]]، [[کاٻي ڌر، ماحوليات ۽ آزادي]] ۽ [[اٽلي آف ويليوز]] شامل هئا.<ref>See [http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent=4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna&zdyx=1 Virginio Merola. "Benvenuti a Bologna – Welcome to Bologna" Oct 18, 2016] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170112001055/http://www.bipr.eu/eventprofile.cfm/idevent%3D4C9098ED-F72A-7A24-FA7CEF9C574BD7D9/Virginio-Merola---Mayor-of-Bologna-Benvenuti-a-Bologna---Welcome-to-Bologna%26zdyx%3D1 |date=12 January 2017 }}</ref> [[2016ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|2016ع]] ۾ ميرولا ٻيهر ميئر طور برقرار رهيو ۽ قدامت پسند اميدوار [[لوچيا بورگونزوني]] کي شڪست ڏنائين. 2021ع ۾ ميرولا جي ڏهن سالن واري ميئري کان پوءِ، سندس ويجهن اتحادين مان هڪ، [[ميٽيو ليپوري]]، [[2021ع جي بولونيا ميونسپل چونڊ|ميئر چونڊيو ويو]]، جنهن 61.9٪ ووٽ حاصل ڪيا، ۽ 1995ع ۾ سڌي چونڊن جي شروعات کان پوءِ بولونيا جو سڀ کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ ميئر بڻيو.<ref name="ansa.it">[https://www.ansa.it/emiliaromagna/notizie/2021/10/04/per-exit-lepore-verso-la-vittoria-al-primo-turno-a-bologna_24ffc35d-7b30-4ecc-b9ac-f115059c27d9.html Elezioni 2021: Lepore vince a Bologna con una percentuale travolgente], ''ANSA''</ref> ==جاگرافي== ===علائقو=== [[File:Luftbild Bologna 01 (RaBoe).jpg|thumb|بولونيا جي فضائي تصوير؛ اتر ساڄي پاسي آهي]] بولونيا [[پو ميدان]] جي ڪناري تي، [[اپينائن جبلن]] جي دامن ۾، [[رينو (درياھ)|رينو]] ۽ [[ساوينا]] دريائي ماٿرين جي ملڻ واري هنڌ واقع آهي. جيئن ته بولونيا جا ٻه مکيه آبي وهڪرا سڌو سمنڊ ڏانهن وهن ٿا، تنهنڪري شهر [[پو درياھ]] جي نيڪال واري حوض کان ٻاهر واقع آهي. [[بولونيا صوبو]]، [[فيرارا]] سان سرحد تي پو ميدان جي اولهه ڪناري کان وٺي ٽسڪني-ايميليائي اپينائن تائين پکڙيل آهي. شهر جو مرڪز {{convert|54|m|ft}} [[سمنڊ جي سطح کان مٿي]] آهي، جڏهن ته ميونسپلٽي اندر اوچائي ڪورٽيچيلا جي مضافاتي علائقي ۾ {{convert|29|m|ft}} کان وٺي ساببيونو ۽ ڪولي ديلا گوارڊيا ۾ {{convert|300|m|ft}} تائين آهي. بولونيا صوبو پو ميدان کان اپينائن تائين پکڙيل آهي؛ صوبي جو سڀ کان اوچو هنڌ ڪورنو آلي اسڪالي جي چوٽي آهي، جيڪا [[ليتسانو اِن بيلويري]] ۾ {{convert|1945|m|ft}} سمنڊ جي سطح کان مٿي آهي. ===آبهوا=== بولونيا ۾ [[وچولي ويڪرائي ڦاڪ]] واري، چئن موسمن واري ذيلي استوائي آبهوا آهي ([[ڪوپن آبهوا درجابندي]]: ''Cfa''). هن شهر جي آبهوا بابت ٻيون درجابنديون هيٺ ڏجن ٿيون: {{Schemebox |city =Bologna | source_k =<ref name="auto"/> | initial_k ={{KoppenClimate|Cfa}} | description_k =[[نمي واري ذيلي استوائي آبهوا]] | source_t =<ref>{{Cite web|url=https://kkh.ltrr.arizona.edu/kkh/climate/trewartha_maps.htm|title=Trewartha maps|website=kkh.ltrr.arizona.edu|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_t ={{TrewarthaClimate|Do}} | description_t =معتدل [[سامونڊي آبهوا]] | source_a =<ref>{{Citation|last=Cmapm|first=Kliimavöötmed svg: Urmasderivative work|title=Русский: Климатические пояса Земли по Б. П. Алисову.|date=2011-06-16|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Alisov%27s_classification_of_climate_ru.jpg|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_a ={{n/a}} | description_a =[[معتدل آبهوا]] | source_s =<ref>{{Cite web|url=https://i.pinimg.com/originals/c5/16/b8/c516b8c463fa99df0da778f768c85965.jpg|title=World Strahler Climate Map|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_s = {{center|''10''}} | description_s =[[نمي واري براعظمي آبهوا|نمي واري براعظمي آبهوا]] | source_tw =<ref>{{Cite journal|last=Feddema|first=Johannes J.|date=January 2005|title=A Revised Thornthwaite-Type Global Climate Classification|journal=Physical Geography|language=en|volume=26|issue=6|pages=442–466|doi=10.2747/0272-3646.26.6.442|bibcode=2005PhGeo..26..442F |s2cid=128745497|issn=0272-3646}}</ref> | initial_tw ={{center|''C2 s B'2 b'3''}} | description_tw =نمي واري ذيلي نمي [[ميسوٿرمل]] آبهوا | source_n =<ref>{{Cite web|url=https://www.spektrum.de/lexikon/geographie/klimaklassifikation/4159|title=Klimaklassifikation|website=www.spektrum.de|language=de|access-date=27 June 2020}}</ref> | initial_n ={{center|''3b''}} | description_n =سامونڊي-براعظمي عبوري معتدل آبهوا }} سالياني برسات لڳ ڀڳ 650–750&nbsp;mm (25.5–29.5&nbsp;in) آهي،<ref name="stat">{{cite web|url=https://www.comune.bologna.it/iperbole/piancont/dati_statistici/Indici/Ambiente%20e%20territorio/index.htm |title=Dati statistici temperature e precipitazioni dal 1991 al 2009 |publisher=comune.bologna.it |access-date=24 January 2014}}</ref> جنهن جو وڏو حصو عام طور بهار ۽ سرءُ ۾ پوي ٿو. نومبر جي آخر کان مارچ جي شروعات تائين برفباري غير معمولي ڳالهه نه آهي؛ گذريل ڏهاڪي جي سڀ کان وڌيڪ برفباري وارن مهينن مان هڪ فيبروري 2012ع هو.<ref>{{cite web |url=http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |title=Febbraio 2012, ma quanta neve è caduta? |publisher=ARPA Emilia-Romagna |access-date=5 March 2014 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021448/http://www.arpa.emr.it/cms3/documenti/_cerca_doc/ecoscienza/ecoscienza2012_1/nanni_es1_12.pdf |url-status=dead }}</ref> هيٺ بولونيا بورگو پانيگالي جي موسمي اسٽيشن، جيڪا هوائي اڏي تي آهي ۽ شهر جي گرمي واري گنبذ کان متاثر نه آهي، لاءِ 1961–1990ع ۽ 1991–2020ع ٻنهي دورن جا [[آبهوا معمولات]] ڏنا ويا آهن، ته جيئن ٻنهي دورن جي تبديلي واضح ٿي سگهي. [[برف]] جا اوسط بولونيا شهر سان لاڳاپيل آهن، ڇاڪاڻ⁠تہ بورگو پانيگالي علائقي لاءِ مڪمل محفوظ رڪارڊ موجود نه آهي: {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1991–2020 normals, extremes 1991–2020) | metric first = Yes | single line = Yes | Jan record high C = 21 | Feb record high C = 25 | Mar record high C = 27 | Apr record high C = 31 | May record high C = 35 | Jun record high C = 38 | Jul record high C = 40 | Aug record high C = 40 | Sep record high C = 35 | Oct record high C = 30 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 19 | year record high C = 40 | Jan avg record high C = 13.7 | Feb avg record high C = 16.8 | Mar avg record high C = 22.6 | Apr avg record high C = 26.1 | May avg record high C = 30.5 | Jun avg record high C = 34.6 | Jul avg record high C = 36.6 | Aug avg record high C = 36.3 | Sep avg record high C = 31.8 | Oct avg record high C = 26.4 | Nov avg record high C = 19.8 | Dec avg record high C = 14.2 | Jan high C = 7.2 | Feb high C = 9.9 | Mar high C = 15.1 | Apr high C = 19.1 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.5 | Jul high C = 31.4 | Aug high C = 31.3 | Sep high C = 25.7 | Oct high C = 19.3 | Nov high C = 12.6 | Dec high C = 7.7 | Jan mean C = 3.3 | Feb mean C = 5.2 | Mar mean C = 9.6 | Apr mean C = 13.4 | May mean C = 18.2 | Jun mean C = 22.7 | Jul mean C = 25.2 | Aug mean C = 25.1 | Sep mean C = 20.2 | Oct mean C = 14.9 | Nov mean C = 9.0 | Dec mean C = 4.1 | Jan low C = -0.5 | Feb low C = 0.4 | Mar low C = 4.0 | Apr low C = 7.8 | May low C = 12.5 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.0 | Sep low C = 14.6 | Oct low C = 10.5 | Nov low C = 5.4 | Dec low C = 0.5 | Jan avg record low C = -5.4 | Feb avg record low C = -4.9 | Mar avg record low C = -1.6 | Apr avg record low C = 2.6 | May avg record low C = 7.5 | Jun avg record low C = 11.7 | Jul avg record low C = 14.4 | Aug avg record low C = 14 | Sep avg record low C = 9.6 | Oct avg record low C = 5 | Nov avg record low C = -0.7 | Dec avg record low C = -5.2 | Jan record low C = -10 | Feb record low C = -17 | Mar record low C = -10 | Apr record low C = -3 | May record low C = 1 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9 | Sep record low C = 6 | Oct record low C = -3 | Nov record low C = -8 | Dec record low C = -13 | year record low C = -17 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 34 | Feb precipitation mm = 56.4 | Mar precipitation mm = 50.3 | Apr precipitation mm = 63.7 | May precipitation mm = 60.6 | Jun precipitation mm = 65.6 | Jul precipitation mm = 32.1 | Aug precipitation mm = 35 | Sep precipitation mm = 60.7 | Oct precipitation mm = 75.4 | Nov precipitation mm = 77.2 | Dec precipitation mm = 56.6 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 5.3 | Feb precipitation days = 5.8 | Mar precipitation days = 6.1 | Apr precipitation days = 7.8 | May precipitation days = 6.9 | Jun precipitation days = 5.9 | Jul precipitation days = 3.2 | Aug precipitation days = 4.1 | Sep precipitation days = 5.7 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 8.2 | Dec precipitation days = 7.1 | unit snow days = 1.0 cm | Jan humidity = 79.2 | Feb humidity = 72.2 | Mar humidity = 67.5 | Apr humidity = 67.2 | May humidity = 65.1 | Jun humidity = 62.3 | Jul humidity = 59.1 | Aug humidity = 59.8 | Sep humidity = 66.5 | Oct humidity = 75.6 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 80.7 | year humidity = | source 1 = https://inumeridibolognametropolitana.it/dati-statistici/temperature-e-precipitazioni-stazione-di-bologna-borgo-panigale-dati-mensili | source 2 = https://centrometeobolognese.com | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1991-2020 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = }} {{Weather box | width = auto | location = Bologna, Guglielmo Marconi Airport (1961–1990 normals, extremes 1961–1990) | metric first = Yes | single line = Yes | collapsed = Yes | Jan record high C = 20 | Feb record high C = 24.8 | Mar record high C = 25.6 | Apr record high C = 28.4 | May record high C = 31.9 | Jun record high C = 35.6 | Jul record high C = 39.6 | Aug record high C = 38.3 | Sep record high C = 34.1 | Oct record high C = 28.2 | Nov record high C = 24 | Dec record high C = 22.8 | year record high C = 39.6 | Jan high C = 4.8 | Feb high C = 8.2 | Mar high C = 13.4 | Apr high C = 17.8 | May high C = 22.7 | Jun high C = 26.8 | Jul high C = 29.9 | Aug high C = 29.2 | Sep high C = 25.3 | Oct high C = 18.9 | Nov high C = 11.1 | Dec high C = 5.9 | Jan mean C = 1.6 | Feb mean C = 4.5 | Mar mean C = 8.7 | Apr mean C = 12.7 | May mean C = 17.3 | Jun mean C = 21.2 | Jul mean C = 24.1 | Aug mean C = 23.6 | Sep mean C = 20.1 | Oct mean C = 14.5 | Nov mean C = 7.7 | Dec mean C = 2.8 | Jan low C = -1.5 | Feb low C = 0.8 | Mar low C = 3.9 | Apr low C = 7.6 | May low C = 11.8 | Jun low C = 15.6 | Jul low C = 18.2 | Aug low C = 17.9 | Sep low C = 14.8 | Oct low C = 10.1 | Nov low C = 4.3 | Dec low C = -0.3 | Jan record low C = -18.8 | Feb record low C = -12.6 | Mar record low C = -8.6 | Apr record low C = -1 | May record low C = 0.8 | Jun record low C = 7 | Jul record low C = 9 | Aug record low C = 9.7 | Sep record low C = 4.5 | Oct record low C = 0.2 | Nov record low C = -9 | Dec record low C = -13.4 | year record low C = -18.8 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 42.9 | Feb precipitation mm = 44.9 | Mar precipitation mm = 60.4 | Apr precipitation mm = 67.0 | May precipitation mm = 65.0 | Jun precipitation mm = 52.6 | Jul precipitation mm = 42.8 | Aug precipitation mm = 57.9 | Sep precipitation mm = 61.0 | Oct precipitation mm = 71.6 | Nov precipitation mm = 81.3 | Dec precipitation mm = 61.0 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 7 | Feb precipitation days = 6 | Mar precipitation days = 8 | Apr precipitation days = 7 | May precipitation days = 8 | Jun precipitation days = 7 | Jul precipitation days = 5 | Aug precipitation days = 6 | Sep precipitation days = 5 | Oct precipitation days = 7 | Nov precipitation days = 8 | Dec precipitation days = 7 | Jan snow days = 2.4 | Feb snow days = 1.2 | Mar snow days = 0.5 | Apr snow days = 0.05 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 0.5 | Dec snow days = 1.7 | Jan humidity = 83 | Feb humidity = 78 | Mar humidity = 70 | Apr humidity = 71 | May humidity = 69 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 65 | Aug humidity = 66 | Sep humidity = 69 | Oct humidity = 76 | Nov humidity = 84 | Dec humidity = 84 | year humidity = | Jand sun = 2.5 | Febd sun = 3.4 | Mard sun = 4.9 | Aprd sun = 5.8 | Mayd sun = 7.4 | Jund sun = 8.5 | Juld sun = 9.4 | Augd sun = 8.4 | Sepd sun = 6.7 | Octd sun = 4.8 | Novd sun = 2.7 | Decd sun = 2.4 | yeard sun = | Jan sun = 77.5 | Feb sun = 96.05 | Mar sun = 151.9 | Apr sun = 174 | May sun = 229.4 | Jun sun = 255 | Jul sun = 291.4 | Aug sun = 260.4 | Sep sun = 201 | Oct sun = 148.8 | Nov sun = 81 | Dec sun = 74.4 | year sun = | Jan percentsun = 27 | Feb percentsun = 33 | Mar percentsun = 41 | Apr percentsun = 43 | May percentsun = 50 | Jun percentsun = 55 | Jul percentsun = 62 | Aug percentsun = 60 | Sep percentsun = 53 | Oct percentsun = 44 | Nov percentsun = 28 | Dec percentsun = 27 | year percentsun = | source 1 = https://it.wikipedia.org/wiki/Stazione_meteorologica_di_Bologna_Borgo_Panigale | date = August 2010<ref>{{cite web |url = https://centrometeobolognese.com |title = Nevosità media a Bologna città 1961-1990 |publisher = Centro Meteorologico Bolognese |access-date = 1 February 2024}}</ref> | source = | source 2 = https://centrometeobolognese.com }} ==حڪومت== {{See also|بولونيا جو ميئر}} ===ميونسپل حڪومت=== [[ڪوموني|ميونسپلٽي]] جو قانونساز ادارو سٽي ڪائونسل ({{lang|it|Consiglio Comunale}}) آهي، جيڪا 48 ڪائونسلرن تي مشتمل هوندي آهي. اهي هر پنجن سالن کان پوءِ درست ڪيل متناسب نظام تحت چونڊيا ويندا آهن، جنهن ۾ وڌيڪ ووٽ حاصل ڪندڙ فهرست يا فهرستن جي اتحاد کي اڪثريت ڏني ويندي آهي، ۽ چونڊون ميئر جي چونڊن سان گڏ ٿينديون آهن. ايگزيڪيوٽو ادارو سٽي ڪميٽي (''Giunta Comunale'') آهي، جيڪا 12 [[اسيسور (اٽلي)|اسيسورن]] تي مشتمل هوندي آهي؛ ان کي سڌي طرح چونڊيل [[بولونيا جو ميئر|ميئر]] نامزد ڪندو ۽ ان جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جو موجوده ميئر ميٽيو ليپوري ([[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (اٽلي)|PD]]) آهي، جيڪو 4 آڪٽوبر 2021ع تي 61.9٪ ووٽن سان چونڊيو ويو.