وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.5 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 5739 383007 370595 2026-06-06T12:28:24Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 383007 wikitext text/x-wiki [[File:صلاة المغرب.jpg|280px]] [[File:Ramadan2.jpg|280px]] '''مسافر جي نماز ۽ روزي جو حڪم''': {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Shariah on Soom & Salaat for travellers '''}} مسلمان ھجڻ لاء اسلام تي ايمان ضروري آهي، ءِ اسلام جو هر حڪم، مسلمانن لاء چراغ جي مثل آهي، تنهنڪري جيڪڏهن مسلمانن کي اسلام جو ڪوئي حڪم سمجھ ۾ نه اچي يا اهو حڪم ڏکيو لگي تڏهن به اھي ان جي اڳيان سر خم ڪندا آهن ۽ ھر اسلامي حڪم کي تسليم ڪن ٿا ڀلي کڻي اهي کين سمجھ ۾ نه اچن يا کين عيبدار لڳن ءِ ائين به نه آهي ته اسلام ۾ اهڙا قانون هجڻ کپن جيڪي فقط ظاهري لحاظ کان ڀلا لڳندا هجن ڇو ته اسلام ماڻھن جي تابع نه آهي بلڪه مسلمان اسلام جي تابع آهن پر اسان جي معاشري ۾ ان جي ابتڙ عمل ڪيو وڃي ٿو ، انهن عملن منجهان ڪجهه مسافرن جي لاء نماز ۽ روزي جا حڪم پڻ شامل آهن<ref name ="ابو مھدي " > مسافر جي نماز ءِ روزي جو حڪم (مهاڳ)-از:ابومهدي فرمان علي معصومي </ref>. *_ اسلام ۾ مريض ءِ مسافر تي روزو فرض نه آهي پر وري به مريض ءِ مسافر حضرات جو روزي رکڻ تي زور هوندو آهي<ref name="ابو مھدي" />. *_اسلام ۾ مسافرن تي فرض آهي ته چار رڪعتي نماز کي اڌ يعني ٻه رڪعتون ادا ڪن ته ته مسافر وري به پوري نماز پڙهي اهو سمجهندا آهن ته اسان الله وٽ گهڻو ثواب ڪمايو<ref name="ابو مھدي" />. *_اسلام ۾ غريب تي فطرو واجب نه آهي پر وري به اسان جا غريب مسلمان اهو سمجهندا آهن ته جيڪڏهن فطرو نه ڏنوسين ته اسان جا رکيل روزا قبول نه ٿيندا ءِ الله پاڪ به ناراض ٿيندو<ref name="ابو مھدي" />! اهڙا ٻيا به گهڻا ئي مثال اسان جي معاشري ۾ موجود آهن جن ھڪ مثال بدعت آھي. اِهي حضرات اهي بدعتون اهو سمجهندي انجام ڏيندا آهن ته اسان آلله جي وڌيڪ ويجهو ءِ نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم جا بهترين امتي ٿينداسين پر نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم انهن لاء فرمايو آهي ته اهي منهنجي امت منجهان ئي نه آهن<ref name="ابو مھدي" />! جيئن (صحيح سند سان) پاڻ فرمايائون: {{quote| من رغب عن سنتي فليس مني جنهن به منهنجي سنت کان منهن ڦيرايو اهو مون منجهان نه آهي.|حديث|}} ائين ئي(صحيح سند سان) حضرت عثمان رض کي فرمايائون: {{quote| يا عثمان إني لم أومر بالرهبانية ، أرغبت عن سنتي ؟ ‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍ قال : لا يا رسول الله ، قال ، إن من سنتي أن أصلي و أنام ، و أصوم و أطعم ، و أنكح و أطلق ، فمن رغب عن سنتي فليس مني ، يا عثمان إن لأهلك عليك حقا ، و لنفسك عليك حق<ref> المعجم: المصطلحات الفقهيه</ref> اي عثمان! مون کي رهبانيت جو حڪم نه ڏنو ويو آهي، ڇا تو منهنجي سنت کان منهن موڙيو آهي؟ عثمان چيو نه يا رسول الله، پاڻ فرمايائون: منهنجو نماز پڙهڻ ءِ سمهڻ، روزو رکڻ ءِ کائڻ، نڪاح ڪرڻ ءِ طلاق ڏيڻ منهنجي سنت منجهان آهي ( يعني اهڙن ڪمن ۾ جيئن مان ڪريان توهان به ائين ئي ڪريو) پوء جنهن به منهنجي سنت کان منهن ڦيرايو اهو مون منجهان نه آهي.....|حديث|}} وري(صحيح سند سان) فرمايائون: {{quote| أما والله إني لأخشاكم لله وأتقاكم له ، لكني أصوم وأفطر ، وأصلي وأرقد ، وأتزوج النساء ، فمن رغب عن سنتي فليس مني. <ref> المعجم: المصطلحات الفقهيه</ref> الله جو قسم! مان توهان تي الله خاطر ڊڄان ٿو، ليڪن مان روزو رکان ٿو ءِ کاوان ٿو(روزو نه ٿو رکان) مان نماز پڙهان ٿو ءِ آرام ڪريان ٿو، ءِ عورتن سان شادي ڪريان ٿو پوء جيڪو نه منهنجي سنت کان منهن ڦيريندو اهو مون منجهان نه آهي.|حديث|}} انھن حڪمن جي روشنيءَ ۾ مسلمانن کي ڪابه عبادت پنهنجي طرفان نه پر سنت نبوي جي مطابق ڪرڻي پوندي آهي<ref name="ابو مھدي" />. ==مسافر جي لاء روزي جو حڪم== اسلام جي سڀني فرقن جو ان ڳالھ تي اتفاق آهي ته سفر ۾ ءِ مرض جي حالت ۾ روزو رکڻ واجب نه آهي، پر اختلاف ان ڳالھ ۾ آهي ته ڇا سفر ۾ روزو نه رکڻ عزيمت آهي يا رخصت<ref name="ابو مھدي" />؟ '''عزيمت جي تعريف''': السقوط عزيمة : هو الواجب أو المستحب الذي يسقط عن وجوبه أو استحبابه مع عدم جواز الإتيان به<ref> مجمع البيان في تفسير القرآن جلد 3 صفحو 303</ref> عزيمت، اهڙو واجب يا مستحب حڪم، جنهن جو وجوب يا استحباب ختم ٿي چڪو هجي جڏهن ته ان حڪم کي انجام ڏيڻ جائز نه هجي . '''رخصت جي تعريف''': السقوط رخصة: هو كل واجب أو مستحب سقط وجوبه واستحبابه مع بقاء الجواز بالإتيان به<ref> عيون اخبار الرضا ع جلد 2 باب 35 صفحو 267 </ref>. اهڙو واجب يا مستحب حڪم، جنهن جو وجوب يا استحباب ختم ٿي چڪو هجي جڏهن ته ان حڪم کي انجام ڏيڻ جائز هجي<ref name="ابو مھدي" /> ===اھل تشيع جو نظريو=== [[شيعہ|اهل تشيع]] جو نظريو آهي ته سفر ءِ مرض جي حالت ۾ روزو عزيمت (نه رکڻ ضروري) آهي. مريض ءِ مسافر جو روزو رکڻ صحيح نه آهي، ڇو الله پاڪ سفر ءِ مرض جي ڪري روزي جي قضا ڪرڻ کي واجب ڪيو آهي<ref name="ابو مھدي" />. امام رضا عليه السلام، اسلام خالص ءِ ان جا احڪام جي موضوع تي عباسي خليفي مامون ڏانهن هڪ خط موڪلييائون ان ۾ لکيائون: جڏهن سفر ڪرين ءِ نماز اڌ (قصر) پڙهين، ضروري آهي ته روزو به افطار ڪر(يعني روزو نه رک) جنهن جو به سفر شرعي هجي(گناه جي لاء نه هجي) ءِ روزو رکي ته ان جو روزو باطل آهي ءِ ضروري آهي ته اهو روزو وري پنهنجي وطن ۾ رکي ڇو ته سفر ۾ روزو باطل آهي<ref name="ابو مھدي" />. ===اهل سنت جو نظريو=== اهل سنت ان ڳالھ تي متفق آهن ته مريض ءِ مسافر لاء روزو رخصت(فقط نه رکڻ جي اجازت اٿن باقي رکڻ چاهين ته انهن جو روزو صحيح آهي) پر اختلاف ان ۾ اٿن ته ان حالت ۾ روزو رکڻ بهتر آهي يا نه رکڻ بهتر آهي؟ ان ۾ ٻه نظريه آهن<ref name="ابو مھدي" />.<br> 1. سفر ءِ مرض ۾ روزو رکڻ يا نه رکڻ برابر آهي.<br> 2. سفر ءِ مرض ۾ روزو رکڻ نه رکڻ بهتر آهي.<br> هن مختصر مقالي ۾ اسان جو مقصد اهو ثابت ڪرڻ آهي ته سفر ءِ مرض ۾ روزو رکڻ جائز آهي يا نه؟ اهل سنت پنهنجي دعوى تي قرآن مجيد جي آيت ءِ ڪجهه حديثن منجهان استدلال ڪندا آهن<ref name="ابو مھدي" />. {{quote| يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ اي مؤمنؤ جيئن اوھان کان اڳين تي (روزا) فرض ڪيا ويا ھئا تيئن اوھان تي (به) روزا فرض ڪيا ويا آھن ته جيئن اوھين پرھيزگار ٿيو.|القرآن|}} {{quote| ايَّامًا مَّعْدُودَاتٍ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُ وَأَن تَصُومُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ (روزا) ڳڻيل ڏينھن آھن، پوءِ اوھان مان جيڪو بيمار (ھجي) يا مسافريءَ تي ھجي (تنھن تي) ٻـين ڏينھن مان ڳڻي رکڻ (لازم) آھن، ۽ جيڪي روزي تي پنهنجي سگھ ڏئي وٺي بيهن ٿا تن تي(روزو نه پر) ھڪ مسڪين جو کاڌو فديه ڏيڻ لازم آھي، پوءِ جيڪو چڱائي خوشيء ساڻ ڪندو تنھن لاءِ اُھا ڀلي آھي، ۽ جيڪڏھن عِلم وارا آھيو (ته اوھين سمجھي چڪا ھوندؤ) اوھان جو روزو رکڻ اوھان لاءِ ڀلو آھي.|القرآن|}} {{quote | عن عائشة أنها اعتمرت مع رسول الله صلى الله عليه وسلم من المدينة إلى مكة حتى إذا قدمت مكة قالت يا رسول الله بأبي أنت وأمي قصرت فأتممت وأفطرت فصمت قال أحسنت يا عائشة وما عاب علي بي بي عائشه کان روايت آهي : بي بي نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم سان گڏ عمره ڪرڻ لاء مديني کان مڪي آئي ءِ جڏهن مڪي پهتي ته چيائين: يارسول الله! منهنجا پيء ءِ ماء توهان تي قربان ٿين، توهان نماز قصر ڪري پڙهي ته مان پوري پڙهي ءِ توهان روزو نه رکيو ته مان روزو رکيو تنهن تي پاڻ فرمايائون: شاباس اي عائشه! ءِ منهنجي عيب نه ڪڍيائون.|حدیث|}} === قرآن ءِ حديث جي مطابق === آيت جوجواب:<br> اهل سنت، آيت جي هن حصي(وَأَن تَصُومُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ) منجهان اهو ثابت ڪن ٿا ته ڀلي جو سفر ۾ اها اجازت آهي ته روزو نه رکو پر وري به روزو رکڻ بهتر آهي. اختلاف جو سبب، آيت جي هن حصي ۾ اختلاف هجڻ آهي، اهل سنت جو چوڻ آهي ته آيت جي ان حصي جو تعلق، مسافر ءِ مريض ساڻ آهي جڏهن ته اهل تشيع جو چوڻ آهي ته ان حصي جو تعلق مريض ءِ مسافر ساڻ نه پر خود روزن جي واجب ٿيڻ سان آهي يعني الله پاڪ روزا ان ڪري واجب ڪيا آهن جو انهن ۾ انسان ذات لاء ڀلائي آهي. ان تي اهل تشيع وٽ ٽي دليل آهن. 1_الله پاڪ هڪ ٻي جڳھ تي به ائين ئي فرمايو آهي: انْفِرُواْ خِفَافًا وَثِقَالاً وَجَاهِدُواْ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ(<ref> سورت توبه آيت: 41</ref> ) (ھر حال ۾) ٿوري سامان ۽ گھڻي سامان سوڌا (جھاد لاءِ) نڪرو ۽ پنھنجن مالن ۽ پنھنجين جانين سان الله جي واٽ ۾ جھاد ڪريو، جيڪڏھن ڄاڻو ته پوء اھو اوھان لاءِ ڀلو آھي. هن آيت ۾ به اهڙي قسم جو هي جملو(ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ) آهي جڏهن ته جهاد بهتر(مستحب) نه پر واجب هيو، تنهن جو مطلب ته الله پاڪ جڏهن اهڙي قسم جو آيتون نازل ڪندو آهي ته ان ۾ حڪم شرعي نه پر حڪم جي اهميت ٻڌائيندو آهي. 2_ آيت ۾ آهي ته (فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَر) يعني اهو جملو (فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ) جواب آهي ته جيڪو به مريض يا مسافر هجي ته اهو ايترا ڏينهن رمضان کان علاوه ٻين ڏينهن ۾ رکي يعني پوء ڇاهي سفر ءِ مرض ۾ به رکي يا نه رکي ان کي ٻين ڏينهن ۾ رکڻا آهن. پر جيڪڏهن سفر ءِ مرض ۾ رکڻ جي اجازت هجي ها ته آيت هن طرح هجي ها: توهان منجهان جيڪو به مريض هجي يا سفر تي هجي ءِ روزا نه رکي ته اهو ٻين ڏينهن ۾ ايتائي ڳڻي رکي، پر آيت هن طرح آهي جيڪو به مرض ءِ سفر ۾ هجي اهو روزا قضا ڪري رکي. 3_ جيڪڏهن اهو تسليم ڪجي ته آيت جي ان حصي جو تعلق مريض ءِ مسافر ساڻ آهي ته پوء ان جو مطلب ته روزو رکڻ مستحب ٿي ويندو، پر جڏهن حديثن ۾ ڏسئون ٿا ته مرض ءِ سفر جي حالت روزو بهتر نه پر ناپسنديده پڻ آهي بلڪه اهل سنت جي ڪتابن منجهان صحيح سند وارين حديثن جي مطابق، مرض ءِ سفر ۾ روزو رکڻ گناه آهي! حديث_1: {{quote| كان رسول الله صلى الله عليه وسلم في سفر ، فرأى زحاما ورجلا قد ظلل عليه ، فقال : ما هذا . فقالوا : صائم ، فقال : ليس من البر الصوم في السفر.(<ref> صحيح البخاري- حديث:1946 اهڙي قسم جي روايت صحيح النسائي- الصفحة أو الرقم:2256</ref> ) نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم ڪنهن سفر ۾ هئا ته هڪ اجتماع ڏٺائون ان ۾ هڪ سخض کي ڏٺائون جنهن تي ڇانو ڪئي پئي وئي ته پاڻ پڇيائون: هي سڀ ڪجهه ڇا آهي؟ تنهن تي ماڻهن جواب ڏنو: روزيدار، پوء پاڻ فرمايائون: سفر ۾ روزو رکڻ نيڪ ڪم نه آهي. |النسائي|}} حديث_2: {{quote| ليس من البر الصوم في السفر ( <ref> الترغيب والترهيب- جلد2 صفحو:146 صحيح ابن خزيمة- حديث:2016 </ref>) سفر ۾ روزو رکڻ نيڪ ڪم نه آهي.|صحيح آبن خزيمة|}} انهن جهڙيون ٻيون پڻ گهڻيون ئي حديثون صحيح سند سان موجود آهن. حديث_3: {{quote| أن رسول الله صلى الله عليه وسلم خرج عام الفتح إلى مكة في رمضان . فصام حتى بلغ كراع الغميم . فصام الناس . ثم دعا بقدح من ماء فرفعه . حتى نظر الناس إليه . ثم شرب . فقيل له بعد ذلك : إن بعض الناس قد صام . فقال : " أولئك العصاة . أولئك العصاة ".(<ref> صحيح مسلم- احديث:1114 مسند ابن عباس- جلد1 صفحو:121</ref> ) نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم فتح مڪه واري سال رمضان جي مهيني ۾ مڪي جي روانه ٿيا ته روزي ۾ هئا ايسيتائين جو ڪراع الغميم(مڪه ءِ مديني جي وچ ۾ هڪ مقام جو نالو آهي) تي پهتا ءِ صحابه به روزي جي حالت ۾ هئا پوء پاڻ پاڻي جو گلاس گهرايائون ءِ مٿي ڪري سڀني کي ڏيکاريائون ايسيتائين جو سڀني ڏٺو پوء پيتائون. ان کان پوء نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم کي ٻڌايو ويو ته ڪجهه ماڻهو اڃان به روزي جي ساڻ آهن ته پاڻ فرمايائون: اهي گنهگار آهن اهي گنهگار آهن.|}} ياد رهي ته جيڪڏهن انهن صحابن کي سفر ۾ روزي نه رکڻ جي خبر نه هجي ها ته نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم انهن کي گنهگار نه چون ها! حديث_4: {{quote| عنه صلى الله عليه وسلم أنه لما أفطر في السفر وبلغه أن قوماً صاموا قال: أولئك العصاة.(<ref> كشاف القناع- جلد2 صفحو:311</ref> ) نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم جي حديث آهي: جڏهن پاڻ سفر ۾ روزو روزو کولي ڇڏيائون ءِ سندن اها خبر پئي ته صحابن منجهان ڪجهه اڃان به روزيدار آهن ته فرمايائون: اهي گنهگار آهن!||}} انهن روايتن منجهان صاف ظاهر آهي ته (ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ) جو تعلق مريض ءِ مسافر سان نه ٿو ٿي سگهي جيتوڻيڪ ان جو تعلق خود رمضان جي روزن(كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ) سان آهي<ref name="ابو مھدي" />. بي بي عائشه رض واري حديث جو جواب:<br> 1_ اهو ممڪن نه آهي ته پوري عمري دوران نبي پاڪ هڪ طرح اعمال انجام ڏئي ءِ بي بي ان جي برخلاف انجام ڏئي ءِ نبي پاڪ کان پڇي ئي نه ايسيتائين جو آخر اچي پڇي ته مان ته پوري نماز پڙهي ءِ روزو به رکيم!<br> 2_ امام الجرح و تعديل علامه ذهبي ان حديث کي منڪر ءِ ضعيف قرار ڏيندي لکن ٿا: (لم يعتمر رسول الله صلى الله عليه وسلم في رمضان أبدا) نبي پاڪ ڪڏهن به رمضان المبارڪ م عمره انجام ڏنو ئي نه هيو.(<ref> المهذّب جلد:3 صفحو:1076 </ref> ) مشهور اعتراض ءِ ان جو جواب<br> اڳ جي زماني ۾ سفر ڏکيا هوندا هئا ان ڪري سفر ۾ روزا معاف هئا پر هن دور ۾ سفر بلڪل آسان ٿي ويو آهي ان ڪري هن دور ۾ روزا معاف نه آهن!<br> جواب:<br> ان آيت ۾ فقط سفر ءِ مرض جو ذڪر آهي جڏهن ته ان ٻيو ڪوبه شرط نه آهي ته اگر سفر پيادل هجي ته ان کان روزو معاف آهي يا جنهن تي سفر ڏکيو گذري ان کان روزو معاف آهي يا آيت ائين نه ٿي ڇوي ته مسافر کان روزو معاف آهي پر جيڪڏهن هودي جي ڇانو ۾ سفر ڪري ته ان کان معاف نه آهي يعني اهڙي ڪنهن به قسم جو شرط نه آهي<ref name="ابو مھدي" /> جيتوڻيڪ مٿين حديثن جي مطابق نبي پاڪ بغير ڪنهن ڏکيائي جي رکيل روزو به سفر ۾ کولي ڇڏيندا هئا ءِ روزي رکڻ کي گناه سمجهندا هئا. قرآن ءِ سنت جي مطابق، حقيقت هيء آهي ته مرض ءِ سفر ۾ روزو نه رکڻ عزيمت آهي (يعني روزو نه رکڻ واجب آهي)<ref name="ابو مھدي" />. ==مسافر جي لاء نماز جو حڪم == ٻيو مسئلو اهو هيو ته مسافر سفر ۾ به پوري نماز پڙهندا آهن جڏهن ته اسلام کين اها آساني ڏني آهي ته سفر ۾ نماز، پوري نه پر اڌ پڙهن<ref name="ابو مھدي" />. ان مسئلي ۾ به سڀني مسلمانن جو اتفاق آهي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهي سگهجي ٿي پر اختلاف ان ڳالھ ۾ آهي ته اڌ (قصر) نماز پڙهڻ رخصت آهي يا عزيمت؟ يعني اسان کي اختيار آهي ته سفر ۾ نماز پوري پڙهجي يا اڌ پڙهجي، يا سفر ۾ فقط قصر(اڌ) نماز ئي پڙهبي جڏهن ته پوري نماز پڙهڻ سان نماز باطل آهي<ref name="ابو مھدي" /> ؟ ===اهل تشيع جو نظريو=== اهل تشيع جو اتفاق آهي ته قصر پڙهڻ، عزيمت آهي يعني سفر ۾ فقط قصر(اڌ) نماز ئي پڙهبي جڏهن ته پوري نماز پڙهڻ سان نماز باطل آهي<ref name="ابو مھدي" />. ===اهل سنت جو نظريو=== انهن ۾ اختلاف آهي، بعض اهل سنت جو نظريو آهي ته رخصت آهي ءِ بعض جو نظريو آهي ته عزيمت آهي. ===قرآن ءِ سنت جي مطابق=== *قرآن جي روشني ۾: {{quote| وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُواْ مِنَ الصَّلاَةِ إِنْ خِفْتُمْ أَن يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُواْ إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُواْ لَكُمْ عَدُوًّا مُّبِينًا(<ref> سورت نساء آيت: 101 </ref> ) ۽ جڏھن اوھين زمين ۾ مسافري ڪريو تڏھن جيڪڏھن ڊڄو ٿا ته ڪافر اوھان کي پريشان ڪندا ته نماز مان ڪجهه گھٽائڻ ۾ اوھان تي ڪو گناہ ڪونھي، ڇوته ڪافر اوھان جا پڌرا دشمن آھن.|القرآن|}} اختلاف جو سبب آيت جي هن حصي (فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ ) ۾ اختلاف ڪرڻ جي ڪري آهي<ref name="ابو مھدي" />. جناح جي معنى آهي "گناه" يعني نماز قصر ڪرڻ ۾ توهان تي ڪوبه گناه نه آهي، اهل سنت ان منجهان اهو سمجهيو آهي ته آيت حکم بيان ڪرڻ لاء آئي آهي، جڏهن ته اهل تشيع جو چوڻ آهي ته اها آيت حڪم کي بيان ڪرڻ لاء نه پر ڪنهن وهم (ڪجهه ماڻهو پوري نماز پڙهڻ سان مانوس ٿي ويا هئا ءِ اڌ نماز پڙهڻ کي پنهنجي لاء نقصان ءِ عيب پيا سمجهن، تنهن ڪري هيء آيت نازل ٿي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهڻ ۾ ڪوبه گناه نه آهي)<ref name="ابو مھدي" /> کي دور ڪرڻ لاء آئي آهي، ان لاء ٻه دليل آهن: 1_اهل سنت علماء جو اقرار آهي ته آيت وهم کي دور ڪرڻ آئي آهي جيئن جار الله زمشخري پنهنجي کتاب ۾ لکن ٿا ته ڪجهه ماڻهو پوري نماز پڙهڻ سان مانوس ٿي ويا هئا ءِ اڌ نماز پڙهڻ کي پنهنجي لاء نقصان ءِ عيب پيا سمجهن، تنهن ڪري هيء آيت نازل ٿي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهڻ ۾ ڪوبه گناه نه آهي<ref name="ابو مھدي" />. 2_اهڙي قسم جي وهم دور ڪرڻ لاء قرآن پاڪ ۾ ٻيو مثال به آهي: {{quote| إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِن شَعَآئِرِ اللّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ.(<ref> سورت بقره آيت: 158</ref>) صفا ۽ مروہ (جبل) الله (جي عبادت) جي نشانين منجهان آھن، پوءِ جيڪو بيت الله جو حج ڪري يا عمرو بجاءِ آڻي تنھن کي ٻنھي جي طواف(سعي) ڪرڻ ۾ ڪو گناھ نه آھي، ۽ جيڪو خوشيء سان چڱائي ڪندو (تنھن جي الله قبول ڪندو) ڇو ته الله قبول ڪندڙ ڄاڻندڙ آھي.|القرآن|}} ان آيت ۾ اهل تشيع ءِ اهل سنت جو اتفاق آهي ته اها آيت حڪم کي بيان ڪرڻ لاء نه پر وهم کي دور ڪرڻ لاء آئي آهي، ڇو ته ان جبل تي مشرڪن بت رکي ڇڏيا هئا جنهن جي ڪري ڪجهه مسلمانن کي اهو وهم ٿيو ته بتن جي ڪري متان سعي قبول نه ٿئي تنهن تي اها آيت نازل ٿي<ref name="ابو مھدي" />. ياد رهي ته هيء آيت تڏهن نازل ٿي هئي جڏهن مسلمان چار رڪعتون پڙهڻ جا عادي ٿي ويا هئا پر سفر ۾ ٻن رڪعتن جو حڪم ته چئن رڪعتن جي حڪم کان به پهريان نازل ٿيو هيو<ref name="ابو مھدي" />. جيئن حديثن جي روشني ۾ اڳتي بيان ٿيندو، تنهن ڪري اهو چوڻ درست نه ٿيندو ته سورت نساء جي آيت 101 قصر نماز جي حڪم کي بيان ڪرڻ لاء آئي آهي<ref name="ابو مھدي" />. *سنت جي روشني ۾: حديث _1 {{quote| عن عائشة رضي الله عنها قالت : الصلاة أول ما فرضت ركعتين ، فأقرت صلاة السفر ، وأتمت صلاة الحضر.( <ref> صحيح البخاري-حديث نمبر: 1090 صحيح مسلم- حديث نمبر: 685 </ref>) بي بي عائشه رض کان روايت آهي: نماز پهريان ٻه رڪعتون فرض ڪيون ويون هيون پوء سفر ۾ اهي ئي ٻه رڪعتون باقي رهيون ءِ حضر(وطن ءِ قيام) جي نماز پوري (چار رڪعتي) ٿي.|صحيح بخاري|}} حديث _2 {{quote| فرض الله الصلاة على لسان نبيكم صلى الله عليه وسلم في الحضر أربعا ، وفي السفر ركعتين ، وفي الخوف ركعة. <ref> صحيح مسلم- حديث: 687 سنن أبي داود- حديث: 1247 التمهيد- جلد: 16 صفحو 297 مسند أحمد- جلد:4 صفحو 31</ref> الله پاڪ توهان جي نبي جي زبان مبارڪ تي حضر(وطن ءِ قيام) ۾ چار رڪعتون فرض ڪيون ءِ سفر ۾ ٻه رڪعتون ءِ خوف ۾ هڪ رڪعت فرض ڪئي.||}} *سنت خلفاء جي روشني ۾: صحيح سند سان {{quote| أخبرنا محمد بن علي بن الحسن بن شقيق قال أبى أنبأنا أبو حمزة وهو السكري عن منصور عن إبراهيم عن علقمة عن عبد الله قال صليت مع رسول الله صلى الله عليه وسلم في السفر ركعتين ومع أبي بكر ركعتين ومع عمر ركعتين رضي الله عنهما<ref> سنن النسائي - جلد 3 - صفحو 118 </ref>. عبدالله کان روايت آهي: مان نبى پاڪ صلي الله عليه وآله وسلم سان سفر ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ حضرت ابوبڪر سان ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ حضرت عمر سان ٻه رڪعتون پڙهيون.|النسائي|}} صحيح سند سان {{quote| عن أنس بن مالك أنه قال صلى لنا رسول الله صلى الله عليه وسلم بمنى ركعتين وأبو بكر الصديق رحمة الله عليه بمنى ركعتين وصلى لنا عمر بن الخطاب بمنى ركعتين وصلى لنا عثمان بن عفان ركعتين صدرا من خلافته فلما كان آخر خلافته أتم الصلاة بمنى أربعا<ref> مسند عمر- جلد:1 صفحو 223 صحيح النسائي- حديث: 1450 صحيح مسلم- حديث: 694 صحيح البخاري- حديث: 1655 صلاة التراويح- صفحو: 43 </ref>. انس بن مالڪ کان روايت آهي: نبى پاڪ صلي الله عليه وآله وسلم اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ ابوبڪر صديق اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ عمر بن خطاب اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ عثمان بن عفان پنهنجي خلافت جي پهرين زماني ۾ اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون پوء پنهنجي خلافت جي آخري وقت ۾ مِنى ۾ چار رڪعتون پڙهيون.|النسائي، مسلم، بخاري|}} *سفر ۾ قصر نماز، صحابه جي نظر ۾: سڀئي صحابي سفر ۾ اڌ نماز پڙهندا هئا پر فقط بي بي عائشه رض ءِ حضرت عثمان پوري نماز پڙهندا هئا. {{quote| عن عائشة رضي الله عنها قالت : الصلاة أول ما فرضت ركعتين ، فأقرت صلاة السفر ، وأتمت صلاة الحضر . قال الزهري : فقلت لعروة : ما بال عائشة تتم ؟ قال : تأولت ما تأول عثمان<ref> صحيح البخاري – حديث 1090 صحيح مسلم حديث 685</ref>. بي بي عائشه رض کان روايت آهي: نماز پهريان ٻه رڪعتون فرض ڪيون ويون هيون پوء سفر ۾ اهي ئي ٻه رڪعتون باقي رهيون ءِ حضر(وطن ءِ قيام) جي نماز پوري (چار رڪعتي) ٿي، زهري عروه کي چيو: بي بي عائشه جو ڪهڙو خيال آهي جو ان (سفر ۾ به) پوري نماز پڙهي! عروه چيو: بي بي به تاويل ڪئي آهي جيئن حضرت عثمان تاويل ڪئي!|بخاري|}} ان روايت منجهان صاف ظاهر آهي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهڻ، سنت نبوي ءِ سنت صحابه آهي. صحيح روايت ۾ آهي ته: {{quote| أن عائشة كانت تصلي في السفر أربعا<ref> مجموع الفتاوى- جلد 24 صفحو 155</ref> بي بي عائشه رض سفر ۾ چار رڪعتون (پوري نماز) پڙهندي هئي.|الفتاوي|}} {{quote| عن عائشة أنها كانت تصوم في السفر وكانت تتم وتصلي أربعا<ref> معالم السنن – جلد 1 صفحو 225 </ref> ءِ ٻي به صحيح روايت آهي ته: بي بي عائشه رض سفر ۾ روزو به رکندي هئي ءِ چار رڪعتون (پوري نماز) پڙهندي هئي.|سنن|}} صحيح سند سان روايت آهي: {{quote| عن أنس بن مالك أنه قال صلى لنا رسول الله صلى الله عليه وسلم بمنى ركعتين وأبو بكر الصديق رحمة الله عليه بمنى ركعتين وصلى لنا عمر بن الخطاب بمنى ركعتين وصلى لنا عثمان بن عفان ركعتين صدرا من خلافته فلما كان آخر خلافته أتم الصلاة بمنى أربعا<ref> مسند عمر- جلد:1 صفحو 223 صحيح النسائي- حديث: 1450 صحيح مسلم- حديث: 694 صحيح البخاري- حديث: 1655 صلاة التراويح- صفحو: 43 </ref>. انس بن مالڪ کان روايت آهي: نبى پاڪ صلي الله عليه وآله وسلم اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ ابوبڪر صديق اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ عمر بن خطاب اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ عثمان بن عفان پنهنجي خلافت جي پهرين زماني ۾ اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون پوء پنهنجي خلافت جي آخري وقت ۾ مِنى ۾ چار رڪعتون پڙهيون.|النسائي، بخاري، مسلم|}} باقي ٻيا سڀئي صحابي اڌ نماز پڙهندا هئا<ref name="ابو مھدي" /> *[[عبدالله بن عمر]] جي نظر ۾: 1_صحيح سند سان روايت آهي: {{quote| صلى رسول الله صلى الله عليه وسلم بمنى ركعتين . وأبو بكر بعده . وعمر بعد أبي بكر . وعثمان صدرا من خلافته . ثم إن عثمان صلى ، بعد ، أربعا . فكان ابن عمر إذا صلى مع الإمام صلى أربعا . وإذا صلاها وحده صلى ركعتين<ref> صحيح مسلم- حديث: 694 </ref>. نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون، نبي پاڪ کان بعد ۾ حضرت ابوبڪر به ٻه پڙهيون ان کان بعد حضرت عمر به ٻه پڙهيون ءِ حضرت عثمان به پنهنجي خلافت جي شروعاتي زماني ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون، حضرت عثمان ان کان بعد چار رڪعتون پڙهيون، پوء حضرت عبدلله بن عمر جڏهن پيش نماز سان گڏ پڙهندو هيو ته چار رڪعتون پڙهندو هو ءِ جڏهن اڪيلو پڙهندو هيو ته ٻه رڪعتون پڙهندو هيو!