<ref name="ansa.it"/> بولونيا جي ميونسپلٽي ڇهن انتظامي ضلعن (''quartieri'') ۾ ورهايل آهي، جڏهن ته 2015ع جي انتظامي سڌاري کان اڳ اهي نو هئا. هر ضلعي کي هڪ ڪائونسل (''Consiglio'') ۽ هڪ صدر هلائيندا آهن، جيڪي شهر جي ميئر سان گڏ چونڊيا ويندا آهن. شهري تنظيم اٽلي جي آئين جي آرٽيڪل 114 تحت منظم ٿئي ٿي. ضلعن کي اختيار آهي ته اهي ميئر کي ماحول، تعمير، عوامي صحت، مقامي مارڪيٽن ۽ ٻين ڪيترن معاملن بابت غير پابند راءِ ڏين، ۽ اهي ڪم سرانجام ڏين جيڪي سٽي ڪائونسل طرفان کين سونپيا وڃن. ان کان علاوه، مقامي سرگرمين جي مالي مدد لاءِ انهن کي خودمختيار فنڊنگ پڻ ڏني ويندي آهي. ===صوبائي ۽ علائقائي حڪومت=== [[File:Grattacieli Bologna.jpg|thumb|left|فيئرا ضلعو، ايميليا-روماگنا جي علائقائي حڪومت جو مرڪز]] بولونيا ساڳئي نالي واري ميٽروپوليٽن شهر ۽ [[ايميليا-روماگنا]]، يعني اٽلي جي ويهن [[اٽلي جا علائقا|علائقن]] مان هڪ، جو گاديءَ وارو شهر آهي. جڏهن ته بولونيا صوبي جي آبادي 1,007,644 آهي،<ref>{{cite web|title=Demographic Balance for the year 2017 (provisional data)|url=http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017|archive-date=16 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180716065929/http://demo.istat.it/bilmens2017gen/index.html|url-status=dead}}</ref> جنهن ڪري اهو اٽلي جو ٻارهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو صوبو بڻجي ٿو، ايميليا-روماگنا اٽلي جو ڇهون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو علائقو آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 4.5&nbsp;ملين آهي، يعني قومي ڪل آبادي جو 7٪ کان وڌيڪ. علائقائي حڪومت جو مرڪز [[فيئرا ضلعو]] آهي، جيڪو جاپاني معمار [[ڪينزو ٽانگي]] 1985ع ۾ ڊزائن ڪيل ٽاورن جو احاطو آهي. انتظامي تنظيمِ نو بابت تازين حڪومتي هدايتن موجب، بولونيا جو شهري علائقو اٽلي جي 15 [[اٽلي جا ميٽروپوليٽن شهر|ميٽروپوليٽن ميونسپلٽين]] (''città metropolitane'') مان هڪ آهي، جيڪي نوان انتظامي ادارا آهن ۽ 1 جنوري 2015ع کان مڪمل طور ڪم ڪري رهيا آهن.<ref>{{cite web|title=Spending Review Act |url=http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |publisher=Italian Government |access-date=18 October 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120714005846/http://www.governo.it/Presidenza/Comunicati/dettaglio.asp?d=68656 |archive-date=14 July 2012}}</ref> نيون ميٽرو ميونسپلٽيون، جيڪي وڏن شهري علائقن کي صوبي جهڙا انتظامي اختيار ڏين ٿيون، مقامي انتظاميا جي ڪارڪردگي بهتر ڪرڻ ۽ بنيادي خدمتون، جن ۾ ٽرانسپورٽ، اسڪول ۽ سماجي پروگرام شامل آهن، ۽ ماحولياتي تحفظ ۾ ميونسپلٽين جي بهتر هم آهنگي ذريعي مقامي خرچ گهٽائڻ لاءِ ٺاهيون ويون آهن.<ref name="Ferri">{{cite web|url=http://www.unicreditreviews.com/uploads/03_ferri_ing_201-236.pdf |title=Metropolitan cities in Italy. An institution of federalism |publisher=University of Milan-Bicocca |first=Vittorio |last=Ferri |year=2009 |access-date=23 May 2011}} {{Dead link|date=June 2016|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> هن پاليسي ڍانچي ۾، بولونيا جي ميئر کي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') جا ڪم سرانجام ڏيڻ لاءِ مقرر ڪيو ويو آهي، جيڪو ميٽرو ميونسپلٽي اندر شامل ميونسپلٽين جي 18 ميئرن تي ٻڌل ميٽروپوليٽن ڪائونسل جي صدارت ڪندو آهي. بولونيا جي ميٽروپوليٽن شهر جي سربراهي ميٽروپوليٽن ميئر (''sindaco metropolitano'') ۽ ميٽروپوليٽن ڪائونسل (''Consiglio metropolitano'') ڪندا آهن. 11 آڪٽوبر 2021ع کان [[ميٽيو ليپوري]]، گاديءَ واري شهر جي ميئر جي حيثيت ۾، ميٽروپوليٽن شهر جو ميئر پڻ آهي. ==شھري منظرنامو== {{Further|زمرو:بولونيا جون عمارتون ۽ اڏاوتون}} {{see also|بولونيا جا ٽاور}} [[File:View_from_the_Torre_degli_Asinelli,_Bologna_3.jpg|thumb|مرڪزي بولونيا جو وسيع منظر]] [[File:Piazza Maggiore - Panoramica.jpg|thumb|[[پياتسا ماجيوري]]، [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، [[پالاتسو دي بانڪي]] ۽ [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] سان]] [[File:Bologna Via Pescherie Vecchie 01.jpg|thumb|ويا پيسڪري وِيڪي جي رنگين کليل هوا واري بازار]] [[File:Bologna, Santuario della Madonna di San Luca 004.JPG|thumb|right|[[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جو مقدس ماڳ]]]] [[File:Walkway,_Bologna.jpg|thumb|160px|بولونيا جا [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستا]] شهر جي علامت آهن.]] اوڻيهين صديءَ جي آخر تائين، جڏهن وڏي پيماني تي شهري نئين سر تعمير جو منصوبو شروع ڪيو ويو، بولونيا يورپ جي انهن چند وڏن شهرن مان هڪ هو، جيڪي اڃا تائين فصيلن سان گهيريل هئا. اڄ تائين، ۽ 1944ع ۾ ڪافي بمباريءَ جو نقصان سهڻ باوجود، بولونيا جو {{convert|350|acre|0|order=flip}} تاريخي مرڪز يورپ جو ٻيون سڀ کان وڏو تاريخي مرڪز آهي،<ref>{{Cite book|author = National League of Cities, American Municipal Association|title = Nation's cities, Volume 14|publisher = National League of Cities |year = 1976 |location = United States }}</ref> جنهن ۾ وچئين دور، نشاةِ ثانيه ۽ باروڪ فن جا بي شمار اهم يادگار موجود آهن. بولونيا [[ويا ايميليا]] سان گڏ ايٽرسڪن ۽ پوءِ رومي نوآبادي طور ترقي ڪئي؛ ويا ايميليا اڄ به شهر مان سڌي گذري ٿي، پر شهر اندر ان جا نالا تبديل ٿيندا رهن ٿا: سترادا ماجيوري، رتسولي، اوگو باسي ۽ سان فيليچي. پنهنجي رومي ورثي سبب، بولونيا جون مرڪزي گهٽيون، جيڪي اڄ وڏي حد تائين پيادل هلڻ لاءِ مخصوص آهن، رومي آبادڪاري جي جالي نما ترتيب جي پيروي ڪن ٿيون. اصل رومي فصيلن جي جاءِ وچئين دور جي بلند قلعي بندين ورتي، جن جا آثار اڄ به نظر اچن ٿا، ۽ آخرڪار تيرهين صديءَ ۾ ٽئين ۽ آخري فصيلن جو نظام تعمير ڪيو ويو، جنهن جا ڪيترائي حصا اڃا تائين موجود آهن. ٻارهين ۽ تيرهين صديءَ ۾، متحد شهري حڪومت جي اچڻ کان اڳ، تعمير ڪيل لڳ ڀڳ 180 دفاعي ٽاورن مان اڄ ويهن کان وڌيڪ وچئين دور جا دفاعي ٽاور باقي نه رهيا آهن. [[بولونيا جا ٽاور|بولونيا جي ٽاورن]] مان سڀ کان مشهور مرڪزي ''ڊيو ٽوري''، يعني ''اسينيلي'' ۽ ''گاريسيندا'' آهن، جن جون مشهور جهڪيل شڪلون شهر جي عام سڃاڻپ بڻجي چڪيون آهن.<ref>{{cite web|title=The Two Towers: Garisenda e degli Asinelli|url=http://www.artcityemiliaromagna.com/places/bologna/the-two-towers-garisenda-e-degli-asinelli|website=artcityemiliaromagna.com|publisher=Official tourism promotion website of Emilia-Romagna region|access-date=4 November 2017}}</ref> شهر جو منظرنامو وڌيڪ خوبصورت ۽ وسيع [[بولونيا جا محرابي رستا|محرابي رستن]] سان مالامال آهي، جن جي ڪري شهر مشهور آهي. شهر جي تاريخي مرڪز ۾ مجموعي طور تي لڳ ڀڳ {{convert|38|km|0|abbr=off}} [[محرابي رستو|محرابي رستا]] موجود آهن<ref name="unesco">{{cite web|title=The Porticoes of Bologna|url= https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5010/|type = [[عالمي ورثو ماڳ]] submission |publisher = [[يونيسڪو]] World Heritage Centre|date = 1 June 2006|access-date = 29 June 2012}}</ref>، جڏهن ته پوري شهر اندر انهن جي ڊيگهه {{convert|45|km|0|abbr=on}} کان وڌيڪ آهي، جنهن ڪري موسم جي اثرن کان بچندي ڊگهي فاصلي تائين پنڌ ڪرڻ ممڪن ٿئي ٿو. پورتيڪو دي سان لوڪا شايد دنيا جو سڀ کان ڊگهو محرابي رستو آهي.<ref>{{cite news|last=Caird|first=Joe|title=Bologna city guide: top five sights|url=https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/travel/citybreaks/4223609/Bologna-city-guide-top-five-sights.html |archive-date=11 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|access-date=1 June 2013|newspaper=The Daily Telegraph|date=16 January 2009}}{{cbignore}}</ref> اهو [[پورٽا ساراغوتسا]]، يعني وچئين دور ۾ ٺهيل قديم فصيلن جي ٻارهن دروازن مان هڪ، جيڪو شهر جي {{convert|7.5|km|1|abbr=on}} حصي کي گهيريندو هو، کي [[ميڊونا دي سان لوڪا، بولونيا|ميڊونا دي سان لوڪا جي مقدس ماڳ]] سان ڳنڍي ٿو. هي گرجاگھر 1723ع ۾ يارهين صديءَ جي هڪ عمارت جي هنڌ تي شروع ڪيو ويو، جيڪا اڳ ئي چوڏهين صديءَ ۾ وڌائي وئي هئي. اهو شهر مٿان نظر رکندڙ هڪ نمايان ٽڪريءَ تي ({{convert|289|m|0|abbr=off}}) واقع آهي ۽ بولونيا جي مکيه سڃاڻپن مان هڪ آهي. 666 خميدار محرابن تي ٻڌل، لڳ ڀڳ چار ڪلوميٽر ({{convert|3796|m|ft|disp=or|abbr=on}}) ڊگهو هي رستو، ''سان لوڪا''، جيئن گرجاگھر کي عام طور سڏيو ويندو آهي، کي شهر جي مرڪز سان مؤثر نموني ڳنڍي ٿو. ان جا محرابي رستا ان روايتي جلوس کي پناهه ڏين ٿا، جيڪو 1433ع کان هر سال [[عيدِ معراج]] دوران [[لوقا مبشر]] سان منسوب ٻار سان گڏ ميڊونا جي بازنطيني شبيھه کي هيٺ [[بولونيا ڪيٿيڊرل]] تائين کڻي ايندو آهي.<ref name="unesco"/> 2021ع ۾ محرابي رستن کي [[يونيسڪو عالمي ورثو ماڳ]] قرار ڏنو ويو.<ref name="unesco"/> [[سان پيٽرونيو بيسيليڪا]]، جيڪا 1388ع کان 1479ع تائين تعمير ڪئي وئي پر اڃا تائين اڻپوري آهي، حجم جي لحاظ کان دنيا جو ڏهون سڀ کان وڏو گرجاگھر آهي. اهو 132 ميٽر ڊگهو ۽ 66 ميٽر ويڪرو آهي، جڏهن ته گنبذ اندر 45 ميٽر ۽ اڳئين رخ تي 51 ميٽر تائين پهچي ٿو. 258,000&nbsp;m³ حجم سان، اهو دنيا جو سرن مان ٺهيل سڀ کان وڏو، گوٿڪ يا غير گوٿڪ، گرجاگھر آهي.<ref>data from [https://www.bolognawelcome.com/en/places-to-see/history-art/params/CategorieLuoghi_34/Luoghi_129/ref/Basilica%20of%20San%20Petronio http://www.bolognawelcome.com, ''Basilica di San Petronio''] plus calculations as follows: * San Petronio de Bologna: The floorplan of the building is a simple rectangle ** Area = length of the building x width of the building = 132 m x 60 m * The volume, without the roofs, can be calculated as a sum of five cuboids, one single (the central nave) and two pairs (the aisles and the files of chapels). The sum of each of the pairs can be calculated as one cuboid of double width. Knowing the height of the central nave and the width of the building, the measures of the sections can be calculated by measuring an orthograde photo of the facade. ** Volume = (traverse section of the central nave [width = 22 m, height = 44.27 m] + sum of the traverse sections of the two aisles [width = 20 m, height = 29.06 m] + sum of the traverse sections of the two files of chapels [width = 18 m, height = 22.38 m]) x length of the building [132 m] ** (973.94 + 581.2 + 402.84) x 132 = 1,957.98 x 132 = 258,453.36</ref> [[سانتو اسٽيفانو، بولونيا|سينٽ اسٽيفن]] جي بيسيليڪا ۽ ان جو مقدس احاطو بولونيا جي قديم ترين اڏاوتن مان آهن؛ روايت موجب اهي اٺين صديءَ کان تعمير ٿيڻ شروع ٿيا، ان هنڌ تي جتي مصري ديوي [[آئيسس]] لاءِ وقف هڪ قديم مندر موجود هو. [[سان ڊومينيڪو بيسيليڪا|سينٽ ڊومينڪ جي بيسيليڪا]] تيرهين صديءَ جي رومانڪ تعمير جو مثال آهي، جنهن کي عظيم بولونيائي [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] رولاندينو دي پاسسيجيري ۽ ايجيديو فوسڪيراري جي يادگار مقبرن سان سينگاريو ويو آهي. [[سان فرانچيسڪو، بولونيا|سينٽ فرانسس]]، [[سانتا ماريا ديئي سروي، بولونيا|سانتا ماريا ديئي سروي]] ۽ [[سان جياڪومو ماجيوري]] جون بيسيليڪائون چوڏهين صديءَ جي تعمير جا ٻيا شاندار مثال آهن؛ آخري گرجاگھر ۾ نشاةِ ثانيه جا فن پارا به موجود آهن، جهڙوڪ [[بينٽيووليو قربانگاھه واري تصوير]]، جيڪا [[لورينزو ڪوسٽا]] ٺاهي. آخر ۾، [[سان ميڪيلي اِن بوسڪو]] جو گرجاگھر پندرهين صديءَ جو مذهبي احاطو آهي، جيڪو شهر جي تاريخي مرڪز کان گهڻو پري نه هڪ ٽڪريءَ تي واقع آهي. [[File:Bologna Panorama.jpg|thumb|center|upright=3.2|سان پيٽرونيو بيسيليڪا جي مٿئين حصي تان منظر: سانتواريو دي سانتا ماريا ديلا ويتا جو گنبذ سامهون واري حصي تي غالب نظر اچي ٿو؛ ساڄي پاسي ''اسينيلي''، جيڪو اوچو آهي، ۽ ''گاريسيندا'' ٽاور، يعني ''ڊيو ٽوري''، ڏسجن ٿا.]] ==معيشت== [[File:Unipol Tower 02.JPG|thumb|upright|[[يونيپول ٽاور]]، جنهن جي اوچائي {{Convert|127|m|ft|abbr=on}} آهي، شهر جي سڀ کان اوچي عمارت آهي.]] مجموعي گهريلو پيداوار (GDP) جي لحاظ کان، [[بولونيا ميٽروپوليٽن شهر]] 2017ع ۾ تقريباً 35 ارب يورو (40.6 ارب آمريڪي ڊالر) جي معيشت پيدا ڪئي، جيڪا في فرد 34,251 يورو (40,165 آمريڪي ڊالر) جي برابر هئي. هي انگ اٽلي جي صوبن ۾ ٽئين نمبر تي هو، [[ميلان ميٽروپوليٽن شهر|ميلان]] ۽ [[ڏکڻ ٽائرول|بولتسانو/بوتسين]] کان پوءِ.<ref>{{cite web|title=Dossier on the Metropolitan City of Bologna|url=https://www.affariregionali.it/media/170175/dossier-citt%C3%A0-metropolitana-di-bologna.pdf|publisher=[[Istituto Nazionale di Statistica|Istat]]|access-date=4 November 2017}}</ref> بولونيا جي معيشت هڪ مضبوط صنعتي شعبي سان سڃاتي وڃي ٿي، جيڪو روايتي طور زرعي ۽ مالداري شين جي پروسيسنگ ([[:it:Eridania|ايريدانيا]]، [[گرانارولو (ڪمپني)|گرانارولو]]، [[سيگافريدو زانيتي]]، {{ill|Conserve Italia|it}})، مشينري ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]]، [[Sacmi|ساڪمي]])، تعميراتي سامان ([[Maccaferri|ماڪافيري]])، توانائي ([[Hera Group|هيرا گروپ]])، گاڏين جي صنعت ([[Ducati|دوڪاٽي]]، [[Lamborghini|ليمبورگيني]])، جوتا سازي، ڪپڙي، انجنيئرنگ، ڪيميائي صنعت، ڇپائي ۽ اشاعت ([[:it:Cappelli (editore)|ڪاپيلي]]، [[:it:il Mulino|اِل مولينو]]، {{ill|Monrif Group|it|مونريف گروپ}}، [[:it:Zanichelli|زانيڪيلي]]) تي مرڪوز آهي. خاص طور تي، بولونيا کي نام نهاد "پيڪيجنگ وادي" (Packaging Valley) جو مرڪز سمجهيو ويندو آهي، جيڪو اهڙو علائقو آهي جتي خودڪار [[پيڪنگ مشين]] ٺاهيندڙ ڪمپنين جي وڏي تعداد موجود آهي ({{ill|Coesia|it}}، [[IMA (company)|آئي ايم اي]] وغيره).<ref>{{cite book|last1=Fotis|display-authors=et al|first1=Marco|title=The Automatic Packaging Machinery Sector in Italy and Germany|date=2014|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|isbn=978-3-319-12762-0|pages=1–2}}</ref> ان کان علاوه، بولونيا پنهنجي [[تعاوني تنظيم|تعاوني ادارن]] جي گهڻائي لاءِ پڻ مشهور آهي. هي روايت اوڻيهين صديءَ دوران هارين ۽ مزدورن جي سماجي جدوجهدن مان پيدا ٿي. اڄ اهي تعاوني ادارا علائقي جي مجموعي گهريلو پيداوار جو لڳ ڀڳ هڪ ٽيون حصو پيدا ڪن ٿا<ref>{{cite news|last=Duda|first=John|title=The Italian Region Where Co-ops Produce a Third of Its GDP|url=https://www.yesmagazine.org/economy/2016/07/05/the-italian-place-where-co-ops-drive-the-economy-and-most-people-are-members|access-date=4 November 2017|publisher=[[Yes! (U.S. magazine)|YES! Magazine]]|date=5 July 2016|language=en}}</ref> ۽ [[ايميليا-روماگنا]] علائقي ۾ 265,000 ماڻهن کي روزگار فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web|last=Caselli|first=Guido|title=Osservatorio della cooperazione in Emilia-Romagna|url=https://imprese.regione.emilia-romagna.it/industria-artigianato-cooperazione-servizi/doc/file/osservatorio-della-cooperazione-in-emilia-romagna|publisher=Chamber of Commerce of Emilia-Romagna|access-date=4 November 2017}}</ref> ==آمدورفت== [[File:Irisbus Crealis trolley TPER 107 1.jpg|thumb|[[ٽي پي اي آر]] طرفان هلندڙ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|شهري ٽرالي بس نظام]] جي هڪ [[ٽرالي بس]]، جيڪا ويا سافي ۾ تصويربند ڪئي وئي.]] [[بولونيا گوگليئلمو مارڪوني هوائي اڏو]] مسافرن جي آمدرفت جي لحاظ کان اٽلي جو ستون مصروف ترين هوائي اڏو آهي (2025ع ۾ 11 ملين مسافر). [[بولونيا چنترالي ريلوي اسٽيشن]] اٽلي جي سڀ کان اهم ريلوي مرڪزن مان هڪ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ شهر اتر-ڏکڻ ۽ اوڀر-اولهه رستن جي سنگم تي واقع آهي. هي اسٽيشن هر سال 58 ملين مسافرن کي خدمتون فراهم ڪري ٿي.<ref name=gs1>{{cite web|title=Bologna Centrale|url=http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|publisher=Grandi Stazioni|access-date=30 December 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210084923/http://www.grandistazioni.it/cms/v/index.jsp?vgnextoid=d77f0d935b09a110VgnVCM1000003f16f90aRCRD|archive-date=10 February 2012|url-status=dead}}</ref> شهر ۾ ڪيترائي ننڍا ريلوي اسٽيشن پڻ موجود آهن (ڏسو [[بولونيا جي ريلوي اسٽيشنن جي فهرست]]). بولونيا سان دوناتو [[ريلوي درجابندي يارڊ]]، جنهن ۾ 33 ريلوي لائينون آهن، ماضيءَ ۾ اٽلي جو سڀ کان وڏو مال بردار ريل مرڪز هو.<ref>{{cite web|title=The Bologna Freight Village |url=http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |publisher=Bologna Interporto S.p.a. |access-date=1 June 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212140125/http://www.interporto.it/imgup/Company%20profile%202013%20v2.pdf |archive-date=12 December 2013}}</ref> 2018ع کان پوءِ ان کي [[بولونيا سان دوناتو ريلوي آزمائشي سرڪٽ]] ۾ تبديل ڪيو ويو.<ref name="I treni 434">Gian Guido Turchi, ''Bologna San Donato: metamorfosi di un impianto'', in I Treni 434 (2020), pages 12–17, Editrice Trasporti su Rotaie, ISSN 0392-4602.</ref> شهر کي عوامي بس رستن جي هڪ وڏي ڄار ذريعي پڻ خدمتون فراهم ڪيون وڃن ٿيون، جن ۾ [[بولونيا جا ٽرالي بس نظام|ٽرالي بس رستا]] پڻ شامل آهن، جيڪي 2012ع کان [[ٽراسپورٽو پاسيجيري ايميليا-روماگنا]] (TPER) هلائي رهيو آهي. مئي 2023ع تائين، نئين [[بولونيا ٽرام نظام]] جي پهرين لائين تعمير هيٺ هئي.<ref name="avviolavori">{{Cite web|url=https://www.trambologna.it/2023/04/26/partono-cantieri-realizzazione-linea-rossa-tram-deposito-borgo-panigale-terminal-michelino-fiera/|title = Partono i cantieri per la realizzazione della linea rossa del tram, il via dal deposito di Borgo Panigale e dal Terminal Michelino-Fiera|date=2023-04-26|access-date=2023-05-10|language=it}}</ref> مجموعي طور شهر لاءِ چار لائينن تي مشتمل ٽرام نيٽورڪ جو منصوبو تيار ڪيو ويو آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.metro-report.com/news/news-by-region/europe/single-view/view/four-tram-lines-planned-for-bologna.html|title=Four tram lines planned for Bologna|website=Metro Report|date=13 March 2019|access-date=17 March 2019}}</ref> بولونيا جي چوڌاري ڪم ڪندڙ وڏي [[مضافاتي ريل]] سروس کي [[بولونيا ميٽروپوليٽن ريلوي سروس]] جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. ===عوامي آمدورفت جا انگ اکر=== بولونيا ۾ ماڻهو هفتي جي عام ڪم واري ڏينهن تي عوامي آمدورفت ذريعي اچ وڃ ۾ سراسري طور 53 منٽ خرچ ڪن ٿا. عوامي آمدورفت استعمال ڪندڙن مان 9٪ ماڻهو روزانو ٻن ڪلاڪن کان وڌيڪ سفر ڪن ٿا. بس اسٽاپ يا ريلوي اسٽيشن تي انتظار جو سراسري وقت 12 منٽ آهي، جڏهن ته 16٪ مسافر روزانو اوسطاً 20 منٽن کان وڌيڪ انتظار ڪن ٿا. هڪ سفر دوران عوامي آمدورفت ذريعي طئي ڪيل سراسري فاصلو {{Convert|5.4|km|mi|abbr=on}} آهي، جڏهن ته 7٪ ماڻهو هڪ طرفي سفر ۾ {{Convert|12|km|mi|abbr=on}} کان وڌيڪ فاصلو طئي ڪن ٿا.<ref>{{cite web|title=Bologna Public Transportation Statistics|publisher= Global Public Transit Index by Moovit|url=https://moovitapp.com/insights/en/Moovit_Insights_Public_Transit_Index_Italy_Bologna_e_Romagna-1783|access-date=19 June 2017}} [[File:CC-BY icon.svg|50px|class=noviewer]] Material was copied from this source, which is available under a [https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ Creative Commons Attribution 4.0 International License].</ref> ==آبادي== {{Historical populations|1861|116874|1871|118217|1881|126178|1901|153271|1911|179311|1921|212754|1931|249226|1936|281162|1951|340526|1961|444872|1971|490528|1981|459080|1991|404378|2001|371217|2011|371337|2021|387842|cols=1|align=right|source=[[اٽلي جو قومي شماريات ادارو|ISTAT]]<ref>{{cite web |title=Popolazione residente e presente dei comuni. Censimenti dal 1861 al 1971|trans-title=Resident and present population of the municipalities. Censuses from 1861 to 1971|url=https://ebiblio.istat.it/digibib/Censimenti%20popolazione/Censimentipopolazioneresidentedal1861/PUV0027177Pop_res_pres_cens_1861_1971_Tomo1.pdf|date=1971-10-24|lang=it|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref><ref name="timeseries" />}} 2025ع تائين، شهر جي اصل آبادي 390,734 هئي، جنهن مان 47.9٪ مرد ۽ 52.1٪ عورتون هيون.{{cn|date=February 2026}} 2016ع ۾ نابالغن (18 سالن يا ان کان گهٽ عمر وارن ٻارن) جو تناسب ڪل آبادي جو 12.86٪ هو، جڏهن ته پينشن وٺندڙن جو تناسب 27.02٪ هو. هي انگ اٽلي جي اوسط 18.06٪ (نابالغ) ۽ 19.94٪ (پينشن وٺندڙ) سان ڀيٽيو وڃي ٿو. بولونيا جي رهواسين جي سراسري عمر 51 سال آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري عمر 42 سال آهي. 2011ع ۽ 2021ع جي وچ ۾ بولونيا جي آبادي ۾ 4.4٪ واڌ ٿي، جڏهن ته ساڳئي عرصي دوران سڄي اٽلي جي آبادي 0.7٪ گهٽجي وئي.<ref name="timeseries">{{cite web |title=Dashboard Permanent census of population and housing|url=https://esploradati.censimentopopolazione.istat.it/databrowser/#/en/censtest/dashboards|publisher=[[National Institute of Statistics (Italy)|ISTAT]]}}</ref> بولونيا جي موجوده پيدائش جي شرح هر 1,000 رهواسين تي 8.07 ڄمڻ آهي، جڏهن ته اٽلي جي سراسري شرح 9.45 ڄمڻ في 1,000 رهواسي آهي. ==تعليم== [[File:Archiginnasio ora blu Bologna.jpg|thumb|[[بولونيا يونيورسٽي]]، جيڪا 1088ع ۾ قائم ٿي، [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|دنيا جي مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي.]] [[بولونيا يونيورسٽي]]، جنهن بابت روايتي طور چيو وڃي ٿو ته اها 1088ع ۾ [[گلاسٽر|گلاسٽرن]] [[ايرنيريوس]] ۽ [[پيپو (قانوندان)|پيپو]] قائم ڪئي،<ref>{{cite book|last1=Rashdall|first1=Hastings|title=The universities of Europe in the Middle Ages|date=2010|publisher=Cambridge university press|location=Cambridge|isbn=978-1-108-01810-4|pages=119–121}}</ref> [[مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽين جي فهرست|مسلسل هلندڙ قديم ترين يونيورسٽي]] آهي، ۽ اعليٰ تعليم ۽ ڊگري ڏيندڙ اداري جي معنيٰ ۾ پهرين يونيورسٽي پڻ آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ لفظ ''universitas'' به ان جي قيام وقت استعمال ٿيو،<ref name="Top Universities"/><ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wyjnHZ1IIlgC&q=the+oldest+university+in+the+world+Bologna&pg=PA18 |title=The Challenge of Bologna|author=Paul L. Gaston |year=2010 |page=18 |publisher=Stylus |isbn=978-1-57922-366-3 |access-date=7 July 2016}}</ref><ref name="Hunt Janin 2008"/><ref name="Ridder-Symoens 1992"/> ۽ اها اٽلي ۽ يورپ جي اهم علمي ادارن مان هڪ آهي.<ref>{{cite web |url=https://bologna.repubblica.it/cronaca/2017/07/03/news/censis_la_classifica_delle_universita_bologna_ancora_prima-169846308/ |title=Censis, la classifica delle università: Bologna ancora prima |date=3 July 2017}}</ref> وچئين دور ۾ اها يورپي فڪري زندگيءَ جو هڪ اهم مرڪز هئي، جيڪا اٽلي ۽ سڄي يورپ مان عالمن کي پاڻ ڏانهن ڇڪيندي هئي.<ref>{{cite book|editor-last=Ridder-Symoens|editor-first= Hilde de|title=A history of the university in Europe.|date=2003|publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=978-0-521-54113-8|page=12|edition=1st pbk.}}</ref> ''Studium''، جيئن اها اصل ۾ سڏي ويندي هئي، هڪ نسبتاً غير رسمي تدريسي نظام طور شروع ٿي، جنهن ۾ هر استاد شاگردن کان الڳ الڳ فيس وٺندو هو. ان ڪري شروعاتي يونيورسٽي جو هنڌ سڄي شهر ۾ پکڙيل هو، ۽ مختلف قوميتن جي شاگردن جي مدد لاءِ مختلف ڪاليج قائم ڪيا ويا. [[File:Bologna,_Archiginnasio,_Teatro_anatomico_(6).jpg|thumb|[[آرڪي جينازيو جو اناٽوميڪل ٿيٽر]]، جيڪو 1637ع جو آهي]] نيپوليني دور ۾ يونيورسٽي جو مرڪز شهر جي مرڪز جي اتر-اوڀر حصي ۾ [[ويا زامبوني]] تي موجوده هنڌ منتقل ڪيو ويو. اڄ يونيورسٽي جا 11 اسڪول، 33 شعبا ۽ 93 لائبريريون سڄي شهر ۾ پکڙيل آهن، ۽ ويجهن شهرن [[چيزينا]]، [[فورلي]]، [[راويننا]] ۽ [[ريميني]] ۾ ان جا چار ماتحت ڪيمپس پڻ آهن. گذريل صدين ۾ هن يونيورسٽي سان لاڳاپيل اهم شاگردن ۾ [[دانتي]]، [[پيٽرارڪ]]، [[ٿامس بيڪيٽ]]، [[پوپ نڪولس پنجون]]، [[ايراسمس آف روٽرڊيم]]، [[پيٽر مارٽر ورميگلي]] ۽ [[ڪوپرنيڪس]] شامل هئا. [[لاورا باسي]]، جنهن کي 1732ع ۾ مقرر ڪيو ويو، يورپ ۾ ڪنهن يونيورسٽي ۾ سرڪاري طور پڙهائڻ واري پهرين عورت بڻجي. ويجهي تاريخ ۾ [[لوئيجي گالواني]]، [[حياتي برقي مقناطيسيت]] جو دريافت ڪندڙ، ۽ [[گوگليئلمو مارڪوني]]، ريڊيو ٽيڪنالاجي جو باني، پڻ هن يونيورسٽي ۾ ڪم ڪيو. بولونيا يونيورسٽي اڄ به اٽلي جي سڀ کان وڌيڪ معزز ۽ متحرڪ اعليٰ تعليمي ادارن مان هڪ آهي. اڄ تائين بولونيا گهڻي حد تائين يونيورسٽي وارو شهر آهي، جتي 2015ع ۾ 80,000 کان وڌيڪ شاگرد داخل هئا. هن شاگردي برادري ۾ ايراسموس، سقراط ۽ پرڏيهي شاگردن جو وڏو انگ شامل آهي.<ref>{{cite web|title=THE UNIVERSITY TODAY: NUMBERS AND INNOVATION|url=https://www.unibo.it/en/university/who-we-are/university-today|publisher=University of Bologna|access-date=4 November 2017}}</ref> يونيورسٽي جو [[نباتاتي باغ]]، [[بولونيا يونيورسٽي جو نباتاتي باغ]]، 1568ع ۾ قائم ٿيو؛ اهو يورپ جو چوٿون قديم ترين نباتاتي باغ آهي. [[جانز هاپڪنز يونيورسٽي]] شهر ۾ پنهنجو [[بولونيا سينٽر]] هلائي ٿي، جتي اسڪول آف ايڊوانسڊ انٽرنيشنل اسٽڊيز (SAIS) جي پرڏيهي ڪيمپسن مان هڪ موجود آهي. SAIS بولونيا 1955ع ۾ يورپ ۾ کليل آمريڪي پوسٽ گريجوئيٽ اسڪول جو پهريون ڪيمپس طور قائم ٿيو.<ref>{{cite web|url=https://www.unibo.it/en/international/agreements-and-networks/american-centres |title=American Centres – University of Bologna |website=Unibo.it |access-date=18 January 2016}}</ref> اهو مارشل پلان جي انهن ڪوششن کان متاثر هو، جن جو مقصد آمريڪا ۽ يورپ جي وچ ۾ ثقافتي پل تعمير ڪرڻ هو.<ref>{{cite web|url=http://2001-2009.state.gov/p/us/rm/2005/46551.htm |title=Remarks at the 50th Anniversary of SAIS in Bologna |website=2001-2009.state.gov |date=19 May 2005 |access-date=18 January 2016}}</ref> اڄ بولونيا سينٽر ''Associazione italo-americana "Luciano Finelli"'' جي ميزباني پڻ ڪري ٿو، جيڪا اٽلي ۽ آمريڪا وچ ۾ بين الثقافتي شعور ۽ مٽاسٽا کي هٿي ڏئي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |title=About Us &#124; Associazione Italo Americana Luciano Finelli |access-date=18 April 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140121074742/http://www.italo-americana.org/wp/about-us/ |archive-date=21 January 2014}}</ref> ايسٽرن ڪاليج ڪنسورشيم (E.C.Co.)، جنهن ۾ [[واسار ڪاليج]]، [[ويلزلي ڪاليج]] ۽ [[ويسليئن يونيورسٽي]] شامل آهن، بولونيا يونيورسٽي سان گڏجي شهر ۾ ٻاهرين ملڪ پڙهائيءَ جو پروگرام پيش ڪري ٿو. [[ڊڪنسن ڪاليج]]، [[انڊيانا يونيورسٽي]]، [[براون يونيورسٽي]] ۽ [[ڪيليفورنيا يونيورسٽي]] جا پڻ شهر ۾ ڪيمپس يا نمائنده مرڪز موجود آهن. ان کان علاوه، بولونيا ۾ هڪ موسيقي اسڪول، [[ڪونسرواتوريو جيوواني باتيستا مارٽيني]]، موجود آهي، جيڪو 1804ع ۾ قائم ٿيو، ۽ هڪ فنون لطيفه جو اسڪول، [[اڪاديميا دي بيلي آرتي دي بولونيا]]، موجود آهي، جيڪو 1802ع ۾ قائم ٿيو. ٻئي ادارا نيپولين بوناپارٽ طرفان متعارف ڪرايل سڌارن جي حصي طور وجود ۾ آيا. ==ثقافت== [[File:Museomusicabosala7.jpg|thumb|left|[[موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري]] سورهين کان ويهين صديءَ تائين جا قديم موسيقي اوزار ۽ منفرد موسيقي نوٽ ڏيکاري ٿي.]] صدين دوران بولونيا ڪيترائي لقب حاصل ڪيا آهن: "موٽو شهر" (''la grassa'') ان جي کاڌي ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جنهن ۾ مشهور خاصيتون گهڻي گوشت، خاص طور تي سوئر جي گوشت، انڊن واري پاستا ۽ کير مان ٺهندڙ شين، جهڙوڪ مکڻ ۽ پارميزان، سان تيار ٿينديون آهن. شهر کي ڏنل ٻيو لقب "ڳاڙهو شهر" (''la rossa'') آهي، جيڪو اصل ۾ شهر جي مرڪز جي عمارتن جي رنگ ڏانهن اشارو طور استعمال ٿيندو هو، پر پوءِ اهو شهر جي آبادي جي اڪثريت طرفان حمايت ڪيل ڪميونسٽ نظريي سان ڳنڍجي ويو، خاص طور تي ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. 1999ع ۾ مرڪز-ساڄي ڌر جي ميئر جي چونڊ تائين شهر [[اطالوي ڪميونسٽ پارٽي]] جي مضبوط قلعي طور مشهور هو.<ref>{{cite web|title=The red, the fat, and the learned: The story behind Bologna's curious nicknames|url=https://www.thelocal.it/20170510/bologna-dotta-grassa-rassa-red-fat-learned-studious-travel-italy-vacation|access-date=4 November 2017|website=[[The Local]]|date=10 May 2017}}</ref> 2004ع جي ميئر چونڊن ۾ [[سرجيو ڪوفيراٽي]] جي چونڊ سان مرڪز-کاٻي ڌر ٻيهر اقتدار ۾ اچي وئي. بولونيا [[مفت عوامي آمدورفت]] جي تصور تي تجربو ڪندڙ يورپ جي شروعاتي شهرن مان هڪ هو.<ref>{{cite web|url=http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |title=Repertoires of Democracy: The Case for Public Transport |access-date=19 April 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325224146/http://www.csi.ensmp.fr/WebCSI/4S/download_paper/download_paper.php?paper=nahuis_van_lente.pdf |archive-date=25 March 2009}}</ref> بولونيا جا ٻه ٻيا لقب پڻ آهن: پهريون "ٽاورن وارو شهر" (''la turrita'') آهي، جيڪو شهر ۾ موجود وچئين دور جي وڏي تعداد ۾ ٽاورن ڏانهن اشارو ڪري ٿو، جيتوڻيڪ اڄ صرف 24 ٽاور بيٺل آهن. ٻيو "علم وارو شهر" (''la dotta'') آهي، جيڪو ان جي يونيورسٽي ڏانهن اشارو ڪري ٿو. ===يونيورسٽي=== بولونيا جي [[بولونيا يونيورسٽي|يونيورسٽي]] 1088ع ۾ قائم ٿي ۽ دنيا جي قديم ترين يونيورسٽي سمجهي وڃي ٿي. QS يونيورسٽي رينڪنگ موجب، بولونيا يونيورسٽي اٽلي ۾ ٽئين نمبر تي ۽ دنيا ۾ 138هين نمبر تي آهي. اٽلي ۽ سڄي دنيا مان ايندڙ شاگردن جو وڏو انگ، ڇاڪاڻ⁠تہ بولونيا ۾ ڪيترين غير ملڪي يونيورسٽين جا ڪيمپس موجود آهن، جن ۾ جانز هاپڪنز يونيورسٽي، ڊڪنسن ڪاليج، انڊيانا يونيورسٽي، براون يونيورسٽي، ڪيليفورنيا يونيورسٽي ۽ ٻيا شامل آهن، شهر جي روزمره زندگيءَ تي وڏو اثر وجهي ٿو. هڪ پاسي اهو شهر جي مرڪز کي وڌيڪ زنده دل بڻائي ٿو، جتي رهواسين جي سراسري عمر تمام گهڻي آهي، ۽ ثقافتي سرگرمين کي به هٿي ڏئي ٿو؛ ٻئي پاسي، اهو عوامي نظم ۽ ڪچري جي انتظام جا مسئلا پيدا ڪري ٿو، جيڪي يونيورسٽي ضلعي جي سرگرم رات جي زندگيءَ مان پيدا ٿين ٿا. ===تفريح ۽ پرفارمنگ آرٽس=== [[File:Arena_del_Sole_(cropped).jpg|thumb|ارينا دل سولي ٿيٽر جو اڳيون رخ]] بولونيا شهر 26 مئي 2006ع تي [[يونيسڪو]] جو موسيقي شهر بڻيو. يونيسڪو موجب، "نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿيڻ واري پهرين اطالوي شهر طور، بولونيا هڪ شاهوڪار موسيقي روايت ڏيکاري آهي، جيڪا جديد زندگي ۽ تخليق جي هڪ متحرڪ عنصر طور مسلسل ترقي ڪري رهي آهي. هن موسيقي کي نسل پرستي خلاف جدوجهد ۾ شموليت جي اهم وسيلي طور فروغ ڏيڻ ۽ اقتصادي ۽ سماجي ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ مضبوط عزم پڻ ڏيکاريو آهي. ڪلاسيڪي کان اليڪٽرانڪ، جاز، لوڪ ۽ اوپيرا تائين مختلف صنفن کي هٿي ڏيندي، بولونيا پنهنجي شهرين کي اهڙي موسيقي توانائي فراهم ڪري ٿو، جيڪا شهر جي پيشاور، علمي، سماجي ۽ ثقافتي پاسن ۾ گهري طرح داخل ٿيل آهي."