|مسلم|}} * علامه هيثمي لکي ٿو: {{quote| رواه الطبراني في الصغير ورجاله موثقون. وعن مورق قال سألت ابن عمر عن الصلاة في السفر فقال ركعتين ركعتين من خالف السنة كفر. رواه الطبراني في الكبير ورجاله رجال الصحيح<ref> مجمع الزوائد جلد 2 – صفحو_ 154</ref>. علامه طبراني اها روايت آندي آهي ءِ ان روايت جا سڀ راوي ثقه آهن ءِ مورق کان روايت آهي ته مون عبدلله بن عمر کان سفر جي نماز جي باري ۾ پڇيو ته چيائين ٻه ٻه رڪعتون آهي جنهن به سنت جي مخالفت ڪئي اهو ڪافر(سنت جو منڪر)آهي.|الزوائد|}} صحيح سند سان روايت آهي: {{quote| ابن عمر رضي الله عنهما يقول : صلاة المسافر ركعتان, من خالف السنة كفر <ref> صلاة التراويح- صفحو: 43 المحلى- جلد4 صفحو 270 المطالب العالية- جلد1 صفحو 300 المبسوط - جلد 1 - صفحو 239 </ref> عبدالله بن عمر چوندو هيو مسافر جي نماز ٻه رڪعتون آهي جيڪو به سنت جي مخالفت ڪندو اهو ڪافر (سنت جو منڪر) آهي.|المبسوط|}} *عبدالله بن عباس جي نظر ۾: صحيح سند سان روايت آهي: {{quote| صلى رسول الله صلى الله عليه وسلم ، حين سافر ركعتين ، وحين أقام أربعا ، قال : فقال ابن عباس : فمن صلى في السفر أربعا كمن صلى في الحضر ركعتي<ref> إتحاف الخيرة المهرة- جلد:2 صفحو 313</ref> نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم جڏهن مسافرت ڪيائون ته ٻه رڪعتون پڙهيائون ءِ جڏهن قيام ڪيائون ته چار رڪعتون پڙهيائون پوء ابن عباس رضي الله عنه چيو: جنهن به سفر چار رڪعتون پڙهيون ڄڻ ته ان حضر(وطن ءِ قيام) ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون.|المھرة|}} يعني جيئن حضر ۾ ٻه رڪعتون پڙهڻ، بدعت آهي ائين ئي سفر وري چار رڪعتون پڙهڻ بدعت آهي ءِ ضروريات مذهب جي خلاف آهي<ref name="ابو مھدي" />. سفر ءِ مرض جي حالت ۾ روزو رکڻ وارو قرآن ءِ سنت جي نگاه ۾ گنهگار آهي ءِ ان جو روزو رکڻ صحيح نه آهي.نماز به سفر جي حالت ۾ اڌ پڙهڻ واجب آهي ءِ پوري نماز پڙهڻ وارو بدعتي ءِ سنت جو منڪر آهي. قرآن ءِ سنت منجهان ثابت هجڻ ڪري سڀني شيعه عالمن جو اتفاق آهي ته روزو، مرض ءِ سفر جي حالت ۾ باطل آهي. اهڙي طرح سفر جي حالت ۾ نماز به قصر(اڌ) پڙهڻ واجب آهي ءِ پوري پڙهڻ سان نماز باطل ٿي ويندي<ref name="ابو مھدي" />. ==وڌيڪ ڏسو== *[[نماز]] *[[روزو]] *[[فقه]] *[[اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نماز]] [[زمرو:روزو]] [[زمرو:اسلامي فقه]] lpjxco18fuh7jg5l7krkfhd8rsv0sz7 383017 383007 2026-06-06T12:36:32Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:اسلامي فقه]]; added [[Category:اسلامي فقه جا اصول]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 383017 wikitext text/x-wiki [[File:صلاة المغرب.jpg|280px]] [[File:Ramadan2.jpg|280px]] '''مسافر جي نماز ۽ روزي جو حڪم''': {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Shariah on Soom & Salaat for travellers '''}} مسلمان ھجڻ لاء اسلام تي ايمان ضروري آهي، ءِ اسلام جو هر حڪم، مسلمانن لاء چراغ جي مثل آهي، تنهنڪري جيڪڏهن مسلمانن کي اسلام جو ڪوئي حڪم سمجھ ۾ نه اچي يا اهو حڪم ڏکيو لگي تڏهن به اھي ان جي اڳيان سر خم ڪندا آهن ۽ ھر اسلامي حڪم کي تسليم ڪن ٿا ڀلي کڻي اهي کين سمجھ ۾ نه اچن يا کين عيبدار لڳن ءِ ائين به نه آهي ته اسلام ۾ اهڙا قانون هجڻ کپن جيڪي فقط ظاهري لحاظ کان ڀلا لڳندا هجن ڇو ته اسلام ماڻھن جي تابع نه آهي بلڪه مسلمان اسلام جي تابع آهن پر اسان جي معاشري ۾ ان جي ابتڙ عمل ڪيو وڃي ٿو ، انهن عملن منجهان ڪجهه مسافرن جي لاء نماز ۽ روزي جا حڪم پڻ شامل آهن<ref name ="ابو مھدي " > مسافر جي نماز ءِ روزي جو حڪم (مهاڳ)-از:ابومهدي فرمان علي معصومي </ref>. *_ اسلام ۾ مريض ءِ مسافر تي روزو فرض نه آهي پر وري به مريض ءِ مسافر حضرات جو روزي رکڻ تي زور هوندو آهي<ref name="ابو مھدي" />. *_اسلام ۾ مسافرن تي فرض آهي ته چار رڪعتي نماز کي اڌ يعني ٻه رڪعتون ادا ڪن ته ته مسافر وري به پوري نماز پڙهي اهو سمجهندا آهن ته اسان الله وٽ گهڻو ثواب ڪمايو<ref name="ابو مھدي" />. *_اسلام ۾ غريب تي فطرو واجب نه آهي پر وري به اسان جا غريب مسلمان اهو سمجهندا آهن ته جيڪڏهن فطرو نه ڏنوسين ته اسان جا رکيل روزا قبول نه ٿيندا ءِ الله پاڪ به ناراض ٿيندو<ref name="ابو مھدي" />! اهڙا ٻيا به گهڻا ئي مثال اسان جي معاشري ۾ موجود آهن جن ھڪ مثال بدعت آھي. اِهي حضرات اهي بدعتون اهو سمجهندي انجام ڏيندا آهن ته اسان آلله جي وڌيڪ ويجهو ءِ نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم جا بهترين امتي ٿينداسين پر نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم انهن لاء فرمايو آهي ته اهي منهنجي امت منجهان ئي نه آهن<ref name="ابو مھدي" />! جيئن (صحيح سند سان) پاڻ فرمايائون: {{quote| من رغب عن سنتي فليس مني جنهن به منهنجي سنت کان منهن ڦيرايو اهو مون منجهان نه آهي.|حديث|}} ائين ئي(صحيح سند سان) حضرت عثمان رض کي فرمايائون: {{quote| يا عثمان إني لم أومر بالرهبانية ، أرغبت عن سنتي ؟ ‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍ قال : لا يا رسول الله ، قال ، إن من سنتي أن أصلي و أنام ، و أصوم و أطعم ، و أنكح و أطلق ، فمن رغب عن سنتي فليس مني ، يا عثمان إن لأهلك عليك حقا ، و لنفسك عليك حق<ref> المعجم: المصطلحات الفقهيه</ref> اي عثمان! مون کي رهبانيت جو حڪم نه ڏنو ويو آهي، ڇا تو منهنجي سنت کان منهن موڙيو آهي؟ عثمان چيو نه يا رسول الله، پاڻ فرمايائون: منهنجو نماز پڙهڻ ءِ سمهڻ، روزو رکڻ ءِ کائڻ، نڪاح ڪرڻ ءِ طلاق ڏيڻ منهنجي سنت منجهان آهي ( يعني اهڙن ڪمن ۾ جيئن مان ڪريان توهان به ائين ئي ڪريو) پوء جنهن به منهنجي سنت کان منهن ڦيرايو اهو مون منجهان نه آهي.....|حديث|}} وري(صحيح سند سان) فرمايائون: {{quote| أما والله إني لأخشاكم لله وأتقاكم له ، لكني أصوم وأفطر ، وأصلي وأرقد ، وأتزوج النساء ، فمن رغب عن سنتي فليس مني. <ref> المعجم: المصطلحات الفقهيه</ref> الله جو قسم! مان توهان تي الله خاطر ڊڄان ٿو، ليڪن مان روزو رکان ٿو ءِ کاوان ٿو(روزو نه ٿو رکان) مان نماز پڙهان ٿو ءِ آرام ڪريان ٿو، ءِ عورتن سان شادي ڪريان ٿو پوء جيڪو نه منهنجي سنت کان منهن ڦيريندو اهو مون منجهان نه آهي.|حديث|}} انھن حڪمن جي روشنيءَ ۾ مسلمانن کي ڪابه عبادت پنهنجي طرفان نه پر سنت نبوي جي مطابق ڪرڻي پوندي آهي<ref name="ابو مھدي" />. ==مسافر جي لاء روزي جو حڪم== اسلام جي سڀني فرقن جو ان ڳالھ تي اتفاق آهي ته سفر ۾ ءِ مرض جي حالت ۾ روزو رکڻ واجب نه آهي، پر اختلاف ان ڳالھ ۾ آهي ته ڇا سفر ۾ روزو نه رکڻ عزيمت آهي يا رخصت<ref name="ابو مھدي" />؟ '''عزيمت جي تعريف''': السقوط عزيمة : هو الواجب أو المستحب الذي يسقط عن وجوبه أو استحبابه مع عدم جواز الإتيان به<ref> مجمع البيان في تفسير القرآن جلد 3 صفحو 303</ref> عزيمت، اهڙو واجب يا مستحب حڪم، جنهن جو وجوب يا استحباب ختم ٿي چڪو هجي جڏهن ته ان حڪم کي انجام ڏيڻ جائز نه هجي . '''رخصت جي تعريف''': السقوط رخصة: هو كل واجب أو مستحب سقط وجوبه واستحبابه مع بقاء الجواز بالإتيان به<ref> عيون اخبار الرضا ع جلد 2 باب 35 صفحو 267 </ref>. اهڙو واجب يا مستحب حڪم، جنهن جو وجوب يا استحباب ختم ٿي چڪو هجي جڏهن ته ان حڪم کي انجام ڏيڻ جائز هجي<ref name="ابو مھدي" /> ===اھل تشيع جو نظريو=== [[شيعہ|اهل تشيع]] جو نظريو آهي ته سفر ءِ مرض جي حالت ۾ روزو عزيمت (نه رکڻ ضروري) آهي. مريض ءِ مسافر جو روزو رکڻ صحيح نه آهي، ڇو الله پاڪ سفر ءِ مرض جي ڪري روزي جي قضا ڪرڻ کي واجب ڪيو آهي<ref name="ابو مھدي" />. امام رضا عليه السلام، اسلام خالص ءِ ان جا احڪام جي موضوع تي عباسي خليفي مامون ڏانهن هڪ خط موڪلييائون ان ۾ لکيائون: جڏهن سفر ڪرين ءِ نماز اڌ (قصر) پڙهين، ضروري آهي ته روزو به افطار ڪر(يعني روزو نه رک) جنهن جو به سفر شرعي هجي(گناه جي لاء نه هجي) ءِ روزو رکي ته ان جو روزو باطل آهي ءِ ضروري آهي ته اهو روزو وري پنهنجي وطن ۾ رکي ڇو ته سفر ۾ روزو باطل آهي<ref name="ابو مھدي" />. ===اهل سنت جو نظريو=== اهل سنت ان ڳالھ تي متفق آهن ته مريض ءِ مسافر لاء روزو رخصت(فقط نه رکڻ جي اجازت اٿن باقي رکڻ چاهين ته انهن جو روزو صحيح آهي) پر اختلاف ان ۾ اٿن ته ان حالت ۾ روزو رکڻ بهتر آهي يا نه رکڻ بهتر آهي؟ ان ۾ ٻه نظريه آهن<ref name="ابو مھدي" />.<br> 1. سفر ءِ مرض ۾ روزو رکڻ يا نه رکڻ برابر آهي.<br> 2. سفر ءِ مرض ۾ روزو رکڻ نه رکڻ بهتر آهي.<br> هن مختصر مقالي ۾ اسان جو مقصد اهو ثابت ڪرڻ آهي ته سفر ءِ مرض ۾ روزو رکڻ جائز آهي يا نه؟ اهل سنت پنهنجي دعوى تي قرآن مجيد جي آيت ءِ ڪجهه حديثن منجهان استدلال ڪندا آهن<ref name="ابو مھدي" />. {{quote| يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ اي مؤمنؤ جيئن اوھان کان اڳين تي (روزا) فرض ڪيا ويا ھئا تيئن اوھان تي (به) روزا فرض ڪيا ويا آھن ته جيئن اوھين پرھيزگار ٿيو.|القرآن|}} {{quote| ايَّامًا مَّعْدُودَاتٍ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُ وَأَن تَصُومُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ (روزا) ڳڻيل ڏينھن آھن، پوءِ اوھان مان جيڪو بيمار (ھجي) يا مسافريءَ تي ھجي (تنھن تي) ٻـين ڏينھن مان ڳڻي رکڻ (لازم) آھن، ۽ جيڪي روزي تي پنهنجي سگھ ڏئي وٺي بيهن ٿا تن تي(روزو نه پر) ھڪ مسڪين جو کاڌو فديه ڏيڻ لازم آھي، پوءِ جيڪو چڱائي خوشيء ساڻ ڪندو تنھن لاءِ اُھا ڀلي آھي، ۽ جيڪڏھن عِلم وارا آھيو (ته اوھين سمجھي چڪا ھوندؤ) اوھان جو روزو رکڻ اوھان لاءِ ڀلو آھي.|القرآن|}} {{quote | عن عائشة أنها اعتمرت مع رسول الله صلى الله عليه وسلم من المدينة إلى مكة حتى إذا قدمت مكة قالت يا رسول الله بأبي أنت وأمي قصرت فأتممت وأفطرت فصمت قال أحسنت يا عائشة وما عاب علي بي بي عائشه کان روايت آهي : بي بي نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم سان گڏ عمره ڪرڻ لاء مديني کان مڪي آئي ءِ جڏهن مڪي پهتي ته چيائين: يارسول الله! منهنجا پيء ءِ ماء توهان تي قربان ٿين، توهان نماز قصر ڪري پڙهي ته مان پوري پڙهي ءِ توهان روزو نه رکيو ته مان روزو رکيو تنهن تي پاڻ فرمايائون: شاباس اي عائشه! ءِ منهنجي عيب نه ڪڍيائون.|حدیث|}} === قرآن ءِ حديث جي مطابق === آيت جوجواب:<br> اهل سنت، آيت جي هن حصي(وَأَن تَصُومُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ) منجهان اهو ثابت ڪن ٿا ته ڀلي جو سفر ۾ اها اجازت آهي ته روزو نه رکو پر وري به روزو رکڻ بهتر آهي. اختلاف جو سبب، آيت جي هن حصي ۾ اختلاف هجڻ آهي، اهل سنت جو چوڻ آهي ته آيت جي ان حصي جو تعلق، مسافر ءِ مريض ساڻ آهي جڏهن ته اهل تشيع جو چوڻ آهي ته ان حصي جو تعلق مريض ءِ مسافر ساڻ نه پر خود روزن جي واجب ٿيڻ سان آهي يعني الله پاڪ روزا ان ڪري واجب ڪيا آهن جو انهن ۾ انسان ذات لاء ڀلائي آهي. ان تي اهل تشيع وٽ ٽي دليل آهن. 1_الله پاڪ هڪ ٻي جڳھ تي به ائين ئي فرمايو آهي: انْفِرُواْ خِفَافًا وَثِقَالاً وَجَاهِدُواْ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ(<ref> سورت توبه آيت: 41</ref> ) (ھر حال ۾) ٿوري سامان ۽ گھڻي سامان سوڌا (جھاد لاءِ) نڪرو ۽ پنھنجن مالن ۽ پنھنجين جانين سان الله جي واٽ ۾ جھاد ڪريو، جيڪڏھن ڄاڻو ته پوء اھو اوھان لاءِ ڀلو آھي. هن آيت ۾ به اهڙي قسم جو هي جملو(ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ) آهي جڏهن ته جهاد بهتر(مستحب) نه پر واجب هيو، تنهن جو مطلب ته الله پاڪ جڏهن اهڙي قسم جو آيتون نازل ڪندو آهي ته ان ۾ حڪم شرعي نه پر حڪم جي اهميت ٻڌائيندو آهي. 2_ آيت ۾ آهي ته (فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَر) يعني اهو جملو (فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ) جواب آهي ته جيڪو به مريض يا مسافر هجي ته اهو ايترا ڏينهن رمضان کان علاوه ٻين ڏينهن ۾ رکي يعني پوء ڇاهي سفر ءِ مرض ۾ به رکي يا نه رکي ان کي ٻين ڏينهن ۾ رکڻا آهن. پر جيڪڏهن سفر ءِ مرض ۾ رکڻ جي اجازت هجي ها ته آيت هن طرح هجي ها: توهان منجهان جيڪو به مريض هجي يا سفر تي هجي ءِ روزا نه رکي ته اهو ٻين ڏينهن ۾ ايتائي ڳڻي رکي، پر آيت هن طرح آهي جيڪو به مرض ءِ سفر ۾ هجي اهو روزا قضا ڪري رکي. 3_ جيڪڏهن اهو تسليم ڪجي ته آيت جي ان حصي جو تعلق مريض ءِ مسافر ساڻ آهي ته پوء ان جو مطلب ته روزو رکڻ مستحب ٿي ويندو، پر جڏهن حديثن ۾ ڏسئون ٿا ته مرض ءِ سفر جي حالت روزو بهتر نه پر ناپسنديده پڻ آهي بلڪه اهل سنت جي ڪتابن منجهان صحيح سند وارين حديثن جي مطابق، مرض ءِ سفر ۾ روزو رکڻ گناه آهي! حديث_1: {{quote| كان رسول الله صلى الله عليه وسلم في سفر ، فرأى زحاما ورجلا قد ظلل عليه ، فقال : ما هذا . فقالوا : صائم ، فقال : ليس من البر الصوم في السفر.(<ref> صحيح البخاري- حديث:1946 اهڙي قسم جي روايت صحيح النسائي- الصفحة أو الرقم:2256</ref> ) نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم ڪنهن سفر ۾ هئا ته هڪ اجتماع ڏٺائون ان ۾ هڪ سخض کي ڏٺائون جنهن تي ڇانو ڪئي پئي وئي ته پاڻ پڇيائون: هي سڀ ڪجهه ڇا آهي؟ تنهن تي ماڻهن جواب ڏنو: روزيدار، پوء پاڻ فرمايائون: سفر ۾ روزو رکڻ نيڪ ڪم نه آهي. |النسائي|}} حديث_2: {{quote| ليس من البر الصوم في السفر ( <ref> الترغيب والترهيب- جلد2 صفحو:146 صحيح ابن خزيمة- حديث:2016 </ref>) سفر ۾ روزو رکڻ نيڪ ڪم نه آهي.|صحيح آبن خزيمة|}} انهن جهڙيون ٻيون پڻ گهڻيون ئي حديثون صحيح سند سان موجود آهن. حديث_3: {{quote| أن رسول الله صلى الله عليه وسلم خرج عام الفتح إلى مكة في رمضان . فصام حتى بلغ كراع الغميم . فصام الناس . ثم دعا بقدح من ماء فرفعه . حتى نظر الناس إليه . ثم شرب . فقيل له بعد ذلك : إن بعض الناس قد صام . فقال : " أولئك العصاة . أولئك العصاة ".(<ref> صحيح مسلم- احديث:1114 مسند ابن عباس- جلد1 صفحو:121</ref> ) نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم فتح مڪه واري سال رمضان جي مهيني ۾ مڪي جي روانه ٿيا ته روزي ۾ هئا ايسيتائين جو ڪراع الغميم(مڪه ءِ مديني جي وچ ۾ هڪ مقام جو نالو آهي) تي پهتا ءِ صحابه به روزي جي حالت ۾ هئا پوء پاڻ پاڻي جو گلاس گهرايائون ءِ مٿي ڪري سڀني کي ڏيکاريائون ايسيتائين جو سڀني ڏٺو پوء پيتائون. ان کان پوء نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم کي ٻڌايو ويو ته ڪجهه ماڻهو اڃان به روزي جي ساڻ آهن ته پاڻ فرمايائون: اهي گنهگار آهن اهي گنهگار آهن.|}} ياد رهي ته جيڪڏهن انهن صحابن کي سفر ۾ روزي نه رکڻ جي خبر نه هجي ها ته نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم انهن کي گنهگار نه چون ها! حديث_4: {{quote| عنه صلى الله عليه وسلم أنه لما أفطر في السفر وبلغه أن قوماً صاموا قال: أولئك العصاة.(<ref> كشاف القناع- جلد2 صفحو:311</ref> ) نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم جي حديث آهي: جڏهن پاڻ سفر ۾ روزو روزو کولي ڇڏيائون ءِ سندن اها خبر پئي ته صحابن منجهان ڪجهه اڃان به روزيدار آهن ته فرمايائون: اهي گنهگار آهن!||}} انهن روايتن منجهان صاف ظاهر آهي ته (ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ) جو تعلق مريض ءِ مسافر سان نه ٿو ٿي سگهي جيتوڻيڪ ان جو تعلق خود رمضان جي روزن(كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ) سان آهي<ref name="ابو مھدي" />. بي بي عائشه رض واري حديث جو جواب:<br> 1_ اهو ممڪن نه آهي ته پوري عمري دوران نبي پاڪ هڪ طرح اعمال انجام ڏئي ءِ بي بي ان جي برخلاف انجام ڏئي ءِ نبي پاڪ کان پڇي ئي نه ايسيتائين جو آخر اچي پڇي ته مان ته پوري نماز پڙهي ءِ روزو به رکيم!<br> 2_ امام الجرح و تعديل علامه ذهبي ان حديث کي منڪر ءِ ضعيف قرار ڏيندي لکن ٿا: (لم يعتمر رسول الله صلى الله عليه وسلم في رمضان أبدا) نبي پاڪ ڪڏهن به رمضان المبارڪ م عمره انجام ڏنو ئي نه هيو.(<ref> المهذّب جلد:3 صفحو:1076 </ref> ) مشهور اعتراض ءِ ان جو جواب<br> اڳ جي زماني ۾ سفر ڏکيا هوندا هئا ان ڪري سفر ۾ روزا معاف هئا پر هن دور ۾ سفر بلڪل آسان ٿي ويو آهي ان ڪري هن دور ۾ روزا معاف نه آهن!<br> جواب:<br> ان آيت ۾ فقط سفر ءِ مرض جو ذڪر آهي جڏهن ته ان ٻيو ڪوبه شرط نه آهي ته اگر سفر پيادل هجي ته ان کان روزو معاف آهي يا جنهن تي سفر ڏکيو گذري ان کان روزو معاف آهي يا آيت ائين نه ٿي ڇوي ته مسافر کان روزو معاف آهي پر جيڪڏهن هودي جي ڇانو ۾ سفر ڪري ته ان کان معاف نه آهي يعني اهڙي ڪنهن به قسم جو شرط نه آهي<ref name="ابو مھدي" /> جيتوڻيڪ مٿين حديثن جي مطابق نبي پاڪ بغير ڪنهن ڏکيائي جي رکيل روزو به سفر ۾ کولي ڇڏيندا هئا ءِ روزي رکڻ کي گناه سمجهندا هئا. قرآن ءِ سنت جي مطابق، حقيقت هيء آهي ته مرض ءِ سفر ۾ روزو نه رکڻ عزيمت آهي (يعني روزو نه رکڻ واجب آهي)<ref name="ابو مھدي" />. ==مسافر جي لاء نماز جو حڪم == ٻيو مسئلو اهو هيو ته مسافر سفر ۾ به پوري نماز پڙهندا آهن جڏهن ته اسلام کين اها آساني ڏني آهي ته سفر ۾ نماز، پوري نه پر اڌ پڙهن<ref name="ابو مھدي" />. ان مسئلي ۾ به سڀني مسلمانن جو اتفاق آهي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهي سگهجي ٿي پر اختلاف ان ڳالھ ۾ آهي ته اڌ (قصر) نماز پڙهڻ رخصت آهي يا عزيمت؟ يعني اسان کي اختيار آهي ته سفر ۾ نماز پوري پڙهجي يا اڌ پڙهجي، يا سفر ۾ فقط قصر(اڌ) نماز ئي پڙهبي جڏهن ته پوري نماز پڙهڻ سان نماز باطل آهي<ref name="ابو مھدي" /> ؟ ===اهل تشيع جو نظريو=== اهل تشيع جو اتفاق آهي ته قصر پڙهڻ، عزيمت آهي يعني سفر ۾ فقط قصر(اڌ) نماز ئي پڙهبي جڏهن ته پوري نماز پڙهڻ سان نماز باطل آهي<ref name="ابو مھدي" />. ===اهل سنت جو نظريو=== انهن ۾ اختلاف آهي، بعض اهل سنت جو نظريو آهي ته رخصت آهي ءِ بعض جو نظريو آهي ته عزيمت آهي. ===قرآن ءِ سنت جي مطابق=== *قرآن جي روشني ۾: {{quote| وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُواْ مِنَ الصَّلاَةِ إِنْ خِفْتُمْ أَن يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُواْ إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُواْ لَكُمْ عَدُوًّا مُّبِينًا(<ref> سورت نساء آيت: 101 </ref> ) ۽ جڏھن اوھين زمين ۾ مسافري ڪريو تڏھن جيڪڏھن ڊڄو ٿا ته ڪافر اوھان کي پريشان ڪندا ته نماز مان ڪجهه گھٽائڻ ۾ اوھان تي ڪو گناہ ڪونھي، ڇوته ڪافر اوھان جا پڌرا دشمن آھن.|القرآن|}} اختلاف جو سبب آيت جي هن حصي (فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ ) ۾ اختلاف ڪرڻ جي ڪري آهي<ref name="ابو مھدي" />. جناح جي معنى آهي "گناه" يعني نماز قصر ڪرڻ ۾ توهان تي ڪوبه گناه نه آهي، اهل سنت ان منجهان اهو سمجهيو آهي ته آيت حکم بيان ڪرڻ لاء آئي آهي، جڏهن ته اهل تشيع جو چوڻ آهي ته اها آيت حڪم کي بيان ڪرڻ لاء نه پر ڪنهن وهم (ڪجهه ماڻهو پوري نماز پڙهڻ سان مانوس ٿي ويا هئا ءِ اڌ نماز پڙهڻ کي پنهنجي لاء نقصان ءِ عيب پيا سمجهن، تنهن ڪري هيء آيت نازل ٿي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهڻ ۾ ڪوبه گناه نه آهي)<ref name="ابو مھدي" /> کي دور ڪرڻ لاء آئي آهي، ان لاء ٻه دليل آهن: 1_اهل سنت علماء جو اقرار آهي ته آيت وهم کي دور ڪرڻ آئي آهي جيئن جار الله زمشخري پنهنجي کتاب ۾ لکن ٿا ته ڪجهه ماڻهو پوري نماز پڙهڻ سان مانوس ٿي ويا هئا ءِ اڌ نماز پڙهڻ کي پنهنجي لاء نقصان ءِ عيب پيا سمجهن، تنهن ڪري هيء آيت نازل ٿي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهڻ ۾ ڪوبه گناه نه آهي<ref name="ابو مھدي" />. 2_اهڙي قسم جي وهم دور ڪرڻ لاء قرآن پاڪ ۾ ٻيو مثال به آهي: {{quote| إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِن شَعَآئِرِ اللّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ.(<ref> سورت بقره آيت: 158</ref>) صفا ۽ مروہ (جبل) الله (جي عبادت) جي نشانين منجهان آھن، پوءِ جيڪو بيت الله جو حج ڪري يا عمرو بجاءِ آڻي تنھن کي ٻنھي جي طواف(سعي) ڪرڻ ۾ ڪو گناھ نه آھي، ۽ جيڪو خوشيء سان چڱائي ڪندو (تنھن جي الله قبول ڪندو) ڇو ته الله قبول ڪندڙ ڄاڻندڙ آھي.|القرآن|}} ان آيت ۾ اهل تشيع ءِ اهل سنت جو اتفاق آهي ته اها آيت حڪم کي بيان ڪرڻ لاء نه پر وهم کي دور ڪرڻ لاء آئي آهي، ڇو ته ان جبل تي مشرڪن بت رکي ڇڏيا هئا جنهن جي ڪري ڪجهه مسلمانن کي اهو وهم ٿيو ته بتن جي ڪري متان سعي قبول نه ٿئي تنهن تي اها آيت نازل ٿي<ref name="ابو مھدي" />. ياد رهي ته هيء آيت تڏهن نازل ٿي هئي جڏهن مسلمان چار رڪعتون پڙهڻ جا عادي ٿي ويا هئا پر سفر ۾ ٻن رڪعتن جو حڪم ته چئن رڪعتن جي حڪم کان به پهريان نازل ٿيو هيو<ref name="ابو مھدي" />. جيئن حديثن جي روشني ۾ اڳتي بيان ٿيندو، تنهن ڪري اهو چوڻ درست نه ٿيندو ته سورت نساء جي آيت 101 قصر نماز جي حڪم کي بيان ڪرڻ لاء آئي آهي<ref name="ابو مھدي" />. *سنت جي روشني ۾: حديث _1 {{quote| عن عائشة رضي الله عنها قالت : الصلاة أول ما فرضت ركعتين ، فأقرت صلاة السفر ، وأتمت صلاة الحضر.( <ref> صحيح البخاري-حديث نمبر: 1090 صحيح مسلم- حديث نمبر: 685 </ref>) بي بي عائشه رض کان روايت آهي: نماز پهريان ٻه رڪعتون فرض ڪيون ويون هيون پوء سفر ۾ اهي ئي ٻه رڪعتون باقي رهيون ءِ حضر(وطن ءِ قيام) جي نماز پوري (چار رڪعتي) ٿي.|صحيح بخاري|}} حديث _2 {{quote| فرض الله الصلاة على لسان نبيكم صلى الله عليه وسلم في الحضر أربعا ، وفي السفر ركعتين ، وفي الخوف ركعة. <ref> صحيح مسلم- حديث: 687 سنن أبي داود- حديث: 1247 التمهيد- جلد: 16 صفحو 297 مسند أحمد- جلد:4 صفحو 31</ref> الله پاڪ توهان جي نبي جي زبان مبارڪ تي حضر(وطن ءِ قيام) ۾ چار رڪعتون فرض ڪيون ءِ سفر ۾ ٻه رڪعتون ءِ خوف ۾ هڪ رڪعت فرض ڪئي.||}} *سنت خلفاء جي روشني ۾: صحيح سند سان {{quote| أخبرنا محمد بن علي بن الحسن بن شقيق قال أبى أنبأنا أبو حمزة وهو السكري عن منصور عن إبراهيم عن علقمة عن عبد الله قال صليت مع رسول الله صلى الله عليه وسلم في السفر ركعتين ومع أبي بكر ركعتين ومع عمر ركعتين رضي الله عنهما<ref> سنن النسائي - جلد 3 - صفحو 118 </ref>. عبدالله کان روايت آهي: مان نبى پاڪ صلي الله عليه وآله وسلم سان سفر ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ حضرت ابوبڪر سان ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ حضرت عمر سان ٻه رڪعتون پڙهيون.|النسائي|}} صحيح سند سان {{quote| عن أنس بن مالك أنه قال صلى لنا رسول الله صلى الله عليه وسلم بمنى ركعتين وأبو بكر الصديق رحمة الله عليه بمنى ركعتين وصلى لنا عمر بن الخطاب بمنى ركعتين وصلى لنا عثمان بن عفان ركعتين صدرا من خلافته فلما كان آخر خلافته أتم الصلاة بمنى أربعا<ref> مسند عمر- جلد:1 صفحو 223 صحيح النسائي- حديث: 1450 صحيح مسلم- حديث: 694 صحيح البخاري- حديث: 1655 صلاة التراويح- صفحو: 43 </ref>. انس بن مالڪ کان روايت آهي: نبى پاڪ صلي الله عليه وآله وسلم اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ ابوبڪر صديق اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ عمر بن خطاب اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ عثمان بن عفان پنهنجي خلافت جي پهرين زماني ۾ اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون پوء پنهنجي خلافت جي آخري وقت ۾ مِنى ۾ چار رڪعتون پڙهيون.|النسائي، مسلم، بخاري|}} *سفر ۾ قصر نماز، صحابه جي نظر ۾: سڀئي صحابي سفر ۾ اڌ نماز پڙهندا هئا پر فقط بي بي عائشه رض ءِ حضرت عثمان پوري نماز پڙهندا هئا. {{quote| عن عائشة رضي الله عنها قالت : الصلاة أول ما فرضت ركعتين ، فأقرت صلاة السفر ، وأتمت صلاة الحضر . قال الزهري : فقلت لعروة : ما بال عائشة تتم ؟ قال : تأولت ما تأول عثمان<ref> صحيح البخاري – حديث 1090 صحيح مسلم حديث 685</ref>. بي بي عائشه رض کان روايت آهي: نماز پهريان ٻه رڪعتون فرض ڪيون ويون هيون پوء سفر ۾ اهي ئي ٻه رڪعتون باقي رهيون ءِ حضر(وطن ءِ قيام) جي نماز پوري (چار رڪعتي) ٿي، زهري عروه کي چيو: بي بي عائشه جو ڪهڙو خيال آهي جو ان (سفر ۾ به) پوري نماز پڙهي! عروه چيو: بي بي به تاويل ڪئي آهي جيئن حضرت عثمان تاويل ڪئي!