<ref>{{cite web |url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |archive-url=https://archive.today/20120713153427/http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=24544&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |url-status=dead |archive-date=13 July 2012 |title=The Creative Cities Network: UNESCO Culture Sector |publisher=Portal.unesco.org |access-date=19 April 2010 }}</ref> سورهين صديءَ تائين ٿيٽر بولونيا ۾ تفريح جو هڪ مشهور ذريعو هو. پهريون عوامي ٿيٽر تياترو الا اسڪالا هو، جيڪو 1547ع کان [[پالاتسو دل پوديستا، بولونيا|پالاتسو دل پوديستا]] ۾ سرگرم هو. اطالوي بولونيائي ٿيٽر جي هڪ اهم شخصيت [[الفريدو ٽيسٽوني]] هو، جيڪو ڊراما نگار ۽ ''[[ڪارڊينل لامبرٽيني (ڊرامو)|ڪارڊينل لامبرٽيني]]'' جو ليکڪ هو، جنهن کي 1905ع کان وڏي ٿيٽر ڪاميابي ملي، ۽ بعد ۾ بولونيائي اداڪار [[جينو چروي]] ان کي فلمي پردي تي پڻ ورجايو. 1998ع ۾ بولونيا شهر "بولونيا ديئي تياتري" ('ٿيٽرن جو بولونيا') منصوبو شروع ڪيو، جيڪو شهر جي وڏن ٿيٽر ادارن جي انجمن آهي. هي ٿيٽرن جو هڪ سلسلو آهي، جيڪو بولونيائي لهجي کان وٺي همعصر رقص تائين مختلف ٿيٽر موقعا فراهم ڪري ٿو، پر گڏيل رابطي واري حڪمت عملي ۽ اتحاد کي پڻ هٿي ڏئي ٿو. خاص طور تي، منصوبي ۾ شامل مختلف ٿيٽرن ۾ هفتي دوران پيش ٿيندڙ ڊرامن جو اشتهار هڪ ئي پوسٽر ذريعي ڏنو ويندو آهي. بولونيا جو اوپيرا گهر [[تياترو ڪومونالي دي بولونيا]] آهي. [[آرڪيسٽرا موزارٽ]]، جنهن جو موسيقي ڊائريڪٽر 2014ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[ڪلاڊيو ابادو]] هو، 2004ع ۾ ٺاهي وئي. بولونيا ڪيترن بين الاقوامي موسيقي، فن، رقص ۽ فلمي ميلن جي ميزباني ڪري ٿو، جن ۾ اينجيليڪا،<ref>{{cite web|url=https://www.aaa-angelica.com/ |title=Angelica |publisher=Aaa-angelica.com |access-date=19 April 2010}}</ref> ''بولونيا'' ۽ ''ڪونتيمپورانيا''، جيڪي همعصر موسيقيءَ جا ميلا آهن،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognacontemporanea.it/ |title=Eventi Arte Contemporanea &#124; Bologna contemporanea |website=Bolognacontemporanea.it |access-date=18 January 2016}}</ref> بولونيا فيسٽيول، جيڪو بين الاقوامي ڪلاسيڪي موسيقي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bolognafestival.it |title=Bolonafestival |publisher=Bolognafestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بولونيا جاز فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.bolognajazzfestival.it |title=BolognaJazzFestival |publisher=BolognaJazzFestival.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بائيوگرافلم فيسٽيول، جيڪو سوانحي فلمن لاءِ مخصوص آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.biografilm.it |title=Biografilm Festival |language= it |publisher=Biografilm.it |access-date=19 April 2010}}</ref> بل بول بل، جيڪو ڪامڪس ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.bilbolbul.net |title=BilBolBul |publisher=BilBolBul |access-date=19 April 2010}}</ref> دانزا اربانا، جيڪو گهٽيءَ جي همعصر رقص جو ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.danzaurbana.it |title=Danza Urbana |publisher=Danzaurbana.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[F.I.S.Co.|F.I.S.Co]]، جيڪو همعصر فن جو ميلو هو ۽ هاڻي [[لائيو آرٽس ويڪ]] ۾ ضم ٿي چڪو آهي، فيوچر فلم فيسٽيول، جيڪو اينيميشن ۽ خاص اثرن بابت آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.futurefilmfestival.org |title=futurefilmfestival |website=Futurefilmfestival.org |access-date=19 April 2010}}</ref> ''اِل چينيما ريتروواتو''، جيڪو ناياب ۽ وساريل فلمن بابت فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Il CInema Ritrovato |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> [[لائيو آرٽس ويڪ]]، جينڊر بينڊر، جيڪو صنفي سڃاڻپ، جنسي رجحان ۽ جسماني نمائندگي بابت ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=https://www.genderbender.it |title=Gender Bender |publisher=Genderbender.it |access-date=19 April 2010}}</ref> هوم ورڪ فيسٽيول، جيڪو اليڪٽرانڪ موسيقي جو ميلو آهي،<ref>{{cite web |url=http://www.homeworkfestival.net/ |title=homeworkfestival |publisher=homeworkfestival |access-date=19 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154815/http://www.homeworkfestival.net/ |archive-date=28 December 2010 |url-status=dead }}</ref> هيومن رائيٽس فلم فيسٽيول،<ref>{{cite web|url=http://www.cinetecadibologna.it/vedere/festival |title=Human Rights Film Festival |publisher=Cinetecadibologna.it |access-date=19 April 2010}}</ref> سم پريفر ڪيڪ، جيڪو هم جنس پرست عورتن جي فلمي ميلو آهي،<ref>{{cite web|url=http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |title=Some Prefer Cake Lesbian Film Festival |access-date=19 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120209111233/http://www.someprefercakefestival.com/index_en.htm |archive-date=9 February 2012}}</ref> ۽ [[زڪينو دئورو]]، جيڪو ٻارن جي گيتن جو مقابلو آهي، شامل آهن. ===کاڌو=== [[File:Tagliatelle_al_ragù_(image_modified).jpg|thumb|''تالياتيللي الرڳو''، جيئن بولونيا ۾ پيش ڪيو ويندو آهي]] بولونيا پنهنجي کاڌي جي روايت لاءِ مشهور آهي. اهو مشهور [[بولونيائي ساس]] جو گهر آهي، جيڪو گوشت تي ٻڌل پاستا ساس آهي. اٽلي ۾ ان کي [[رڳو]] سڏيو ويندو آهي ۽ اهو دنيا ۾ ملندڙ قسم کان ڪافي مختلف آهي. بولونيا ۾ هي ساس بنيادي طور [[تالياتيللي]] سان پيش ڪيو ويندو آهي، ۽ ان کي [[اسپاگيٽي]] سان پيش ڪرڻ عجيب سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|last=Cesarato|first=Monica|title=Why you won't find spaghetti bolognese in Italy|url=https://www.thelocal.it/20160914/the-truth-about-spaghetti-bolognese-ragu-pasta|access-date=November 5, 2017|website=[[The Local]]|date=September 14, 2016}}</ref> زرخيز [[پو وادي]] ۾ واقع هجڻ سبب، مقامي شاهوڪار کاڌو وڏي حد تائين گوشت ۽ پنير تي ڀاڙيندو آهي. سڄي ايميليا-روماگنا وانگر، [[نمڪين سڪل سوئر جو گوشت|محفوظ ڪيل سوئر جو گوشت]]، جهڙوڪ [[پروشوتو]]، [[مورتاديلا]] ۽ ''[[سالومي]]''، مقامي خوراڪ صنعت جو اهم حصو آهي.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57 57]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/57}}</ref> ويجها مشهور انگورن جا باغ [[پينوليتو]] ديئي ڪولي بولونيسي، [[لامبروسڪو]] دي مودينا ۽ [[سانجيوويزي]] دي روماگنا شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Anderson|first1=Burton|title=The Wines of Italy. An endless adventure in taste|date=2006|publisher=The Italian Trade Commission|asin=B002H6TK9C|pages=85–89|edition=8th}}</ref> رڳو سان تالياتيللي، شوربي ۾ پيش ٿيندڙ [[تورتيلليني]]، [[لازانيا]] ۽ مورتاديلا بولونيا مقامي خاصيتن ۾ شامل آهن.<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52 52]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/52}}</ref> روايتي بولونيائي مٺايون اڪثر عيدن سان لاڳاپيل هونديون آهن، جهڙوڪ ''فاوي ديئي مورتي''، جيڪا [[سڀني مقدسن جو ڏينهن|آل سينٽس ڊي]] لاءِ ٺهندڙ رنگ برنگي [[بادام پيسٽ]] بسڪيٽ آهن؛ جام سان ڀريل راويولي بسڪيٽ، جيڪي [[سينٽ جوزف جو ڏينهن|سينٽ جوزف ڊي]] تي پيش ڪيا ويندا آهن؛ ۽ ڪارنيول جون مٺايون، جن کي ''سفراپولي'' چيو ويندو آهي، جيڪي هلڪي ۽ نازڪ تريل پيسٽري هونديون آهن ۽ انهن مٿان پائوڊر کنڊ وڌي ويندي آهي. ''چيرتوسينو'' يا ''پانسپيتسيالي''، يعني 'ڪارٿوسيائي' يا 'دواساز ڪيڪ'، هڪ مصالحيدار ڪيڪ آهي، جيڪو ڪرسمس تي پيش ڪيو ويندو آهي. ''تورتا دي ريسو''، جيڪا بادامن، چانورن ۽ اماريتو مان ٺهندڙ ڪسٽرڊ جهڙي ڪيڪ آهي، سڄو سال تيار ڪئي ويندي آهي،<ref>{{cite book|last1=Pauls|first1=Dana Facaros & Michael|title=Italy : Bologna & Emilia Romagna|date=2000|publisher=Cadogan|location=London|isbn=978-1-86011-977-4|page=[https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60 60]|url=https://archive.org/details/isbn_9781860119774/page/60}}</ref> جيئن [[زوپا انگليزي]] پڻ. ==راند== [[File:PalaDozza 2022.jpg|thumb|right|پالا دوتسا، بولونيا جو تاريخي باسڪيٽ بال ميدان]] بولونيا ۾، اٽلي جي گهڻن شهرن جي ابتڙ، [[باسڪيٽ بال]] سڀ کان وڌيڪ پسند ڪئي ويندڙ راند آهي. حقيقت ۾ بولونيا جو راندين وارو لقب ''باسڪيٽ سٽي'' آهي، جيڪو شهر جي ٻن تاريخي حريف باسڪيٽ بال ڪلبن، [[ويرتوس بولونيا|ويرتوس]] ۽ [[فورتيتودو بولونيا|فورتيتودو]]، جي ڪاميابين ڏانهن اشارو ڪري ٿو.<ref name="Wolff2003">{{cite book |first = Alexander |last = Wolff |title = Big Game, Small World: A Basketball Adventure |year = 2003 |chapter = 6 |publisher = Grand Central Publishing |isbn= 978-0-446-67989-3}}</ref> انهن ٻنهي مان پهرين ڪلب، ٻين اعزازن سان گڏ، 17 [[سيري اي (باسڪيٽ بال)|اطالوي باسڪيٽ بال چيمپيئن شپون]]، ٻه [[يورو ليگ]]، هڪ [[يوروڪپ باسڪيٽ بال|يوروڪپ]] ۽ هڪ [[فيبا ساپورتا ڪپ]] کٽيو آهي، جنهن ڪري اها يورپ جي سڀ کان ڪامياب باسڪيٽ بال ڪلبن مان هڪ آهي؛ جڏهن ته ٻي ڪلب 2000ع ۽ 2005ع ۾ ٻه ليگ عنوان کٽيا آهن. اطالوي باسڪيٽ بال ليگ، جيڪا [[ليگا باسڪيٽ سيري اي|سيري اي]] ۽ [[سيري اي2 (باسڪيٽ بال)|سيري اي2]] ٻنهي کي هلائي ٿي، ان جو هيڊڪوارٽر بولونيا ۾ آهي. شهر ۾ ٻه اندروني ميدان آهن: [[پالا دوتسا]] سڀ کان پراڻو آهي، جنهن ۾ 5,570 سيٽن جي گنجائش آهي، جڏهن ته [[ويرتوس ارينا]] عارضي ميدان آهي، جنهن ۾ 9,980 سيٽن جي گنجائش آهي. 11,000 سيٽن جي گنجائش وارو ٽيون ميدان، [[يونيپول ارينا]]، پاڙيسري شهر [[ڪاساليڪيو دي رينو]] ۾ واقع آهي. [[File:Stadio Dall'Ara 01-02-2020.jpg|thumb|left|32,000 گنجائش وارو اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا، بولونيا ايف سي 1909 جو گهر آهي.]] [[ايسوسيئيشن فٽبال|فٽبال]] جي پڻ بولونيا ۾ مضبوط روايت آهي. شهر جي مکيه ڪلب، [[بولونيا ايف سي 1909]]، ست اطالوي ليگ چيمپيئن شپون کٽيون آهن، جن مان تازي [[1963–64 سيري اي|1963–64ع]] ۾ هئي، جنهن ڪري اها ليگ جي تاريخ ۾ ڇهين سڀ کان ڪامياب ٽيم آهي؛ ان کان علاوه، هن ٽي [[ڪوپا اٽاليا]] عنوان پڻ کٽيا آهن، جن مان تازو [[2024–25 ڪوپا اٽاليا|2024–2025ع جي موسم]] ۾ حاصل ٿيو. 1930ع واري ڏهاڪي جي عروج واري دور ۾ بولونيا ايف سي کي "''Lo squadrone che tremare il mondo fa''"، يعني "اها ٽيم جيڪا دنيا کي ڌوڏي ڇڏي ٿي"، جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ڪلب 38,000 گنجائش واري [[اسٽيڊيو ريناٽو دال آرا]] ۾ کيڏندي آهي، جتي اطالوي قومي ٽيم فٽبال ۽ [[رگبي يونين]] ٻنهي ۾ کيڏي چڪي آهي، ۽ [[سان مارينو قومي فٽبال ٽيم]] پڻ هتي کيڏي آهي. اهو [[1990ع فيفا ورلڊ ڪپ]] جو پڻ هڪ ميدان هو. [[رگبي يونين]] پڻ شهر ۾ موجود آهي: رگبي بولونيا 1928 اٽلي ۾ قائم ٿيندڙ پهرين رگبي يونين ڪلبن مان هڪ هئي ۽ [[اطالوي رگبي فيڊريشن|اطالوي رگبي يونين فيڊريشن]] سان لاڳاپيل ٿيڻ واري پهرين ڪلب هئي.<ref>{{cite web |url= http://www.air.it/modules.php?name=News&file=article&sid=18003 |title = Rugby Bologna 1928: quale futuro? |last = Zanasi |first = Gianni |date = 6 March 2009 |website = air.it |publisher = Associazione Italiana Rugbysti |language = it |trans-title = What Future for Rugby Bologna 1928? |archive-url = https://web.archive.org/web/20141105161150/http://www.air.it/modules.php?name=News&file=print&sid=18003 |archive-date = 5 November 2014 |access-date = 5 November 2014}}</ref> 2026ع تائين اها اٽلي جي سڀ کان پراڻي رگبي يونين ڪلب آهي جيڪا اڃا تائين ڪم ڪري رهي آهي. ڪلب پنهنجي تاريخ جي پهرين 25 سالن تائين اطالوي چيمپيئن شپ جي مٿئين درجي ۾ حصو ورتو، ڪڏهن به عنوان نه کٽيائين پر ڪيترائي ڀيرا ٻئي نمبر تي رهي؛ اها 1990ع واري ڏهاڪي جي آخر ۾ [[سيري اي ايليٽ (رگبي يونين)|مٿئين ڊويزن]] ۾ واپس آئي ۽ سنگين مالي مسئلن کي منهن ڏنو، جن سبب ان جي تنزلي ٿي ۽ اها لڳ ڀڳ ختم ٿيڻ جي ڪناري تي پهچي وئي.{{citation needed|date=May 2016}} [[جاني فالڪي اسٽيڊيم]] هڪ [[بيس بال اسٽيڊيم]] آهي، جيڪو بولونيا ۾ واقع آهي.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.com/falchi.htm|title=Fortitudo Baseball Bologna – Stadio Gianni Falchi|website=www.fortitudobaseball.com}}</ref><ref>[https://www.espn.com/mlb/worldclassic2006/news/story?id=2291227 "Welcome to Italy,"] ESPN.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.baseballprospectus.com/news/article/17678/punk-hits-baseball-in-the-old-country/|title=Punk Hits: Baseball in the Old Country|date=18 July 2012|website=Baseball Prospectus}}</ref> اهو [[اطالوي بيس بال ليگ]] ۾ [[فورتيتودو بيس بال بولونيا]] جي گهر وارن ميچن جو ميدان آهي.<ref name="auto"/><ref>{{Cite web|url=https://www.fortitudobaseball.it/|title=Fortitudo Baseball|website=Fortitudo Baseball}}</ref> ==ماڻھو== {{Main category|بولونيا جا ماڻھو}} [[File:Giovanni Artusi.jpg|thumb|140px|[[جيوواني آرتوسي]]]] [[File:Benoit XIV.jpg|thumb|140px|[[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]]، جيڪو 1675ع ۾ بولونيا ۾ ڄائو]] [[File:Annibale Carracci, Autoritratto .jpg|thumb|140px|[[اينيبال ڪاراچي]]، {{circa|1580}}]] [[File:Chiara Caselli 2002.jpg|thumb|140px|[[ڪيارا ڪاسيلي]]، 2002ع]] [[File:Pier Ferdinando Casini 2016.jpg|thumb|140px|[[پيئر فرديناندو ڪاسيني]]، 2016ع]] [[File:Luigi Galvani, oil-painting.jpg|thumb|140px|[[لوئيجي گالواني]]]] [[File:Ritratto di Gregorio XIII - Passarotti.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري تيرهون]]، 1586ع]] [[File:Gregorius XV, by Guercino, 1622.jpg|thumb|140px|[[پوپ گريگوري پندرهون]]، 1622ع]] [[File:Guglielmo Marconi.jpg|thumb|140px|[[گوگليئلمو مارڪوني]]، 1908ع]] [[File:Tagliacozzi Portrait.jpg|thumb|140px|[[گاسپاري تالياتسوتسي]]]] ; * [[ماريا گائيتانا انييسي]] (1718–1799)، رياضيدان ۽ انسان دوست * [[ڪيمي انتونيلي]] (ڄائو 2006ع)، مرسڊيز لاءِ فارمولا 1 ريسر * [[فرانچيسڪو الباني]] (1578–1660)، باروڪ مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Albani, Francesco |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 481 |short=1}}</ref> * [[جيوواني الديني]] (1762–1834)، طبيب ۽ طبيعيات دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Aldini, Giovanni |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 536 |short=1}}</ref> * [[اوليسه الدروواندي]] (1522–1605)، فطرت شناس * [[انتونيو اليساندريني]] (1786–1861)، اناٽومسٽ ۽ پيراسائٽولوجسٽ * [[اليسانڊرو الگاردي]] (1598–1654)، اعليٰ باروڪ سنگتراش<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Algardi, Alessandro |volume = 1 |last= |first= |author-link= |page= 598 |short=1}}</ref> * [[وڪٽر اريموندي]] (1942–2001)، فوٽوگرافر * [[جيوواني ماريا آرتوسي]] ({{circa|1540–1613}})، موسيقي نظريه دان، موسيقار ۽ ليکڪ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Artusi, Giovanni Maria |volume = 2 |last= |first= |author-link= |page= 705 |short=1}}</ref> * [[اميڪو اسپرتيني]] ({{circa|1474–1552}})، مصور * [[پوپي آواتي]] (ڄائو 1938ع)، ڊائريڪٽر * [[بولونيا جو آزو]] (سرگرم 1150–1230)، قانوندان ۽ [[گلاسٽر]]<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Azo |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 81 |short=1}}</ref> * [[ريڪاردو باڪيللي]] (1891–1985)، ليکڪ * [[ادريانو بانڪيري]] (1568–1634)، موسيقار * [[اگوستينو باريللي]] (1627–1687)، معمار * [[ماسيميليانو بارتولي]]، شيف ۽ ريسٽورنٽ مالڪ * [[انتونيو باسولي]] (1774–1848)، مصور ۽ منظر ڊزائنر * [[لاورا باسي]] (1711–1788)، سائنسدان، يورپ ۾ يونيورسٽي چيئر تي مقرر ٿيندڙ پهرين عورت<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bassi, Laura Maria Caterina |volume = 3 |last= |first= |author-link= |page= 494 |short=1}}</ref> * [[اوگو باسي]] (1800–1849)، اطالوي قومپرست هيرو، 1848ع جي بغاوتن ۾ ڪردار سبب ڦاسي ڏنو ويو * [[پيئر فرانچيسڪو باتيستيلي]] (17هين صدي)، [[فريبي ڇت واري مصوري|ڪواڊراتورا]] جو مصور * [[ستيفانو بينني]] (1947–2025)، ليکڪ * [[پوپ بينيڊڪٽ چوڏهون]] (1675–1758) (پروسپيرو لورينزو لامبرٽيني)، پوپ 1740–58ع.<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Benedict |volume = 3 |last= Rockwell |first= William Walker |author-link= |pages= 718-719; see page 719 penultimate para. |short=1}}</ref> * [[جيوواني ٻيون بينٽيووليو]] (1443–1508)، امير. هن 1463ع کان 1506ع تائين بولونيا تي جابر حڪمران طور حڪومت ڪئي. * [[اميديو بياواتي]] (1915–1979)، فٽبالر، [[اسٽيپ اوور]] جي ايجاد سان منسوب، 1938ع جو عالمي چيمپيئن. هن رڳو [[بولونيا ايف سي 1909|بولونيا ايف سي]] لاءِ کيڏيو * [[سيموني بوليللي]] (ڄائو 1985ع)، پيشاور ٽينس رانديگر * [[جياڪومو بولونيني]] (1664–1734)، مصور * [[رافائيل بومبيللي]] (1526–1572)، رياضيدان * [[روسانو براتسي]] (1916–1994)، اداڪار * [[بلغاروس]] (وفات 1166ع)، بلغاريائي اصل جو ٻارهين صديءَ جو قانوندان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Bulgarus |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 786 |short=1}}</ref> * [[فلوريانو بوروني]] (17هين صدي)، نقش ڪَندڙ * [[ليوپولدو مارڪو انتونيو ڪالداني]] (1725–1813)، اناٽومسٽ ۽ فزيولوجسٽ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Caldani, Leopoldo Marco Antonio |volume = 4 |last= |first= |author-link= |page= 983 |short=1}}</ref> * [[آرڪانجيلو ڪانيتولي]] (1460–1513)، رومن ڪيٿولڪ پادري، ڪينن ريگيولر * [[اليسانڊرو ڪارلوني]] (ڄائو 1978ع)، ڊائريڪٽر، اينيميٽر ۽ فنڪار، جنهن ''[[ڪنگ فو پانڊا]]'' ۽ ''[[دي ڪروڊز]]'' جهڙين فلمن تي ڪم ڪيو * [[لوڪا ڪاربوني]] (ڄائو 1962ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[رافائيلا ڪارا]] (1943–2021)، ڳائڻي * [[اينيبال ڪاراچي]] (1560–1609)، مصور<ref name="Rossetti 298-299">{{Cite EB1911 |wstitle= Caracci, Lodovico, Agostino, and Annibale |volume = 5 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti |pages= 298-299 |short=1}}</ref> * [[لودووڪو ڪاراچي]] (1555–1619)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[اگوستينو ڪاراچي]] (1557–1602)، مصور<ref name="Rossetti 298-299"/> * [[ڪورادو ڪاساليني]] (ڄائو 1914ع، وفات جي تاريخ نامعلوم)، فٽبالر * [[ڪيارا ڪاسيلي]] (ڄائي 1967ع)، اداڪارا * [[بولونيا جي سينٽ ڪيٿرين]] (1413–1463)، (ڪاترينا دي وگري)، غريب ڪلئير نَن، ليکڪا، صوفيه ۽ فنڪارا * [[پيئر فرديناندو ڪاسيني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[پييترو ڪاتالدي]] (1548–1626)، رياضيدان * [[ڪرونڪس]]، راڪ بينڊ * [[پيئرلوئيجي ڪولينا]] (ڄائو 1960ع)، فٽبال ريفري * [[ڪارلو ڪولومبارا]] (ڄائو 1964ع)، اوپيرا بيس * [[جيوواني پاولو ڪولونا]] (1637–1695)، موسيقار، استاد، آرگن وڄائيندڙ ۽ آرگن ٺاهيندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Colonna, Giovanni Paolo |volume = 6 |last= |first= |author-link= |page= 715 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو ڪورتيني]] (ڄائو 1976ع)، موسيقار * [[چيزاري ڪريمونيني (موسيقار)|چيزاري ڪريمونيني]] (ڄائو 1980ع)، ڳائڻو-گيتڪار * [[جوزيپي ماريا ڪريسپي]] (1665–1747)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Crespi, Giuseppe Maria |volume = 7 |last= |first= |author-link= |page= 412 |short=1}}</ref> * [[دوناتو ڪريتي]] (1671–1749)، مصور * [[جوليو چيزاري ڪروچي]] (1550–1609)، ''[[ڪانتاسٽوريا|ڪانتستوريي]]'' ۽ ليکڪ * [[لوچو دالا]] (1943–2012)، ڳائڻو-گيتڪار * [[ڪرسٽينا داوينا]] (ڄائي 1964ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي * [[دومينيڪينو]] (1581–1641) (دومينيڪو زامپيري)، مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Domenichino Zampieri |volume = 8 |last= Rossetti |first= William Michael |author-link= William Michael Rossetti|pages= 397-398 |short=1}}</ref> * [[ايلينا دوگليولي]] (1472–1520)، [[ڪيٿولڪ ڪليسا|رومن ڪيٿولڪ]] اشرافي عورت * [[سارا ايراني]] (ڄائي 1987ع)، ٽينس رانديگرياڻي * [[لوئيجي فيري]] (1826–1895)، فلسفي<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Ferri, Luigi |volume = 10 |last= |first= |author-link= |page= 287 |short=1}}</ref> * [[سچيپيوني دل فيرو]] (1465–1526)، رياضيدان. هن [[ڪيوبيڪ مساوات]] حل ڪئي. * [[جيانفرانڪو فيني]] (ڄائو 1952ع)، سياستدان * [[ارسطوتيلي فيوراوانتي]] ({{circa|1415}} – {{circa|1486}})، معمار * [[پروسپيرو فونتانا]] (1512–1597)، ديرين نشاةِ ثانيه ۽ مينرسٽ فن جو مصور<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Fontana, Prospero |volume = 10 |last= |first= |author-link= |pages= 607-608 |short=1}}</ref> * [[ڪارلو فورناسيني]] (1854–1931)، [[مائڪرو پيليئنٽولوجسٽ]]، جنهن [[فورامنيفرا]] جو مطالعو ڪيو * [[فرانچيسڪو فرانچيا]] ({{circa|1450–1517}}) (فرانچيسڪو رائ بوليني)، مصور * [[لوئيجي گالواني]] (1737–1798)، سائنسدان، [[حياتي برقيت]] جو دريافت ڪندڙ<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Galvani, Luigi |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 428 |short=1}}</ref> * [[اليسانڊرو گامبيريني]] (ڄائو 1981ع)، فٽبالر * [[اليسانڊرو گواتسي]] (1809–1889)، واعظ ڪندڙ، محب وطن ۽ راهب<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Gavazzi, Alessandro |volume = 11 |last= |first= |author-link= |page= 538 |short=1}}</ref> * [[سيرينا گراندي]] (ڄائي 1958ع)، اداڪارا * [[پوپ گريگوري تيرهون]] (1502–1585) (اوگو بونڪومپاني)، پوپ 1572–85ع. هن [[گريگورين ڪئلينڊر]] رائج ڪيو.<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XIII. |volume= XI | pages= 178 |short= 1}}</ref> * [[پوپ گريگوري پندرهون]] (1554–1623) (اليسانڊرو لودوويزي)، پوپ 1621–3ع<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gregory XV. |volume= XI | pages= 178-179 |short= 1}}</ref> * [[گويرچينو|اِل گويرچينو]] (1591–1666) (جيوواني باربيئري)، مصور * [[ايرنيريوس]] ({{circa|1050}} – 1125ع کان پوءِ)، قانوندان * [[ايميلدا لامبرٽيني|مبارڪ ايميلدا لامبرٽيني]] ({{circa|1322–1333}})، ڊومينيڪن نو آموز، يوخرستي صوفيه ۽ ٻار ولي * [[ڪلاڊيو لوللي]] (1950–2018)، ڳائڻو-گيتڪار * [[پوپ لوشيوس ٻيون]] (وفات 1145ع) (گهيراردو ڪاتچانييميچي دل اورسو)، پوپ 1144–5ع * [[مارچيلو مالپيگي]] (1628–1694)، فزيولوجسٽ، اناٽومسٽ ۽ هسٽولوجسٽ * [[گوگليئلمو مارڪوني]] (1874–1937)، انجنيئر، [[وائرليس ٽيليگرافي]] جو اڳواڻ، طبيعيات جو نوبل انعام * [[لوئيجي فرديناندو مارسيلي]] (1658–1730)، عالم ۽ ممتاز فطري سائنسدان<ref>{{cite EB9 |wstitle = Marsigli, Luigi Ferdinand |volume= XV | page= 575 |short= 1}}</ref> * [[جوزيپي مارسيلي (ٽينر)|جوزيپي مارسيلي]] ({{flourished|1677|1727}})، اوپيرا ٽينر<ref>{{Cite encyclopedia |author=Paola Besutti|title=Marsigli &#91;Marsiglio, Marsili&#93;, Giuseppe |date=2002|entry=Marsigli [Marsiglio, Marsili], Giuseppe|encyclopedia=Grove Music Online|publisher=[[Oxford University Press]] |doi=10.1093/gmo/9781561592630.article.O008481}}</ref> * [[جيوواني باتيستا مارٽيني]] (1706–1784)، موسيقي نظريه دان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Martini, Giovanni Battista |volume = 17 |last= |first= |author-link= |page= 800 |short=1}}</ref> * [[جوزيپي ڪاسپار ميزوفانتي|جوزيپي ميزوفانتي]] (1774–1839)، ڪارڊينل، لسانيات دان ۽ گھڻ ٻولين جو ماهر * [[مارڪو منگيٽي]] (1818–1886)، معاشيات دان ۽ سياستدان<ref>{{Cite EB1911 |wstitle= Minghetti, Marco |volume = 18 |last= |first= |author-link= |page= 523 |short=1}}</ref> * [[جورجيو موراندي]] (1890–1964)، مصور * [[جاني موراندي]] (ڄائو 1944ع)، ڳائڻو * [[لودووڪو موربيولي]] (1433–1485)، ڪيٿولڪ عام شخص، جنهن کي مبارڪ قرار ڏنو ويو * [[ايدگاردو مورتارا]] (1851–1940)، ڪيٿولڪ پادري، جيڪو ''مورتارا ڪيس'' جو موضوع هو، ''[[اٽلي جو اتحاد|ريسورجي مينتو]]'' دوران * [[نيلا نوبيلي]] (1926–1985)، شاعره ۽ ليکڪا * [[جيانلوڪا پاليئوڪا]] (ڄائو 1966ع)، فٽبالر * [[پيئر پاولو پاسوليني]] (1922–1975)، ليکڪ، شاعر ۽ ڊائريڪٽر * [[جيمز پريماڊيتشي]] (وفات–1460)، پاپائي سفارتڪار * [[اگوستينو ديلي پروسپيتي وي]] (1525)، مصور * [[امبيرتو پوپيني]] (1884–1946)، رياضيدان * [[روبيرتو ريگاتسي]] (ڄائو 1956ع)، لوتيئر * [[گيدو ريني]] (1575–1642)، مصور * [[اوتورينو ريسپيگي]] (1879–1936)، موسيقار * [[فرانچيسڪو رچي بيتي]] (ڄائو 1942ع)، اطالوي راندين جو منتظم * [[اوگوستو ريگي]] (1850–1920)، طبيعيات دان، [[برقي مقناطيسيت]] جو ماهر * [[ڪارلو روئيني]] (1530–1598)، گهوڙن جو اناٽومسٽ * [[اينجلو اسڪياويو]] (1905–1990)، فٽبالر. هن 1934ع ۾ بولونيا ايف سي لاءِ اضافي وقت ۾ کٽيندڙ گول ڪيو. * [[سينيٽ (ڳائڻي)|سينيٽ]] (ڄائي 1979ع)، ڳائڻي * [[اليزابيٽا سيراني]] (1638–1665)، مصور * [[روبين ماريا سوريڪيز]] (ڄائو 1971ع)، فلم اداڪار، ڊائريڪٽر، پروڊيوسر * [[گاسپاري تالياتسوتسي]] (1545–1599)، سرجن، پلاسٽڪ ۽ تعميري سرجري جو اڳواڻ<ref>{{cite EB9 |wstitle = Gasparo Tagliacozzi |volume= XIII | page= 21 |short= 1}}</ref> * [[البرتو تومبا]] (ڄائو 1966ع)، اسڪائر * [[اوندينا والا]] (1916–2006)، اولمپڪ سون جو تمغو کٽيندڙ پهرين اطالوي عورت * [[ماريئيلي وينتري]] (1939–1995)، استاد ۽ تعليم دان، پڪولو ڪورو دل انتونيانو ڪائر جي باني * [[ڪرسچين ويري]] (ڄائو 1973ع)، فٽبالر * [[ويتالي دا بولونيا]] (سرگرم 1330ع، وفات 1361ع)، مصور * [[بينيتو موسوليني تي قاتلاڻيون ڪوششون|انتيو زامبوني]] (1911–1926)، انتشار پسند، جنهن 15 سالن جي عمر ۾ بينيتو موسوليني کي قتل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي * [[اليڪس زاناردي]] (ڄائو 1966ع)، ريسنگ ڊرائيور * [[مارڪو اوريليو زاني دي فيرانتي]] (1801–1878)، ليکڪ، موسيقار ۽ ڪمپوزر * [[ماتيلدا دي اينجيليس]] (ڄائي 1995ع)، اداڪارا ۽ ڳائڻي ; هيٺين ماڻهن بولونيا کي پنهنجو گهر بڻايو: [[File:Ubaldo Gandolfi - Saint Petronius of Bologna.jpg|thumb|140px|[[بولونيا جو پيٽرونيوس]]]] [[File:Olha Kharlan - 2016-10-05 - 4.jpg|thumb|140px|[[اولها خارلان]]، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن]] * [[جيوسوي ڪاردوتشي]] (1835–1907)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، ادب جو نوبل انعام، لوڪا، ٽسڪني جي ويجهو ڄائو * [[ڪارلو فيليچي چيلاريو]] (1915–2007)، بين الاقوامي شهرت وارو اطالوي ڪنڊڪٽر، 1946ع ۾ بولونيا چيمبر آرڪيسٽرا جو باني * [[نيڪولو ديل آرڪا]] ({{circa|1435/1440}}–1494)، سنگتراش، باري، اپوليا ۾ ڄائو * [[ٿامس ڊيمپسٽر]] (1579–1625)، اسڪاٽش عالم ۽ مؤرخ؛ ايبرڊين شائر ۾ ڄائو، بولونيا ۾ وفات ڪئي<ref>{{cite EB9 |wstitle = Thomas Dempster |volume= VII | pages= 74-75 |short= 1}}</ref> * [[امبيرتو ايڪو]] (1932–2016)، ليکڪ ۽ اڪيڊمڪ، اليسانڊريا، پيڊمونٽ ۾ ڄائو * [[سارڊينيا جو اينزو|سارڊينيا جو اينزيو]] (ڄائو {{circa|1218}})، [[سارڊينيا جي بادشاهت|سارڊينيا]] جو بادشاهه ۽ شهنشاهه فريڊرڪ ٻئي جو ناجائز پٽ. هو 1249ع کان 1272ع ۾ پنهنجي وفات تائين [[پالاتسو ري اينزو]] ۾ قيد رهيو. * [[واسڪو ايراني]] (ڄائو 1955ع)، سياستدان * [[فارينيلي]] (ڪارلو بروسڪي، 1705–1782)، ڪاستراتو اوپيرا ڳائڻو * [[وليم جيروميتي]] (1924–1998)، مصور، ميلان، لومباردي ۾ ڄائو * [[اولها خارلان]]، يوڪريني، عورتن جي سيبر ۾ 4 ڀيرا عالمي چيمپيئن * [[الفونسو لومباردي]] ({{circa|1497}}–1537)، سنگتراش، فيرارا، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[وو منگ]] (2000ع ۾ ٺهيو)، ليکڪن جو اجتماعي گروهه * [[خوان اگناسيو مولينا]] (1740–1829)، فطرت شناس، چلي ۾ ڄائو * [[اودوفريدوس]] (وفات 1265ع)، قانوندان، اوستيا ۾ ڄائو ۽ 1228ع ۾ بولونيا منتقل ٿيو * [[جيوواني پاسڪولي]] (1855–1912)، شاعر ۽ اڪيڊمڪ، سان مائورو پاسڪولي، ايميليا-روماگنا ۾ ڄائو * [[بولونيا جو پيٽرونيوس|سينٽ پيٽرونيوس]] (سان پيٽرونيو، جنم هنڌ نامعلوم، وفات {{circa|450 AD}})، [[بولونيا جو رومن ڪيٿولڪ آرچ ڊائوسس|بولونيا]] جو بشپ ۽ شهر جو سرپرست بزرگ * [[رومانو پرودي]] (ڄائو 1939ع)، معاشيات دان ۽ سياستدان، اسڪانديانو، ريجيو ايميليا ۾ ڄائو * [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه|جورجيو روزا]] (1925–2017)، انجنيئر، مختصر مدي واري [[مائڪرو قوم]] [[روز آئي لينڊ جي جمهوريه]] جو صدر * [[جواڪينو روسيني]] (1792–1868)، اوپيرا ڪمپوزر، پيزارو، مارڪي ۾ ڄائو * [[لوئيجي ساميلي (فencer)|لوئيجي ساميلي]] (ڄائو 1987ع)، اولمپڪ سيبر فencer * [[جوزيپي توريللي]] (1658–1709)، موسيقار، ويرونا، وينيتو ۾ ڄائو. ==بين الاقوامي لاڳاپا== {{See also|اٽلي جي جاڙن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} بولونيا هيٺين شهرن سان [[جاڙا شهر ۽ ڀيڻ شهر|جاڙو شهر]] آهي:<ref>{{cite web |title=Gemellaggi del Comune di Bologna|url=https://www.comune.bologna.it/relazioniinternazionali/servizio_singolo/159:14328/|website=comune.bologna.it|publisher=Bologna|language=it|access-date=13 December 2019}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} *[[ڪووينٽري]]، انگلينڊ، 1984ع کان *[[خارڪيف]]، يوڪرين، 1966ع کان *[[لائپزگ]]، جرمني، 