|بخاري|}} ان روايت منجهان صاف ظاهر آهي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهڻ، سنت نبوي ءِ سنت صحابه آهي. صحيح روايت ۾ آهي ته: {{quote| أن عائشة كانت تصلي في السفر أربعا<ref> مجموع الفتاوى- جلد 24 صفحو 155</ref> بي بي عائشه رض سفر ۾ چار رڪعتون (پوري نماز) پڙهندي هئي.|الفتاوي|}} {{quote| عن عائشة أنها كانت تصوم في السفر وكانت تتم وتصلي أربعا<ref> معالم السنن – جلد 1 صفحو 225 </ref> ءِ ٻي به صحيح روايت آهي ته: بي بي عائشه رض سفر ۾ روزو به رکندي هئي ءِ چار رڪعتون (پوري نماز) پڙهندي هئي.|سنن|}} صحيح سند سان روايت آهي: {{quote| عن أنس بن مالك أنه قال صلى لنا رسول الله صلى الله عليه وسلم بمنى ركعتين وأبو بكر الصديق رحمة الله عليه بمنى ركعتين وصلى لنا عمر بن الخطاب بمنى ركعتين وصلى لنا عثمان بن عفان ركعتين صدرا من خلافته فلما كان آخر خلافته أتم الصلاة بمنى أربعا<ref> مسند عمر- جلد:1 صفحو 223 صحيح النسائي- حديث: 1450 صحيح مسلم- حديث: 694 صحيح البخاري- حديث: 1655 صلاة التراويح- صفحو: 43 </ref>. انس بن مالڪ کان روايت آهي: نبى پاڪ صلي الله عليه وآله وسلم اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ ابوبڪر صديق اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ عمر بن خطاب اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ عثمان بن عفان پنهنجي خلافت جي پهرين زماني ۾ اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون پوء پنهنجي خلافت جي آخري وقت ۾ مِنى ۾ چار رڪعتون پڙهيون.|النسائي، بخاري، مسلم|}} باقي ٻيا سڀئي صحابي اڌ نماز پڙهندا هئا<ref name="ابو مھدي" /> *[[عبدالله بن عمر]] جي نظر ۾: 1_صحيح سند سان روايت آهي: {{quote| صلى رسول الله صلى الله عليه وسلم بمنى ركعتين . وأبو بكر بعده . وعمر بعد أبي بكر . وعثمان صدرا من خلافته . ثم إن عثمان صلى ، بعد ، أربعا . فكان ابن عمر إذا صلى مع الإمام صلى أربعا . وإذا صلاها وحده صلى ركعتين<ref> صحيح مسلم- حديث: 694 </ref>. نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون، نبي پاڪ کان بعد ۾ حضرت ابوبڪر به ٻه پڙهيون ان کان بعد حضرت عمر به ٻه پڙهيون ءِ حضرت عثمان به پنهنجي خلافت جي شروعاتي زماني ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون، حضرت عثمان ان کان بعد چار رڪعتون پڙهيون، پوء حضرت عبدلله بن عمر جڏهن پيش نماز سان گڏ پڙهندو هيو ته چار رڪعتون پڙهندو هو ءِ جڏهن اڪيلو پڙهندو هيو ته ٻه رڪعتون پڙهندو هيو!|مسلم|}} * علامه هيثمي لکي ٿو: {{quote| رواه الطبراني في الصغير ورجاله موثقون. وعن مورق قال سألت ابن عمر عن الصلاة في السفر فقال ركعتين ركعتين من خالف السنة كفر. رواه الطبراني في الكبير ورجاله رجال الصحيح<ref> مجمع الزوائد جلد 2 – صفحو_ 154</ref>. علامه طبراني اها روايت آندي آهي ءِ ان روايت جا سڀ راوي ثقه آهن ءِ مورق کان روايت آهي ته مون عبدلله بن عمر کان سفر جي نماز جي باري ۾ پڇيو ته چيائين ٻه ٻه رڪعتون آهي جنهن به سنت جي مخالفت ڪئي اهو ڪافر(سنت جو منڪر)آهي.|الزوائد|}} صحيح سند سان روايت آهي: {{quote| ابن عمر رضي الله عنهما يقول : صلاة المسافر ركعتان, من خالف السنة كفر <ref> صلاة التراويح- صفحو: 43 المحلى- جلد4 صفحو 270 المطالب العالية- جلد1 صفحو 300 المبسوط - جلد 1 - صفحو 239 </ref> عبدالله بن عمر چوندو هيو مسافر جي نماز ٻه رڪعتون آهي جيڪو به سنت جي مخالفت ڪندو اهو ڪافر (سنت جو منڪر) آهي.|المبسوط|}} *عبدالله بن عباس جي نظر ۾: صحيح سند سان روايت آهي: {{quote| صلى رسول الله صلى الله عليه وسلم ، حين سافر ركعتين ، وحين أقام أربعا ، قال : فقال ابن عباس : فمن صلى في السفر أربعا كمن صلى في الحضر ركعتي<ref> إتحاف الخيرة المهرة- جلد:2 صفحو 313</ref> نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم جڏهن مسافرت ڪيائون ته ٻه رڪعتون پڙهيائون ءِ جڏهن قيام ڪيائون ته چار رڪعتون پڙهيائون پوء ابن عباس رضي الله عنه چيو: جنهن به سفر چار رڪعتون پڙهيون ڄڻ ته ان حضر(وطن ءِ قيام) ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون.|المھرة|}} يعني جيئن حضر ۾ ٻه رڪعتون پڙهڻ، بدعت آهي ائين ئي سفر وري چار رڪعتون پڙهڻ بدعت آهي ءِ ضروريات مذهب جي خلاف آهي<ref name="ابو مھدي" />. سفر ءِ مرض جي حالت ۾ روزو رکڻ وارو قرآن ءِ سنت جي نگاه ۾ گنهگار آهي ءِ ان جو روزو رکڻ صحيح نه آهي.نماز به سفر جي حالت ۾ اڌ پڙهڻ واجب آهي ءِ پوري نماز پڙهڻ وارو بدعتي ءِ سنت جو منڪر آهي. قرآن ءِ سنت منجهان ثابت هجڻ ڪري سڀني شيعه عالمن جو اتفاق آهي ته روزو، مرض ءِ سفر جي حالت ۾ باطل آهي. اهڙي طرح سفر جي حالت ۾ نماز به قصر(اڌ) پڙهڻ واجب آهي ءِ پوري پڙهڻ سان نماز باطل ٿي ويندي<ref name="ابو مھدي" />. ==وڌيڪ ڏسو== *[[نماز]] *[[روزو]] *[[فقه]] *[[اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نماز]] [[زمرو:روزو]] [[زمرو:اسلامي فقه جا اصول]] r3s5g91crj78f6hmh0qxvahqqo4ieaw 383018 383017 2026-06-06T12:37:14Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:روزو]]; added [[Category:سفر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 383018 wikitext text/x-wiki [[File:صلاة المغرب.jpg|280px]] [[File:Ramadan2.jpg|280px]] '''مسافر جي نماز ۽ روزي جو حڪم''': {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Shariah on Soom & Salaat for travellers '''}} مسلمان ھجڻ لاء اسلام تي ايمان ضروري آهي، ءِ اسلام جو هر حڪم، مسلمانن لاء چراغ جي مثل آهي، تنهنڪري جيڪڏهن مسلمانن کي اسلام جو ڪوئي حڪم سمجھ ۾ نه اچي يا اهو حڪم ڏکيو لگي تڏهن به اھي ان جي اڳيان سر خم ڪندا آهن ۽ ھر اسلامي حڪم کي تسليم ڪن ٿا ڀلي کڻي اهي کين سمجھ ۾ نه اچن يا کين عيبدار لڳن ءِ ائين به نه آهي ته اسلام ۾ اهڙا قانون هجڻ کپن جيڪي فقط ظاهري لحاظ کان ڀلا لڳندا هجن ڇو ته اسلام ماڻھن جي تابع نه آهي بلڪه مسلمان اسلام جي تابع آهن پر اسان جي معاشري ۾ ان جي ابتڙ عمل ڪيو وڃي ٿو ، انهن عملن منجهان ڪجهه مسافرن جي لاء نماز ۽ روزي جا حڪم پڻ شامل آهن<ref name ="ابو مھدي " > مسافر جي نماز ءِ روزي جو حڪم (مهاڳ)-از:ابومهدي فرمان علي معصومي </ref>. *_ اسلام ۾ مريض ءِ مسافر تي روزو فرض نه آهي پر وري به مريض ءِ مسافر حضرات جو روزي رکڻ تي زور هوندو آهي<ref name="ابو مھدي" />. *_اسلام ۾ مسافرن تي فرض آهي ته چار رڪعتي نماز کي اڌ يعني ٻه رڪعتون ادا ڪن ته ته مسافر وري به پوري نماز پڙهي اهو سمجهندا آهن ته اسان الله وٽ گهڻو ثواب ڪمايو<ref name="ابو مھدي" />. *_اسلام ۾ غريب تي فطرو واجب نه آهي پر وري به اسان جا غريب مسلمان اهو سمجهندا آهن ته جيڪڏهن فطرو نه ڏنوسين ته اسان جا رکيل روزا قبول نه ٿيندا ءِ الله پاڪ به ناراض ٿيندو<ref name="ابو مھدي" />! اهڙا ٻيا به گهڻا ئي مثال اسان جي معاشري ۾ موجود آهن جن ھڪ مثال بدعت آھي. اِهي حضرات اهي بدعتون اهو سمجهندي انجام ڏيندا آهن ته اسان آلله جي وڌيڪ ويجهو ءِ نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم جا بهترين امتي ٿينداسين پر نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم انهن لاء فرمايو آهي ته اهي منهنجي امت منجهان ئي نه آهن<ref name="ابو مھدي" />! جيئن (صحيح سند سان) پاڻ فرمايائون: {{quote| من رغب عن سنتي فليس مني جنهن به منهنجي سنت کان منهن ڦيرايو اهو مون منجهان نه آهي.|حديث|}} ائين ئي(صحيح سند سان) حضرت عثمان رض کي فرمايائون: {{quote| يا عثمان إني لم أومر بالرهبانية ، أرغبت عن سنتي ؟ ‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍ قال : لا يا رسول الله ، قال ، إن من سنتي أن أصلي و أنام ، و أصوم و أطعم ، و أنكح و أطلق ، فمن رغب عن سنتي فليس مني ، يا عثمان إن لأهلك عليك حقا ، و لنفسك عليك حق<ref> المعجم: المصطلحات الفقهيه</ref> اي عثمان! مون کي رهبانيت جو حڪم نه ڏنو ويو آهي، ڇا تو منهنجي سنت کان منهن موڙيو آهي؟ عثمان چيو نه يا رسول الله، پاڻ فرمايائون: منهنجو نماز پڙهڻ ءِ سمهڻ، روزو رکڻ ءِ کائڻ، نڪاح ڪرڻ ءِ طلاق ڏيڻ منهنجي سنت منجهان آهي ( يعني اهڙن ڪمن ۾ جيئن مان ڪريان توهان به ائين ئي ڪريو) پوء جنهن به منهنجي سنت کان منهن ڦيرايو اهو مون منجهان نه آهي.....|حديث|}} وري(صحيح سند سان) فرمايائون: {{quote| أما والله إني لأخشاكم لله وأتقاكم له ، لكني أصوم وأفطر ، وأصلي وأرقد ، وأتزوج النساء ، فمن رغب عن سنتي فليس مني. <ref> المعجم: المصطلحات الفقهيه</ref> الله جو قسم! مان توهان تي الله خاطر ڊڄان ٿو، ليڪن مان روزو رکان ٿو ءِ کاوان ٿو(روزو نه ٿو رکان) مان نماز پڙهان ٿو ءِ آرام ڪريان ٿو، ءِ عورتن سان شادي ڪريان ٿو پوء جيڪو نه منهنجي سنت کان منهن ڦيريندو اهو مون منجهان نه آهي.|حديث|}} انھن حڪمن جي روشنيءَ ۾ مسلمانن کي ڪابه عبادت پنهنجي طرفان نه پر سنت نبوي جي مطابق ڪرڻي پوندي آهي<ref name="ابو مھدي" />. ==مسافر جي لاء روزي جو حڪم== اسلام جي سڀني فرقن جو ان ڳالھ تي اتفاق آهي ته سفر ۾ ءِ مرض جي حالت ۾ روزو رکڻ واجب نه آهي، پر اختلاف ان ڳالھ ۾ آهي ته ڇا سفر ۾ روزو نه رکڻ عزيمت آهي يا رخصت<ref name="ابو مھدي" />؟ '''عزيمت جي تعريف''': السقوط عزيمة : هو الواجب أو المستحب الذي يسقط عن وجوبه أو استحبابه مع عدم جواز الإتيان به<ref> مجمع البيان في تفسير القرآن جلد 3 صفحو 303</ref> عزيمت، اهڙو واجب يا مستحب حڪم، جنهن جو وجوب يا استحباب ختم ٿي چڪو هجي جڏهن ته ان حڪم کي انجام ڏيڻ جائز نه هجي . '''رخصت جي تعريف''': السقوط رخصة: هو كل واجب أو مستحب سقط وجوبه واستحبابه مع بقاء الجواز بالإتيان به<ref> عيون اخبار الرضا ع جلد 2 باب 35 صفحو 267 </ref>. اهڙو واجب يا مستحب حڪم، جنهن جو وجوب يا استحباب ختم ٿي چڪو هجي جڏهن ته ان حڪم کي انجام ڏيڻ جائز هجي<ref name="ابو مھدي" /> ===اھل تشيع جو نظريو=== [[شيعہ|اهل تشيع]] جو نظريو آهي ته سفر ءِ مرض جي حالت ۾ روزو عزيمت (نه رکڻ ضروري) آهي. مريض ءِ مسافر جو روزو رکڻ صحيح نه آهي، ڇو الله پاڪ سفر ءِ مرض جي ڪري روزي جي قضا ڪرڻ کي واجب ڪيو آهي<ref name="ابو مھدي" />. امام رضا عليه السلام، اسلام خالص ءِ ان جا احڪام جي موضوع تي عباسي خليفي مامون ڏانهن هڪ خط موڪلييائون ان ۾ لکيائون: جڏهن سفر ڪرين ءِ نماز اڌ (قصر) پڙهين، ضروري آهي ته روزو به افطار ڪر(يعني روزو نه رک) جنهن جو به سفر شرعي هجي(گناه جي لاء نه هجي) ءِ روزو رکي ته ان جو روزو باطل آهي ءِ ضروري آهي ته اهو روزو وري پنهنجي وطن ۾ رکي ڇو ته سفر ۾ روزو باطل آهي<ref name="ابو مھدي" />. ===اهل سنت جو نظريو=== اهل سنت ان ڳالھ تي متفق آهن ته مريض ءِ مسافر لاء روزو رخصت(فقط نه رکڻ جي اجازت اٿن باقي رکڻ چاهين ته انهن جو روزو صحيح آهي) پر اختلاف ان ۾ اٿن ته ان حالت ۾ روزو رکڻ بهتر آهي يا نه رکڻ بهتر آهي؟ ان ۾ ٻه نظريه آهن<ref name="ابو مھدي" />.<br> 1. سفر ءِ مرض ۾ روزو رکڻ يا نه رکڻ برابر آهي.<br> 2. سفر ءِ مرض ۾ روزو رکڻ نه رکڻ بهتر آهي.<br> هن مختصر مقالي ۾ اسان جو مقصد اهو ثابت ڪرڻ آهي ته سفر ءِ مرض ۾ روزو رکڻ جائز آهي يا نه؟ اهل سنت پنهنجي دعوى تي قرآن مجيد جي آيت ءِ ڪجهه حديثن منجهان استدلال ڪندا آهن<ref name="ابو مھدي" />. {{quote| يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ اي مؤمنؤ جيئن اوھان کان اڳين تي (روزا) فرض ڪيا ويا ھئا تيئن اوھان تي (به) روزا فرض ڪيا ويا آھن ته جيئن اوھين پرھيزگار ٿيو.|القرآن|}} {{quote| ايَّامًا مَّعْدُودَاتٍ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُ وَأَن تَصُومُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ (روزا) ڳڻيل ڏينھن آھن، پوءِ اوھان مان جيڪو بيمار (ھجي) يا مسافريءَ تي ھجي (تنھن تي) ٻـين ڏينھن مان ڳڻي رکڻ (لازم) آھن، ۽ جيڪي روزي تي پنهنجي سگھ ڏئي وٺي بيهن ٿا تن تي(روزو نه پر) ھڪ مسڪين جو کاڌو فديه ڏيڻ لازم آھي، پوءِ جيڪو چڱائي خوشيء ساڻ ڪندو تنھن لاءِ اُھا ڀلي آھي، ۽ جيڪڏھن عِلم وارا آھيو (ته اوھين سمجھي چڪا ھوندؤ) اوھان جو روزو رکڻ اوھان لاءِ ڀلو آھي.|القرآن|}} {{quote | عن عائشة أنها اعتمرت مع رسول الله صلى الله عليه وسلم من المدينة إلى مكة حتى إذا قدمت مكة قالت يا رسول الله بأبي أنت وأمي قصرت فأتممت وأفطرت فصمت قال أحسنت يا عائشة وما عاب علي بي بي عائشه کان روايت آهي : بي بي نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم سان گڏ عمره ڪرڻ لاء مديني کان مڪي آئي ءِ جڏهن مڪي پهتي ته چيائين: يارسول الله! منهنجا پيء ءِ ماء توهان تي قربان ٿين، توهان نماز قصر ڪري پڙهي ته مان پوري پڙهي ءِ توهان روزو نه رکيو ته مان روزو رکيو تنهن تي پاڻ فرمايائون: شاباس اي عائشه! ءِ منهنجي عيب نه ڪڍيائون.|حدیث|}} === قرآن ءِ حديث جي مطابق === آيت جوجواب:<br> اهل سنت، آيت جي هن حصي(وَأَن تَصُومُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ) منجهان اهو ثابت ڪن ٿا ته ڀلي جو سفر ۾ اها اجازت آهي ته روزو نه رکو پر وري به روزو رکڻ بهتر آهي. اختلاف جو سبب، آيت جي هن حصي ۾ اختلاف هجڻ آهي، اهل سنت جو چوڻ آهي ته آيت جي ان حصي جو تعلق، مسافر ءِ مريض ساڻ آهي جڏهن ته اهل تشيع جو چوڻ آهي ته ان حصي جو تعلق مريض ءِ مسافر ساڻ نه پر خود روزن جي واجب ٿيڻ سان آهي يعني الله پاڪ روزا ان ڪري واجب ڪيا آهن جو انهن ۾ انسان ذات لاء ڀلائي آهي. ان تي اهل تشيع وٽ ٽي دليل آهن. 1_الله پاڪ هڪ ٻي جڳھ تي به ائين ئي فرمايو آهي: انْفِرُواْ خِفَافًا وَثِقَالاً وَجَاهِدُواْ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ(<ref> سورت توبه آيت: 41</ref> ) (ھر حال ۾) ٿوري سامان ۽ گھڻي سامان سوڌا (جھاد لاءِ) نڪرو ۽ پنھنجن مالن ۽ پنھنجين جانين سان الله جي واٽ ۾ جھاد ڪريو، جيڪڏھن ڄاڻو ته پوء اھو اوھان لاءِ ڀلو آھي. هن آيت ۾ به اهڙي قسم جو هي جملو(ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ) آهي جڏهن ته جهاد بهتر(مستحب) نه پر واجب هيو، تنهن جو مطلب ته الله پاڪ جڏهن اهڙي قسم جو آيتون نازل ڪندو آهي ته ان ۾ حڪم شرعي نه پر حڪم جي اهميت ٻڌائيندو آهي. 2_ آيت ۾ آهي ته (فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَر) يعني اهو جملو (فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ) جواب آهي ته جيڪو به مريض يا مسافر هجي ته اهو ايترا ڏينهن رمضان کان علاوه ٻين ڏينهن ۾ رکي يعني پوء ڇاهي سفر ءِ مرض ۾ به رکي يا نه رکي ان کي ٻين ڏينهن ۾ رکڻا آهن. پر جيڪڏهن سفر ءِ مرض ۾ رکڻ جي اجازت هجي ها ته آيت هن طرح هجي ها: توهان منجهان جيڪو به مريض هجي يا سفر تي هجي ءِ روزا نه رکي ته اهو ٻين ڏينهن ۾ ايتائي ڳڻي رکي، پر آيت هن طرح آهي جيڪو به مرض ءِ سفر ۾ هجي اهو روزا قضا ڪري رکي. 3_ جيڪڏهن اهو تسليم ڪجي ته آيت جي ان حصي جو تعلق مريض ءِ مسافر ساڻ آهي ته پوء ان جو مطلب ته روزو رکڻ مستحب ٿي ويندو، پر جڏهن حديثن ۾ ڏسئون ٿا ته مرض ءِ سفر جي حالت روزو بهتر نه پر ناپسنديده پڻ آهي بلڪه اهل سنت جي ڪتابن منجهان صحيح سند وارين حديثن جي مطابق، مرض ءِ سفر ۾ روزو رکڻ گناه آهي! حديث_1: {{quote| كان رسول الله صلى الله عليه وسلم في سفر ، فرأى زحاما ورجلا قد ظلل عليه ، فقال : ما هذا . فقالوا : صائم ، فقال : ليس من البر الصوم في السفر.(<ref> صحيح البخاري- حديث:1946 اهڙي قسم جي روايت صحيح النسائي- الصفحة أو الرقم:2256</ref> ) نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم ڪنهن سفر ۾ هئا ته هڪ اجتماع ڏٺائون ان ۾ هڪ سخض کي ڏٺائون جنهن تي ڇانو ڪئي پئي وئي ته پاڻ پڇيائون: هي سڀ ڪجهه ڇا آهي؟ تنهن تي ماڻهن جواب ڏنو: روزيدار، پوء پاڻ فرمايائون: سفر ۾ روزو رکڻ نيڪ ڪم نه آهي. |النسائي|}} حديث_2: {{quote| ليس من البر الصوم في السفر ( <ref> الترغيب والترهيب- جلد2 صفحو:146 صحيح ابن خزيمة- حديث:2016 </ref>) سفر ۾ روزو رکڻ نيڪ ڪم نه آهي.|صحيح آبن خزيمة|}} انهن جهڙيون ٻيون پڻ گهڻيون ئي حديثون صحيح سند سان موجود آهن. حديث_3: {{quote| أن رسول الله صلى الله عليه وسلم خرج عام الفتح إلى مكة في رمضان . فصام حتى بلغ كراع الغميم . فصام الناس . ثم دعا بقدح من ماء فرفعه . حتى نظر الناس إليه . ثم شرب . فقيل له بعد ذلك : إن بعض الناس قد صام . فقال : " أولئك العصاة . أولئك العصاة ".(<ref> صحيح مسلم- احديث:1114 مسند ابن عباس- جلد1 صفحو:121</ref> ) نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم فتح مڪه واري سال رمضان جي مهيني ۾ مڪي جي روانه ٿيا ته روزي ۾ هئا ايسيتائين جو ڪراع الغميم(مڪه ءِ مديني جي وچ ۾ هڪ مقام جو نالو آهي) تي پهتا ءِ صحابه به روزي جي حالت ۾ هئا پوء پاڻ پاڻي جو گلاس گهرايائون ءِ مٿي ڪري سڀني کي ڏيکاريائون ايسيتائين جو سڀني ڏٺو پوء پيتائون. ان کان پوء نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم کي ٻڌايو ويو ته ڪجهه ماڻهو اڃان به روزي جي ساڻ آهن ته پاڻ فرمايائون: اهي گنهگار آهن اهي گنهگار آهن.|}} ياد رهي ته جيڪڏهن انهن صحابن کي سفر ۾ روزي نه رکڻ جي خبر نه هجي ها ته نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم انهن کي گنهگار نه چون ها! حديث_4: {{quote| عنه صلى الله عليه وسلم أنه لما أفطر في السفر وبلغه أن قوماً صاموا قال: أولئك العصاة.(<ref> كشاف القناع- جلد2 صفحو:311</ref> ) نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم جي حديث آهي: جڏهن پاڻ سفر ۾ روزو روزو کولي ڇڏيائون ءِ سندن اها خبر پئي ته صحابن منجهان ڪجهه اڃان به روزيدار آهن ته فرمايائون: اهي گنهگار آهن!||}} انهن روايتن منجهان صاف ظاهر آهي ته (ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ) جو تعلق مريض ءِ مسافر سان نه ٿو ٿي سگهي جيتوڻيڪ ان جو تعلق خود رمضان جي روزن(كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ) سان آهي<ref name="ابو مھدي" />. بي بي عائشه رض واري حديث جو جواب:<br> 1_ اهو ممڪن نه آهي ته پوري عمري دوران نبي پاڪ هڪ طرح اعمال انجام ڏئي ءِ بي بي ان جي برخلاف انجام ڏئي ءِ نبي پاڪ کان پڇي ئي نه ايسيتائين جو آخر اچي پڇي ته مان ته پوري نماز پڙهي ءِ روزو به رکيم!<br> 2_ امام الجرح و تعديل علامه ذهبي ان حديث کي منڪر ءِ ضعيف قرار ڏيندي لکن ٿا: (لم يعتمر رسول الله صلى الله عليه وسلم في رمضان أبدا) نبي پاڪ ڪڏهن به رمضان المبارڪ م عمره انجام ڏنو ئي نه هيو.(<ref> المهذّب جلد:3 صفحو:1076 </ref> ) مشهور اعتراض ءِ ان جو جواب<br> اڳ جي زماني ۾ سفر ڏکيا هوندا هئا ان ڪري سفر ۾ روزا معاف هئا پر هن دور ۾ سفر بلڪل آسان ٿي ويو آهي ان ڪري هن دور ۾ روزا معاف نه آهن!<br> جواب:<br> ان آيت ۾ فقط سفر ءِ مرض جو ذڪر آهي جڏهن ته ان ٻيو ڪوبه شرط نه آهي ته اگر سفر پيادل هجي ته ان کان روزو معاف آهي يا جنهن تي سفر ڏکيو گذري ان کان روزو معاف آهي يا آيت ائين نه ٿي ڇوي ته مسافر کان روزو معاف آهي پر جيڪڏهن هودي جي ڇانو ۾ سفر ڪري ته ان کان معاف نه آهي يعني اهڙي ڪنهن به قسم جو شرط نه آهي<ref name="ابو مھدي" /> جيتوڻيڪ مٿين حديثن جي مطابق نبي پاڪ بغير ڪنهن ڏکيائي جي رکيل روزو به سفر ۾ کولي ڇڏيندا هئا ءِ روزي رکڻ کي گناه سمجهندا هئا. قرآن ءِ سنت جي مطابق، حقيقت هيء آهي ته مرض ءِ سفر ۾ روزو نه رکڻ عزيمت آهي (يعني روزو نه رکڻ واجب آهي)<ref name="ابو مھدي" />. ==مسافر جي لاء نماز جو حڪم == ٻيو مسئلو اهو هيو ته مسافر سفر ۾ به پوري نماز پڙهندا آهن جڏهن ته اسلام کين اها آساني ڏني آهي ته سفر ۾ نماز، پوري نه پر اڌ پڙهن<ref name="ابو مھدي" />. ان مسئلي ۾ به سڀني مسلمانن جو اتفاق آهي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهي سگهجي ٿي پر اختلاف ان ڳالھ ۾ آهي ته اڌ (قصر) نماز پڙهڻ رخصت آهي يا عزيمت؟ يعني اسان کي اختيار آهي ته سفر ۾ نماز پوري پڙهجي يا اڌ پڙهجي، يا سفر ۾ فقط قصر(اڌ) نماز ئي پڙهبي جڏهن ته پوري نماز پڙهڻ سان نماز باطل آهي<ref name="ابو مھدي" /> ؟ ===اهل تشيع جو نظريو=== اهل تشيع جو اتفاق آهي ته قصر پڙهڻ، عزيمت آهي يعني سفر ۾ فقط قصر(اڌ) نماز ئي پڙهبي جڏهن ته پوري نماز پڙهڻ سان نماز باطل آهي<ref name="ابو مھدي" />. ===اهل سنت جو نظريو=== انهن ۾ اختلاف آهي، بعض اهل سنت جو نظريو آهي ته رخصت آهي ءِ بعض جو نظريو آهي ته عزيمت آهي. ===قرآن ءِ سنت جي مطابق=== *قرآن جي روشني ۾: {{quote| وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُواْ مِنَ الصَّلاَةِ إِنْ خِفْتُمْ أَن يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُواْ إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُواْ لَكُمْ عَدُوًّا مُّبِينًا(<ref> سورت نساء آيت: 101 </ref> ) ۽ جڏھن اوھين زمين ۾ مسافري ڪريو تڏھن جيڪڏھن ڊڄو ٿا ته ڪافر اوھان کي پريشان ڪندا ته نماز مان ڪجهه گھٽائڻ ۾ اوھان تي ڪو گناہ ڪونھي، ڇوته ڪافر اوھان جا پڌرا دشمن آھن.|القرآن|}} اختلاف جو سبب آيت جي هن حصي (فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ ) ۾ اختلاف ڪرڻ جي ڪري آهي<ref name="ابو مھدي" />. جناح جي معنى آهي "گناه" يعني نماز قصر ڪرڻ ۾ توهان تي ڪوبه گناه نه آهي، اهل سنت ان منجهان اهو سمجهيو آهي ته آيت حکم بيان ڪرڻ لاء آئي آهي، جڏهن ته اهل تشيع جو چوڻ آهي ته اها آيت حڪم کي بيان ڪرڻ لاء نه پر ڪنهن وهم (ڪجهه ماڻهو پوري نماز پڙهڻ سان مانوس ٿي ويا هئا ءِ اڌ نماز پڙهڻ کي پنهنجي لاء نقصان ءِ عيب پيا سمجهن، تنهن ڪري هيء آيت نازل ٿي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهڻ ۾ ڪوبه گناه نه آهي)<ref name="ابو مھدي" /> کي دور ڪرڻ لاء آئي آهي، ان لاء ٻه دليل آهن: 1_اهل سنت علماء جو اقرار آهي ته آيت وهم کي دور ڪرڻ آئي آهي جيئن جار الله زمشخري پنهنجي کتاب ۾ لکن ٿا ته ڪجهه ماڻهو پوري نماز پڙهڻ سان مانوس ٿي ويا هئا ءِ اڌ نماز پڙهڻ کي پنهنجي لاء نقصان ءِ عيب پيا سمجهن، تنهن ڪري هيء آيت نازل ٿي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهڻ ۾ ڪوبه گناه نه آهي<ref name="ابو مھدي" />. 2_اهڙي قسم جي وهم دور ڪرڻ لاء قرآن پاڪ ۾ ٻيو مثال به آهي: {{quote| إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِن شَعَآئِرِ اللّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ.(<ref> سورت بقره آيت: 158</ref>) صفا ۽ مروہ (جبل) الله (جي عبادت) جي نشانين منجهان آھن، پوءِ جيڪو بيت الله جو حج ڪري يا عمرو بجاءِ آڻي تنھن کي ٻنھي جي طواف(سعي) ڪرڻ ۾ ڪو گناھ نه آھي، ۽ جيڪو خوشيء سان چڱائي ڪندو (تنھن جي الله قبول ڪندو) ڇو ته الله قبول ڪندڙ ڄاڻندڙ آھي.|القرآن|}} ان آيت ۾ اهل تشيع ءِ اهل سنت جو اتفاق آهي ته اها آيت حڪم کي بيان ڪرڻ لاء نه پر وهم کي دور ڪرڻ لاء آئي آهي، ڇو ته ان جبل تي مشرڪن بت رکي ڇڏيا هئا جنهن جي ڪري ڪجهه مسلمانن کي اهو وهم ٿيو ته بتن جي ڪري متان سعي قبول نه ٿئي تنهن تي اها آيت نازل ٿي<ref name="ابو مھدي" />. ياد رهي ته هيء آيت تڏهن نازل ٿي هئي جڏهن مسلمان چار رڪعتون پڙهڻ جا عادي ٿي ويا هئا پر سفر ۾ ٻن رڪعتن جو حڪم ته چئن رڪعتن جي حڪم کان به پهريان نازل ٿيو هيو<ref name="ابو مھدي" />. جيئن حديثن جي روشني ۾ اڳتي بيان ٿيندو، تنهن ڪري اهو چوڻ درست نه ٿيندو ته سورت نساء جي آيت 101 قصر نماز جي حڪم کي بيان ڪرڻ لاء آئي آهي<ref name="ابو مھدي" />. *سنت جي روشني ۾: حديث _1 {{quote| عن عائشة رضي الله عنها قالت : الصلاة أول ما فرضت ركعتين ، فأقرت صلاة السفر ، وأتمت صلاة الحضر.( <ref> صحيح البخاري-حديث نمبر: 1090 صحيح مسلم- حديث نمبر: 685 </ref>) بي بي عائشه رض کان روايت آهي: نماز پهريان ٻه رڪعتون فرض ڪيون ويون هيون پوء سفر ۾ اهي ئي ٻه رڪعتون باقي رهيون ءِ حضر(وطن ءِ قيام) جي نماز پوري (چار رڪعتي) ٿي.|صحيح بخاري|}} حديث _2 {{quote| فرض الله الصلاة على لسان نبيكم صلى الله عليه وسلم في الحضر أربعا ، وفي السفر ركعتين ، وفي الخوف ركعة. <ref> صحيح مسلم- حديث: 687 سنن أبي داود- حديث: 1247 التمهيد- جلد: 16 صفحو 297 مسند أحمد- جلد:4 صفحو 31</ref> الله پاڪ توهان جي نبي جي زبان مبارڪ تي حضر(وطن ءِ قيام) ۾ چار رڪعتون فرض ڪيون ءِ سفر ۾ ٻه رڪعتون ءِ خوف ۾ هڪ رڪعت فرض ڪئي.||}} *سنت خلفاء جي روشني ۾: صحيح سند سان {{quote| أخبرنا محمد بن علي بن الحسن بن شقيق قال أبى أنبأنا أبو حمزة وهو السكري عن منصور عن إبراهيم عن علقمة عن عبد الله قال صليت مع رسول الله صلى الله عليه وسلم في السفر ركعتين ومع أبي بكر ركعتين ومع عمر ركعتين رضي الله عنهما<ref> سنن النسائي - جلد 3 - صفحو 118 </ref>. عبدالله کان روايت آهي: مان نبى پاڪ صلي الله عليه وآله وسلم سان سفر ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ حضرت ابوبڪر سان ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ حضرت عمر سان ٻه رڪعتون پڙهيون.|النسائي|}} صحيح سند سان {{quote| عن أنس بن مالك أنه قال صلى لنا رسول الله صلى الله عليه وسلم بمنى ركعتين وأبو بكر الصديق رحمة الله عليه بمنى ركعتين وصلى لنا عمر بن الخطاب بمنى ركعتين وصلى لنا عثمان بن عفان ركعتين صدرا من خلافته فلما كان آخر خلافته أتم الصلاة بمنى أربعا<ref> مسند عمر- جلد:1 صفحو 223 صحيح النسائي- حديث: 1450 صحيح مسلم- حديث: 694 صحيح البخاري- حديث: 1655 صلاة التراويح- صفحو: 43 </ref>. انس بن مالڪ کان روايت آهي: نبى پاڪ صلي الله عليه وآله وسلم اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ ابوبڪر صديق اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ عمر بن خطاب اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ عثمان بن عفان پنهنجي خلافت جي پهرين زماني ۾ اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون پوء پنهنجي خلافت جي آخري وقت ۾ مِنى ۾ چار رڪعتون پڙهيون.|النسائي، مسلم، بخاري|}} *سفر ۾ قصر نماز، صحابه جي نظر ۾: سڀئي صحابي سفر ۾ اڌ نماز پڙهندا هئا پر فقط بي بي عائشه رض ءِ حضرت عثمان پوري نماز پڙهندا هئا. {{quote| عن عائشة رضي الله عنها قالت : الصلاة أول ما فرضت ركعتين ، فأقرت صلاة السفر ، وأتمت صلاة الحضر . قال الزهري : فقلت لعروة : ما بال عائشة تتم ؟ قال : تأولت ما تأول عثمان<ref> صحيح البخاري – حديث 1090 صحيح مسلم حديث 685</ref>. بي بي عائشه رض کان روايت آهي: نماز پهريان ٻه رڪعتون فرض ڪيون ويون هيون پوء سفر ۾ اهي ئي ٻه رڪعتون باقي رهيون ءِ حضر(وطن ءِ قيام) جي نماز پوري (چار رڪعتي) ٿي، زهري عروه کي چيو: بي بي عائشه جو ڪهڙو خيال آهي جو ان (سفر ۾ به) پوري نماز پڙهي! عروه چيو: بي بي به تاويل ڪئي آهي جيئن حضرت عثمان تاويل ڪئي!|بخاري|}} ان روايت منجهان صاف ظاهر آهي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهڻ، سنت نبوي ءِ سنت صحابه آهي. صحيح روايت ۾ آهي ته: {{quote| أن عائشة كانت تصلي في السفر أربعا<ref> مجموع الفتاوى- جلد 24 صفحو 155</ref> بي بي عائشه رض سفر ۾ چار رڪعتون (پوري نماز) پڙهندي هئي.|الفتاوي|}} {{quote| عن عائشة أنها كانت تصوم في السفر وكانت تتم وتصلي أربعا<ref> معالم السنن – جلد 1 صفحو 225 </ref> ءِ ٻي به صحيح روايت آهي ته: بي بي عائشه رض سفر ۾ روزو به رکندي هئي ءِ چار رڪعتون (پوري نماز) پڙهندي هئي.|سنن|}} صحيح سند سان روايت آهي: {{quote| عن أنس بن مالك أنه قال صلى لنا رسول الله صلى الله عليه وسلم بمنى ركعتين وأبو بكر الصديق رحمة الله عليه بمنى ركعتين وصلى لنا عمر بن الخطاب بمنى ركعتين وصلى لنا عثمان بن عفان ركعتين صدرا من خلافته فلما كان آخر خلافته أتم الصلاة بمنى أربعا<ref> مسند عمر- جلد:1 صفحو 223 صحيح النسائي- حديث: 1450 صحيح مسلم- حديث: 694 صحيح البخاري- حديث: 1655 صلاة التراويح- صفحو: 43 </ref>. انس بن مالڪ کان روايت آهي: نبى پاڪ صلي الله عليه وآله وسلم اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ ابوبڪر صديق اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ عمر بن خطاب اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ عثمان بن عفان پنهنجي خلافت جي پهرين زماني ۾ اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون پوء پنهنجي خلافت جي آخري وقت ۾ مِنى ۾ چار رڪعتون پڙهيون.|النسائي، بخاري، مسلم|}} باقي ٻيا سڀئي صحابي اڌ نماز پڙهندا هئا<ref name="ابو مھدي" /> *[[عبدالله بن عمر]] جي نظر ۾: 1_صحيح سند سان روايت آهي: {{quote| صلى رسول الله صلى الله عليه وسلم بمنى ركعتين . وأبو بكر بعده . وعمر بعد أبي بكر . وعثمان صدرا من خلافته . ثم إن عثمان صلى ، بعد ، أربعا . فكان ابن عمر إذا صلى مع الإمام صلى أربعا . وإذا صلاها وحده صلى ركعتين<ref> صحيح مسلم- حديث: 694 </ref>. نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون، نبي پاڪ کان بعد ۾ حضرت ابوبڪر به ٻه پڙهيون ان کان بعد حضرت عمر به ٻه پڙهيون ءِ حضرت عثمان به پنهنجي خلافت جي شروعاتي زماني ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون، حضرت عثمان ان کان بعد چار رڪعتون پڙهيون، پوء حضرت عبدلله بن عمر جڏهن پيش نماز سان گڏ پڙهندو هيو ته چار رڪعتون پڙهندو هو ءِ جڏهن اڪيلو پڙهندو هيو ته ٻه رڪعتون پڙهندو هيو!|مسلم|}} * علامه هيثمي لکي ٿو: {{quote| رواه الطبراني في الصغير ورجاله موثقون. وعن مورق قال سألت ابن عمر عن الصلاة في السفر فقال ركعتين ركعتين من خالف السنة كفر. رواه الطبراني في الكبير ورجاله رجال الصحيح<ref> مجمع الزوائد جلد 2 – صفحو_ 154</ref>. علامه طبراني اها روايت آندي آهي ءِ ان روايت جا سڀ راوي ثقه آهن ءِ مورق کان روايت آهي ته مون عبدلله بن عمر کان سفر جي نماز جي باري ۾ پڇيو ته چيائين ٻه ٻه رڪعتون آهي جنهن به سنت جي مخالفت ڪئي اهو ڪافر(سنت جو منڪر)آهي.|الزوائد|}} صحيح سند سان روايت آهي: {{quote| ابن عمر رضي الله عنهما يقول : صلاة المسافر ركعتان, من خالف السنة كفر <ref> صلاة التراويح- صفحو: 43 المحلى- جلد4 صفحو 270 المطالب العالية- جلد1 صفحو 300 المبسوط - جلد 1 - صفحو 239 </ref> عبدالله بن عمر چوندو هيو مسافر جي نماز ٻه رڪعتون آهي جيڪو به سنت جي مخالفت ڪندو اهو ڪافر (سنت جو منڪر) آهي.|المبسوط|}} *عبدالله بن عباس جي نظر ۾: صحيح سند سان روايت آهي: {{quote| صلى رسول الله صلى الله عليه وسلم ، حين سافر ركعتين ، وحين أقام أربعا ، قال : فقال ابن عباس : فمن صلى في السفر أربعا كمن صلى في الحضر ركعتي<ref> إتحاف الخيرة المهرة- جلد:2 صفحو 313</ref> نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم جڏهن مسافرت ڪيائون ته ٻه رڪعتون پڙهيائون ءِ جڏهن قيام ڪيائون ته چار رڪعتون پڙهيائون پوء ابن عباس رضي الله عنه چيو: جنهن به سفر چار رڪعتون پڙهيون ڄڻ ته ان حضر(وطن ءِ قيام) ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون.|المھرة|}} يعني جيئن حضر ۾ ٻه رڪعتون پڙهڻ، بدعت آهي ائين ئي سفر وري چار رڪعتون پڙهڻ بدعت آهي ءِ ضروريات مذهب جي خلاف آهي<ref name="ابو مھدي" />. سفر ءِ مرض جي حالت ۾ روزو رکڻ وارو قرآن ءِ سنت جي نگاه ۾ گنهگار آهي ءِ ان جو روزو رکڻ صحيح نه آهي.نماز به سفر جي حالت ۾ اڌ پڙهڻ واجب آهي ءِ پوري نماز پڙهڻ وارو بدعتي ءِ سنت جو منڪر آهي. قرآن ءِ سنت منجهان ثابت هجڻ ڪري سڀني شيعه عالمن جو اتفاق آهي ته روزو، مرض ءِ سفر جي حالت ۾ باطل آهي. اهڙي طرح سفر جي حالت ۾ نماز به قصر(اڌ) پڙهڻ واجب آهي ءِ پوري پڙهڻ سان نماز باطل ٿي ويندي<ref name="ابو مھدي" />. ==وڌيڪ ڏسو== *[[نماز]] *[[روزو]] *[[فقه]] *[[اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نماز]] [[زمرو:سفر]] [[زمرو:اسلامي فقه جا اصول]] 7q746la4p6gcc5temulwby90lk95z5j 383019 383018 2026-06-06T12:38:38Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:نماز]]; added [[Category:اسلام جا رڪن]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 383019 wikitext text/x-wiki [[File:صلاة المغرب.jpg|280px]] [[File:Ramadan2.jpg|280px]] '''مسافر جي نماز ۽ روزي جو حڪم''': {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Shariah on Soom & Salaat for travellers '''}} مسلمان ھجڻ لاء اسلام تي ايمان ضروري آهي، ءِ اسلام جو هر حڪم، مسلمانن لاء چراغ جي مثل آهي، تنهنڪري جيڪڏهن مسلمانن کي اسلام جو ڪوئي حڪم سمجھ ۾ نه اچي يا اهو حڪم ڏکيو لگي تڏهن به اھي ان جي اڳيان سر خم ڪندا آهن ۽ ھر اسلامي حڪم کي تسليم ڪن ٿا ڀلي کڻي اهي کين سمجھ ۾ نه اچن يا کين عيبدار لڳن ءِ ائين به نه آهي ته اسلام ۾ اهڙا قانون هجڻ کپن جيڪي فقط ظاهري لحاظ کان ڀلا لڳندا هجن ڇو ته اسلام ماڻھن جي تابع نه آهي بلڪه مسلمان اسلام جي تابع آهن پر اسان جي معاشري ۾ ان جي ابتڙ عمل ڪيو وڃي ٿو ، انهن عملن منجهان ڪجهه مسافرن جي لاء نماز ۽ روزي جا حڪم پڻ شامل آهن<ref name ="ابو مھدي " > مسافر جي نماز ءِ روزي جو حڪم (مهاڳ)-از:ابومهدي فرمان علي معصومي </ref>. *_ اسلام ۾ مريض ءِ مسافر تي روزو فرض نه آهي پر وري به مريض ءِ مسافر حضرات جو روزي رکڻ تي زور هوندو آهي<ref name="ابو مھدي" />. *_اسلام ۾ مسافرن تي فرض آهي ته چار رڪعتي نماز کي اڌ يعني ٻه رڪعتون ادا ڪن ته ته مسافر وري به پوري نماز پڙهي اهو سمجهندا آهن ته اسان الله وٽ گهڻو ثواب ڪمايو<ref name="ابو مھدي" />. *_اسلام ۾ غريب تي فطرو واجب نه آهي پر وري به اسان جا غريب مسلمان اهو سمجهندا آهن ته جيڪڏهن فطرو نه ڏنوسين ته اسان جا رکيل روزا قبول نه ٿيندا ءِ الله پاڪ به ناراض ٿيندو<ref name="ابو مھدي" />! اهڙا ٻيا به گهڻا ئي مثال اسان جي معاشري ۾ موجود آهن جن ھڪ مثال بدعت آھي. اِهي حضرات اهي بدعتون اهو سمجهندي انجام ڏيندا آهن ته اسان آلله جي وڌيڪ ويجهو ءِ نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم جا بهترين امتي ٿينداسين پر نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم انهن لاء فرمايو آهي ته اهي منهنجي امت منجهان ئي نه آهن<ref name="ابو مھدي" />! جيئن (صحيح سند سان) پاڻ فرمايائون: {{quote| من رغب عن سنتي فليس مني جنهن به منهنجي سنت کان منهن ڦيرايو اهو مون منجهان نه آهي.|حديث|}} ائين ئي(صحيح سند سان) حضرت عثمان رض کي فرمايائون: {{quote| يا عثمان إني لم أومر بالرهبانية ، أرغبت عن سنتي ؟ ‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍ قال : لا يا رسول الله ، قال ، إن من سنتي أن أصلي و أنام ، و أصوم و أطعم ، و أنكح و أطلق ، فمن رغب عن سنتي فليس مني ، يا عثمان إن لأهلك عليك حقا ، و لنفسك عليك حق<ref> المعجم: المصطلحات الفقهيه</ref> اي عثمان! مون کي رهبانيت جو حڪم نه ڏنو ويو آهي، ڇا تو منهنجي سنت کان منهن موڙيو آهي؟ عثمان چيو نه يا رسول الله، پاڻ فرمايائون: منهنجو نماز پڙهڻ ءِ سمهڻ، روزو رکڻ ءِ کائڻ، نڪاح ڪرڻ ءِ طلاق ڏيڻ منهنجي سنت منجهان آهي ( يعني اهڙن ڪمن ۾ جيئن مان ڪريان توهان به ائين ئي ڪريو) پوء جنهن به منهنجي سنت کان منهن ڦيرايو اهو مون منجهان نه آهي.....|حديث|}} وري(صحيح سند سان) فرمايائون: {{quote| أما والله إني لأخشاكم لله وأتقاكم له ، لكني أصوم وأفطر ، وأصلي وأرقد ، وأتزوج النساء ، فمن رغب عن سنتي فليس مني. <ref> المعجم: المصطلحات الفقهيه</ref> الله جو قسم! مان توهان تي الله خاطر ڊڄان ٿو، ليڪن مان روزو رکان ٿو ءِ کاوان ٿو(روزو نه ٿو رکان) مان نماز پڙهان ٿو ءِ آرام ڪريان ٿو، ءِ عورتن سان شادي ڪريان ٿو پوء جيڪو نه منهنجي سنت کان منهن ڦيريندو اهو مون منجهان نه آهي.|حديث|}} انھن حڪمن جي روشنيءَ ۾ مسلمانن کي ڪابه عبادت پنهنجي طرفان نه پر سنت نبوي جي مطابق ڪرڻي پوندي آهي<ref name="ابو مھدي" />. ==مسافر جي لاء روزي جو حڪم== اسلام جي سڀني فرقن جو ان ڳالھ تي اتفاق آهي ته سفر ۾ ءِ مرض جي حالت ۾ روزو رکڻ واجب نه آهي، پر اختلاف ان ڳالھ ۾ آهي ته ڇا سفر ۾ روزو نه رکڻ عزيمت آهي يا رخصت<ref name="ابو مھدي" />؟ '''عزيمت جي تعريف''': السقوط عزيمة : هو الواجب أو المستحب الذي يسقط عن وجوبه أو استحبابه مع عدم جواز الإتيان به<ref> مجمع البيان في تفسير القرآن جلد 3 صفحو 303</ref> عزيمت، اهڙو واجب يا مستحب حڪم، جنهن جو وجوب يا استحباب ختم ٿي چڪو هجي جڏهن ته ان حڪم کي انجام ڏيڻ جائز نه هجي . '''رخصت جي تعريف''': السقوط رخصة: هو كل واجب أو مستحب سقط وجوبه واستحبابه مع بقاء الجواز بالإتيان به<ref> عيون اخبار الرضا ع جلد 2 باب 35 صفحو 267 </ref>. اهڙو واجب يا مستحب حڪم، جنهن جو وجوب يا استحباب ختم ٿي چڪو هجي جڏهن ته ان حڪم کي انجام ڏيڻ جائز هجي<ref name="ابو مھدي" /> ===اھل تشيع جو نظريو=== [[شيعہ|اهل تشيع]] جو نظريو آهي ته سفر ءِ مرض جي حالت ۾ روزو عزيمت (نه رکڻ ضروري) آهي. مريض ءِ مسافر جو روزو رکڻ صحيح نه آهي، ڇو الله پاڪ سفر ءِ مرض جي ڪري روزي جي قضا ڪرڻ کي واجب ڪيو آهي<ref name="ابو مھدي" />. امام رضا عليه السلام، اسلام خالص ءِ ان جا احڪام جي موضوع تي عباسي خليفي مامون ڏانهن هڪ خط موڪلييائون ان ۾ لکيائون: جڏهن سفر ڪرين ءِ نماز اڌ (قصر) پڙهين، ضروري آهي ته روزو به افطار ڪر(يعني روزو نه رک) جنهن جو به سفر شرعي هجي(گناه جي لاء نه هجي) ءِ روزو رکي ته ان جو روزو باطل آهي ءِ ضروري آهي ته اهو روزو وري پنهنجي وطن ۾ رکي ڇو ته سفر ۾ روزو باطل آهي<ref name="ابو مھدي" />. ===اهل سنت جو نظريو=== اهل سنت ان ڳالھ تي متفق آهن ته مريض ءِ مسافر لاء روزو رخصت(فقط نه رکڻ جي اجازت اٿن باقي رکڻ چاهين ته انهن جو روزو صحيح آهي) پر اختلاف ان ۾ اٿن ته ان حالت ۾ روزو رکڻ بهتر آهي يا نه رکڻ بهتر آهي؟ ان ۾ ٻه نظريه آهن<ref name="ابو مھدي" />.<br> 1. سفر ءِ مرض ۾ روزو رکڻ يا نه رکڻ برابر آهي.<br> 2. سفر ءِ مرض ۾ روزو رکڻ نه رکڻ بهتر آهي.<br> هن مختصر مقالي ۾ اسان جو مقصد اهو ثابت ڪرڻ آهي ته سفر ءِ مرض ۾ روزو رکڻ جائز آهي يا نه؟ اهل سنت پنهنجي دعوى تي قرآن مجيد جي آيت ءِ ڪجهه حديثن منجهان استدلال ڪندا آهن<ref name="ابو مھدي" />. {{quote| يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ اي مؤمنؤ جيئن اوھان کان اڳين تي (روزا) فرض ڪيا ويا ھئا تيئن اوھان تي (به) روزا فرض ڪيا ويا آھن ته جيئن اوھين پرھيزگار ٿيو.|القرآن|}} {{quote| ايَّامًا مَّعْدُودَاتٍ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُ وَأَن تَصُومُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ (روزا) ڳڻيل ڏينھن آھن، پوءِ اوھان مان جيڪو بيمار (ھجي) يا مسافريءَ تي ھجي (تنھن تي) ٻـين ڏينھن مان ڳڻي رکڻ (لازم) آھن، ۽ جيڪي روزي تي پنهنجي سگھ ڏئي وٺي بيهن ٿا تن تي(روزو نه پر) ھڪ مسڪين جو کاڌو فديه ڏيڻ لازم آھي، پوءِ جيڪو چڱائي خوشيء ساڻ ڪندو تنھن لاءِ اُھا ڀلي آھي، ۽ جيڪڏھن عِلم وارا آھيو (ته اوھين سمجھي چڪا ھوندؤ) اوھان جو روزو رکڻ اوھان لاءِ ڀلو آھي.|القرآن|}} {{quote | عن عائشة أنها اعتمرت مع رسول الله صلى الله عليه وسلم من المدينة إلى مكة حتى إذا قدمت مكة قالت يا رسول الله بأبي أنت وأمي قصرت فأتممت وأفطرت فصمت قال أحسنت يا عائشة وما عاب علي بي بي عائشه کان روايت آهي : بي بي نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم سان گڏ عمره ڪرڻ لاء مديني کان مڪي آئي ءِ جڏهن مڪي پهتي ته چيائين: يارسول الله! منهنجا پيء ءِ ماء توهان تي قربان ٿين، توهان نماز قصر ڪري پڙهي ته مان پوري پڙهي ءِ توهان روزو نه رکيو ته مان روزو رکيو تنهن تي پاڻ فرمايائون: شاباس اي عائشه! ءِ منهنجي عيب نه ڪڍيائون.|حدیث|}} === قرآن ءِ حديث جي مطابق === آيت جوجواب:<br> اهل سنت، آيت جي هن حصي(وَأَن تَصُومُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ) منجهان اهو ثابت ڪن ٿا ته ڀلي جو سفر ۾ اها اجازت آهي ته روزو نه رکو پر وري به روزو رکڻ بهتر آهي. اختلاف جو سبب، آيت جي هن حصي ۾ اختلاف هجڻ آهي، اهل سنت جو چوڻ آهي ته آيت جي ان حصي جو تعلق، مسافر ءِ مريض ساڻ آهي جڏهن ته اهل تشيع جو چوڻ آهي ته ان حصي جو تعلق مريض ءِ مسافر ساڻ نه پر خود روزن جي واجب ٿيڻ سان آهي يعني الله پاڪ روزا ان ڪري واجب ڪيا آهن جو انهن ۾ انسان ذات لاء ڀلائي آهي. ان تي اهل تشيع وٽ ٽي دليل آهن. 1_الله پاڪ هڪ ٻي جڳھ تي به ائين ئي فرمايو آهي: انْفِرُواْ خِفَافًا وَثِقَالاً وَجَاهِدُواْ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللّهِ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ(<ref> سورت توبه آيت: 41</ref> ) (ھر حال ۾) ٿوري سامان ۽ گھڻي سامان سوڌا (جھاد لاءِ) نڪرو ۽ پنھنجن مالن ۽ پنھنجين جانين سان الله جي واٽ ۾ جھاد ڪريو، جيڪڏھن ڄاڻو ته پوء اھو اوھان لاءِ ڀلو آھي. هن آيت ۾ به اهڙي قسم جو هي جملو(ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ) آهي جڏهن ته جهاد بهتر(مستحب) نه پر واجب هيو، تنهن جو مطلب ته الله پاڪ جڏهن اهڙي قسم جو آيتون نازل ڪندو آهي ته ان ۾ حڪم شرعي نه پر حڪم جي اهميت ٻڌائيندو آهي. 2_ آيت ۾ آهي ته (فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَر) يعني اهو جملو (فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ) جواب آهي ته جيڪو به مريض يا مسافر هجي ته اهو ايترا ڏينهن رمضان کان علاوه ٻين ڏينهن ۾ رکي يعني پوء ڇاهي سفر ءِ مرض ۾ به رکي يا نه رکي ان کي ٻين ڏينهن ۾ رکڻا آهن. پر جيڪڏهن سفر ءِ مرض ۾ رکڻ جي اجازت هجي ها ته آيت هن طرح هجي ها: توهان منجهان جيڪو به مريض هجي يا سفر تي هجي ءِ روزا نه رکي ته اهو ٻين ڏينهن ۾ ايتائي ڳڻي رکي، پر آيت هن طرح آهي جيڪو به مرض ءِ سفر ۾ هجي اهو روزا قضا ڪري رکي. 3_ جيڪڏهن اهو تسليم ڪجي ته آيت جي ان حصي جو تعلق مريض ءِ مسافر ساڻ آهي ته پوء ان جو مطلب ته روزو رکڻ مستحب ٿي ويندو، پر جڏهن حديثن ۾ ڏسئون ٿا ته مرض ءِ سفر جي حالت روزو بهتر نه پر ناپسنديده پڻ آهي بلڪه اهل سنت جي ڪتابن منجهان صحيح سند وارين حديثن جي مطابق، مرض ءِ سفر ۾ روزو رکڻ گناه آهي! حديث_1: {{quote| كان رسول الله صلى الله عليه وسلم في سفر ، فرأى زحاما ورجلا قد ظلل عليه ، فقال : ما هذا . فقالوا : صائم ، فقال : ليس من البر الصوم في السفر.(<ref> صحيح البخاري- حديث:1946 اهڙي قسم جي روايت صحيح النسائي- الصفحة أو الرقم:2256</ref> ) نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم ڪنهن سفر ۾ هئا ته هڪ اجتماع ڏٺائون ان ۾ هڪ سخض کي ڏٺائون جنهن تي ڇانو ڪئي پئي وئي ته پاڻ پڇيائون: هي سڀ ڪجهه ڇا آهي؟ تنهن تي ماڻهن جواب ڏنو: روزيدار، پوء پاڻ فرمايائون: سفر ۾ روزو رکڻ نيڪ ڪم نه آهي. |النسائي|}} حديث_2: {{quote| ليس من البر الصوم في السفر ( <ref> الترغيب والترهيب- جلد2 صفحو:146 صحيح ابن خزيمة- حديث:2016 </ref>) سفر ۾ روزو رکڻ نيڪ ڪم نه آهي.|صحيح آبن خزيمة|}} انهن جهڙيون ٻيون پڻ گهڻيون ئي حديثون صحيح سند سان موجود آهن. حديث_3: {{quote| أن رسول الله صلى الله عليه وسلم خرج عام الفتح إلى مكة في رمضان . فصام حتى بلغ كراع الغميم . فصام الناس . ثم دعا بقدح من ماء فرفعه . حتى نظر الناس إليه . ثم شرب . فقيل له بعد ذلك : إن بعض الناس قد صام . فقال : " أولئك العصاة . أولئك العصاة ".(<ref> صحيح مسلم- احديث:1114 مسند ابن عباس- جلد1 صفحو:121</ref> ) نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم فتح مڪه واري سال رمضان جي مهيني ۾ مڪي جي روانه ٿيا ته روزي ۾ هئا ايسيتائين جو ڪراع الغميم(مڪه ءِ مديني جي وچ ۾ هڪ مقام جو نالو آهي) تي پهتا ءِ صحابه به روزي جي حالت ۾ هئا پوء پاڻ پاڻي جو گلاس گهرايائون ءِ مٿي ڪري سڀني کي ڏيکاريائون ايسيتائين جو سڀني ڏٺو پوء پيتائون. ان کان پوء نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم کي ٻڌايو ويو ته ڪجهه ماڻهو اڃان به روزي جي ساڻ آهن ته پاڻ فرمايائون: اهي گنهگار آهن اهي گنهگار آهن.|}} ياد رهي ته جيڪڏهن انهن صحابن کي سفر ۾ روزي نه رکڻ جي خبر نه هجي ها ته نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم انهن کي گنهگار نه چون ها! حديث_4: {{quote| عنه صلى الله عليه وسلم أنه لما أفطر في السفر وبلغه أن قوماً صاموا قال: أولئك العصاة.(<ref> كشاف القناع- جلد2 صفحو:311</ref> ) نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم جي حديث آهي: جڏهن پاڻ سفر ۾ روزو روزو کولي ڇڏيائون ءِ سندن اها خبر پئي ته صحابن منجهان ڪجهه اڃان به روزيدار آهن ته فرمايائون: اهي گنهگار آهن!||}} انهن روايتن منجهان صاف ظاهر آهي ته (ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ) جو تعلق مريض ءِ مسافر سان نه ٿو ٿي سگهي جيتوڻيڪ ان جو تعلق خود رمضان جي روزن(كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ) سان آهي<ref name="ابو مھدي" />. بي بي عائشه رض واري حديث جو جواب:<br> 1_ اهو ممڪن نه آهي ته پوري عمري دوران نبي پاڪ هڪ طرح اعمال انجام ڏئي ءِ بي بي ان جي برخلاف انجام ڏئي ءِ نبي پاڪ کان پڇي ئي نه ايسيتائين جو آخر اچي پڇي ته مان ته پوري نماز پڙهي ءِ روزو به رکيم!<br> 2_ امام الجرح و تعديل علامه ذهبي ان حديث کي منڪر ءِ ضعيف قرار ڏيندي لکن ٿا: (لم يعتمر رسول الله صلى الله عليه وسلم في رمضان أبدا) نبي پاڪ ڪڏهن به رمضان المبارڪ م عمره انجام ڏنو ئي نه هيو.(<ref> المهذّب جلد:3 صفحو:1076 </ref> ) مشهور اعتراض ءِ ان جو جواب<br> اڳ جي زماني ۾ سفر ڏکيا هوندا هئا ان ڪري سفر ۾ روزا معاف هئا پر هن دور ۾ سفر بلڪل آسان ٿي ويو آهي ان ڪري هن دور ۾ روزا معاف نه آهن!<br> جواب:<br> ان آيت ۾ فقط سفر ءِ مرض جو ذڪر آهي جڏهن ته ان ٻيو ڪوبه شرط نه آهي ته اگر سفر پيادل هجي ته ان کان روزو معاف آهي يا جنهن تي سفر ڏکيو گذري ان کان روزو معاف آهي يا آيت ائين نه ٿي ڇوي ته مسافر کان روزو معاف آهي پر جيڪڏهن هودي جي ڇانو ۾ سفر ڪري ته ان کان معاف نه آهي يعني اهڙي ڪنهن به قسم جو شرط نه آهي<ref name="ابو مھدي" /> جيتوڻيڪ مٿين حديثن جي مطابق نبي پاڪ بغير ڪنهن ڏکيائي جي رکيل روزو به سفر ۾ کولي ڇڏيندا هئا ءِ روزي رکڻ کي گناه سمجهندا هئا. قرآن ءِ سنت جي مطابق، حقيقت هيء آهي ته مرض ءِ سفر ۾ روزو نه رکڻ عزيمت آهي (يعني روزو نه رکڻ واجب آهي)<ref name="ابو مھدي" />. ==مسافر جي لاء نماز جو حڪم == ٻيو مسئلو اهو هيو ته مسافر سفر ۾ به پوري نماز پڙهندا آهن جڏهن ته اسلام کين اها آساني ڏني آهي ته سفر ۾ نماز، پوري نه پر اڌ پڙهن<ref name="ابو مھدي" />. ان مسئلي ۾ به سڀني مسلمانن جو اتفاق آهي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهي سگهجي ٿي پر اختلاف ان ڳالھ ۾ آهي ته اڌ (قصر) نماز پڙهڻ رخصت آهي يا عزيمت؟ يعني اسان کي اختيار آهي ته سفر ۾ نماز پوري پڙهجي يا اڌ پڙهجي، يا سفر ۾ فقط قصر(اڌ) نماز ئي پڙهبي جڏهن ته پوري نماز پڙهڻ سان نماز باطل آهي<ref name="ابو مھدي" /> ؟ ===اهل تشيع جو نظريو=== اهل تشيع جو اتفاق آهي ته قصر پڙهڻ، عزيمت آهي يعني سفر ۾ فقط قصر(اڌ) نماز ئي پڙهبي جڏهن ته پوري نماز پڙهڻ سان نماز باطل آهي<ref name="ابو مھدي" />. ===اهل سنت جو نظريو=== انهن ۾ اختلاف آهي، بعض اهل سنت جو نظريو آهي ته رخصت آهي ءِ بعض جو نظريو آهي ته عزيمت آهي. ===قرآن ءِ سنت جي مطابق=== *قرآن جي روشني ۾: {{quote| وَإِذَا ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَن تَقْصُرُواْ مِنَ الصَّلاَةِ إِنْ خِفْتُمْ أَن يَفْتِنَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُواْ إِنَّ الْكَافِرِينَ كَانُواْ لَكُمْ عَدُوًّا مُّبِينًا(<ref> سورت نساء آيت: 101 </ref> ) ۽ جڏھن اوھين زمين ۾ مسافري ڪريو تڏھن جيڪڏھن ڊڄو ٿا ته ڪافر اوھان کي پريشان ڪندا ته نماز مان ڪجهه گھٽائڻ ۾ اوھان تي ڪو گناہ ڪونھي، ڇوته ڪافر اوھان جا پڌرا دشمن آھن.|القرآن|}} اختلاف جو سبب آيت جي هن حصي (فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ ) ۾ اختلاف ڪرڻ جي ڪري آهي<ref name="ابو مھدي" />. جناح جي معنى آهي "گناه" يعني نماز قصر ڪرڻ ۾ توهان تي ڪوبه گناه نه آهي، اهل سنت ان منجهان اهو سمجهيو آهي ته آيت حکم بيان ڪرڻ لاء آئي آهي، جڏهن ته اهل تشيع جو چوڻ آهي ته اها آيت حڪم کي بيان ڪرڻ لاء نه پر ڪنهن وهم (ڪجهه ماڻهو پوري نماز پڙهڻ سان مانوس ٿي ويا هئا ءِ اڌ نماز پڙهڻ کي پنهنجي لاء نقصان ءِ عيب پيا سمجهن، تنهن ڪري هيء آيت نازل ٿي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهڻ ۾ ڪوبه گناه نه آهي)<ref name="ابو مھدي" /> کي دور ڪرڻ لاء آئي آهي، ان لاء ٻه دليل آهن: 1_اهل سنت علماء جو اقرار آهي ته آيت وهم کي دور ڪرڻ آئي آهي جيئن جار الله زمشخري پنهنجي کتاب ۾ لکن ٿا ته ڪجهه ماڻهو پوري نماز پڙهڻ سان مانوس ٿي ويا هئا ءِ اڌ نماز پڙهڻ کي پنهنجي لاء نقصان ءِ عيب پيا سمجهن، تنهن ڪري هيء آيت نازل ٿي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهڻ ۾ ڪوبه گناه نه آهي<ref name="ابو مھدي" />. 