1962ع کان *[[لا پلاتا]]، ارجنٽينا، 1988ع کان *[[پورٽلينڊ، اوريگون]]، گڏيل رياستون، 2003ع کان *[[پرييپوليي]]، سربيا، 1966ع کان *[[سينٽ لوئس، سينيگال|سينٽ لوئس]]، سينيگال، 1991ع کان *[[سينٽ لوئس]]، گڏيل رياستون، 1987ع کان *[[سان ڪارلوس، ريو سان خوان|سان ڪارلوس]]، نڪاراگوا، 1988ع کان *[[ٿيسالونيڪي]]، يونان، 1981ع کان *[[تولوز]]، فرانس، 1981ع کان *[[توزلا]]، بوسنيا ۽ هرزيگووينا، 1994ع کان *[[والينسيا]]، اسپين، 1980ع کان *[[زغرب]]، ڪروشيا، 1961ع کان {{div col end}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Italy|European Union|Cities}} * [[بولونيا اعلان]] * [[بولونيا ميٽروپوليٽن علائقو]] * [[بولونيا عمل]] * [[بولونيائي گھنٽي وڄائڻ]] * [[بولونيا جي سڀ کان اوچين عمارتن جي فهرست]] * [[اوپيرا پيا ديئي پوويري مينديڪانتي]] * [[سان جيرولامو ديل آرڪوويدجو]] * [[سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو، بولونيا|سانتا ماريا اننزياتا دي فوسولو]] ==وڌيڪ پڙهڻ== {{See also|Timeline of Bologna#Bibliography|l1=بولونيا جي تاريخ جي ببليوگرافي}} * Mancini, Giorgia, and Nicholas Penny, eds. ''The Sixteenth Century Italian Paintings: Volume III: Ferrara and Bologna'' (National Gallery Catalogues) (2016). * Rashdall, Hastings. ''The Universities of Europe in the Middle Ages: Volume 1, Salerno, Bologna, Paris'' (2010). * Robertson, Anne Walters. ''Tyranny under the Mantle of St Peter: Pope Paul II and Bologna'' (2002) ===رهنما ڪتاب=== * Grieco, Romy. ''Bologna: a city to discover'' (1976) * Insight Guides. ''Pocket Bologna'' (2016). * Noyes, Mary Tolaro. ''Bologna Reflections'' (2009). * Uras, Martina. "Bologna Photo Guide" ===پراڻا رهنما=== * {{Citation|publisher=Karl Baedeker|location=Coblenz|title=Italy|edition=2nd|date=1870|chapter-url=https://archive.org/stream/italyhandbookfor04karl#page/n329/mode/2up|chapter=Bologna|ol=24140254M}}** {{Citation |publisher = John Murray |location = London |title = Hand-book for Travellers in Northern Italy |edition = 16th |date = 1897 |oclc = 2231483 |chapter-url =https://archive.org/stream/hand00bookfortravejohnrich#page/366/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 6936521M }} * {{Citation |publisher = Laurie |location = London |title = The Cathedrals and Churches of Northern Italy |date = 1900 |author=T. Francis Bumpus |chapter-url=https://archive.org/stream/cathedralschurch00bumpuoft#page/n263/mode/2up |chapter=Ferrara and Bologna|ol = 7201313M|ref=none }} * {{Citation |publisher = Karl Baedeker |location = Leipzig |edition=14th |title = Northern Italy |date = 1913 |chapter-url= https://archive.org/stream/northernitalyi00karl#page/468/mode/2up |chapter= Bologna|ol = 16015532M }} ==حوالا== {{reflist|group=lower-alpha}} {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> <ref> آهن، پر لاڳاپيل ٽيگ <references group="note"/> ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Bologna|Bologna}} * {{Official website|https://www.comune.bologna.it/home}} * [https://www.bolognameteo.it/ بولونيا جي موسم] * [https://web.archive.org/web/20140903111342/http://www.bolognamagazine.com/content/palazzo-pepoli-museum-history-bologna-arte-fiera-2012 بولونيا جي تاريخ جو عجائب گھر] * [http://www.museibologna.it/musicaen بولونيا جو موسيقي جو بين الاقوامي عجائب گھر ۽ لائبريري] * [http://insecam.org/en/bycity/Bologna/ بولونيا آن لائين ڪيمرائون] {{Navboxes |list = {{Province of Bologna}} {{Regional capitals of Italy}} {{European Capital of Culture}} {{Cities in Italy}} }} {{Authority control}} [[زمرو:بولونيا| ]] [[زمرو:اٽلي]] [[زمرو:اٽلي ۾ شهر]] [[زمرو:يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:اٽلي ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:پاپائي رياستون]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا جا شهر ۽ ڳوٺ]] [[زمرو:ايميليا-روماگنا ۾ رومي ماڳ]] [[زمرو:اٽلي جا 6هين صدي ق م جا ادارا]] [[زمرو:530ع ق م جا ڏهاڪا]] [[زمرو:بوئي]] 6bszinsnlsjh2vr7w1tmrj0h5zunrd2 0 98180 382405 2026-06-03T08:17:46Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1355884911|Anatidae]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 382405 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox|image=Clockwise from top left: [[mallard]], [[mute swan]], [[Brazilian teal]], [[paradise shelduck]], [[bufflehead]], and [[domestic goose]] بدڪ خاندان}}'''ايناٽيڊائي''' [[آبي پکي|آبي پکين]] جو حياتياتي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] آهي جنهن ۾ [[بدڪ]]، هنج ۽ [[ڪاز]] شامل آهن. هن خاندان جي هڪ عالمگير ورڇ آهي، جيڪا انٽارڪيڪا کانسواءِ دنيا جي سڀني براعظمن تي ٿيندي آهي. هي [[پکي]] ترڻ، پاڻيءَ جي مٿاڇري تي ترڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾، گهٽ ۾ گهٽ گهٽ پاڻيءَ ۾ غوطا هڻڻ جي قابل ھوندا آھن. هن خاندان ۾ 43 [[نسل (حياتيات)|نسلن]] ۾ لڳ ڀڳ 174 نوعون شامل آهن. ميگپي گوز کي هاڻي ايناٽيڊائي جو حصو نه سمجهيو ويندو آهي ۽ هاڻي ان جي پنهنجي خاندان، اينسرئناٽيڊائي (Anseranatidae) ۾ رکيو ويو آهي. هي عام طور تي ڀاڄي خور آهن ۽ هڪجهڙا (monogamous) آهن. ڪيتريون ئي نوعون سالياني لڏپلاڻ ڪن ٿيون. ڪجھ نوعون پولٽري مال لاءِ پاليون ويون آهن ۽ ڪيتريون ئي ٻيون کاڌي ۽ تفريح لاءِ شڪار ڪيون وينديون آهن. سال 1600ع کان وٺي پنج نوعون ختم ٿي چڪيون آهن ۽ ڪيتري ئي ٻين جي ختم ٿيڻ جو خطرو آهي. [[File:Mallard_drake_in_flight.1.jpg|thumb|لينڊنگ جهنگلي بدڪ ڊريڪ]] hs4j3l928pyi7d4laldhnbakqgwuner 382407 382405 2026-06-03T08:18:40Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پکين جا خاندان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382407 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox|image=Clockwise from top left: [[mallard]], [[mute swan]], [[Brazilian teal]], [[paradise shelduck]], [[bufflehead]], and [[domestic goose]] بدڪ خاندان}}'''ايناٽيڊائي''' [[آبي پکي|آبي پکين]] جو حياتياتي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] آهي جنهن ۾ [[بدڪ]]، هنج ۽ [[ڪاز]] شامل آهن. هن خاندان جي هڪ عالمگير ورڇ آهي، جيڪا انٽارڪيڪا کانسواءِ دنيا جي سڀني براعظمن تي ٿيندي آهي. هي [[پکي]] ترڻ، پاڻيءَ جي مٿاڇري تي ترڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾، گهٽ ۾ گهٽ گهٽ پاڻيءَ ۾ غوطا هڻڻ جي قابل ھوندا آھن. هن خاندان ۾ 43 [[نسل (حياتيات)|نسلن]] ۾ لڳ ڀڳ 174 نوعون شامل آهن. ميگپي گوز کي هاڻي ايناٽيڊائي جو حصو نه سمجهيو ويندو آهي ۽ هاڻي ان جي پنهنجي خاندان، اينسرئناٽيڊائي (Anseranatidae) ۾ رکيو ويو آهي. هي عام طور تي ڀاڄي خور آهن ۽ هڪجهڙا (monogamous) آهن. ڪيتريون ئي نوعون سالياني لڏپلاڻ ڪن ٿيون. ڪجھ نوعون پولٽري مال لاءِ پاليون ويون آهن ۽ ڪيتريون ئي ٻيون کاڌي ۽ تفريح لاءِ شڪار ڪيون وينديون آهن. سال 1600ع کان وٺي پنج نوعون ختم ٿي چڪيون آهن ۽ ڪيتري ئي ٻين جي ختم ٿيڻ جو خطرو آهي. [[File:Mallard_drake_in_flight.1.jpg|thumb|لينڊنگ جهنگلي بدڪ ڊريڪ]] [[زمرو:پکين جا خاندان]] jly762iw6n1g7od4560pb3ox4k77a3v 382409 382407 2026-06-03T08:19:45Z Ibne maryam 17680 /* */ 382409 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox|image=Clockwise from top left: [[mallard]], [[mute swan]], [[Brazilian teal]], [[paradise shelduck]], [[bufflehead]], and [[domestic goose]]}} '''ايناٽيڊائي''' [[آبي پکي|آبي پکين]] جو حياتياتي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] آهي جنهن ۾ [[بدڪ]]، هنج ۽ [[ڪاز]] شامل آهن. هن خاندان جي هڪ عالمگير ورڇ آهي، جيڪا انٽارڪيڪا کانسواءِ دنيا جي سڀني براعظمن تي ٿيندي آهي. هي [[پکي]] ترڻ، پاڻيءَ جي مٿاڇري تي ترڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾، گهٽ ۾ گهٽ گهٽ پاڻيءَ ۾ غوطا هڻڻ جي قابل ھوندا آھن. هن خاندان ۾ 43 [[نسل (حياتيات)|نسلن]] ۾ لڳ ڀڳ 174 نوعون شامل آهن. ميگپي گوز کي هاڻي ايناٽيڊائي جو حصو نه سمجهيو ويندو آهي ۽ هاڻي ان جي پنهنجي خاندان، اينسرئناٽيڊائي (Anseranatidae) ۾ رکيو ويو آهي. هي عام طور تي ڀاڄي خور آهن ۽ هڪجهڙا (monogamous) آهن. ڪيتريون ئي نوعون سالياني لڏپلاڻ ڪن ٿيون. ڪجھ نوعون پولٽري مال لاءِ پاليون ويون آهن ۽ ڪيتريون ئي ٻيون کاڌي ۽ تفريح لاءِ شڪار ڪيون وينديون آهن. سال 1600ع کان وٺي پنج نوعون ختم ٿي چڪيون آهن ۽ ڪيتري ئي ٻين جي ختم ٿيڻ جو خطرو آهي. [[File:Mallard_drake_in_flight.1.jpg|thumb|لينڊنگ جهنگلي بدڪ ڊريڪ]] [[زمرو:پکين جا خاندان]] tvfqeinixv5u5ssqh7hd07rgzasi64l 382412 382409 2026-06-03T08:23:17Z Ibne maryam 17680 /* */ 382412 wikitext text/x-wiki [[File:Mallard_drake_in_flight.1.jpg|thumb|لينڊنگ جهنگلي بدڪ ڊريڪ]] '''ايناٽيڊائي''' [[آبي پکي|آبي پکين]] جو حياتياتي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] آهي جنهن ۾ [[بدڪ]]، هنج ۽ [[ڪاز]] شامل آهن. هن خاندان جي هڪ عالمگير ورڇ آهي، جيڪا انٽارڪيڪا کانسواءِ دنيا جي سڀني براعظمن تي ٿيندي آهي. هي [[پکي]] ترڻ، پاڻيءَ جي مٿاڇري تي ترڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾، گهٽ ۾ گهٽ گهٽ پاڻيءَ ۾ غوطا هڻڻ جي قابل ھوندا آھن. هن خاندان ۾ 43 [[نسل (حياتيات)|نسلن]] ۾ لڳ ڀڳ 174 نوعون شامل آهن. ميگپي گوز کي هاڻي ايناٽيڊائي جو حصو نه سمجهيو ويندو آهي ۽ هاڻي ان جي پنهنجي خاندان، اينسرئناٽيڊائي (Anseranatidae) ۾ رکيو ويو آهي. هي عام طور تي ڀاڄي خور آهن ۽ مونوگيمس نسل ڪندڙ آهن. ڪيتريون ئي نوعون سالياني لڏپلاڻ ڪن ٿيون. ڪجھ نوعون پولٽري مال لاءِ پاليون ويون آهن ۽ ڪيتريون ئي ٻيون کاڌي ۽ تفريح لاءِ شڪار ڪيون وينديون آهن. سال 1600ع کان وٺي پنج نوعون ختم ٿي چڪيون آهن ۽ ڪيتري ئي ٻين جي ختم ٿيڻ جو خطرو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايناٽيڊائي|بدڪ خاندان]] [[زمرو:پکين جا خاندان]] hv3oaeb6r0zucjsqyuitnv8rbuihbmi 382415 382412 2026-06-03T08:26:23Z Ibne maryam 17680 /* */ 382415 wikitext text/x-wiki [[File:Mallard_drake_in_flight.1.jpg|thumb|لينڊنگ جهنگلي بدڪ ڊريڪ]] '''ايناٽيڊائي (Anatidae)''' [[آبي پکي|آبي پکين]] جو حياتياتي [[خاندان (حياتيات)|خاندان]] آهي جنهن ۾ [[بدڪ]]، هنس ۽ [[ڪاز]] شامل آهن. هن خاندان جي هڪ عالمگير ورڇ آهي، جيڪا انٽارڪيڪا کانسواءِ دنيا جي سڀني براعظمن تي ٿيندي آهي. هي [[پکي]] ترڻ، پاڻيءَ جي مٿاڇري تي ترڻ ۽ ڪجهه حالتن ۾، گهٽ ۾ گهٽ گهٽ پاڻيءَ ۾ غوطا هڻڻ جي قابل ھوندا آھن. هن خاندان ۾ 43 [[نسل (حياتيات)|نسلن]] ۾ لڳ ڀڳ 174 [[نوع (حياتيات)|نوعون]] شامل آهن. ميگپي گوز کي هاڻي ايناٽيڊائي جو حصو نه سمجهيو ويندو آهي ۽ هاڻي ان جي پنهنجي خاندان، انسرئناٽڊا (Anseranatidae) ۾ رکيو ويو آهي. هي عام طور تي ڀاڄي خور آهن ۽ مونوگيمس نسل ڪندڙ آهن. ڪيتريون ئي نوعون سالياني لڏپلاڻ ڪن ٿيون. ڪجھ نوعون پولٽري مال لاءِ پاليون ويون آهن ۽ ڪيتريون ئي ٻيون کاڌي ۽ تفريح لاءِ شڪار ڪيون وينديون آهن. سال 1600ع کان وٺي پنج نوعون ختم ٿي چڪيون آهن ۽ ڪيتري ئي ٻين جي ختم ٿيڻ جو خطرو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايناٽيڊائي|بدڪ خاندان]] [[زمرو:پکين جا خاندان]] 1l4nco01ahimv5aipvp221m8x4f816l 14 98181 382413 2026-06-03T08:23:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پکين جا خاندان]] 382413 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پکين جا خاندان]] ed8cksjq1hjh99yblgvgpm0lp38seq7 0 98182 382437 2026-06-03T09:02:43Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[بولونيا، اٽلي]] کي [[بولونيا]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 382437 wikitext text/x-wiki #چوريو [[بولونيا]] d8rx4icuueogtu81kldpvv0y706uu06 14 98183 382442 2026-06-03T09:08:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انڊونيشيا]] 382442 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انڊونيشيا]] dcfv0rj48py4f3u462wwc13zmxhs6vj 14 98184 382452 2026-06-03T09:21:58Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فن تعمير]] 382452 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فن تعمير]] moeyitiwbvnd0exlma4fdr6rsav0wu0 14 98185 382453 2026-06-03T09:23:37Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:استنبول]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] [[زمرو:ترڪي جون مسجدون]] 382453 wikitext text/x-wiki [[زمرو:استنبول]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] [[زمرو:ترڪي جون مسجدون]] 5grdan1zmjbpjb08fq1cpv9gktr1t2i 14 98186 382455 2026-06-03T09:25:26Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ترڪي]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] 382455 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ترڪي]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] nsmug3hnga29b6isew02g3261gszbdu 14 98187 382456 2026-06-03T09:25:50Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ترڪي]] [[زمرو:ترڪي ۾ شهر]] 382456 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ترڪي]] [[زمرو:ترڪي ۾ شهر]] et3q1a75g1x3k0u9969cc7xhauyhge1 14 98188 382457 2026-06-03T09:26:57Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:زمرا بلحاظ شهر]] 382457 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:زمرا بلحاظ شهر]] 54zyoogbz5qk1jol8iewqcetjxm5wv7 828 98189 382461 2026-06-03T09:35:14Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: local makeUrl = require('Module:URL')._url local p = {} -- Wrapper for pcall which returns nil on failure. local function quickPcall(func) local success, result = pcall(func) if success then return result end end -- Gets the rank for a Wikidata property table. Returns 1, 0 or -1, in -- order of rank. local function getRank(prop) local rank = prop.rank if rank == 'preferred' then return 1 elseif rank == 'normal' then return 0 elseif rank == 'deprecated' the... 382461 Scribunto text/plain local makeUrl = require('Module:URL')._url local p = {} -- Wrapper for pcall which returns nil on failure. local function quickPcall(func) local success, result = pcall(func) if success then return result end end -- Gets the rank for a Wikidata property table. Returns 1, 0 or -1, in -- order of rank. local function getRank(prop) local rank = prop.rank if rank == 'preferred' then return 1 elseif rank == 'normal' then return 0 elseif rank == 'deprecated' then return -1 else -- No rank or undefined rank is treated as "normal". return 0 end end -- Finds whether a Wikidata property is qualified as being in English. local function isEnglish(prop) local ret = quickPcall(function () for i, lang in ipairs(prop.qualifiers.P407) do if lang.datavalue.value['numeric-id'] == 1860 then return true end end return false end) return ret == true end -- Fetches the official website URL from Wikidata. local fetchWikidataUrl fetchWikidataUrl = function(qid) -- Get objects for all official sites on Wikidata. local websites = quickPcall(function () local id = qid or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() return mw.wikibase.getAllStatements(id, 'P856') end) -- Clone the objects in case other code needs them in their original order. websites = websites and mw.clone(websites) or {} -- Add the table index to the objects in case it is needed in the sort. for i, website in ipairs(websites) do website._index = i end -- Sort the websites, first by highest rank, and then by websites in the -- English language, then by the website's original position in the -- property list. When we are done, get the URL from the highest-sorted -- object. table.sort(websites, function(ws1, ws2) local r1 = getRank(ws1) local r2 = getRank(ws2) if r1 ~= r2 then return r1 > r2 end local e1 = isEnglish(ws1) local e2 = isEnglish(ws2) if e1 ~= e2 then return e1 end return ws1._index < ws2._index end) local url = quickPcall(function () return websites[1].mainsnak.datavalue.value end) -- Cache the result so that we only do the heavy lifting once per #invoke. fetchWikidataUrl = function () return url end return url end -- Render the URL link, plus other visible output. local function renderUrl(options) if not options.url and not options.wikidataurl then if options.suppress_error then return '' end local qid = options.qid or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() local result = '<strong class="error">' .. 