2_اهڙي قسم جي وهم دور ڪرڻ لاء قرآن پاڪ ۾ ٻيو مثال به آهي: {{quote| إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِن شَعَآئِرِ اللّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَا وَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَإِنَّ اللّهَ شَاكِرٌ عَلِيمٌ.(<ref> سورت بقره آيت: 158</ref>) صفا ۽ مروہ (جبل) الله (جي عبادت) جي نشانين منجهان آھن، پوءِ جيڪو بيت الله جو حج ڪري يا عمرو بجاءِ آڻي تنھن کي ٻنھي جي طواف(سعي) ڪرڻ ۾ ڪو گناھ نه آھي، ۽ جيڪو خوشيء سان چڱائي ڪندو (تنھن جي الله قبول ڪندو) ڇو ته الله قبول ڪندڙ ڄاڻندڙ آھي.|القرآن|}} ان آيت ۾ اهل تشيع ءِ اهل سنت جو اتفاق آهي ته اها آيت حڪم کي بيان ڪرڻ لاء نه پر وهم کي دور ڪرڻ لاء آئي آهي، ڇو ته ان جبل تي مشرڪن بت رکي ڇڏيا هئا جنهن جي ڪري ڪجهه مسلمانن کي اهو وهم ٿيو ته بتن جي ڪري متان سعي قبول نه ٿئي تنهن تي اها آيت نازل ٿي<ref name="ابو مھدي" />. ياد رهي ته هيء آيت تڏهن نازل ٿي هئي جڏهن مسلمان چار رڪعتون پڙهڻ جا عادي ٿي ويا هئا پر سفر ۾ ٻن رڪعتن جو حڪم ته چئن رڪعتن جي حڪم کان به پهريان نازل ٿيو هيو<ref name="ابو مھدي" />. جيئن حديثن جي روشني ۾ اڳتي بيان ٿيندو، تنهن ڪري اهو چوڻ درست نه ٿيندو ته سورت نساء جي آيت 101 قصر نماز جي حڪم کي بيان ڪرڻ لاء آئي آهي<ref name="ابو مھدي" />. *سنت جي روشني ۾: حديث _1 {{quote| عن عائشة رضي الله عنها قالت : الصلاة أول ما فرضت ركعتين ، فأقرت صلاة السفر ، وأتمت صلاة الحضر.( <ref> صحيح البخاري-حديث نمبر: 1090 صحيح مسلم- حديث نمبر: 685 </ref>) بي بي عائشه رض کان روايت آهي: نماز پهريان ٻه رڪعتون فرض ڪيون ويون هيون پوء سفر ۾ اهي ئي ٻه رڪعتون باقي رهيون ءِ حضر(وطن ءِ قيام) جي نماز پوري (چار رڪعتي) ٿي.|صحيح بخاري|}} حديث _2 {{quote| فرض الله الصلاة على لسان نبيكم صلى الله عليه وسلم في الحضر أربعا ، وفي السفر ركعتين ، وفي الخوف ركعة. <ref> صحيح مسلم- حديث: 687 سنن أبي داود- حديث: 1247 التمهيد- جلد: 16 صفحو 297 مسند أحمد- جلد:4 صفحو 31</ref> الله پاڪ توهان جي نبي جي زبان مبارڪ تي حضر(وطن ءِ قيام) ۾ چار رڪعتون فرض ڪيون ءِ سفر ۾ ٻه رڪعتون ءِ خوف ۾ هڪ رڪعت فرض ڪئي.||}} *سنت خلفاء جي روشني ۾: صحيح سند سان {{quote| أخبرنا محمد بن علي بن الحسن بن شقيق قال أبى أنبأنا أبو حمزة وهو السكري عن منصور عن إبراهيم عن علقمة عن عبد الله قال صليت مع رسول الله صلى الله عليه وسلم في السفر ركعتين ومع أبي بكر ركعتين ومع عمر ركعتين رضي الله عنهما<ref> سنن النسائي - جلد 3 - صفحو 118 </ref>. عبدالله کان روايت آهي: مان نبى پاڪ صلي الله عليه وآله وسلم سان سفر ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ حضرت ابوبڪر سان ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ حضرت عمر سان ٻه رڪعتون پڙهيون.|النسائي|}} صحيح سند سان {{quote| عن أنس بن مالك أنه قال صلى لنا رسول الله صلى الله عليه وسلم بمنى ركعتين وأبو بكر الصديق رحمة الله عليه بمنى ركعتين وصلى لنا عمر بن الخطاب بمنى ركعتين وصلى لنا عثمان بن عفان ركعتين صدرا من خلافته فلما كان آخر خلافته أتم الصلاة بمنى أربعا<ref> مسند عمر- جلد:1 صفحو 223 صحيح النسائي- حديث: 1450 صحيح مسلم- حديث: 694 صحيح البخاري- حديث: 1655 صلاة التراويح- صفحو: 43 </ref>. انس بن مالڪ کان روايت آهي: نبى پاڪ صلي الله عليه وآله وسلم اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ ابوبڪر صديق اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ عمر بن خطاب اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ عثمان بن عفان پنهنجي خلافت جي پهرين زماني ۾ اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون پوء پنهنجي خلافت جي آخري وقت ۾ مِنى ۾ چار رڪعتون پڙهيون.|النسائي، مسلم، بخاري|}} *سفر ۾ قصر نماز، صحابه جي نظر ۾: سڀئي صحابي سفر ۾ اڌ نماز پڙهندا هئا پر فقط بي بي عائشه رض ءِ حضرت عثمان پوري نماز پڙهندا هئا. {{quote| عن عائشة رضي الله عنها قالت : الصلاة أول ما فرضت ركعتين ، فأقرت صلاة السفر ، وأتمت صلاة الحضر . قال الزهري : فقلت لعروة : ما بال عائشة تتم ؟ قال : تأولت ما تأول عثمان<ref> صحيح البخاري – حديث 1090 صحيح مسلم حديث 685</ref>. بي بي عائشه رض کان روايت آهي: نماز پهريان ٻه رڪعتون فرض ڪيون ويون هيون پوء سفر ۾ اهي ئي ٻه رڪعتون باقي رهيون ءِ حضر(وطن ءِ قيام) جي نماز پوري (چار رڪعتي) ٿي، زهري عروه کي چيو: بي بي عائشه جو ڪهڙو خيال آهي جو ان (سفر ۾ به) پوري نماز پڙهي! عروه چيو: بي بي به تاويل ڪئي آهي جيئن حضرت عثمان تاويل ڪئي!|بخاري|}} ان روايت منجهان صاف ظاهر آهي ته سفر ۾ اڌ نماز پڙهڻ، سنت نبوي ءِ سنت صحابه آهي. صحيح روايت ۾ آهي ته: {{quote| أن عائشة كانت تصلي في السفر أربعا<ref> مجموع الفتاوى- جلد 24 صفحو 155</ref> بي بي عائشه رض سفر ۾ چار رڪعتون (پوري نماز) پڙهندي هئي.|الفتاوي|}} {{quote| عن عائشة أنها كانت تصوم في السفر وكانت تتم وتصلي أربعا<ref> معالم السنن – جلد 1 صفحو 225 </ref> ءِ ٻي به صحيح روايت آهي ته: بي بي عائشه رض سفر ۾ روزو به رکندي هئي ءِ چار رڪعتون (پوري نماز) پڙهندي هئي.|سنن|}} صحيح سند سان روايت آهي: {{quote| عن أنس بن مالك أنه قال صلى لنا رسول الله صلى الله عليه وسلم بمنى ركعتين وأبو بكر الصديق رحمة الله عليه بمنى ركعتين وصلى لنا عمر بن الخطاب بمنى ركعتين وصلى لنا عثمان بن عفان ركعتين صدرا من خلافته فلما كان آخر خلافته أتم الصلاة بمنى أربعا<ref> مسند عمر- جلد:1 صفحو 223 صحيح النسائي- حديث: 1450 صحيح مسلم- حديث: 694 صحيح البخاري- حديث: 1655 صلاة التراويح- صفحو: 43 </ref>. انس بن مالڪ کان روايت آهي: نبى پاڪ صلي الله عليه وآله وسلم اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ ابوبڪر صديق اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ عمر بن خطاب اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون ءِ عثمان بن عفان پنهنجي خلافت جي پهرين زماني ۾ اسان جي سامهون مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون پوء پنهنجي خلافت جي آخري وقت ۾ مِنى ۾ چار رڪعتون پڙهيون.|النسائي، بخاري، مسلم|}} باقي ٻيا سڀئي صحابي اڌ نماز پڙهندا هئا<ref name="ابو مھدي" /> *[[عبدالله بن عمر]] جي نظر ۾: 1_صحيح سند سان روايت آهي: {{quote| صلى رسول الله صلى الله عليه وسلم بمنى ركعتين . وأبو بكر بعده . وعمر بعد أبي بكر . وعثمان صدرا من خلافته . ثم إن عثمان صلى ، بعد ، أربعا . فكان ابن عمر إذا صلى مع الإمام صلى أربعا . وإذا صلاها وحده صلى ركعتين<ref> صحيح مسلم- حديث: 694 </ref>. نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم مِنى ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون، نبي پاڪ کان بعد ۾ حضرت ابوبڪر به ٻه پڙهيون ان کان بعد حضرت عمر به ٻه پڙهيون ءِ حضرت عثمان به پنهنجي خلافت جي شروعاتي زماني ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون، حضرت عثمان ان کان بعد چار رڪعتون پڙهيون، پوء حضرت عبدلله بن عمر جڏهن پيش نماز سان گڏ پڙهندو هيو ته چار رڪعتون پڙهندو هو ءِ جڏهن اڪيلو پڙهندو هيو ته ٻه رڪعتون پڙهندو هيو!|مسلم|}} * علامه هيثمي لکي ٿو: {{quote| رواه الطبراني في الصغير ورجاله موثقون. وعن مورق قال سألت ابن عمر عن الصلاة في السفر فقال ركعتين ركعتين من خالف السنة كفر. رواه الطبراني في الكبير ورجاله رجال الصحيح<ref> مجمع الزوائد جلد 2 – صفحو_ 154</ref>. علامه طبراني اها روايت آندي آهي ءِ ان روايت جا سڀ راوي ثقه آهن ءِ مورق کان روايت آهي ته مون عبدلله بن عمر کان سفر جي نماز جي باري ۾ پڇيو ته چيائين ٻه ٻه رڪعتون آهي جنهن به سنت جي مخالفت ڪئي اهو ڪافر(سنت جو منڪر)آهي.|الزوائد|}} صحيح سند سان روايت آهي: {{quote| ابن عمر رضي الله عنهما يقول : صلاة المسافر ركعتان, من خالف السنة كفر <ref> صلاة التراويح- صفحو: 43 المحلى- جلد4 صفحو 270 المطالب العالية- جلد1 صفحو 300 المبسوط - جلد 1 - صفحو 239 </ref> عبدالله بن عمر چوندو هيو مسافر جي نماز ٻه رڪعتون آهي جيڪو به سنت جي مخالفت ڪندو اهو ڪافر (سنت جو منڪر) آهي.|المبسوط|}} *عبدالله بن عباس جي نظر ۾: صحيح سند سان روايت آهي: {{quote| صلى رسول الله صلى الله عليه وسلم ، حين سافر ركعتين ، وحين أقام أربعا ، قال : فقال ابن عباس : فمن صلى في السفر أربعا كمن صلى في الحضر ركعتي<ref> إتحاف الخيرة المهرة- جلد:2 صفحو 313</ref> نبي پاڪ صلى الله عليه وآله وسلم جڏهن مسافرت ڪيائون ته ٻه رڪعتون پڙهيائون ءِ جڏهن قيام ڪيائون ته چار رڪعتون پڙهيائون پوء ابن عباس رضي الله عنه چيو: جنهن به سفر چار رڪعتون پڙهيون ڄڻ ته ان حضر(وطن ءِ قيام) ۾ ٻه رڪعتون پڙهيون.|المھرة|}} يعني جيئن حضر ۾ ٻه رڪعتون پڙهڻ، بدعت آهي ائين ئي سفر وري چار رڪعتون پڙهڻ بدعت آهي ءِ ضروريات مذهب جي خلاف آهي<ref name="ابو مھدي" />. سفر ءِ مرض جي حالت ۾ روزو رکڻ وارو قرآن ءِ سنت جي نگاه ۾ گنهگار آهي ءِ ان جو روزو رکڻ صحيح نه آهي.نماز به سفر جي حالت ۾ اڌ پڙهڻ واجب آهي ءِ پوري نماز پڙهڻ وارو بدعتي ءِ سنت جو منڪر آهي. قرآن ءِ سنت منجهان ثابت هجڻ ڪري سڀني شيعه عالمن جو اتفاق آهي ته روزو، مرض ءِ سفر جي حالت ۾ باطل آهي. اهڙي طرح سفر جي حالت ۾ نماز به قصر(اڌ) پڙهڻ واجب آهي ءِ پوري پڙهڻ سان نماز باطل ٿي ويندي<ref name="ابو مھدي" />. ==وڌيڪ ڏسو== *[[نماز]] *[[روزو]] *[[فقه]] *[[اسلام]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اسلام جا رڪن]] [[زمرو:سفر]] [[زمرو:اسلامي فقه جا اصول]] qnd7c5vvbg0q8n993fzfgno00twagwd 0 11393 383097 374612 2026-06-07T01:26:33Z Intisar Ali 8681 /* */ 383097 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = چچنامو | title_orig = ''' فتحنامو''' | translator =[[علي ڪوفي]](عربي مان فارسي ۾ )<br>[[مرزا قليچ بيگ]](فارسي مان سنڌي ۾) | image = | caption= | author = نامعلوم <ref>{{cite book |last1=فارسي ترجمو علي ڪوفي |first1=سنڌي ترجمو مخدوم امير احمد |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورد |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html |accessdate=24 June 2024}}</ref> | illustrator = | cover_artist = | country = [[سنڌ]], [[پاڪستان]] | language =[[عربي ٻولي|عربي]]،[[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | series = | subject =[[سنڌ جي تاريخ]]<br/>[[قديم تاريخ]] | genre = [[تاريخ]] | publisher =[[نئين سنڌ لائبريري]] | pub_date = 1923 | pages = ڪرائون سائيز ۾ 60 صفحا | isbn = }} '''چچ نامو '''يا '''فتح نامو سنڌ '''يا '''تاريخ الهند و السند '''([[عربي]] ۾) [[سنڌ]] جي تاريخ بابت هڪ مشهور [[ڪتاب]] آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چچ%20نامه/%20چچ%20نامو|title=چچ نامه/ چچ نامو : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-03-26}}</ref>، هن ڪتاب ۾ چچ گھراڻي جي تاريخ، راء گھراڻي جو خاتمو ۽ [[اروڙ]] جي چچ جو تخت تي چڙهڻ، عربن جي [[محمد بن قاسم]] جي هٿان سنڌ جي 8 صدي ۾ فتح جو احوال لکيو ويو آهي. هن ڪتاب جو اصلي نالو ”فتح نامه سنڌ“ هو. اهو ڪتاب، جيڪو سنڌ جي عرب فاتح محمد بن قاسم جي ساٿين مان هڪ جي پوئين وٽ [[اروڙ|الور]] ۾ سانڍيل هو، سو نامعلوم سال ۾ لکيل هڪ عربي مخطوطي مان علي بن محمد ڪوفيءَ طرفان سنه 613ھ ۾ فارسيءَ ۾ ڪيل ترجمو هو. تفصيلن لاءِ بهتر آهي ته مرزا جي انگريزي ترجمي کي يو-ايم دائود پوٽي جي فارسيءَ ۾ لکيل جديد تنقيدي ڇاپي، ۽ مخدوم امير احمد ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سنڌي ترجمي سان جيڪو سنڌي ادبي بورڊ طرفان سنه 1954ع ۾ ڇاپيو ويو آهيو<ref name=" لئمبرڪ "> ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|thumb|39 هجري ۾ عربن جون سنڌ تي ڪاهون]] [[فائل:فتوح قتيبة بن مسلم ومحمد بن القاسم.jpg|thumb|عربن جا سنڌ تي حملا]] '''چچ نامو''' سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم تاريخي ڪتاب آهي، جنهن کي [[محمد علي ڪوفي]] 1216ع ۾ عربي مان فارسي ۾ ترجمو ڪيو. ان جو اصل عربي مصنف نامعلوم آهي. ڪجهه عالمن لکڻ جي انداز ۽ متن جي اندروني شاهدين جي بنياد تي اندازو لڳايو آهي ته اهو ڪتاب ممڪن طور [[المدائني]] لکيو هجي، پر اها نسبت يقيني نه آهي<ref name="MubarakAli2005">{{cite book |last=ڊاڪٽر مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 }}</ref>. === سنڌ جي پهرين تاريخ جو هٿ اچڻ === ناصرالدين جي دؤر ۾ علي بن حامد بن ابوبڪر ڪوفي کي، الور ۽ بکر جي هڪ ڏتڙيل عرب خاندان جي هڪ بزرگ قاضي اسماعيل بن علي بن محمد طائي وٽان عربي ۾ لکيل هڪ تاريخ ”منهاج المسالڪ“ (تاريخ سنڌ ۽ هند) هٿ آئي. قاضي صاحب الور جي قاضي موسيٰ بن يعقوب جو پڙپوٽو هو، جيڪو محمد بن قاسم سان گڏ سنڌ آيو هو ۽ محمد بن قاسم کيس الور جو قاضي ڪري رکيو. اها بکر ۽ الور جي قضات سندن نسل ۾ هلندي پئي آئي. علي بن حامد ڪوفي تاريخ منهاج المسالڪ جو 1216ع ۾ اچ ۾ فارسي ترجمو ڪيو ۽ ان جو نالو ”چچنامو“ رکيائين. چچنامو سنڌ جي پهرين اسلامي تاريخ آهي، جنهن مان اسان کي عربن جي ڪاميابين جي خبر پوي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref>عرب اسلامي دؤر بابت معتبر حوالا عربي تاريخن ۾ موجود آهن، پر ان دور بابت جيڪا تاريخ هتي سنڌ ۾ مرتب ٿي ۽ جنهن کي ”فتح نامو“ سڏيو ويو ۽ جنهن کي پوءِ عام طرح ”چچ نامو“ چيو ويو، اهو نهايت ئي قيمتي ڪتاب آهي. اهو نه فقط سنڌ جي تاريخ بابت هڪ بنيادي ڪتاب آهي، پر پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جيڪو هن سڄي برصغير ۾ مرتب ٿيو، يعني پاڪستان، بنگله، ديش ۽ هندستان، سڀ ملڪ ملايو ته مڙني تاريخي ڪتابن ۾ فتح نامو پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جو سنڌ جي سرزمين ۾ ئي مرتب ڪيو ويو. اهو ڪتاب شهر اروڙ جي قاضين مرتب ڪيو. انهيءَ جا ماخذ البت ٻيا اڳيان عربي ڪتاب هئا. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي اسلام کان اڳ واري تاريخ توڙي اوائلي اسلامي تاريخ بابت اسان کي سڀ ڪجهه ملي ٿو. هن ڪتاب تي شروعاتي تحقيق ڊاڪٽر دائود پوٽي مرحوم ڪئي ۽ پهريون ڀيرو ان جو فارسي متن شايع ڪيائون. 1952ع ۾ مخدوم امير احمد صاحب مرحوم ان جو جيڪو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو، تنهن ۾ اسان ڪافي نوٽ ۽ حاشيا لکيا. ان وقت کان وٺي هن اهم ڪتاب تي بنده طرفان تحقيقي ڪم هلندو هليو ۽ هاڻي ڇهه مهينا کن ٿيا آهن، جو هن ڪتاب ”فتح نامي“ جو فارسي متن انگريزي ۾ لکيل تفصيلي حاشين ۽ مقدمي سان اسلام آباد جي تاريخي ۽ ثقافتي اداري طرفان شايع ٿيو آهي<ref name="بلوچ"> ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي ريڊيو انٽرويو جو متن؛.ڪتاب جو نالو ؛ مهراڻ 1983ع ايڊيٽر؛ نفيس احمد ناشاد جلد؛ 34 نمبر 4- 1983ع ڇپيندڙ :سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>. == تحرير == [[فائل:Sindh_700ad.jpg|thumb|300x300px|سنڌ 700ء ۾ برهمڻ گھراڻي جي هيٺ]] هي ڪتاب محمد علي بن حميد بن ابو بڪر ڪوفي عربي متن تان فارسي ۾ ترجمو ڪيو. مائونٽ اسٽوئرٽ جي هن ڪتاب جي تاريخي سچائي جي تحقيق تائين هن ڪتاب کي هڪ وقت تائين رومانوي داستان سمجھيو ويندو هو. اهو مڃيو ويندو آهي ته اصل عربي متن سڪفي خاندان جي ڪنهن مرد لکيو جيڪي محمد بن قاسم جا رشتيدار هيا. == درستگي == [[تاريخِ معصومي]] ۽ [[تحفته الڪرام]] ساڳئي دور جون ئي ٻه مسلم تاريخون آهن ۽ جيڪي ڪجهه موقعن تي ساڳين واقعن جون مختلف تفصيلون ڏين ٿيون. نظام الدين احمد، نورالحق، فرشتو ۽ مير معصوم جي بعد وارين مسلم تاريخن عربن جي فتح جو احوال چچ نامي مان حاصل ڪيو آهي. ڪوفي به ڪجهه "واڱڻائي نثر " ڪندي محسوس ڪيو يو آهي هي چڱي طرح عربي مواد جو وڏو حصو ترجمو درستگي سان ڪندڙ جي طور تي مڃيو وڃي ٿو انکان علاوه هن معلومات جا ذيعا به ٻڌايا آهن ته اهي عام ماڻهن جا آهن يا صرف ”روايت“.ان وقت جي  تاريخي جاگرافي، سماجي ۽ سياسي واقعن بيان ڪندڙ مواد جي طور تي هن ڪتاب کي مڃتا حاصل آهي. سڪفي خاندان جي قدرتي تعصب تي مشتمل غير درست تحريرون پڻ ڪتاب جو حصو آهن.مرزا قليچ بيگ ھن ڪتاب جو جيڪو سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ان لاءِ لکي ٿو: ”قديم سنڌ جي تاريخ، هندو راجائن جي بابت ۽ عربن جي فتح تائين ٽن فارسي ڪتابن ۾ لکيل آهي، چچنامي، تاريخ معصومي ۽ ”تحفة الڪرام“ ۾. پويان ٻه ڪتاب پهرئين تان ورتل هئا ۽ انهن ۾ گهڻو احوال نه هو. تنهنڪري چچ نامي جي پهرين مون انگريزي ۾ ترجمو ڪيو، جو سرڪار ڇاپايو ۽ هاڻي ڪن دوستن جي فرمائش موجب مون سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ته سنڌ جا ماڻهو قديم سنڌ جي تاريخ جو مفصل احوال معلوم ڪن.“ مرزا قليچ بيگ جي ان ترجمي ۾ چچ نامي جو پهريون ڀاڱو آهي، جنهن ۾ فقط چچ جي راڄ تائين احوال ڏنل آهي. هي ڪتاب 60 صفحن تي مشتمل ڪرائون سائيز ۾، بليوٽسڪي پريس حيدرآباد مان ڇپيو، ۽ اُن کي سال 1923ع ۾ نئين سنڌ لئبرري وارن ڇپرائي پڌرو ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکو لکي ٿو تہ: چچ نامي سنڌيءَ جو ٻيو حصو ڪٿي ڇپيو يا نه، ان بابت مون کي معلومات ملي نه سگهي آهي. سال 1923ع ۾ مرزا صاحب ”چچ نامي“ جو سنڌي ترجمو مڪمل ڪيو هو.<ref>{ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جو لکيل مضمون:" مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ"؛ مھراڻ رسالو سال 2003 ، شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> == انگريزي ترجمو == چچ نامو انگريزيءَ ۾: جهڙيءَ ريت سنڌ جي تاريخ جو اولين ڪتاب ”چچ نامو“ آهي، ٺيڪ ان ريت مرزا صاحب پڻ سنڌ جي اتهاس تي ڪم ڪرڻ لاءِ سڀ کان اول هن ڪتاب جو انتخاب ڪيو. هن ڪتاب ۾ سنڌ اندر راءِ ۽ برهمڻ خاندان جي حڪومت جي احوال سان گڏ عرب فتوحات جو بيان آهي، ابتدا ۾ هيءُ ڪتاب عربي زبان ۾ لکيو ويو، جنهن کي پوءِ سن 1613ھ/1216ع ۾، علي بن حامد ڪوفيءَ فارسي زبان ۾ ترجمو ڪيو. هيءُ فارسي ترجمو ئي پوءِ صدين تائين اهل علم وٽ استعمال ۾ رهيو. ميرن جي دور جي بنهه آخر ڌاري ٽي، پوسٽنس هن ڪتاب جا ڪي حصا انگريزي ۾ ترجمو ڪيا. اُهي حصا سال 1838ع ۾ 1841ع ۾ رايل ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال جي جرنل ۾ ڇپيا. سال 1953ع ۾ وري ”چچ نامي“ جا ڪجهه اقتباس ايليٽ انگريزي ۾ اُلٿو ڪيا، ۽ اُنهن کي هندستان جي تاريخ بابت پنهنجي مطالعي جي جلد اول ۾ شايع ڪيو <ref>{”فتح نامہء سنڌ عرف ”چچ نامو“، مقدمو ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ص ص 58- 59، ۽ ص 61، سنڌي ادبي بورڊ 1976ع.}</ref> . مرزا قليچ بيگ کي ”چچ نامي“ جي قدامت ۽ اهميت جو ڀرپور احساس هو. ان پس منظر ۾ پاڻ هن سڄي ڪتاب کي انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪيائين. هي ترجمو ڪمشنر پريس ڪراچيءَ ۾ سال 1900ع ۾ ڇپيو، ۽ اُن جو انتساب ڪمشنر سنڌ جيمس صاحب (H.E.M.James) کي ڪيو ويو. هن ڪتاب جو سڄو نالوهن ريت آهي: {{quote| The Chachnamah, an |ancient History of Sindh.}} مرزا صاحب جي دوست ۽ سنڌ جي نهايت معروف شخصيت ديوان ڏيارام گدومل ترجمي تي نظرثاني ڪئي ۽ اُن تي هڪ عمدو تعارف لکيو، جيئن ته اُن وقت تائين ”چچ نامي“ جو ڪو ڇاپي ۽ معياري ايڊيشنل موجود نه هو، ان ڪري مرزا صاحب کي اُن جو ترجمو ڪندي ڏاڍي تڪليف پيش آئي. پاڻ لکن ٿا: ”اُن بعد وڏيءَ محنت ۽ ڪشش سان ۽ عربي عالمن جي مدد سان، عبارت جون درستيون ڪيون ويون ۽ جيترو به ٿي سگهي خال ڀريا ويا. اُن بعد مون ڪتاب جو حتي الامڪان لفظ به لفظ ترجمو ڪيو… مون اڪثر حوالا ۽ حاشيا به ڏنا آهن. جي مفيد ثابت ٿيندا. اُن کان علاوه مشترڪه واقعن بابت مون تاريخ معصومي ۽ تحفة الڪرام جي بيانن جا اقتباس به ڀيٽ خاطر ڏنا آهن. قرآن مجيد جي آيتن لاءِ رڪوع ۽ سورتن جا حوالا مون سيل (Sale) جي انگريزي ترجمي تان ڏنا آهن ۽ رچرڊ سن جي ٽيبل تان مون هجري سالن جا مسيحي سال به درج ڪيا آهن“. هڪ طرف ”چچ نامي“ جو ڪنهن به زبان ۾ ڇپيل هي پهريون ايڊيشن هو ۽ ٻئي طرف هي انگريزي ٻوليءَ ۾ هو. ان ريت سنڌ جي تاريخ جو هي قديم ترين ماخذ، سنڌ ۽ هند کان علاوه يورپ ۾ پڻ اسان جي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار بڻيو. سال 1938ع ۾ هن ترجمي تان ”چچ نامي“ جو اردو ترجمو ٿيو. هي ترجمو بهاولپور جي محمد حفيظ الرحمان ”حفيظ“ ڪيو <ref>{حفيظ الرحمان سنڌ بابت هڪ ٻئي ڪتاب جو به اردو ۾ ترجمو ڪيو. هيڪ تاب هدايت علي تارڪ سنڌ جي شاعرن بابت لکيو هو، جنهن کي حفيظ الرحمان ”تاريخ شعراءِ سنده“ جي نالي سان 1365ھ/1945ع۾ بهاولپور مان شايع ڪيو هو.}</ref> . تازي دور ۾ (1980ع ڌاري) مرزا صاحب جي هن انگريزي چچ نامي جا ٻه ايڊيشن نڪتا آهن. هڪ ڇاپو سنڌ ڪلاسڪس ڪراچي ڪڍيو آهي، ليڪن اُن تي طباعت جو سال درج ڪونهي. ٻيو ايڊيشن وين گارڊ لهور اپران 1985ع ۾ نڪتو آهي.<ref>{ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جو لکيل مضمون " مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ"؛ رسالو مھراڻ سال2003, شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{حوالو|2}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html سنڌي ۾ چچنامو]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[زمرو:چچ نامو]] [[زمرو:عربي ڪتابون]] [[زمرو:مشهور ڪتابون]] [[زمرو:فارسي ڪتابون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]] eccwe6pt8tti2c332k1njhhcxe85eri 383098 383097 2026-06-07T01:34:11Z Intisar Ali 8681 /* */ 383098 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = چچنامو | title_orig = ''' فتحنامو''' | translator =[[علي ڪوفي]](عربي مان فارسي ۾ )<br>[[مرزا قليچ بيگ]](فارسي مان سنڌي ۾) | image = | caption= | author = نامعلوم <ref>{{cite book |last1=فارسي ترجمو علي ڪوفي |first1=سنڌي ترجمو مخدوم امير احمد |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورد |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html |accessdate=24 June 2024}}</ref> | illustrator = | cover_artist = | country = [[سنڌ]], [[پاڪستان]] | language =[[عربي ٻولي|عربي]]،[[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | series = | subject =[[سنڌ جي تاريخ]]<br/>[[قديم تاريخ]] | genre = [[تاريخ]] | publisher =[[نئين سنڌ لائبريري]] | pub_date = 1923 | pages = ڪرائون سائيز ۾ 60 صفحا | isbn = }} '''چچ نامو '''يا '''فتح نامو سنڌ '''يا '''تاريخ الهند و السند '''([[عربي]] ۾) [[سنڌ]] جي تاريخ بابت هڪ مشهور [[ڪتاب]] آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چچ%20نامه/%20چچ%20نامو|title=چچ نامه/ چچ نامو : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-03-26}}</ref>، هن ڪتاب ۾ چچ گھراڻي جي تاريخ، راء گھراڻي جو خاتمو ۽ [[اروڙ]] جي چچ جو تخت تي چڙهڻ، عربن جي [[محمد بن قاسم]] جي هٿان سنڌ جي 8 صدي ۾ فتح جو احوال لکيو ويو آهي. هن ڪتاب جو اصلي نالو ”فتح نامه سنڌ“ هو. اهو ڪتاب، جيڪو سنڌ جي عرب فاتح محمد بن قاسم جي ساٿين مان هڪ جي پوئين وٽ [[اروڙ|الور]] ۾ سانڍيل هو، سو نامعلوم سال ۾ لکيل هڪ عربي مخطوطي مان علي بن محمد ڪوفيءَ طرفان سنه 613ھ ۾ فارسيءَ ۾ ڪيل ترجمو هو. تفصيلن لاءِ بهتر آهي ته مرزا جي انگريزي ترجمي کي يو-ايم دائود پوٽي جي فارسيءَ ۾ لکيل جديد تنقيدي ڇاپي، ۽ مخدوم امير احمد ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سنڌي ترجمي سان جيڪو سنڌي ادبي بورڊ طرفان سنه 1954ع ۾ ڇاپيو ويو آهيو<ref name=" لئمبرڪ "> ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|thumb|39 هجري ۾ عربن جون سنڌ تي ڪاهون]] [[فائل:فتوح قتيبة بن مسلم ومحمد بن القاسم.jpg|thumb|عربن جا سنڌ تي حملا]] '''چچ نامو''' سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم تاريخي ڪتاب آهي، جنهن کي [[محمد علي ڪوفي]] 1216ع ۾ عربي مان فارسي ۾ ترجمو ڪيو. ان جو اصل عربي مصنف نامعلوم آهي. ڪجهه عالمن لکڻ جي انداز ۽ متن جي اندروني شاهدين جي بنياد تي اندازو لڳايو آهي ته اهو ڪتاب ممڪن طور [[المدائني]] لکيو هجي، پر اها نسبت يقيني نه آهي<ref name="MubarakAli2005pp9-12">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=9–12 }}</ref> === سنڌ جي پهرين تاريخ جو هٿ اچڻ === ناصرالدين جي دؤر ۾ علي بن حامد بن ابوبڪر ڪوفي کي، الور ۽ بکر جي هڪ ڏتڙيل عرب خاندان جي هڪ بزرگ قاضي اسماعيل بن علي بن محمد طائي وٽان عربي ۾ لکيل هڪ تاريخ ”منهاج المسالڪ“ (تاريخ سنڌ ۽ هند) هٿ آئي. قاضي صاحب الور جي قاضي موسيٰ بن يعقوب جو پڙپوٽو هو، جيڪو محمد بن قاسم سان گڏ سنڌ آيو هو ۽ محمد بن قاسم کيس الور جو قاضي ڪري رکيو. اها بکر ۽ الور جي قضات سندن نسل ۾ هلندي پئي آئي. علي بن حامد ڪوفي تاريخ منهاج المسالڪ جو 1216ع ۾ اچ ۾ فارسي ترجمو ڪيو ۽ ان جو نالو ”چچنامو“ رکيائين. چچنامو سنڌ جي پهرين اسلامي تاريخ آهي، جنهن مان اسان کي عربن جي ڪاميابين جي خبر پوي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref>عرب اسلامي دؤر بابت معتبر حوالا عربي تاريخن ۾ موجود آهن، پر ان دور بابت جيڪا تاريخ هتي سنڌ ۾ مرتب ٿي ۽ جنهن کي ”فتح نامو“ سڏيو ويو ۽ جنهن کي پوءِ عام طرح ”چچ نامو“ چيو ويو، اهو نهايت ئي قيمتي ڪتاب آهي. اهو نه فقط سنڌ جي تاريخ بابت هڪ بنيادي ڪتاب آهي، پر پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جيڪو هن سڄي برصغير ۾ مرتب ٿيو، يعني پاڪستان، بنگله، ديش ۽ هندستان، سڀ ملڪ ملايو ته مڙني تاريخي ڪتابن ۾ فتح نامو پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جو سنڌ جي سرزمين ۾ ئي مرتب ڪيو ويو. اهو ڪتاب شهر اروڙ جي قاضين مرتب ڪيو. انهيءَ جا ماخذ البت ٻيا اڳيان عربي ڪتاب هئا. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي اسلام کان اڳ واري تاريخ توڙي اوائلي اسلامي تاريخ بابت اسان کي سڀ ڪجهه ملي ٿو. هن ڪتاب تي شروعاتي تحقيق ڊاڪٽر دائود پوٽي مرحوم ڪئي ۽ پهريون ڀيرو ان جو فارسي متن شايع ڪيائون. 1952ع ۾ مخدوم امير احمد صاحب مرحوم ان جو جيڪو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو، تنهن ۾ اسان ڪافي نوٽ ۽ حاشيا لکيا. ان وقت کان وٺي هن اهم ڪتاب تي بنده طرفان تحقيقي ڪم هلندو هليو ۽ هاڻي ڇهه مهينا کن ٿيا آهن، جو هن ڪتاب ”فتح نامي“ جو فارسي متن انگريزي ۾ لکيل تفصيلي حاشين ۽ مقدمي سان اسلام آباد جي تاريخي ۽ ثقافتي اداري طرفان شايع ٿيو آهي<ref name="بلوچ"> ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي ريڊيو انٽرويو جو متن؛.ڪتاب جو نالو ؛ مهراڻ 1983ع ايڊيٽر؛ نفيس احمد ناشاد جلد؛ 34 نمبر 4- 1983ع ڇپيندڙ :سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>. == تحرير == [[فائل:Sindh_700ad.jpg|thumb|300x300px|سنڌ 700ء ۾ برهمڻ گھراڻي جي هيٺ]] هي ڪتاب محمد علي بن حميد بن ابو بڪر ڪوفي عربي متن تان فارسي ۾ ترجمو ڪيو. مائونٽ اسٽوئرٽ جي هن ڪتاب جي تاريخي سچائي جي تحقيق تائين هن ڪتاب کي هڪ وقت تائين رومانوي داستان سمجھيو ويندو هو. اهو مڃيو ويندو آهي ته اصل عربي متن سڪفي خاندان جي ڪنهن مرد لکيو جيڪي محمد بن قاسم جا رشتيدار هيا. == درستگي == [[تاريخِ معصومي]] ۽ [[تحفته الڪرام]] ساڳئي دور جون ئي ٻه مسلم تاريخون آهن ۽ جيڪي ڪجهه موقعن تي ساڳين واقعن جون مختلف تفصيلون ڏين ٿيون. نظام الدين احمد، نورالحق، فرشتو ۽ مير معصوم جي بعد وارين مسلم تاريخن عربن جي فتح جو احوال چچ نامي مان حاصل ڪيو آهي. ڪوفي به ڪجهه "واڱڻائي نثر " ڪندي محسوس ڪيو يو آهي هي چڱي طرح عربي مواد جو وڏو حصو ترجمو درستگي سان ڪندڙ جي طور تي مڃيو وڃي ٿو انکان علاوه هن معلومات جا ذيعا به ٻڌايا آهن ته اهي عام ماڻهن جا آهن يا صرف ”روايت“.ان وقت جي  تاريخي جاگرافي، سماجي ۽ سياسي واقعن بيان ڪندڙ مواد جي طور تي هن ڪتاب کي مڃتا حاصل آهي. سڪفي خاندان جي قدرتي تعصب تي مشتمل غير درست تحريرون پڻ ڪتاب جو حصو آهن.مرزا قليچ بيگ ھن ڪتاب جو جيڪو سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ان لاءِ لکي ٿو: ”قديم سنڌ جي تاريخ، هندو راجائن جي بابت ۽ عربن جي فتح تائين ٽن فارسي ڪتابن ۾ لکيل آهي، چچنامي، تاريخ معصومي ۽ ”تحفة الڪرام“ ۾. پويان ٻه ڪتاب پهرئين تان ورتل هئا ۽ انهن ۾ گهڻو احوال نه هو. تنهنڪري چچ نامي جي پهرين مون انگريزي ۾ ترجمو ڪيو، جو سرڪار ڇاپايو ۽ هاڻي ڪن دوستن جي فرمائش موجب مون سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ته سنڌ جا ماڻهو قديم سنڌ جي تاريخ جو مفصل احوال معلوم ڪن.“ مرزا قليچ بيگ جي ان ترجمي ۾ چچ نامي جو پهريون ڀاڱو آهي، جنهن ۾ فقط چچ جي راڄ تائين احوال ڏنل آهي. هي ڪتاب 60 صفحن تي مشتمل ڪرائون سائيز ۾، بليوٽسڪي پريس حيدرآباد مان ڇپيو، ۽ اُن کي سال 1923ع ۾ نئين سنڌ لئبرري وارن ڇپرائي پڌرو ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکو لکي ٿو تہ: چچ نامي سنڌيءَ جو ٻيو حصو ڪٿي ڇپيو يا نه، ان بابت مون کي معلومات ملي نه سگهي آهي. سال 1923ع ۾ مرزا صاحب ”چچ نامي“ جو سنڌي ترجمو مڪمل ڪيو هو.<ref>{ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جو لکيل مضمون:" مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ"؛ مھراڻ رسالو سال 2003 ، شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> == انگريزي ترجمو == چچ نامو انگريزيءَ ۾: جهڙيءَ ريت سنڌ جي تاريخ جو اولين ڪتاب ”چچ نامو“ آهي، ٺيڪ ان ريت مرزا صاحب پڻ سنڌ جي اتهاس تي ڪم ڪرڻ لاءِ سڀ کان اول هن ڪتاب جو انتخاب ڪيو. هن ڪتاب ۾ سنڌ اندر راءِ ۽ برهمڻ خاندان جي حڪومت جي احوال سان گڏ عرب فتوحات جو بيان آهي، ابتدا ۾ هيءُ ڪتاب عربي زبان ۾ لکيو ويو، جنهن کي پوءِ سن 1613ھ/1216ع ۾، علي بن حامد ڪوفيءَ فارسي زبان ۾ ترجمو ڪيو. هيءُ فارسي ترجمو ئي پوءِ صدين تائين اهل علم وٽ استعمال ۾ رهيو. ميرن جي دور جي بنهه آخر ڌاري ٽي، پوسٽنس هن ڪتاب جا ڪي حصا انگريزي ۾ ترجمو ڪيا. اُهي حصا سال 1838ع ۾ 1841ع ۾ رايل ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال جي جرنل ۾ ڇپيا. سال 1953ع ۾ وري ”چچ نامي“ جا ڪجهه اقتباس ايليٽ انگريزي ۾ اُلٿو ڪيا، ۽ اُنهن کي هندستان جي تاريخ بابت پنهنجي مطالعي جي جلد اول ۾ شايع ڪيو <ref>{”فتح نامہء سنڌ عرف ”چچ نامو“، مقدمو ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ص ص 58- 59، ۽ ص 61، سنڌي ادبي بورڊ 1976ع.}</ref> . مرزا قليچ بيگ کي ”چچ نامي“ جي قدامت ۽ اهميت جو ڀرپور احساس هو. ان پس منظر ۾ پاڻ هن سڄي ڪتاب کي انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪيائين. هي ترجمو ڪمشنر پريس ڪراچيءَ ۾ سال 1900ع ۾ ڇپيو، ۽ اُن جو انتساب ڪمشنر سنڌ جيمس صاحب (H.E.M.James) کي ڪيو ويو. هن ڪتاب جو سڄو نالوهن ريت آهي: {{quote| The Chachnamah, an |ancient History of Sindh.}} مرزا صاحب جي دوست ۽ سنڌ جي نهايت معروف شخصيت ديوان ڏيارام گدومل ترجمي تي نظرثاني ڪئي ۽ اُن تي هڪ عمدو تعارف لکيو، جيئن ته اُن وقت تائين ”چچ نامي“ جو ڪو ڇاپي ۽ معياري ايڊيشنل موجود نه هو، ان ڪري مرزا صاحب کي اُن جو ترجمو ڪندي ڏاڍي تڪليف پيش آئي. پاڻ لکن ٿا: ”اُن بعد وڏيءَ محنت ۽ ڪشش سان ۽ عربي عالمن جي مدد سان، عبارت جون درستيون ڪيون ويون ۽ جيترو به ٿي سگهي خال ڀريا ويا. اُن بعد مون ڪتاب جو حتي الامڪان لفظ به لفظ ترجمو ڪيو… مون اڪثر حوالا ۽ حاشيا به ڏنا آهن. جي مفيد ثابت ٿيندا. اُن کان علاوه مشترڪه واقعن بابت مون تاريخ معصومي ۽ تحفة الڪرام جي بيانن جا اقتباس به ڀيٽ خاطر ڏنا آهن. قرآن مجيد جي آيتن لاءِ رڪوع ۽ سورتن جا حوالا مون سيل (Sale) جي انگريزي ترجمي تان ڏنا آهن ۽ رچرڊ سن جي ٽيبل تان مون هجري سالن جا مسيحي سال به درج ڪيا آهن“. هڪ طرف ”چچ نامي“ جو ڪنهن به زبان ۾ ڇپيل هي پهريون ايڊيشن هو ۽ ٻئي طرف هي انگريزي ٻوليءَ ۾ هو. ان ريت سنڌ جي تاريخ جو هي قديم ترين ماخذ، سنڌ ۽ هند کان علاوه يورپ ۾ پڻ اسان جي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار بڻيو. سال 1938ع ۾ هن ترجمي تان ”چچ نامي“ جو اردو ترجمو ٿيو. هي ترجمو بهاولپور جي محمد حفيظ الرحمان ”حفيظ“ ڪيو <ref>{حفيظ الرحمان سنڌ بابت هڪ ٻئي ڪتاب جو به اردو ۾ ترجمو ڪيو. هيڪ تاب هدايت علي تارڪ سنڌ جي شاعرن بابت لکيو هو، جنهن کي حفيظ الرحمان ”تاريخ شعراءِ سنده“ جي نالي سان 1365ھ/1945ع۾ بهاولپور مان شايع ڪيو هو.}</ref> . تازي دور ۾ (1980ع ڌاري) مرزا صاحب جي هن انگريزي چچ نامي جا ٻه ايڊيشن نڪتا آهن. هڪ ڇاپو سنڌ ڪلاسڪس ڪراچي ڪڍيو آهي، ليڪن اُن تي طباعت جو سال درج ڪونهي. ٻيو ايڊيشن وين گارڊ لهور اپران 1985ع ۾ نڪتو آهي.<ref>{ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جو لکيل مضمون " مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ"؛ رسالو مھراڻ سال2003, شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{حوالو|2}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html سنڌي ۾ چچنامو]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[زمرو:چچ نامو]] [[زمرو:عربي ڪتابون]] [[زمرو:مشهور ڪتابون]] [[زمرو:فارسي ڪتابون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]] rlayr2qxpruunzag7oq17tvod51fabv 383099 383098 2026-06-07T01:36:04Z Intisar Ali 8681 383099 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = چچنامو | title_orig = ''' فتحنامو''' | translator =[[علي ڪوفي]](عربي مان فارسي ۾ )<br>[[مرزا قليچ بيگ]](فارسي مان سنڌي ۾) | image = | caption= | author = نامعلوم <ref>{{cite book |last1=فارسي ترجمو علي ڪوفي |first1=سنڌي ترجمو مخدوم امير احمد |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورد |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html |accessdate=24 June 2024}}</ref> | illustrator = | cover_artist = | country = [[سنڌ]], [[پاڪستان]] | language =[[عربي ٻولي|عربي]]،[[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | series = | subject =[[سنڌ جي تاريخ]]<br/>[[قديم تاريخ]] | genre = [[تاريخ]] | publisher =[[نئين سنڌ لائبريري]] | pub_date = 1923 | pages = ڪرائون سائيز ۾ 60 صفحا | isbn = }} '''چچ نامو '''يا '''فتح نامو سنڌ '''يا '''تاريخ الهند و السند '''([[عربي]] ۾) [[سنڌ]] جي تاريخ بابت هڪ مشهور [[ڪتاب]] آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چچ%20نامه/%20چچ%20نامو|title=چچ نامه/ چچ نامو : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-03-26}}</ref>، هن ڪتاب ۾ چچ گھراڻي جي تاريخ، راء گھراڻي جو خاتمو ۽ [[اروڙ]] جي چچ جو تخت تي چڙهڻ، عربن جي [[محمد بن قاسم]] جي هٿان سنڌ جي 8 صدي ۾ فتح جو احوال لکيو ويو آهي. هن ڪتاب جو اصلي نالو ”فتح نامه سنڌ“ هو. اهو ڪتاب، جيڪو سنڌ جي عرب فاتح محمد بن قاسم جي ساٿين مان هڪ جي پوئين وٽ [[اروڙ|الور]] ۾ سانڍيل هو، سو نامعلوم سال ۾ لکيل هڪ عربي مخطوطي مان علي بن محمد ڪوفيءَ طرفان سنه 613ھ ۾ فارسيءَ ۾ ڪيل ترجمو هو. تفصيلن لاءِ بهتر آهي ته مرزا جي انگريزي ترجمي کي يو-ايم دائود پوٽي جي فارسيءَ ۾ لکيل جديد تنقيدي ڇاپي، ۽ مخدوم امير احمد ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سنڌي ترجمي سان جيڪو سنڌي ادبي بورڊ طرفان سنه 1954ع ۾ ڇاپيو ويو آهيو<ref name=" لئمبرڪ "> ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|thumb|39 هجري ۾ عربن جون سنڌ تي ڪاهون]] [[فائل:فتوح قتيبة بن مسلم ومحمد بن القاسم.jpg|thumb|عربن جا سنڌ تي حملا]] '''چچ نامو''' سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم تاريخي ڪتاب آهي، جنهن کي [[محمد علي ڪوفي]] 1216ع ۾ عربي مان فارسي ۾ ترجمو ڪيو. ان جو اصل عربي مصنف نامعلوم آهي. ڪجهه عالمن لکڻ جي انداز ۽ متن جي اندروني شاهدين جي بنياد تي اندازو لڳايو آهي ته اهو ڪتاب ممڪن طور [[المدائني]] لکيو هجي، پر اها نسبت يقيني نه آهي<ref name="MubarakAli2005pp9-12">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=9–12 }}</ref> === سنڌ جي پهرين تاريخ جو هٿ اچڻ === ناصرالدين جي دؤر ۾ علي بن حامد بن ابوبڪر ڪوفي کي، الور ۽ بکر جي هڪ ڏتڙيل عرب خاندان جي هڪ بزرگ قاضي اسماعيل بن علي بن محمد طائي وٽان عربي ۾ لکيل هڪ تاريخ ”منهاج المسالڪ“ (تاريخ سنڌ ۽ هند) هٿ آئي. قاضي صاحب الور جي قاضي موسيٰ بن يعقوب جو پڙپوٽو هو، جيڪو محمد بن قاسم سان گڏ سنڌ آيو هو ۽ محمد بن قاسم کيس الور جو قاضي ڪري رکيو. اها بکر ۽ الور جي قضات سندن نسل ۾ هلندي پئي آئي. علي بن حامد ڪوفي تاريخ منهاج المسالڪ جو 1216ع ۾ اچ ۾ فارسي ترجمو ڪيو ۽ ان جو نالو ”چچنامو“ رکيائين. چچنامو سنڌ جي پهرين اسلامي تاريخ آهي، جنهن مان اسان کي عربن جي ڪاميابين جي خبر پوي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref>عرب اسلامي دؤر بابت معتبر حوالا عربي تاريخن ۾ موجود آهن، پر ان دور بابت جيڪا تاريخ هتي سنڌ ۾ مرتب ٿي ۽ جنهن کي ”فتح نامو“ سڏيو ويو ۽ جنهن کي پوءِ عام طرح ”چچ نامو“ چيو ويو، اهو نهايت ئي قيمتي ڪتاب آهي. اهو نه فقط سنڌ جي تاريخ بابت هڪ بنيادي ڪتاب آهي، پر پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جيڪو هن سڄي برصغير ۾ مرتب ٿيو، يعني پاڪستان، بنگله، ديش ۽ هندستان، سڀ ملڪ ملايو ته مڙني تاريخي ڪتابن ۾ فتح نامو پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جو سنڌ جي سرزمين ۾ ئي مرتب ڪيو ويو. اهو ڪتاب شهر اروڙ جي قاضين مرتب ڪيو. انهيءَ جا ماخذ البت ٻيا اڳيان عربي ڪتاب هئا. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي اسلام کان اڳ واري تاريخ توڙي اوائلي اسلامي تاريخ بابت اسان کي سڀ ڪجهه ملي ٿو. هن ڪتاب تي شروعاتي تحقيق ڊاڪٽر دائود پوٽي مرحوم ڪئي ۽ پهريون ڀيرو ان جو فارسي متن شايع ڪيائون. 1952ع ۾ مخدوم امير احمد صاحب مرحوم ان جو جيڪو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو، تنهن ۾ اسان ڪافي نوٽ ۽ حاشيا لکيا. ان وقت کان وٺي هن اهم ڪتاب تي بنده طرفان تحقيقي ڪم هلندو هليو ۽ هاڻي ڇهه مهينا کن ٿيا آهن، جو هن ڪتاب ”فتح نامي“ جو فارسي متن انگريزي ۾ لکيل تفصيلي حاشين ۽ مقدمي سان اسلام آباد جي تاريخي ۽ ثقافتي اداري طرفان شايع ٿيو آهي<ref name="بلوچ"> ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي ريڊيو انٽرويو جو متن؛.ڪتاب جو نالو ؛ مهراڻ 1983ع ايڊيٽر؛ نفيس احمد ناشاد جلد؛ 34 نمبر 4- 1983ع ڇپيندڙ :سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>. == تاريخي اهميت == چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ نويسي ۾ خاص مقام حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عرب فتح کان اڳ سنڌ جي مختصر سياسي صورتحال ۽ پوءِ عربن طرفان سنڌ جي فتح جو احوال پيش ڪري ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي تاريخ گهڻو ڪري فاتحن جي نقطه نظر کان بيان ٿيل آهي، جڏهن ته شڪست کاڌل مقامي ڌرين جو موقف نمايان طور موجود نه آهي. متن جي مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتاب ۾ عرب حملي کي اخلاقي ۽ مذهبي بنيادن تي جائز قرار ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. == تحرير == [[فائل:Sindh_700ad.jpg|thumb|300x300px|سنڌ 700ء ۾ برهمڻ گھراڻي جي هيٺ]] هي ڪتاب محمد علي بن حميد بن ابو بڪر ڪوفي عربي متن تان فارسي ۾ ترجمو ڪيو. مائونٽ اسٽوئرٽ جي هن ڪتاب جي تاريخي سچائي جي تحقيق تائين هن ڪتاب کي هڪ وقت تائين رومانوي داستان سمجھيو ويندو هو. اهو مڃيو ويندو آهي ته اصل عربي متن سڪفي خاندان جي ڪنهن مرد لکيو جيڪي محمد بن قاسم جا رشتيدار هيا. == درستگي == [[تاريخِ معصومي]] ۽ [[تحفته الڪرام]] ساڳئي دور جون ئي ٻه مسلم تاريخون آهن ۽ جيڪي ڪجهه موقعن تي ساڳين واقعن جون مختلف تفصيلون ڏين ٿيون. نظام الدين احمد، نورالحق، فرشتو ۽ مير معصوم جي بعد وارين مسلم تاريخن عربن جي فتح جو احوال چچ نامي مان حاصل ڪيو آهي. ڪوفي به ڪجهه "واڱڻائي نثر " ڪندي محسوس ڪيو يو آهي هي چڱي طرح عربي مواد جو وڏو حصو ترجمو درستگي سان ڪندڙ جي طور تي مڃيو وڃي ٿو انکان علاوه هن معلومات جا ذيعا به ٻڌايا آهن ته اهي عام ماڻهن جا آهن يا صرف ”روايت“.ان وقت جي  تاريخي جاگرافي، سماجي ۽ سياسي واقعن بيان ڪندڙ مواد جي طور تي هن ڪتاب کي مڃتا حاصل آهي. سڪفي خاندان جي قدرتي تعصب تي مشتمل غير درست تحريرون پڻ ڪتاب جو حصو آهن.مرزا قليچ بيگ ھن ڪتاب جو جيڪو سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ان لاءِ لکي ٿو: ”قديم سنڌ جي تاريخ، هندو راجائن جي بابت ۽ عربن جي فتح تائين ٽن فارسي ڪتابن ۾ لکيل آهي، چچنامي، تاريخ معصومي ۽ ”تحفة الڪرام“ ۾. پويان ٻه ڪتاب پهرئين تان ورتل هئا ۽ انهن ۾ گهڻو احوال نه هو. تنهنڪري چچ نامي جي پهرين مون انگريزي ۾ ترجمو ڪيو، جو سرڪار ڇاپايو ۽ هاڻي ڪن دوستن جي فرمائش موجب مون سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ته سنڌ جا ماڻهو قديم سنڌ جي تاريخ جو مفصل احوال معلوم ڪن.“ مرزا قليچ بيگ جي ان ترجمي ۾ چچ نامي جو پهريون ڀاڱو آهي، جنهن ۾ فقط چچ جي راڄ تائين احوال ڏنل آهي. هي ڪتاب 60 صفحن تي مشتمل ڪرائون سائيز ۾، بليوٽسڪي پريس حيدرآباد مان ڇپيو، ۽ اُن کي سال 1923ع ۾ نئين سنڌ لئبرري وارن ڇپرائي پڌرو ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکو لکي ٿو تہ: چچ نامي سنڌيءَ جو ٻيو حصو ڪٿي ڇپيو يا نه، ان بابت مون کي معلومات ملي نه سگهي آهي. سال 1923ع ۾ مرزا صاحب ”چچ نامي“ جو سنڌي ترجمو مڪمل ڪيو هو.<ref>{ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جو لکيل مضمون:" مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ"؛ مھراڻ رسالو سال 2003 ، شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> == انگريزي ترجمو == چچ نامو انگريزيءَ ۾: جهڙيءَ ريت سنڌ جي تاريخ جو اولين ڪتاب ”چچ نامو“ آهي، ٺيڪ ان ريت مرزا صاحب پڻ سنڌ جي اتهاس تي ڪم ڪرڻ لاءِ سڀ کان اول هن ڪتاب جو انتخاب ڪيو. هن ڪتاب ۾ سنڌ اندر راءِ ۽ برهمڻ خاندان جي حڪومت جي احوال سان گڏ عرب فتوحات جو بيان آهي، ابتدا ۾ هيءُ ڪتاب عربي زبان ۾ لکيو ويو، جنهن کي پوءِ سن 1613ھ/1216ع ۾، علي بن حامد ڪوفيءَ فارسي زبان ۾ ترجمو ڪيو. هيءُ فارسي ترجمو ئي پوءِ صدين تائين اهل علم وٽ استعمال ۾ رهيو. ميرن جي دور جي بنهه آخر ڌاري ٽي، پوسٽنس هن ڪتاب جا ڪي حصا انگريزي ۾ ترجمو ڪيا. اُهي حصا سال 1838ع ۾ 1841ع ۾ رايل ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال جي جرنل ۾ ڇپيا. سال 1953ع ۾ وري ”چچ نامي“ جا ڪجهه اقتباس ايليٽ انگريزي ۾ اُلٿو ڪيا، ۽ اُنهن کي هندستان جي تاريخ بابت پنهنجي مطالعي جي جلد اول ۾ شايع ڪيو <ref>{”فتح نامہء سنڌ عرف ”چچ نامو“، مقدمو ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ص ص 58- 59، ۽ ص 61، سنڌي ادبي بورڊ 1976ع.}</ref> . مرزا قليچ بيگ کي ”چچ نامي“ جي قدامت ۽ اهميت جو ڀرپور احساس هو. ان پس منظر ۾ پاڻ هن سڄي ڪتاب کي انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪيائين. هي ترجمو ڪمشنر پريس ڪراچيءَ ۾ سال 1900ع ۾ ڇپيو، ۽ اُن جو انتساب ڪمشنر سنڌ جيمس صاحب (H.E.M.James) کي ڪيو ويو. هن ڪتاب جو سڄو نالوهن ريت آهي: {{quote| The Chachnamah, an |ancient History of Sindh.}} مرزا صاحب جي دوست ۽ سنڌ جي نهايت معروف شخصيت ديوان ڏيارام گدومل ترجمي تي نظرثاني ڪئي ۽ اُن تي هڪ عمدو تعارف لکيو، جيئن ته اُن وقت تائين ”چچ نامي“ جو ڪو ڇاپي ۽ معياري ايڊيشنل موجود نه هو، ان ڪري مرزا صاحب کي اُن جو ترجمو ڪندي ڏاڍي تڪليف پيش آئي. پاڻ لکن ٿا: ”اُن بعد وڏيءَ محنت ۽ ڪشش سان ۽ عربي عالمن جي مدد سان، عبارت جون درستيون ڪيون ويون ۽ جيترو به ٿي سگهي خال ڀريا ويا. اُن بعد مون ڪتاب جو حتي الامڪان لفظ به لفظ ترجمو ڪيو… مون اڪثر حوالا ۽ حاشيا به ڏنا آهن. جي مفيد ثابت ٿيندا. اُن کان علاوه مشترڪه واقعن بابت مون تاريخ معصومي ۽ تحفة الڪرام جي بيانن جا اقتباس به ڀيٽ خاطر ڏنا آهن. قرآن مجيد جي آيتن لاءِ رڪوع ۽ سورتن جا حوالا مون سيل (Sale) جي انگريزي ترجمي تان ڏنا آهن ۽ رچرڊ سن جي ٽيبل تان مون هجري سالن جا مسيحي سال به درج ڪيا آهن“. هڪ طرف ”چچ نامي“ جو ڪنهن به زبان ۾ ڇپيل هي پهريون ايڊيشن هو ۽ ٻئي طرف هي انگريزي ٻوليءَ ۾ هو. ان ريت سنڌ جي تاريخ جو هي قديم ترين ماخذ، سنڌ ۽ هند کان علاوه يورپ ۾ پڻ اسان جي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار بڻيو. سال 1938ع ۾ هن ترجمي تان ”چچ نامي“ جو اردو ترجمو ٿيو. هي ترجمو بهاولپور جي محمد حفيظ الرحمان ”حفيظ“ ڪيو <ref>{حفيظ الرحمان سنڌ بابت هڪ ٻئي ڪتاب جو به اردو ۾ ترجمو ڪيو. هيڪ تاب هدايت علي تارڪ سنڌ جي شاعرن بابت لکيو هو، جنهن کي حفيظ الرحمان ”تاريخ شعراءِ سنده“ جي نالي سان 1365ھ/1945ع۾ بهاولپور مان شايع ڪيو هو.}</ref> . تازي دور ۾ (1980ع ڌاري) مرزا صاحب جي هن انگريزي چچ نامي جا ٻه ايڊيشن نڪتا آهن. هڪ ڇاپو سنڌ ڪلاسڪس ڪراچي ڪڍيو آهي، ليڪن اُن تي طباعت جو سال درج ڪونهي. ٻيو ايڊيشن وين گارڊ لهور اپران 1985ع ۾ نڪتو آهي.<ref>{ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جو لکيل مضمون " مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ"؛ رسالو مھراڻ سال2003, شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{حوالو|2}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html سنڌي ۾ چچنامو]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[زمرو:چچ نامو]] [[زمرو:عربي ڪتابون]] [[زمرو:مشهور ڪتابون]] [[زمرو:فارسي ڪتابون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]] b3drotbo9kymft5m6aee5l3wzyrv8qs 383100 383099 2026-06-07T01:41:32Z Intisar Ali 8681 383100 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = چچنامو | title_orig = ''' فتحنامو''' | translator =[[علي ڪوفي]](عربي مان فارسي ۾ )<br>[[مرزا قليچ بيگ]](فارسي مان سنڌي ۾) | image = | caption= | author = نامعلوم <ref>{{cite book |last1=فارسي ترجمو علي ڪوفي |first1=سنڌي ترجمو مخدوم امير احمد |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورد |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html |accessdate=24 June 2024}}</ref> | illustrator = | cover_artist = | country = [[سنڌ]], [[پاڪستان]] | language =[[عربي ٻولي|عربي]]،[[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | series = | subject =[[سنڌ جي تاريخ]]<br/>[[قديم تاريخ]] | genre = [[تاريخ]] | publisher =[[نئين سنڌ لائبريري]] | pub_date = 1923 | pages = ڪرائون سائيز ۾ 60 صفحا | isbn = }} '''چچ نامو '''يا '''فتح نامو سنڌ '''يا '''تاريخ الهند و السند '''([[عربي]] ۾) [[سنڌ]] جي تاريخ بابت هڪ مشهور [[ڪتاب]] آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چچ%20نامه/%20چچ%20نامو|title=چچ نامه/ چچ نامو : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-03-26}}</ref>، هن ڪتاب ۾ چچ گھراڻي جي تاريخ، راء گھراڻي جو خاتمو ۽ [[اروڙ]] جي چچ جو تخت تي چڙهڻ، عربن جي [[محمد بن قاسم]] جي هٿان سنڌ جي 8 صدي ۾ فتح جو احوال لکيو ويو آهي. هن ڪتاب جو اصلي نالو ”فتح نامه سنڌ“ هو. اهو ڪتاب، جيڪو سنڌ جي عرب فاتح محمد بن قاسم جي ساٿين مان هڪ جي پوئين وٽ [[اروڙ|الور]] ۾ سانڍيل هو، سو نامعلوم سال ۾ لکيل هڪ عربي مخطوطي مان علي بن محمد ڪوفيءَ طرفان سنه 613ھ ۾ فارسيءَ ۾ ڪيل ترجمو هو. تفصيلن لاءِ بهتر آهي ته مرزا جي انگريزي ترجمي کي يو-ايم دائود پوٽي جي فارسيءَ ۾ لکيل جديد تنقيدي ڇاپي، ۽ مخدوم امير احمد ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سنڌي ترجمي سان جيڪو سنڌي ادبي بورڊ طرفان سنه 1954ع ۾ ڇاپيو ويو آهيو<ref name=" لئمبرڪ "> ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|thumb|39 هجري ۾ عربن جون سنڌ تي ڪاهون]] [[فائل:فتوح قتيبة بن مسلم ومحمد بن القاسم.jpg|thumb|عربن جا سنڌ تي حملا]] '''چچ نامو''' سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم تاريخي ڪتاب آهي، جنهن کي [[محمد علي ڪوفي]] 1216ع ۾ عربي مان فارسي ۾ ترجمو ڪيو. ان جو اصل عربي مصنف نامعلوم آهي. ڪجهه عالمن لکڻ جي انداز ۽ متن جي اندروني شاهدين جي بنياد تي اندازو لڳايو آهي ته اهو ڪتاب ممڪن طور [[المدائني]] لکيو هجي، پر اها نسبت يقيني نه آهي<ref name="MubarakAli2005pp9-12">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=9–12 }}</ref> === سنڌ جي پهرين تاريخ جو هٿ اچڻ === ناصرالدين جي دؤر ۾ علي بن حامد بن ابوبڪر ڪوفي کي، الور ۽ بکر جي هڪ ڏتڙيل عرب خاندان جي هڪ بزرگ قاضي اسماعيل بن علي بن محمد طائي وٽان عربي ۾ لکيل هڪ تاريخ ”منهاج المسالڪ“ (تاريخ سنڌ ۽ هند) هٿ آئي. قاضي صاحب الور جي قاضي موسيٰ بن يعقوب جو پڙپوٽو هو، جيڪو محمد بن قاسم سان گڏ سنڌ آيو هو ۽ محمد بن قاسم کيس الور جو قاضي ڪري رکيو. اها بکر ۽ الور جي قضات سندن نسل ۾ هلندي پئي آئي. علي بن حامد ڪوفي تاريخ منهاج المسالڪ جو 1216ع ۾ اچ ۾ فارسي ترجمو ڪيو ۽ ان جو نالو ”چچنامو“ رکيائين. چچنامو سنڌ جي پهرين اسلامي تاريخ آهي، جنهن مان اسان کي عربن جي ڪاميابين جي خبر پوي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref>عرب اسلامي دؤر بابت معتبر حوالا عربي تاريخن ۾ موجود آهن، پر ان دور بابت جيڪا تاريخ هتي سنڌ ۾ مرتب ٿي ۽ جنهن کي ”فتح نامو“ سڏيو ويو ۽ جنهن کي پوءِ عام طرح ”چچ نامو“ چيو ويو، اهو نهايت ئي قيمتي ڪتاب آهي. اهو نه فقط سنڌ جي تاريخ بابت هڪ بنيادي ڪتاب آهي، پر پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جيڪو هن سڄي برصغير ۾ مرتب ٿيو، يعني پاڪستان، بنگله، ديش ۽ هندستان، سڀ ملڪ ملايو ته مڙني تاريخي ڪتابن ۾ فتح نامو پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جو سنڌ جي سرزمين ۾ ئي مرتب ڪيو ويو. اهو ڪتاب شهر اروڙ جي قاضين مرتب ڪيو. انهيءَ جا ماخذ البت ٻيا اڳيان عربي ڪتاب هئا. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي اسلام کان اڳ واري تاريخ توڙي اوائلي اسلامي تاريخ بابت اسان کي سڀ ڪجهه ملي ٿو. هن ڪتاب تي شروعاتي تحقيق ڊاڪٽر دائود پوٽي مرحوم ڪئي ۽ پهريون ڀيرو ان جو فارسي متن شايع ڪيائون. 1952ع ۾ مخدوم امير احمد صاحب مرحوم ان جو جيڪو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو، تنهن ۾ اسان ڪافي نوٽ ۽ حاشيا لکيا. ان وقت کان وٺي هن اهم ڪتاب تي بنده طرفان تحقيقي ڪم هلندو هليو ۽ هاڻي ڇهه مهينا کن ٿيا آهن، جو هن ڪتاب ”فتح نامي“ جو فارسي متن انگريزي ۾ لکيل تفصيلي حاشين ۽ مقدمي سان اسلام آباد جي تاريخي ۽ ثقافتي اداري طرفان شايع ٿيو آهي<ref name="بلوچ"> ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي ريڊيو انٽرويو جو متن؛.ڪتاب جو نالو ؛ مهراڻ 1983ع ايڊيٽر؛ نفيس احمد ناشاد جلد؛ 34 نمبر 4- 1983ع ڇپيندڙ :سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>. == تاريخي اهميت == چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ نويسي ۾ خاص مقام حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عرب فتح کان اڳ سنڌ جي مختصر سياسي صورتحال ۽ پوءِ عربن طرفان سنڌ جي فتح جو احوال پيش ڪري ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي تاريخ گهڻو ڪري فاتحن جي نقطه نظر کان بيان ٿيل آهي، جڏهن ته شڪست کاڌل مقامي ڌرين جو موقف نمايان طور موجود نه آهي. متن جي مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتاب ۾ عرب حملي کي اخلاقي ۽ مذهبي بنيادن تي جائز قرار ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === حملي جي اخلاقي جواز جو بيان === چچ نامي ۾ اهو دليل ڏنو ويو آهي ته چچ خاندان قانوني حڪمران نه هو، پر سازش وسيلي اقتدار تي قابض ٿيو ۽ اصل حقدار حڪمران کي تخت کان محروم ڪيو. انهيءَ بنياد تي اهڙي حڪمران کي اقتدار مان هٽائڻ کي اخلاقي طور جائز ڏيکاريو ويو آهي. ڪتاب ۾ فاتحن جي عام روايتي انداز موجب حملي کي ظلم خلاف انصاف جي جنگ طور پيش ڪيو ويو آهي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === راجا ڏاهر جي تصوير === چچ نامي ۾ [[راجا ڏاهر]] جي شخصيت کي اهڙي نموني پيش ڪيو ويو آهي جو هو اقتدار جو حريص ۽ اخلاقي طور ڪمزور حڪمران نظر اچي ٿو. ڪتاب ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته هن پنهنجي ڀيڻ سان شادي ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ نجومين اڳڪٿي ڪئي هئي ته سندس ڀيڻ جو مڙس بادشاهه ٿيندو. انهيءَ روايت ذريعي راجا ڏاهر کي اهڙو شخص ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو حڪمراني جو اهل نه هو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === سامونڊي قزاقن وارو واقعو === چچ نامي ۾ مسلمان عورتن ۽ ٻارن جي گرفتار ٿيڻ جو واقعو به بيان ٿيل آهي، جن کي سامونڊي قزاقن پڪڙيو هو. ڪتاب موجب [[حجاج بن يوسف]] راجا ڏاهر کان انهن قيدين جي آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اهي آزاد نه ٿيا؛ ان واقعي کي سنڌ تي عرب حملي جو اهم سبب ڄاڻايو ويو آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي جي تجزيي موجب ڪتاب ۾ عربن جي معاشي مقصدن جو ذڪر نٿو ملي، جهڙوڪ [[هندي سمنڊ]] تي واپاري غلبو حاصل ڪرڻ ۽ عرب واپار جي حفاظت<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === جنگين جو مذهبي بيان === چچ نامي ۾ عربن ۽ سنڌ جي ماڻهن وچ ۾ ٿيل جنگين کي “حق ۽ باطل” يا “انصاف ۽ ناانصافي” جي جنگ طور پيش ڪيو ويو آهي. عرب لشڪر کي انصاف، حق ۽ خدائي مدد جو نمائندو ڏيکاريو ويو آهي، جڏهن ته راجا ڏاهر کي ڪافر، ملعون ۽ ظلم جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي. ڪتاب ۾ ڪيترن هنڌن تي بيان ڪيو ويو آهي ته عرب فوج خدائي مدد سبب تباهي کان بچي وئي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === ڪاڪا بن ڪوٽل جو واقعو === چچ نامي ۾ ڪاڪا بن ڪوٽل جو واقعو اچي ٿو، جنهن رات جو عربن تي حملو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس لشڪر رستو وڃائي ويٺو ۽ سڄي رات پريشاني ۾ ڀٽڪندو رهيو. پوءِ جڏهن هن عربن سان صلح ڪيو ته هن قبول ڪيو ته خدا سندن رستو ڀلائي ڇڏيو هو. هن اهو به چيو ته سندس ملڪ جي نجومين اڳڪٿي ڪئي هئي ته هي ملڪ مسلمان لشڪر جي هٿان فتح ٿيندو، تنهنڪري عربن جي ڪاميابي خدائي ارادي جو نتيجو هئي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === نجومن جون اڳڪٿيون === چچ نامي ۾ ڪيترائي حوالا ملن ٿا، جن ۾ سنڌي ماڻهو پنهنجي نجومين جي اڳڪٿين سبب پنهنجي شڪست کي يقيني سمجهندا هئا. ديبل جي قلعي مان هڪ برهمڻ جو عربن سان ملي وڃڻ به اهڙو مثال آهي. هن عربن کي ٻڌايو ته قلعي تي قبضو تڏهن ٿي سگهندو، جڏهن مندر تي لڳل جهنڊو ڪيرايو ويندو. انهيءَ برهمڻ [[محمد بن قاسم]] کي “عادل اڳواڻ” طور بيان ڪيو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === فتح ۽ مال غنيمت جو تصور === چچ نامي جي بيان موجب جڏهن سنڌ فتح ٿي وئي ته عربن پاڻ کي ملڪ جا جائز مالڪ سمجهيو. انهيءَ بنياد تي کين ملڪ تي حڪومت ڪرڻ، ان جا وسيلا حاصل ڪرڻ ۽ جنگي مال کي “مال غنيمت” طور وٺڻ جو حق حاصل ٿيو. متن ۾ سنڌ جي فتح کي اهڙي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي، ڄڻ اها خدائي حمايت سان حاصل ٿيل سياسي ۽ مذهبي ڪاميابي هئي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === راجا ڏاهر جي مزاحمت === چچ نامي مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ آساني سان فتح نه ٿي. راجا ڏاهر عربن سان وڙهندي مارجي ويو. هن جي مزاحمت مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جنگ کان پوءِ فتح ٿي، پرامن طريقي سان عرب حڪمراني هيٺ نه آئي. انهيءَ ڪري عربن پنهنجي قبضي کي جنگي فتح جي بنياد تي جائز قرار ڏنو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === تاريخ ۽ ڏندڪٿا جو ميلاپ === تاريخدانن چچ نامي جي تجزيي کان پوءِ اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته هي ڪتاب تاريخ ۽ ڏندڪٿا جو گڏيل متن آهي. ان ۾ ڪيترائي اهڙا اصطلاح استعمال ٿيا آهن، جيڪي عرب دور ۾ رائج نه هئا. مثال طور “شحنه” سلجوق دور جو اصطلاح هو، جڏهن ته “اقطاع” جو استعمال بويهين دور ۾ عام ٿيو. اهڙي طرح مجرم کي جانور جي ڪچي کل ۾ سبي سزا ڏيڻ منگولن جي رسم هئي؛ تنهنڪري محمد بن قاسم کي ڪچي کل ۾ سبي سزا ڏيڻ واري روايت تاريخي طور مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === محمد بن قاسم جي پڄاڻي بابت روايتون === چچ نامي ۾ محمد بن قاسم جي سزا بابت روايتون ملن ٿيون، پر ڪجهه تاريخدانن موجب کيس ڪچي کل ۾ سبڻ واري ڪهاڻي درست نه آهي. انهن جي نظر ۾ محمد بن قاسم بي عزتي واري حالت ۾ قيدخاني ۾ فوت ٿيو. ڪجهه مؤرخن اهو به خيال ظاهر ڪيو آهي ته هن خودڪشي ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === عرب فتح ۽ سنڌ === سنڌ هندستاني ننڍي کنڊ جو واحد علائقو هو، جيڪو عربن فتح ڪيو. بعد ۾ جڏهن سنڌ تي مقامي حڪمرانن يا ترڪي نسل جي بادشاهن حڪومت ڪئي ته محمد بن قاسم تاريخي ڪتابن مان گهڻو ڪري غائب ٿي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات تائين سندس ڪردار کي خاص سياسي يا قومي اهميت نه ڏني وئي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === ويهين صديءَ ۾ نئين تعبير === 1920ع واري ڏهاڪي ۾ جڏهن هندستان ۾ فرقيواريت وڌي ۽ تاريخ به مذهبي سڃاڻپ جي بنياد تي بيان ٿيڻ لڳي، تڏهن مسلمان ليکڪن محمد بن قاسم کي نئين انداز سان پيش ڪيو. سنڌ کي “دارالسلام” يا اسلام جي دروازي طور بيان ڪيو ويو ۽ محمد بن قاسم کي نوجوان مسلمان هيرو بڻايو ويو، جنهن ڪافرن جي فوجن کي شڪست ڏئي سنڌ کي مسلم دنيا جو حصو بڻايو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === ون يونٽ کان پوءِ سنڌي قومپرست تعبير === 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ اولهه پاڪستان جو حصو بڻجي وئي. ان سياسي تبديلي جي ردعمل ۾ سنڌي قومپرستي اڀري ۽ سنڌ جي تاريخ کي نئين سر پڙهڻ ۽ بيان ڪرڻ جون ڪوششون شروع ٿيون. سنڌي قومپرست ليکڪن شڪست کاڌل ڌر جي خاموش آواز کي اجاگر ڪيو. انهن محمد بن قاسم کي فاتح يا هيرو بدران حملي آور ۽ جارح طور پيش ڪيو، جڏهن ته راجا ڏاهر کي پنهنجي ملڪ جي دفاع ۾ وڙهندي جان ڏيندڙ قومي هيرو طور بيان ڪيو ويو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === سنڌ جي تاريخ جي نئين شروعات === سنڌي قومپرست تاريخ نويسي ۾ سنڌ جي تاريخ جي شروعات 711ع يا 712ع کان نه پر [[سنڌو ماٿري جي تھذيب]] کان ڪئي وئي. اهڙي طرح اهو قديم ماضي، جنهن کي اڳ غير اسلامي يا غير اهم سمجهيو ويندو هو، سنڌي سڃاڻپ ۽ فخر جو ذريعو بڻيو. هن تبديلي سنڌ جي تاريخ نويسي کي مذهبي دائري مان ڪڍي وڌيڪ سيڪيولر ۽ علائقائي رخ ڏنو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. == تحرير == [[فائل:Sindh_700ad.jpg|thumb|300x300px|سنڌ 700ء ۾ برهمڻ گھراڻي جي هيٺ]] هي ڪتاب محمد علي بن حميد بن ابو بڪر ڪوفي عربي متن تان فارسي ۾ ترجمو ڪيو. مائونٽ اسٽوئرٽ جي هن ڪتاب جي تاريخي سچائي جي تحقيق تائين هن ڪتاب کي هڪ وقت تائين رومانوي داستان سمجھيو ويندو هو. اهو مڃيو ويندو آهي ته اصل عربي متن سڪفي خاندان جي ڪنهن مرد لکيو جيڪي محمد بن قاسم جا رشتيدار هيا. == درستگي == [[تاريخِ معصومي]] ۽ [[تحفته الڪرام]] ساڳئي دور جون ئي ٻه مسلم تاريخون آهن ۽ جيڪي ڪجهه موقعن تي ساڳين واقعن جون مختلف تفصيلون ڏين ٿيون. نظام الدين احمد، نورالحق، فرشتو ۽ مير معصوم جي بعد وارين مسلم تاريخن عربن جي فتح جو احوال چچ نامي مان حاصل ڪيو آهي. ڪوفي به ڪجهه "واڱڻائي نثر " ڪندي محسوس ڪيو يو آهي هي چڱي طرح عربي مواد جو وڏو حصو ترجمو درستگي سان ڪندڙ جي طور تي مڃيو وڃي ٿو انکان علاوه هن معلومات جا ذيعا به ٻڌايا آهن ته اهي عام ماڻهن جا آهن يا صرف ”روايت“.ان وقت جي  تاريخي جاگرافي، سماجي ۽ سياسي واقعن بيان ڪندڙ مواد جي طور تي هن ڪتاب کي مڃتا حاصل آهي. سڪفي خاندان جي قدرتي تعصب تي مشتمل غير درست تحريرون پڻ ڪتاب جو حصو آهن.مرزا قليچ بيگ ھن ڪتاب جو جيڪو سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ان لاءِ لکي ٿو: ”قديم سنڌ جي تاريخ، هندو راجائن جي بابت ۽ عربن جي فتح تائين ٽن فارسي ڪتابن ۾ لکيل آهي، چچنامي، تاريخ معصومي ۽ ”تحفة الڪرام“ ۾. پويان ٻه ڪتاب پهرئين تان ورتل هئا ۽ انهن ۾ گهڻو احوال نه هو. تنهنڪري چچ نامي جي پهرين مون انگريزي ۾ ترجمو ڪيو، جو سرڪار ڇاپايو ۽ هاڻي ڪن دوستن جي فرمائش موجب مون سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ته سنڌ جا ماڻهو قديم سنڌ جي تاريخ جو مفصل احوال معلوم ڪن.“ مرزا قليچ بيگ جي ان ترجمي ۾ چچ نامي جو پهريون ڀاڱو آهي، جنهن ۾ فقط چچ جي راڄ تائين احوال ڏنل آهي. هي ڪتاب 60 صفحن تي مشتمل ڪرائون سائيز ۾، بليوٽسڪي پريس حيدرآباد مان ڇپيو، ۽ اُن کي سال 1923ع ۾ نئين سنڌ لئبرري وارن ڇپرائي پڌرو ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکو لکي ٿو تہ: چچ نامي سنڌيءَ جو ٻيو حصو ڪٿي ڇپيو يا نه، ان بابت مون کي معلومات ملي نه سگهي آهي. سال 1923ع ۾ مرزا صاحب ”چچ نامي“ جو سنڌي ترجمو مڪمل ڪيو هو.<ref>{ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جو لکيل مضمون:" مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ"؛ مھراڻ رسالو سال 2003 ، شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> == انگريزي ترجمو == چچ نامو انگريزيءَ ۾: جهڙيءَ ريت سنڌ جي تاريخ جو اولين ڪتاب ”چچ نامو“ آهي، ٺيڪ ان ريت مرزا صاحب پڻ سنڌ جي اتهاس تي ڪم ڪرڻ لاءِ سڀ کان اول هن ڪتاب جو انتخاب ڪيو. هن ڪتاب ۾ سنڌ اندر راءِ ۽ برهمڻ خاندان جي حڪومت جي احوال سان گڏ عرب فتوحات جو بيان آهي، ابتدا ۾ هيءُ ڪتاب عربي زبان ۾ لکيو ويو، جنهن کي پوءِ سن 1613ھ/1216ع ۾، علي بن حامد ڪوفيءَ فارسي زبان ۾ ترجمو ڪيو. هيءُ فارسي ترجمو ئي پوءِ صدين تائين اهل علم وٽ استعمال ۾ رهيو. ميرن جي دور جي بنهه آخر ڌاري ٽي، پوسٽنس هن ڪتاب جا ڪي حصا انگريزي ۾ ترجمو ڪيا. اُهي حصا سال 1838ع ۾ 1841ع ۾ رايل ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال جي جرنل ۾ ڇپيا. سال 1953ع ۾ وري ”چچ نامي“ جا ڪجهه اقتباس ايليٽ انگريزي ۾ اُلٿو ڪيا، ۽ اُنهن کي هندستان جي تاريخ بابت پنهنجي مطالعي جي جلد اول ۾ شايع ڪيو <ref>{”فتح نامہء سنڌ عرف ”چچ نامو“، مقدمو ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ص ص 58- 59، ۽ ص 61، سنڌي ادبي بورڊ 1976ع.}</ref> . مرزا قليچ بيگ کي ”چچ نامي“ جي قدامت ۽ اهميت جو ڀرپور احساس هو. ان پس منظر ۾ پاڻ هن سڄي ڪتاب کي انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪيائين. هي ترجمو ڪمشنر پريس ڪراچيءَ ۾ سال 1900ع ۾ ڇپيو، ۽ اُن جو انتساب ڪمشنر سنڌ جيمس صاحب (H.E.M.James) کي ڪيو ويو. هن ڪتاب جو سڄو نالوهن ريت آهي: {{quote| The Chachnamah, an |ancient History of Sindh.}} مرزا صاحب جي دوست ۽ سنڌ جي نهايت معروف شخصيت ديوان ڏيارام گدومل ترجمي تي نظرثاني ڪئي ۽ اُن تي هڪ عمدو تعارف لکيو، جيئن ته اُن وقت تائين ”چچ نامي“ جو ڪو ڇاپي ۽ معياري ايڊيشنل موجود نه هو، ان ڪري مرزا صاحب کي اُن جو ترجمو ڪندي ڏاڍي تڪليف پيش آئي. پاڻ لکن ٿا: ”اُن بعد وڏيءَ محنت ۽ ڪشش سان ۽ عربي عالمن جي مدد سان، عبارت جون درستيون ڪيون ويون ۽ جيترو به ٿي سگهي خال ڀريا ويا. اُن بعد مون ڪتاب جو حتي الامڪان لفظ به لفظ ترجمو ڪيو… مون اڪثر حوالا ۽ حاشيا به ڏنا آهن. جي مفيد ثابت ٿيندا. اُن کان علاوه مشترڪه واقعن بابت مون تاريخ معصومي ۽ تحفة الڪرام جي بيانن جا اقتباس به ڀيٽ خاطر ڏنا آهن. قرآن مجيد جي آيتن لاءِ رڪوع ۽ سورتن جا حوالا مون سيل (Sale) جي انگريزي ترجمي تان ڏنا آهن ۽ رچرڊ سن جي ٽيبل تان مون هجري سالن جا مسيحي سال به درج ڪيا آهن“. هڪ طرف ”چچ نامي“ جو ڪنهن به زبان ۾ ڇپيل هي پهريون ايڊيشن هو ۽ ٻئي طرف هي انگريزي ٻوليءَ ۾ هو. ان ريت سنڌ جي تاريخ جو هي قديم ترين ماخذ، سنڌ ۽ هند کان علاوه يورپ ۾ پڻ اسان جي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار بڻيو. سال 1938ع ۾ هن ترجمي تان ”چچ نامي“ جو اردو ترجمو ٿيو. هي ترجمو بهاولپور جي محمد حفيظ الرحمان ”حفيظ“ ڪيو <ref>{حفيظ الرحمان سنڌ بابت هڪ ٻئي ڪتاب جو به اردو ۾ ترجمو ڪيو. هيڪ تاب هدايت علي تارڪ سنڌ جي شاعرن بابت لکيو هو، جنهن کي حفيظ الرحمان ”تاريخ شعراءِ سنده“ جي نالي سان 1365ھ/1945ع۾ بهاولپور مان شايع ڪيو هو.}</ref> . تازي دور ۾ (1980ع ڌاري) مرزا صاحب جي هن انگريزي چچ نامي جا ٻه ايڊيشن نڪتا آهن. هڪ ڇاپو سنڌ ڪلاسڪس ڪراچي ڪڍيو آهي، ليڪن اُن تي طباعت جو سال درج ڪونهي. ٻيو ايڊيشن وين گارڊ لهور اپران 1985ع ۾ نڪتو آهي.<ref>{ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جو لکيل مضمون " مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ"؛ رسالو مھراڻ سال2003, شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{حوالو|2}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html سنڌي ۾ چچنامو]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[زمرو:چچ نامو]] [[زمرو:عربي ڪتابون]] [[زمرو:مشهور ڪتابون]] [[زمرو:فارسي ڪتابون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]] 7wb63gpmjthxxfzufmcxgzg1ro31zmq 383101 383100 2026-06-07T01:44:52Z Intisar Ali 8681 /* */ 383101 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = چچنامو | title_orig = ''' فتحنامو''' | translator =[[علي ڪوفي]](عربي مان فارسي ۾ )<br>[[مرزا قليچ بيگ]](فارسي مان سنڌي ۾) | image = | caption= | author = نامعلوم <ref>{{cite book |last1=فارسي ترجمو علي ڪوفي |first1=سنڌي ترجمو مخدوم امير احمد |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورد |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html |accessdate=24 June 2024}}</ref> | illustrator = | cover_artist = | country = [[سنڌ]], [[پاڪستان]] | language =[[عربي ٻولي|عربي]]،[[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | series = | subject =[[سنڌ جي تاريخ]]<br/>[[قديم تاريخ]] | genre = [[تاريخ]] | publisher =[[نئين سنڌ لائبريري]] | pub_date = 1923 | pages = ڪرائون سائيز ۾ 60 صفحا | isbn = }} '''چچ نامو '''يا '''فتح نامو سنڌ '''يا '''تاريخ الهند و السند '''([[عربي]] ۾) [[سنڌ]] جي تاريخ بابت هڪ مشهور [[ڪتاب]] آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چچ%20نامه/%20چچ%20نامو|title=چچ نامه/ چچ نامو : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-03-26}}</ref>، هن ڪتاب ۾ چچ گھراڻي جي تاريخ، راء گھراڻي جو خاتمو ۽ [[اروڙ]] جي چچ جو تخت تي چڙهڻ، عربن جي [[محمد بن قاسم]] جي هٿان سنڌ جي 8 صدي ۾ فتح جو احوال لکيو ويو آهي. هن ڪتاب جو اصلي نالو ”فتح نامه سنڌ“ هو. اهو ڪتاب، جيڪو سنڌ جي عرب فاتح محمد بن قاسم جي ساٿين مان هڪ جي پوئين وٽ [[اروڙ|الور]] ۾ سانڍيل هو، سو نامعلوم سال ۾ لکيل هڪ عربي مخطوطي مان علي بن محمد ڪوفيءَ طرفان سنه 613ھ ۾ فارسيءَ ۾ ڪيل ترجمو هو. تفصيلن لاءِ بهتر آهي ته مرزا جي انگريزي ترجمي کي يو-ايم دائود پوٽي جي فارسيءَ ۾ لکيل جديد تنقيدي ڇاپي، ۽ مخدوم امير احمد ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سنڌي ترجمي سان جيڪو سنڌي ادبي بورڊ طرفان سنه 1954ع ۾ ڇاپيو ويو آهيو<ref name=" لئمبرڪ "> ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|thumb|39 هجري ۾ عربن جون سنڌ تي ڪاهون]] [[فائل:فتوح قتيبة بن مسلم ومحمد بن القاسم.jpg|thumb|عربن جا سنڌ تي حملا]] '''چچ نامو''' سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم تاريخي ڪتاب آهي، جنهن کي [[محمد علي ڪوفي]] 1216ع ۾ عربي مان فارسي ۾ ترجمو ڪيو. ان جو اصل عربي مصنف نامعلوم آهي. ڪجهه عالمن لکڻ جي انداز ۽ متن جي اندروني شاهدين جي بنياد تي اندازو لڳايو آهي ته اهو ڪتاب ممڪن طور [[المدائني]] لکيو هجي، پر اها نسبت يقيني نه آهي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=9–12 }}</ref> === سنڌ جي پهرين تاريخ جو هٿ اچڻ === ناصرالدين جي دؤر ۾ علي بن حامد بن ابوبڪر ڪوفي کي، الور ۽ بکر جي هڪ ڏتڙيل عرب خاندان جي هڪ بزرگ قاضي اسماعيل بن علي بن محمد طائي وٽان عربي ۾ لکيل هڪ تاريخ ”منهاج المسالڪ“ (تاريخ سنڌ ۽ هند) هٿ آئي. قاضي صاحب الور جي قاضي موسيٰ بن يعقوب جو پڙپوٽو هو، جيڪو محمد بن قاسم سان گڏ سنڌ آيو هو ۽ محمد بن قاسم کيس الور جو قاضي ڪري رکيو. اها بکر ۽ الور جي قضات سندن نسل ۾ هلندي پئي آئي. علي بن حامد ڪوفي تاريخ منهاج المسالڪ جو 1216ع ۾ اچ ۾ فارسي ترجمو ڪيو ۽ ان جو نالو ”چچنامو“ رکيائين. چچنامو سنڌ جي پهرين اسلامي تاريخ آهي، جنهن مان اسان کي عربن جي ڪاميابين جي خبر پوي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref>عرب اسلامي دؤر بابت معتبر حوالا عربي تاريخن ۾ موجود آهن، پر ان دور بابت جيڪا تاريخ هتي سنڌ ۾ مرتب ٿي ۽ جنهن کي ”فتح نامو“ سڏيو ويو ۽ جنهن کي پوءِ عام طرح ”چچ نامو“ چيو ويو، اهو نهايت ئي قيمتي ڪتاب آهي. اهو نه فقط سنڌ جي تاريخ بابت هڪ بنيادي ڪتاب آهي، پر پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جيڪو هن سڄي برصغير ۾ مرتب ٿيو، يعني پاڪستان، بنگله، ديش ۽ هندستان، سڀ ملڪ ملايو ته مڙني تاريخي ڪتابن ۾ فتح نامو پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جو سنڌ جي سرزمين ۾ ئي مرتب ڪيو ويو. اهو ڪتاب شهر اروڙ جي قاضين مرتب ڪيو. انهيءَ جا ماخذ البت ٻيا اڳيان عربي ڪتاب هئا. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي اسلام کان اڳ واري تاريخ توڙي اوائلي اسلامي تاريخ بابت اسان کي سڀ ڪجهه ملي ٿو. هن ڪتاب تي شروعاتي تحقيق ڊاڪٽر دائود پوٽي مرحوم ڪئي ۽ پهريون ڀيرو ان جو فارسي متن شايع ڪيائون. 1952ع ۾ مخدوم امير احمد صاحب مرحوم ان جو جيڪو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو، تنهن ۾ اسان ڪافي نوٽ ۽ حاشيا لکيا. ان وقت کان وٺي هن اهم ڪتاب تي بنده طرفان تحقيقي ڪم هلندو هليو ۽ هاڻي ڇهه مهينا کن ٿيا آهن، جو هن ڪتاب ”فتح نامي“ جو فارسي متن انگريزي ۾ لکيل تفصيلي حاشين ۽ مقدمي سان اسلام آباد جي تاريخي ۽ ثقافتي اداري طرفان شايع ٿيو آهي<ref name="بلوچ"> ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي ريڊيو انٽرويو جو متن؛.