'No URL found. Please specify a URL here or add one to Wikidata.' .. '</strong>' if qid then result = result.. ' [[File:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg |frameless |text-top |10px |alt=Edit this at Wikidata |link=https://www.wikidata.org/wiki/' .. qid .. '#P856|Edit this at Wikidata]]' end return result end local ret = {} ret[#ret + 1] = string.format( '<span class="official-website">%s</span>', makeUrl(options.url or options.wikidataurl, options.display) ) if options.wikidataurl and not options.url then local qid = mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if qid then ret[#ret + 1] = '[[File:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg |frameless |text-top |10px |alt=Edit this at Wikidata |link=https://www.wikidata.org/wiki/' .. qid .. '#P856|Edit this at Wikidata]]' end end return table.concat(ret, ' ') end -- Render the tracking category. local function renderTrackingCategory(url, wikidataurl) if mw.title.getCurrentTitle().namespace ~= 0 then return '' end local category if not url and not wikidataurl then category = 'Official website missing URL' elseif not url and wikidataurl then return '' elseif url and wikidataurl then if url:gsub('/%s*$', '') ~= wikidataurl:gsub('/%s*$', '') then category = 'Official website different in Wikidata and Wikipedia' end else category = 'Official website not in Wikidata' end return category and string.format('[[Category:%s]]', category) or '' end function p._main(args) local url = args[1] or args.URL or args.url local wikidataurl = fetchWikidataUrl(args.qid) local formattedUrl = renderUrl{ url = url, wikidataurl = wikidataurl, display = args[2] or args.name or 'Official website', qid = qid } return formattedUrl .. renderTrackingCategory(url, wikidataurl) end function p._url(args) local qid = args.qid local wikidataurl = fetchWikidataUrl(qid) local formattedUrl = renderUrl{ suppress_error = 1, wikidataurl = wikidataurl, qid = qid } local warning = "" if wikidataurl == nil then local generateWarning = require('Module:If preview')._warning warning = generateWarning({ "No official website ([[wikidata:Property:P856|P856]]) found in wikidata. Nothing will be displayed." }) end return formattedUrl .. warning end function p.main(frame) local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, { wrappers = 'Template:Official website' }) return p._main(args) end -- New entrypoint for Template:Official URL function p.url(frame) local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame, { wrappers = 'Template:Official URL' }) return p._url(args) end return p 8swla2zmjh9yfkteo35cdgfff9ui6ba 382465 382461 2026-06-03T09:39:23Z Intisar Ali 8681 382465 Scribunto text/plain local makeUrl = require('Module:URL')._url local p = {} -- Wrapper for pcall which returns nil on failure. local function quickPcall(func) local success, result = pcall(func) if success then return result end end -- Gets the rank for a Wikidata property table. Returns 1, 0 or -1. local function getRank(prop) local rank = prop.rank if rank == 'preferred' then return 1 elseif rank == 'normal' then return 0 elseif rank == 'deprecated' then return -1 else return 0 end end -- Finds whether a Wikidata property is qualified as being in English. local function isEnglish(prop) local ret = quickPcall(function() if not prop.qualifiers or not prop.qualifiers.P407 then return false end for _, lang in ipairs(prop.qualifiers.P407) do if lang.datavalue and lang.datavalue.value and lang.datavalue.value['numeric-id'] == 1860 then return true end end return false end) return ret == true end -- Fetches the official website URL from Wikidata. local fetchWikidataUrl fetchWikidataUrl = function(qid) local websites = quickPcall(function() local id = qid or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if not id then return {} end return mw.wikibase.getAllStatements(id, 'P856') end) websites = websites and mw.clone(websites) or {} for i, website in ipairs(websites) do website._index = i end table.sort(websites, function(ws1, ws2) local r1 = getRank(ws1) local r2 = getRank(ws2) if r1 ~= r2 then return r1 > r2 end local e1 = isEnglish(ws1) local e2 = isEnglish(ws2) if e1 ~= e2 then return e1 end return ws1._index < ws2._index end) local url = quickPcall(function() return websites[1].mainsnak.datavalue.value end) fetchWikidataUrl = function() return url end return url end -- Render the URL link, plus other visible output. local function renderUrl(options) if not options.url and not options.wikidataurl then if options.suppress_error then return '' end local qid = options.qid or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() local result = '<strong class="error">' .. 'No URL found. Please specify a URL here or add one to Wikidata.' .. '</strong>' if qid then result = result .. ' [[File:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg|frameless|text-top|10px|alt=Edit this at Wikidata|link=https://www.wikidata.org/wiki/' .. qid .. '#P856|Edit this at Wikidata]]' end return result end local ret = {} ret[#ret + 1] = string.format( '<span class="official-website">%s</span>', makeUrl(options.url or options.wikidataurl, options.display) ) if options.wikidataurl and not options.url then local qid = options.qid or mw.wikibase.getEntityIdForCurrentPage() if qid then ret[#ret + 1] = '[[File:OOjs UI icon edit-ltr-progressive.svg|frameless|text-top|10px|alt=Edit this at Wikidata|link=https://www.wikidata.org/wiki/' .. qid .. '#P856|Edit this at Wikidata]]' end end return table.concat(ret, ' ') end -- Render the tracking category. local function renderTrackingCategory(url, wikidataurl) if mw.title.getCurrentTitle().namespace ~= 0 then return '' end local category if not url and not wikidataurl then category = 'Official website missing URL' elseif not url and wikidataurl then return '' elseif url and wikidataurl then if url:gsub('/%s*$', '') ~= wikidataurl:gsub('/%s*$', '') then category = 'Official website different in Wikidata and Wikipedia' end else category = 'Official website not in Wikidata' end return category and string.format('[[Category:%s]]', category) or '' end function p._main(args) local url = args[1] or args.URL or args.url local qid = args.qid local wikidataurl = fetchWikidataUrl(qid) local formattedUrl = renderUrl{ url = url, wikidataurl = wikidataurl, display = args[2] or args.name or 'Official website', qid = qid } return formattedUrl .. renderTrackingCategory(url, wikidataurl) end function p._url(args) local qid = args.qid local wikidataurl = fetchWikidataUrl(qid) local formattedUrl = renderUrl{ suppress_error = 1, wikidataurl = wikidataurl, qid = qid } local warning = '' if wikidataurl == nil then local generateWarning = require('Module:If preview')._warning warning = generateWarning({ 'No official website ([[wikidata:Property:P856|P856]]) found in Wikidata. Nothing will be displayed.' }) end return formattedUrl .. warning end -- Main entry point for {{Official website}}. -- Uses parent args directly so Sindhi Wikipedia wrapper names do not block parameters. function p.main(frame) local args = {} local parent = frame:getParent() if parent then for k, v in pairs(parent.args) do args[k] = v end end for k, v in pairs(frame.args) do args[k] = v end return p._main(args) end -- Entry point for {{Official URL}}. function p.url(frame) local args = {} local parent = frame:getParent() if parent then for k, v in pairs(parent.args) do args[k] = v end end for k, v in pairs(frame.args) do args[k] = v end return p._url(args) end return p fvbk78ezh42683r569vqa7wgg0mhktx 14 98190 382462 2026-06-03T09:35:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سڊني]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] [[زمرو:آسٽريليا ۾ مسجدون]] 382462 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سڊني]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] [[زمرو:آسٽريليا ۾ مسجدون]] j612y3h7elmqbwuxw0pu2kii7gszt9y 0 98191 382466 2026-06-03T09:44:09Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1346356492|Tokyo Mosque]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 382466 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=ٽوڪيو مسجد<br> Tokyo Mosque|native_name=東京ジャーミイ|native_name_lang=ja|image=Tokyo Camii 2009.jpg|image_upright=1.4|alt=|caption=|map_type=Japan Tokyo city|map_size=250px|map_alt=|map_relief=1|map_caption=Location of the mosque in [[Tokyo]]|coordinates={{coord|35|40|05|N|139|40|35|E|type:landmark_region:JP|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[سني اسلام]]|locale=|location=[[Shibuya]], [[Tokyo]]|country=[[Japan]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=Active|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=İmam Hatibi Muhammet Rıfat Çınar|bhattaraka=|patron=|architect=[[Hilmi Şenalp|Muharrem Hilmi Senalp]]|architecture_type=|architecture_style=[[Ottoman architecture|Ottoman]]|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=1998|year_completed={{ubl|1938 {{small|(first structure)}}|2000 {{small|(current structure)}}}}|construction_cost=1.5&nbsp;[[1,000,000,000|billion]] [[yen]] {{small|(2000)}}|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area={{cvt|1477|m2}}|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer={{cvt|23.25|m}}|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height={{cvt|41.48|m}}|spire_quantity=|spire_height=|site_area={{cvt|734|m2}}|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website={{URL|tokyocamii.org}}}} '''ٽوڪيو مسجد''' ([[جاپاني ٻولي|جاپاني]]: {{langx|ja|東京ジャーミイ|Tōkyō-jāmii}})، جنهن کي '''ٽوڪيو ڪامي''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ "جامع" تلفظ ڪيو ويندو آهي) جي نالي سان پڻ سڃاڻي وڃي ٿي، هڪ [[مسجد]] آهي جنهن سان گڏ هڪ ترڪي ثقافتي مرڪز آهي جيڪو [[جاپان]] جي سهر [[ٽوڪيو]] ۾ شيبويا وارڊ جي اوياما-چو ضلعي ۾ واقع آهي. هي جاپان ۾ سڀ کان وڏي مسجد آهي. اصل ۾ سال 1938ع ۾ ٺهيل، موجوده عمارت سال 2000ع ۾ مڪمل ٿي. ان کي حلمي سينالپ عثماني فن تعمير جي انداز ۾ ٺاهيو آهي. greyzf1o13qs8vxxqzqpf2gdj7ch3xl 382467 382466 2026-06-03T09:45:24Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ٽوڪيو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382467 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=ٽوڪيو مسجد<br> Tokyo Mosque|native_name=東京ジャーミイ|native_name_lang=ja|image=Tokyo Camii 2009.jpg|image_upright=1.4|alt=|caption=|map_type=Japan Tokyo city|map_size=250px|map_alt=|map_relief=1|map_caption=Location of the mosque in [[Tokyo]]|coordinates={{coord|35|40|05|N|139|40|35|E|type:landmark_region:JP|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[سني اسلام]]|locale=|location=[[Shibuya]], [[Tokyo]]|country=[[Japan]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=Active|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=İmam Hatibi Muhammet Rıfat Çınar|bhattaraka=|patron=|architect=[[Hilmi Şenalp|Muharrem Hilmi Senalp]]|architecture_type=|architecture_style=[[Ottoman architecture|Ottoman]]|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=1998|year_completed={{ubl|1938 {{small|(first structure)}}|2000 {{small|(current structure)}}}}|construction_cost=1.5&nbsp;[[1,000,000,000|billion]] [[yen]] {{small|(2000)}}|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area={{cvt|1477|m2}}|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer={{cvt|23.25|m}}|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height={{cvt|41.48|m}}|spire_quantity=|spire_height=|site_area={{cvt|734|m2}}|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website={{URL|tokyocamii.org}}}} '''ٽوڪيو مسجد''' ([[جاپاني ٻولي|جاپاني]]: {{langx|ja|東京ジャーミイ|Tōkyō-jāmii}})، جنهن کي '''ٽوڪيو ڪامي''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ "جامع" تلفظ ڪيو ويندو آهي) جي نالي سان پڻ سڃاڻي وڃي ٿي، هڪ [[مسجد]] آهي جنهن سان گڏ هڪ ترڪي ثقافتي مرڪز آهي جيڪو [[جاپان]] جي سهر [[ٽوڪيو]] ۾ شيبويا وارڊ جي اوياما-چو ضلعي ۾ واقع آهي. هي جاپان ۾ سڀ کان وڏي مسجد آهي. اصل ۾ سال 1938ع ۾ ٺهيل، موجوده عمارت سال 2000ع ۾ مڪمل ٿي. ان کي حلمي سينالپ عثماني فن تعمير جي انداز ۾ ٺاهيو آهي. [[زمرو:ٽوڪيو]] 5wvnl4a2cqc7seaiwua9eps10banjr1 382468 382467 2026-06-03T09:45:48Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جاپان جون مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382468 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=ٽوڪيو مسجد<br> Tokyo Mosque|native_name=東京ジャーミイ|native_name_lang=ja|image=Tokyo Camii 2009.jpg|image_upright=1.4|alt=|caption=|map_type=Japan Tokyo city|map_size=250px|map_alt=|map_relief=1|map_caption=Location of the mosque in [[Tokyo]]|coordinates={{coord|35|40|05|N|139|40|35|E|type:landmark_region:JP|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[سني اسلام]]|locale=|location=[[Shibuya]], [[Tokyo]]|country=[[Japan]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=Active|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=İmam Hatibi Muhammet Rıfat Çınar|bhattaraka=|patron=|architect=[[Hilmi Şenalp|Muharrem Hilmi Senalp]]|architecture_type=|architecture_style=[[Ottoman architecture|Ottoman]]|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=1998|year_completed={{ubl|1938 {{small|(first structure)}}|2000 {{small|(current structure)}}}}|construction_cost=1.5&nbsp;[[1,000,000,000|billion]] [[yen]] {{small|(2000)}}|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area={{cvt|1477|m2}}|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer={{cvt|23.25|m}}|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height={{cvt|41.48|m}}|spire_quantity=|spire_height=|site_area={{cvt|734|m2}}|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website={{URL|tokyocamii.org}}}} '''ٽوڪيو مسجد''' ([[جاپاني ٻولي|جاپاني]]: {{langx|ja|東京ジャーミイ|Tōkyō-jāmii}})، جنهن کي '''ٽوڪيو ڪامي''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ "جامع" تلفظ ڪيو ويندو آهي) جي نالي سان پڻ سڃاڻي وڃي ٿي، هڪ [[مسجد]] آهي جنهن سان گڏ هڪ ترڪي ثقافتي مرڪز آهي جيڪو [[جاپان]] جي سهر [[ٽوڪيو]] ۾ شيبويا وارڊ جي اوياما-چو ضلعي ۾ واقع آهي. هي جاپان ۾ سڀ کان وڏي مسجد آهي. اصل ۾ سال 1938ع ۾ ٺهيل، موجوده عمارت سال 2000ع ۾ مڪمل ٿي. ان کي حلمي سينالپ عثماني فن تعمير جي انداز ۾ ٺاهيو آهي. [[زمرو:ٽوڪيو]] [[زمرو:جاپان جون مسجدون]] q94bws3hzim1fl8zuwjgvtodswplnjl 382469 382468 2026-06-03T09:46:37Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جون مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382469 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=ٽوڪيو مسجد<br> Tokyo Mosque|native_name=東京ジャーミイ|native_name_lang=ja|image=Tokyo Camii 2009.jpg|image_upright=1.4|alt=|caption=|map_type=Japan Tokyo city|map_size=250px|map_alt=|map_relief=1|map_caption=Location of the mosque in [[Tokyo]]|coordinates={{coord|35|40|05|N|139|40|35|E|type:landmark_region:JP|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[سني اسلام]]|locale=|location=[[Shibuya]], [[Tokyo]]|country=[[Japan]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=Active|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=İmam Hatibi Muhammet Rıfat Çınar|bhattaraka=|patron=|architect=[[Hilmi Şenalp|Muharrem Hilmi Senalp]]|architecture_type=|architecture_style=[[Ottoman architecture|Ottoman]]|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=1998|year_completed={{ubl|1938 {{small|(first structure)}}|2000 {{small|(current structure)}}}}|construction_cost=1.5&nbsp;[[1,000,000,000|billion]] [[yen]] {{small|(2000)}}|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area={{cvt|1477|m2}}|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer={{cvt|23.25|m}}|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height={{cvt|41.48|m}}|spire_quantity=|spire_height=|site_area={{cvt|734|m2}}|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website={{URL|tokyocamii.org}}}} '''ٽوڪيو مسجد''' ([[جاپاني ٻولي|جاپاني]]: {{langx|ja|東京ジャーミイ|Tōkyō-jāmii}})، جنهن کي '''ٽوڪيو ڪامي''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ "جامع" تلفظ ڪيو ويندو آهي) جي نالي سان پڻ سڃاڻي وڃي ٿي، هڪ [[مسجد]] آهي جنهن سان گڏ هڪ ترڪي ثقافتي مرڪز آهي جيڪو [[جاپان]] جي سهر [[ٽوڪيو]] ۾ شيبويا وارڊ جي اوياما-چو ضلعي ۾ واقع آهي. هي جاپان ۾ سڀ کان وڏي مسجد آهي. اصل ۾ سال 1938ع ۾ ٺهيل، موجوده عمارت سال 2000ع ۾ مڪمل ٿي. ان کي حلمي سينالپ عثماني فن تعمير جي انداز ۾ ٺاهيو آهي. [[زمرو:ٽوڪيو]] [[زمرو:جاپان جون مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] svjetnplzqbmctwi8806ixdl499zh51 382470 382469 2026-06-03T09:46:59Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382470 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=ٽوڪيو مسجد<br> Tokyo Mosque|native_name=東京ジャーミイ|native_name_lang=ja|image=Tokyo Camii 2009.jpg|image_upright=1.4|alt=|caption=|map_type=Japan Tokyo city|map_size=250px|map_alt=|map_relief=1|map_caption=Location of the mosque in [[Tokyo]]|coordinates={{coord|35|40|05|N|139|40|35|E|type:landmark_region:JP|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[سني اسلام]]|locale=|location=[[Shibuya]], [[Tokyo]]|country=[[Japan]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=Active|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=İmam Hatibi Muhammet Rıfat Çınar|bhattaraka=|patron=|architect=[[Hilmi Şenalp|Muharrem Hilmi Senalp]]|architecture_type=|architecture_style=[[Ottoman architecture|Ottoman]]|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=1998|year_completed={{ubl|1938 {{small|(first structure)}}|2000 {{small|(current structure)}}}}|construction_cost=1.5&nbsp;[[1,000,000,000|billion]] [[yen]] {{small|(2000)}}|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area={{cvt|1477|m2}}|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer={{cvt|23.25|m}}|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height={{cvt|41.48|m}}|spire_quantity=|spire_height=|site_area={{cvt|734|m2}}|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website={{URL|tokyocamii.org}}}} '''ٽوڪيو مسجد''' ([[جاپاني ٻولي|جاپاني]]: {{langx|ja|東京ジャーミイ|Tōkyō-jāmii}})، جنهن کي '''ٽوڪيو ڪامي''' ( [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ "جامع" تلفظ ڪيو ويندو آهي) جي نالي سان پڻ سڃاڻي وڃي ٿي، هڪ [[مسجد]] آهي جنهن سان گڏ هڪ ترڪي ثقافتي مرڪز آهي جيڪو [[جاپان]] جي سهر [[ٽوڪيو]] ۾ شيبويا وارڊ جي اوياما-چو ضلعي ۾ واقع آهي. هي جاپان ۾ سڀ کان وڏي مسجد آهي. اصل ۾ سال 1938ع ۾ ٺهيل، موجوده عمارت سال 2000ع ۾ مڪمل ٿي. ان کي حلمي سينالپ عثماني فن تعمير جي انداز ۾ ٺاهيو آهي. [[زمرو:ٽوڪيو]] [[زمرو:جاپان جون مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] 4tkrtqe13mppzau29tro687p7us9qxm 382471 382470 2026-06-03T09:50:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 382471 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=ٽوڪيو مسجد<br> Tokyo Mosque|native_name=東京ジャーミイ|native_name_lang=ja|image=Tokyo Camii 2009.jpg|image_upright=1.4|alt=|caption=|map_type=Japan Tokyo city|map_size=250px|map_alt=|map_relief=1|map_caption=Location of the mosque in [[Tokyo]]|coordinates={{coord|35|40|05|N|139|40|35|E|type:landmark_region:JP|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[سني اسلام]]|locale=|location=[[Shibuya]], [[Tokyo]]|country=[[Japan]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=Active|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=İmam Hatibi Muhammet Rıfat Çınar|bhattaraka=|patron=|architect=[[Hilmi Şenalp|Muharrem Hilmi Senalp]]|architecture_type=|architecture_style=[[Ottoman architecture|Ottoman]]|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=1998|year_completed={{ubl|1938 {{small|(first structure)}}|2000 {{small|(current structure)}}}}|construction_cost=1.5&nbsp;[[1,000,000,000|billion]] [[yen]] {{small|(2000)}}|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area={{cvt|1477|m2}}|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer={{cvt|23.25|m}}|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height={{cvt|41.48|m}}|spire_quantity=|spire_height=|site_area={{cvt|734|m2}}|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website={{URL|tokyocamii.org}}}} '''ٽوڪيو مسجد''' ([[جاپاني ٻولي|جاپاني]]: 東京ジャーミイ، ٽوڪيو جامع) |Tōkyō-jāmii)، جن کي '''ٽوڪيو ڪامي''' ([[عربي ٻولي|عربي]] ۾ "جامع" تلفظ ڪيو ويندو آهي) جي نالي سان پڻ سڃاڻي وڃي ٿي، هڪ [[مسجد]] آهي جنهن سان گڏ هڪ ترڪي ثقافتي مرڪز آهي جيڪو [[جاپان]] جي سهر [[ٽوڪيو]] ۾ شيبويا وارڊ جي اوياما-چو ضلعي ۾ واقع آهي. هي جاپان ۾ سڀ کان وڏي مسجد آهي. اصل ۾ سال 1938ع ۾ ٺهيل، موجوده عمارت سال 2000ع ۾ مڪمل ٿي. ان کي حلمي سينالپ عثماني فن تعمير جي انداز ۾ ٺاهيو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٽوڪيو]] [[زمرو:عثماني فن تعمير]] [[زمرو:ٽوڪيو ۾ مسجدون]] [[زمرو:جاپان جون مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] 8m8oyj1lc736qvr7phd2r46p5zwcf6m 14 98192 382472 2026-06-03T09:51:43Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فن تعمير]] 382472 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فن تعمير]] moeyitiwbvnd0exlma4fdr6rsav0wu0 14 98193 382473 2026-06-03T09:52:07Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٽوڪيو]] [[زمرو:جاپان جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] 382473 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٽوڪيو]] [[زمرو:جاپان جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] ki4pu7qvti8njn18ij2tcpayjnrmlss 14 98194 382479 2026-06-03T09:58:23Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:قاهره]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] [[زمرو:مصر جون مسجدون]] 382479 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قاهره]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] [[زمرو:مصر جون مسجدون]] f06sp23nwegb9aur4n8bv5v3ydyjuhh 14 98195 382480 2026-06-03T09:58:44Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مصر ۾ شهر]] 382480 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مصر ۾ شهر]] bvisy2jxtq8acl51fa1hpkozq5dyjp5 14 98196 382485 2026-06-03T10:03:21Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اسمارا]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] [[زمرو:اريٽيريا جون مسجدون]] 382485 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسمارا]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] [[زمرو:اريٽيريا جون مسجدون]] 930178s861s1uymbaodzzv31cxda62a 14 98197 382486 2026-06-03T10:03:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اريٽيريا]] 382486 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اريٽيريا]] 5neqt2fcc30bhbrh9xegar9r0tw0z75 14 98198 382491 2026-06-03T10:08:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:نيويارڪ شهر]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] [[زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ مسجدون]] 382491 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نيويارڪ شهر]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] [[زمرو:آمريڪا جي گڏيل رياستن ۾ مسجدون]] 38wqvalc4x7pr1xp5c17aaecl7lct0x 14 98199 382495 2026-06-03T10:12:24Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڍاڪا شهر]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جون مسجدون]] 382495 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڍاڪا شهر]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جون مسجدون]] p32x48b12uz8tkk188jjj9tr7dzjvjp 14 98200 382506 2026-06-03T10:36:23Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اٽلي ۾ شهر]] 382506 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اٽلي ۾ شهر]] 0oyjaa22vr6bh6crh2odlemmc4f8ixm 14 98201 382511 2026-06-03T10:41:32Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اٽلي جي ثقافت]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] 382511 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اٽلي جي ثقافت]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] owomtazak7w8seph7ivz4rqq6nkfpff 14 98202 382513 2026-06-03T10:46:02Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سلووينيا]] [[زمرو:سلووينيا جا شهر]] 382513 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سلووينيا]] [[زمرو:سلووينيا جا شهر]] 9lhr5qw6wodwtldztdpxr48yem80wa2 14 98203 382514 2026-06-03T10:47:05Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سلووينيا جي ثقافت]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] 382514 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سلووينيا جي ثقافت]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] tver8crvbqf960e0imdh2jtbz7r1keu 14 98204 382515 2026-06-03T10:47:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سلووينيا]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] 382515 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سلووينيا]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] q1p3gs31vx0uofvmc6qww20z5bu0a4m 382516 382515 2026-06-03T10:48:18Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:يورپ جي ثقافت]]; added [[Category:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382516 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سلووينيا]] [[زمرو:يورپ جي ثقافت بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] lshnfouj8rkwkn1ta1nzsi8xt122y1g 14 98205 382517 2026-06-03T10:49:18Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:سلووينيا]] 382517 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سلووينيا]] fhwy7nf7dfzar71fvae22av8ywh6p5a 382518 382517 2026-06-03T10:49:55Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382518 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سلووينيا]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] 7zy4v6q5ujcdpioza4y0ytwa3c26ssg 382519 382518 2026-06-03T10:50:25Z Ibne maryam 17680 added [[Category:شهر بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382519 wikitext text/x-wiki [[زمرو:سلووينيا]] [[زمرو:يورپ جا شهر بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:شهر بلحاظ ملڪ]] oit3bu8gry5ijb46l4uh2xmtlqabco7