ڪتاب جو نالو ؛ مهراڻ 1983ع ايڊيٽر؛ نفيس احمد ناشاد جلد؛ 34 نمبر 4- 1983ع ڇپيندڙ :سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>. == تاريخي اهميت == چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ نويسي ۾ خاص مقام حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عرب فتح کان اڳ سنڌ جي مختصر سياسي صورتحال ۽ پوءِ عربن طرفان سنڌ جي فتح جو احوال پيش ڪري ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي تاريخ گهڻو ڪري فاتحن جي نقطه نظر کان بيان ٿيل آهي، جڏهن ته شڪست کاڌل مقامي ڌرين جو موقف نمايان طور موجود نه آهي. متن جي مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتاب ۾ عرب حملي کي اخلاقي ۽ مذهبي بنيادن تي جائز قرار ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === حملي جي اخلاقي جواز جو بيان === چچ نامي ۾ اهو دليل ڏنو ويو آهي ته چچ خاندان قانوني حڪمران نه هو، پر سازش وسيلي اقتدار تي قابض ٿيو ۽ اصل حقدار حڪمران کي تخت کان محروم ڪيو. انهيءَ بنياد تي اهڙي حڪمران کي اقتدار مان هٽائڻ کي اخلاقي طور جائز ڏيکاريو ويو آهي. ڪتاب ۾ فاتحن جي عام روايتي انداز موجب حملي کي ظلم خلاف انصاف جي جنگ طور پيش ڪيو ويو آهي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === راجا ڏاهر جي تصوير === چچ نامي ۾ [[راجا ڏاهر]] جي شخصيت کي اهڙي نموني پيش ڪيو ويو آهي جو هو اقتدار جو حريص ۽ اخلاقي طور ڪمزور حڪمران نظر اچي ٿو. ڪتاب ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته هن پنهنجي ڀيڻ سان شادي ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ نجومين اڳڪٿي ڪئي هئي ته سندس ڀيڻ جو مڙس بادشاهه ٿيندو. انهيءَ روايت ذريعي راجا ڏاهر کي اهڙو شخص ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو حڪمراني جو اهل نه هو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === سامونڊي قزاقن وارو واقعو === چچ نامي ۾ مسلمان عورتن ۽ ٻارن جي گرفتار ٿيڻ جو واقعو به بيان ٿيل آهي، جن کي سامونڊي قزاقن پڪڙيو هو. ڪتاب موجب [[حجاج بن يوسف]] راجا ڏاهر کان انهن قيدين جي آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اهي آزاد نه ٿيا؛ ان واقعي کي سنڌ تي عرب حملي جو اهم سبب ڄاڻايو ويو آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي جي تجزيي موجب ڪتاب ۾ عربن جي معاشي مقصدن جو ذڪر نٿو ملي، جهڙوڪ [[هندي سمنڊ]] تي واپاري غلبو حاصل ڪرڻ ۽ عرب واپار جي حفاظت<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === جنگين جو مذهبي بيان === چچ نامي ۾ عربن ۽ سنڌ جي ماڻهن وچ ۾ ٿيل جنگين کي “حق ۽ باطل” يا “انصاف ۽ ناانصافي” جي جنگ طور پيش ڪيو ويو آهي. عرب لشڪر کي انصاف، حق ۽ خدائي مدد جو نمائندو ڏيکاريو ويو آهي، جڏهن ته راجا ڏاهر کي ڪافر، ملعون ۽ ظلم جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي. ڪتاب ۾ ڪيترن هنڌن تي بيان ڪيو ويو آهي ته عرب فوج خدائي مدد سبب تباهي کان بچي وئي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === ڪاڪا بن ڪوٽل جو واقعو === چچ نامي ۾ ڪاڪا بن ڪوٽل جو واقعو اچي ٿو، جنهن رات جو عربن تي حملو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس لشڪر رستو وڃائي ويٺو ۽ سڄي رات پريشاني ۾ ڀٽڪندو رهيو. پوءِ جڏهن هن عربن سان صلح ڪيو ته هن قبول ڪيو ته خدا سندن رستو ڀلائي ڇڏيو هو. هن اهو به چيو ته سندس ملڪ جي نجومين اڳڪٿي ڪئي هئي ته هي ملڪ مسلمان لشڪر جي هٿان فتح ٿيندو، تنهنڪري عربن جي ڪاميابي خدائي ارادي جو نتيجو هئي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === نجومن جون اڳڪٿيون === چچ نامي ۾ ڪيترائي حوالا ملن ٿا، جن ۾ سنڌي ماڻهو پنهنجي نجومين جي اڳڪٿين سبب پنهنجي شڪست کي يقيني سمجهندا هئا. ديبل جي قلعي مان هڪ برهمڻ جو عربن سان ملي وڃڻ به اهڙو مثال آهي. هن عربن کي ٻڌايو ته قلعي تي قبضو تڏهن ٿي سگهندو، جڏهن مندر تي لڳل جهنڊو ڪيرايو ويندو. انهيءَ برهمڻ [[محمد بن قاسم]] کي “عادل اڳواڻ” طور بيان ڪيو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === فتح ۽ مال غنيمت جو تصور === چچ نامي جي بيان موجب جڏهن سنڌ فتح ٿي وئي ته عربن پاڻ کي ملڪ جا جائز مالڪ سمجهيو. انهيءَ بنياد تي کين ملڪ تي حڪومت ڪرڻ، ان جا وسيلا حاصل ڪرڻ ۽ جنگي مال کي “مال غنيمت” طور وٺڻ جو حق حاصل ٿيو. متن ۾ سنڌ جي فتح کي اهڙي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي، ڄڻ اها خدائي حمايت سان حاصل ٿيل سياسي ۽ مذهبي ڪاميابي هئي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === راجا ڏاهر جي مزاحمت === چچ نامي مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ آساني سان فتح نه ٿي. راجا ڏاهر عربن سان وڙهندي مارجي ويو. هن جي مزاحمت مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جنگ کان پوءِ فتح ٿي، پرامن طريقي سان عرب حڪمراني هيٺ نه آئي. انهيءَ ڪري عربن پنهنجي قبضي کي جنگي فتح جي بنياد تي جائز قرار ڏنو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === تاريخ ۽ ڏندڪٿا جو ميلاپ === تاريخدانن چچ نامي جي تجزيي کان پوءِ اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته هي ڪتاب تاريخ ۽ ڏندڪٿا جو گڏيل متن آهي. ان ۾ ڪيترائي اهڙا اصطلاح استعمال ٿيا آهن، جيڪي عرب دور ۾ رائج نه هئا. مثال طور “شحنه” سلجوق دور جو اصطلاح هو، جڏهن ته “اقطاع” جو استعمال بويهين دور ۾ عام ٿيو. اهڙي طرح مجرم کي جانور جي ڪچي کل ۾ سبي سزا ڏيڻ منگولن جي رسم هئي؛ تنهنڪري محمد بن قاسم کي ڪچي کل ۾ سبي سزا ڏيڻ واري روايت تاريخي طور مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === محمد بن قاسم جي پڄاڻي بابت روايتون === چچ نامي ۾ محمد بن قاسم جي سزا بابت روايتون ملن ٿيون، پر ڪجهه تاريخدانن موجب کيس ڪچي کل ۾ سبڻ واري ڪهاڻي درست نه آهي. انهن جي نظر ۾ محمد بن قاسم بي عزتي واري حالت ۾ قيدخاني ۾ فوت ٿيو. ڪجهه مؤرخن اهو به خيال ظاهر ڪيو آهي ته هن خودڪشي ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === عرب فتح ۽ سنڌ === سنڌ هندستاني ننڍي کنڊ جو واحد علائقو هو، جيڪو عربن فتح ڪيو. بعد ۾ جڏهن سنڌ تي مقامي حڪمرانن يا ترڪي نسل جي بادشاهن حڪومت ڪئي ته محمد بن قاسم تاريخي ڪتابن مان گهڻو ڪري غائب ٿي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات تائين سندس ڪردار کي خاص سياسي يا قومي اهميت نه ڏني وئي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === ويهين صديءَ ۾ نئين تعبير === 1920ع واري ڏهاڪي ۾ جڏهن هندستان ۾ فرقيواريت وڌي ۽ تاريخ به مذهبي سڃاڻپ جي بنياد تي بيان ٿيڻ لڳي، تڏهن مسلمان ليکڪن محمد بن قاسم کي نئين انداز سان پيش ڪيو. سنڌ کي “دارالسلام” يا اسلام جي دروازي طور بيان ڪيو ويو ۽ محمد بن قاسم کي نوجوان مسلمان هيرو بڻايو ويو، جنهن ڪافرن جي فوجن کي شڪست ڏئي سنڌ کي مسلم دنيا جو حصو بڻايو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === ون يونٽ کان پوءِ سنڌي قومپرست تعبير === 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ اولهه پاڪستان جو حصو بڻجي وئي. ان سياسي تبديلي جي ردعمل ۾ سنڌي قومپرستي اڀري ۽ سنڌ جي تاريخ کي نئين سر پڙهڻ ۽ بيان ڪرڻ جون ڪوششون شروع ٿيون. سنڌي قومپرست ليکڪن شڪست کاڌل ڌر جي خاموش آواز کي اجاگر ڪيو. انهن محمد بن قاسم کي فاتح يا هيرو بدران حملي آور ۽ جارح طور پيش ڪيو، جڏهن ته راجا ڏاهر کي پنهنجي ملڪ جي دفاع ۾ وڙهندي جان ڏيندڙ قومي هيرو طور بيان ڪيو ويو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === سنڌ جي تاريخ جي نئين شروعات === سنڌي قومپرست تاريخ نويسي ۾ سنڌ جي تاريخ جي شروعات 711ع يا 712ع کان نه پر [[سنڌو ماٿري جي تھذيب]] کان ڪئي وئي. اهڙي طرح اهو قديم ماضي، جنهن کي اڳ غير اسلامي يا غير اهم سمجهيو ويندو هو، سنڌي سڃاڻپ ۽ فخر جو ذريعو بڻيو. هن تبديلي سنڌ جي تاريخ نويسي کي مذهبي دائري مان ڪڍي وڌيڪ سيڪيولر ۽ علائقائي رخ ڏنو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. == تحرير == [[فائل:Sindh_700ad.jpg|thumb|300x300px|سنڌ 700ء ۾ برهمڻ گھراڻي جي هيٺ]] هي ڪتاب محمد علي بن حميد بن ابو بڪر ڪوفي عربي متن تان فارسي ۾ ترجمو ڪيو. مائونٽ اسٽوئرٽ جي هن ڪتاب جي تاريخي سچائي جي تحقيق تائين هن ڪتاب کي هڪ وقت تائين رومانوي داستان سمجھيو ويندو هو. اهو مڃيو ويندو آهي ته اصل عربي متن سڪفي خاندان جي ڪنهن مرد لکيو جيڪي محمد بن قاسم جا رشتيدار هيا. == درستگي == [[تاريخِ معصومي]] ۽ [[تحفته الڪرام]] ساڳئي دور جون ئي ٻه مسلم تاريخون آهن ۽ جيڪي ڪجهه موقعن تي ساڳين واقعن جون مختلف تفصيلون ڏين ٿيون. نظام الدين احمد، نورالحق، فرشتو ۽ مير معصوم جي بعد وارين مسلم تاريخن عربن جي فتح جو احوال چچ نامي مان حاصل ڪيو آهي. ڪوفي به ڪجهه "واڱڻائي نثر " ڪندي محسوس ڪيو يو آهي هي چڱي طرح عربي مواد جو وڏو حصو ترجمو درستگي سان ڪندڙ جي طور تي مڃيو وڃي ٿو انکان علاوه هن معلومات جا ذيعا به ٻڌايا آهن ته اهي عام ماڻهن جا آهن يا صرف ”روايت“.ان وقت جي  تاريخي جاگرافي، سماجي ۽ سياسي واقعن بيان ڪندڙ مواد جي طور تي هن ڪتاب کي مڃتا حاصل آهي. سڪفي خاندان جي قدرتي تعصب تي مشتمل غير درست تحريرون پڻ ڪتاب جو حصو آهن.مرزا قليچ بيگ ھن ڪتاب جو جيڪو سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ان لاءِ لکي ٿو: ”قديم سنڌ جي تاريخ، هندو راجائن جي بابت ۽ عربن جي فتح تائين ٽن فارسي ڪتابن ۾ لکيل آهي، چچنامي، تاريخ معصومي ۽ ”تحفة الڪرام“ ۾. پويان ٻه ڪتاب پهرئين تان ورتل هئا ۽ انهن ۾ گهڻو احوال نه هو. تنهنڪري چچ نامي جي پهرين مون انگريزي ۾ ترجمو ڪيو، جو سرڪار ڇاپايو ۽ هاڻي ڪن دوستن جي فرمائش موجب مون سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ته سنڌ جا ماڻهو قديم سنڌ جي تاريخ جو مفصل احوال معلوم ڪن.“ مرزا قليچ بيگ جي ان ترجمي ۾ چچ نامي جو پهريون ڀاڱو آهي، جنهن ۾ فقط چچ جي راڄ تائين احوال ڏنل آهي. هي ڪتاب 60 صفحن تي مشتمل ڪرائون سائيز ۾، بليوٽسڪي پريس حيدرآباد مان ڇپيو، ۽ اُن کي سال 1923ع ۾ نئين سنڌ لئبرري وارن ڇپرائي پڌرو ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکو لکي ٿو تہ: چچ نامي سنڌيءَ جو ٻيو حصو ڪٿي ڇپيو يا نه، ان بابت مون کي معلومات ملي نه سگهي آهي. سال 1923ع ۾ مرزا صاحب ”چچ نامي“ جو سنڌي ترجمو مڪمل ڪيو هو.<ref>{ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جو لکيل مضمون:" مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ"؛ مھراڻ رسالو سال 2003 ، شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> == انگريزي ترجمو == چچ نامو انگريزيءَ ۾: جهڙيءَ ريت سنڌ جي تاريخ جو اولين ڪتاب ”چچ نامو“ آهي، ٺيڪ ان ريت مرزا صاحب پڻ سنڌ جي اتهاس تي ڪم ڪرڻ لاءِ سڀ کان اول هن ڪتاب جو انتخاب ڪيو. هن ڪتاب ۾ سنڌ اندر راءِ ۽ برهمڻ خاندان جي حڪومت جي احوال سان گڏ عرب فتوحات جو بيان آهي، ابتدا ۾ هيءُ ڪتاب عربي زبان ۾ لکيو ويو، جنهن کي پوءِ سن 1613ھ/1216ع ۾، علي بن حامد ڪوفيءَ فارسي زبان ۾ ترجمو ڪيو. هيءُ فارسي ترجمو ئي پوءِ صدين تائين اهل علم وٽ استعمال ۾ رهيو. ميرن جي دور جي بنهه آخر ڌاري ٽي، پوسٽنس هن ڪتاب جا ڪي حصا انگريزي ۾ ترجمو ڪيا. اُهي حصا سال 1838ع ۾ 1841ع ۾ رايل ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال جي جرنل ۾ ڇپيا. سال 1953ع ۾ وري ”چچ نامي“ جا ڪجهه اقتباس ايليٽ انگريزي ۾ اُلٿو ڪيا، ۽ اُنهن کي هندستان جي تاريخ بابت پنهنجي مطالعي جي جلد اول ۾ شايع ڪيو <ref>{”فتح نامہء سنڌ عرف ”چچ نامو“، مقدمو ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ص ص 58- 59، ۽ ص 61، سنڌي ادبي بورڊ 1976ع.}</ref> . مرزا قليچ بيگ کي ”چچ نامي“ جي قدامت ۽ اهميت جو ڀرپور احساس هو. ان پس منظر ۾ پاڻ هن سڄي ڪتاب کي انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪيائين. هي ترجمو ڪمشنر پريس ڪراچيءَ ۾ سال 1900ع ۾ ڇپيو، ۽ اُن جو انتساب ڪمشنر سنڌ جيمس صاحب (H.E.M.James) کي ڪيو ويو. هن ڪتاب جو سڄو نالوهن ريت آهي: {{quote| The Chachnamah, an |ancient History of Sindh.}} مرزا صاحب جي دوست ۽ سنڌ جي نهايت معروف شخصيت ديوان ڏيارام گدومل ترجمي تي نظرثاني ڪئي ۽ اُن تي هڪ عمدو تعارف لکيو، جيئن ته اُن وقت تائين ”چچ نامي“ جو ڪو ڇاپي ۽ معياري ايڊيشنل موجود نه هو، ان ڪري مرزا صاحب کي اُن جو ترجمو ڪندي ڏاڍي تڪليف پيش آئي. پاڻ لکن ٿا: ”اُن بعد وڏيءَ محنت ۽ ڪشش سان ۽ عربي عالمن جي مدد سان، عبارت جون درستيون ڪيون ويون ۽ جيترو به ٿي سگهي خال ڀريا ويا. اُن بعد مون ڪتاب جو حتي الامڪان لفظ به لفظ ترجمو ڪيو… مون اڪثر حوالا ۽ حاشيا به ڏنا آهن. جي مفيد ثابت ٿيندا. اُن کان علاوه مشترڪه واقعن بابت مون تاريخ معصومي ۽ تحفة الڪرام جي بيانن جا اقتباس به ڀيٽ خاطر ڏنا آهن. قرآن مجيد جي آيتن لاءِ رڪوع ۽ سورتن جا حوالا مون سيل (Sale) جي انگريزي ترجمي تان ڏنا آهن ۽ رچرڊ سن جي ٽيبل تان مون هجري سالن جا مسيحي سال به درج ڪيا آهن“. هڪ طرف ”چچ نامي“ جو ڪنهن به زبان ۾ ڇپيل هي پهريون ايڊيشن هو ۽ ٻئي طرف هي انگريزي ٻوليءَ ۾ هو. ان ريت سنڌ جي تاريخ جو هي قديم ترين ماخذ، سنڌ ۽ هند کان علاوه يورپ ۾ پڻ اسان جي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار بڻيو. سال 1938ع ۾ هن ترجمي تان ”چچ نامي“ جو اردو ترجمو ٿيو. هي ترجمو بهاولپور جي محمد حفيظ الرحمان ”حفيظ“ ڪيو <ref>{حفيظ الرحمان سنڌ بابت هڪ ٻئي ڪتاب جو به اردو ۾ ترجمو ڪيو. هيڪ تاب هدايت علي تارڪ سنڌ جي شاعرن بابت لکيو هو، جنهن کي حفيظ الرحمان ”تاريخ شعراءِ سنده“ جي نالي سان 1365ھ/1945ع۾ بهاولپور مان شايع ڪيو هو.}</ref> . تازي دور ۾ (1980ع ڌاري) مرزا صاحب جي هن انگريزي چچ نامي جا ٻه ايڊيشن نڪتا آهن. هڪ ڇاپو سنڌ ڪلاسڪس ڪراچي ڪڍيو آهي، ليڪن اُن تي طباعت جو سال درج ڪونهي. ٻيو ايڊيشن وين گارڊ لهور اپران 1985ع ۾ نڪتو آهي.<ref>{ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جو لکيل مضمون " مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ"؛ رسالو مھراڻ سال2003, شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{حوالو|2}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html سنڌي ۾ چچنامو]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[زمرو:چچ نامو]] [[زمرو:عربي ڪتابون]] [[زمرو:مشهور ڪتابون]] [[زمرو:فارسي ڪتابون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]] qdtk46buyawcg1iaazhjhmftwdp48gy 383102 383101 2026-06-07T01:48:34Z Intisar Ali 8681 383102 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = چچنامو | title_orig = ''' فتحنامو''' | translator =[[علي ڪوفي]](عربي مان فارسي ۾ )<br>[[مرزا قليچ بيگ]](فارسي مان سنڌي ۾) | image = | caption= | author = نامعلوم <ref>{{cite book |last1=فارسي ترجمو علي ڪوفي |first1=سنڌي ترجمو مخدوم امير احمد |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورد |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html |accessdate=24 June 2024}}</ref> | illustrator = | cover_artist = | country = [[سنڌ]], [[پاڪستان]] | language =[[عربي ٻولي|عربي]]،[[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | series = | subject =[[سنڌ جي تاريخ]]<br/>[[قديم تاريخ]] | genre = [[تاريخ]] | publisher =[[نئين سنڌ لائبريري]] | pub_date = 1923 | pages = ڪرائون سائيز ۾ 60 صفحا | isbn = }} '''چچ نامو '''يا '''فتح نامو سنڌ '''يا '''تاريخ الهند و السند '''([[عربي]] ۾) [[سنڌ]] جي تاريخ بابت هڪ مشهور [[ڪتاب]] آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چچ%20نامه/%20چچ%20نامو|title=چچ نامه/ چچ نامو : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-03-26}}</ref>، هن ڪتاب ۾ چچ گھراڻي جي تاريخ، راء گھراڻي جو خاتمو ۽ [[اروڙ]] جي چچ جو تخت تي چڙهڻ، عربن جي [[محمد بن قاسم]] جي هٿان سنڌ جي 8 صدي ۾ فتح جو احوال لکيو ويو آهي. هن ڪتاب جو اصلي نالو ”فتح نامه سنڌ“ هو. اهو ڪتاب، جيڪو سنڌ جي عرب فاتح محمد بن قاسم جي ساٿين مان هڪ جي پوئين وٽ [[اروڙ|الور]] ۾ سانڍيل هو، سو نامعلوم سال ۾ لکيل هڪ عربي مخطوطي مان علي بن محمد ڪوفيءَ طرفان سنه 613ھ ۾ فارسيءَ ۾ ڪيل ترجمو هو. تفصيلن لاءِ بهتر آهي ته مرزا جي انگريزي ترجمي کي يو-ايم دائود پوٽي جي فارسيءَ ۾ لکيل جديد تنقيدي ڇاپي، ۽ مخدوم امير احمد ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سنڌي ترجمي سان جيڪو سنڌي ادبي بورڊ طرفان سنه 1954ع ۾ ڇاپيو ويو آهيو<ref name=" لئمبرڪ "> ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|thumb|39 هجري ۾ عربن جون سنڌ تي ڪاهون]] [[فائل:فتوح قتيبة بن مسلم ومحمد بن القاسم.jpg|thumb|عربن جا سنڌ تي حملا]] '''چچ نامو''' سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم تاريخي ڪتاب آهي، جنهن کي [[محمد علي ڪوفي]] 1216ع ۾ عربي مان فارسي ۾ ترجمو ڪيو. ان جو اصل عربي مصنف نامعلوم آهي. ڪجهه عالمن لکڻ جي انداز ۽ متن جي اندروني شاهدين جي بنياد تي اندازو لڳايو آهي ته اهو ڪتاب ممڪن طور [[المدائني]] لکيو هجي، پر اها نسبت يقيني نه آهي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=9–12 }}</ref> === سنڌ جي پهرين تاريخ جو هٿ اچڻ === ناصرالدين جي دؤر ۾ علي بن حامد بن ابوبڪر ڪوفي کي، الور ۽ بکر جي هڪ ڏتڙيل عرب خاندان جي هڪ بزرگ قاضي اسماعيل بن علي بن محمد طائي وٽان عربي ۾ لکيل هڪ تاريخ ”منهاج المسالڪ“ (تاريخ سنڌ ۽ هند) هٿ آئي. قاضي صاحب الور جي قاضي موسيٰ بن يعقوب جو پڙپوٽو هو، جيڪو محمد بن قاسم سان گڏ سنڌ آيو هو ۽ محمد بن قاسم کيس الور جو قاضي ڪري رکيو. اها بکر ۽ الور جي قضات سندن نسل ۾ هلندي پئي آئي. علي بن حامد ڪوفي تاريخ منهاج المسالڪ جو 1216ع ۾ اچ ۾ فارسي ترجمو ڪيو ۽ ان جو نالو ”چچنامو“ رکيائين. چچنامو سنڌ جي پهرين اسلامي تاريخ آهي، جنهن مان اسان کي عربن جي ڪاميابين جي خبر پوي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref>عرب اسلامي دؤر بابت معتبر حوالا عربي تاريخن ۾ موجود آهن، پر ان دور بابت جيڪا تاريخ هتي سنڌ ۾ مرتب ٿي ۽ جنهن کي ”فتح نامو“ سڏيو ويو ۽ جنهن کي پوءِ عام طرح ”چچ نامو“ چيو ويو، اهو نهايت ئي قيمتي ڪتاب آهي. اهو نه فقط سنڌ جي تاريخ بابت هڪ بنيادي ڪتاب آهي، پر پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جيڪو هن سڄي برصغير ۾ مرتب ٿيو، يعني پاڪستان، بنگله، ديش ۽ هندستان، سڀ ملڪ ملايو ته مڙني تاريخي ڪتابن ۾ فتح نامو پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جو سنڌ جي سرزمين ۾ ئي مرتب ڪيو ويو. اهو ڪتاب شهر اروڙ جي قاضين مرتب ڪيو. انهيءَ جا ماخذ البت ٻيا اڳيان عربي ڪتاب هئا. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي اسلام کان اڳ واري تاريخ توڙي اوائلي اسلامي تاريخ بابت اسان کي سڀ ڪجهه ملي ٿو. هن ڪتاب تي شروعاتي تحقيق ڊاڪٽر دائود پوٽي مرحوم ڪئي ۽ پهريون ڀيرو ان جو فارسي متن شايع ڪيائون. 1952ع ۾ مخدوم امير احمد صاحب مرحوم ان جو جيڪو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو، تنهن ۾ اسان ڪافي نوٽ ۽ حاشيا لکيا. ان وقت کان وٺي هن اهم ڪتاب تي بنده طرفان تحقيقي ڪم هلندو هليو ۽ هاڻي ڇهه مهينا کن ٿيا آهن، جو هن ڪتاب ”فتح نامي“ جو فارسي متن انگريزي ۾ لکيل تفصيلي حاشين ۽ مقدمي سان اسلام آباد جي تاريخي ۽ ثقافتي اداري طرفان شايع ٿيو آهي<ref name="بلوچ"> ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي ريڊيو انٽرويو جو متن؛.ڪتاب جو نالو ؛ مهراڻ 1983ع ايڊيٽر؛ نفيس احمد ناشاد جلد؛ 34 نمبر 4- 1983ع ڇپيندڙ :سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>. == تاريخي اهميت == چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ نويسي ۾ خاص مقام حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عرب فتح کان اڳ سنڌ جي مختصر سياسي صورتحال ۽ پوءِ عربن طرفان سنڌ جي فتح جو احوال پيش ڪري ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي تاريخ گهڻو ڪري فاتحن جي نقطه نظر کان بيان ٿيل آهي، جڏهن ته شڪست کاڌل مقامي ڌرين جو موقف نمايان طور موجود نه آهي. متن جي مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتاب ۾ عرب حملي کي اخلاقي ۽ مذهبي بنيادن تي جائز قرار ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === حملي جي اخلاقي جواز جو بيان === چچ نامي ۾ اهو دليل ڏنو ويو آهي ته چچ خاندان قانوني حڪمران نه هو، پر سازش وسيلي اقتدار تي قابض ٿيو ۽ اصل حقدار حڪمران کي تخت کان محروم ڪيو. انهيءَ بنياد تي اهڙي حڪمران کي اقتدار مان هٽائڻ کي اخلاقي طور جائز ڏيکاريو ويو آهي. ڪتاب ۾ فاتحن جي عام روايتي انداز موجب حملي کي ظلم خلاف انصاف جي جنگ طور پيش ڪيو ويو آهي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === راجا ڏاهر جي تصوير === چچ نامي ۾ [[راجا ڏاهر]] جي شخصيت کي اهڙي نموني پيش ڪيو ويو آهي جو هو اقتدار جو حريص ۽ اخلاقي طور ڪمزور حڪمران نظر اچي ٿو. ڪتاب ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته هن پنهنجي ڀيڻ سان شادي ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ نجومين اڳڪٿي ڪئي هئي ته سندس ڀيڻ جو مڙس بادشاهه ٿيندو. انهيءَ روايت ذريعي راجا ڏاهر کي اهڙو شخص ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو حڪمراني جو اهل نه هو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === سامونڊي قزاقن وارو واقعو === چچ نامي ۾ مسلمان عورتن ۽ ٻارن جي گرفتار ٿيڻ جو واقعو به بيان ٿيل آهي، جن کي سامونڊي قزاقن پڪڙيو هو. ڪتاب موجب [[حجاج بن يوسف]] راجا ڏاهر کان انهن قيدين جي آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اهي آزاد نه ٿيا؛ ان واقعي کي سنڌ تي عرب حملي جو اهم سبب ڄاڻايو ويو آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي جي تجزيي موجب ڪتاب ۾ عربن جي معاشي مقصدن جو ذڪر نٿو ملي، جهڙوڪ [[هندي سمنڊ]] تي واپاري غلبو حاصل ڪرڻ ۽ عرب واپار جي حفاظت<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === جنگين جو مذهبي بيان === چچ نامي ۾ عربن ۽ سنڌ جي ماڻهن وچ ۾ ٿيل جنگين کي “حق ۽ باطل” يا “انصاف ۽ ناانصافي” جي جنگ طور پيش ڪيو ويو آهي. عرب لشڪر کي انصاف، حق ۽ خدائي مدد جو نمائندو ڏيکاريو ويو آهي، جڏهن ته راجا ڏاهر کي ڪافر، ملعون ۽ ظلم جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي. ڪتاب ۾ ڪيترن هنڌن تي بيان ڪيو ويو آهي ته عرب فوج خدائي مدد سبب تباهي کان بچي وئي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === ڪاڪا بن ڪوٽل جو واقعو === چچ نامي ۾ ڪاڪا بن ڪوٽل جو واقعو اچي ٿو، جنهن رات جو عربن تي حملو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس لشڪر رستو وڃائي ويٺو ۽ سڄي رات پريشاني ۾ ڀٽڪندو رهيو. پوءِ جڏهن هن عربن سان صلح ڪيو ته هن قبول ڪيو ته خدا سندن رستو ڀلائي ڇڏيو هو. هن اهو به چيو ته سندس ملڪ جي نجومين اڳڪٿي ڪئي هئي ته هي ملڪ مسلمان لشڪر جي هٿان فتح ٿيندو، تنهنڪري عربن جي ڪاميابي خدائي ارادي جو نتيجو هئي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === نجومن جون اڳڪٿيون === چچ نامي ۾ ڪيترائي حوالا ملن ٿا، جن ۾ سنڌي ماڻهو پنهنجي نجومين جي اڳڪٿين سبب پنهنجي شڪست کي يقيني سمجهندا هئا. ديبل جي قلعي مان هڪ برهمڻ جو عربن سان ملي وڃڻ به اهڙو مثال آهي. هن عربن کي ٻڌايو ته قلعي تي قبضو تڏهن ٿي سگهندو، جڏهن مندر تي لڳل جهنڊو ڪيرايو ويندو. انهيءَ برهمڻ [[محمد بن قاسم]] کي “عادل اڳواڻ” طور بيان ڪيو<ref <ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === فتح ۽ مال غنيمت جو تصور === چچ نامي جي بيان موجب جڏهن سنڌ فتح ٿي وئي ته عربن پاڻ کي ملڪ جا جائز مالڪ سمجهيو. انهيءَ بنياد تي کين ملڪ تي حڪومت ڪرڻ، ان جا وسيلا حاصل ڪرڻ ۽ جنگي مال کي “مال غنيمت” طور وٺڻ جو حق حاصل ٿيو. متن ۾ سنڌ جي فتح کي اهڙي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي، ڄڻ اها خدائي حمايت سان حاصل ٿيل سياسي ۽ مذهبي ڪاميابي هئي<ref <ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === راجا ڏاهر جي مزاحمت === چچ نامي مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ آساني سان فتح نه ٿي. راجا ڏاهر عربن سان وڙهندي مارجي ويو. هن جي مزاحمت مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جنگ کان پوءِ فتح ٿي، پرامن طريقي سان عرب حڪمراني هيٺ نه آئي. انهيءَ ڪري عربن پنهنجي قبضي کي جنگي فتح جي بنياد تي جائز قرار ڏنو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === تاريخ ۽ ڏندڪٿا جو ميلاپ === تاريخدانن چچ نامي جي تجزيي کان پوءِ اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته هي ڪتاب تاريخ ۽ ڏندڪٿا جو گڏيل متن آهي. ان ۾ ڪيترائي اهڙا اصطلاح استعمال ٿيا آهن، جيڪي عرب دور ۾ رائج نه هئا. مثال طور “شحنه” سلجوق دور جو اصطلاح هو، جڏهن ته “اقطاع” جو استعمال بويهين دور ۾ عام ٿيو. اهڙي طرح مجرم کي جانور جي ڪچي کل ۾ سبي سزا ڏيڻ منگولن جي رسم هئي؛ تنهنڪري محمد بن قاسم کي ڪچي کل ۾ سبي سزا ڏيڻ واري روايت تاريخي طور مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === محمد بن قاسم جي پڄاڻي بابت روايتون === چچ نامي ۾ محمد بن قاسم جي سزا بابت روايتون ملن ٿيون، پر ڪجهه تاريخدانن موجب کيس ڪچي کل ۾ سبڻ واري ڪهاڻي درست نه آهي. انهن جي نظر ۾ محمد بن قاسم بي عزتي واري حالت ۾ قيدخاني ۾ فوت ٿيو. ڪجهه مؤرخن اهو به خيال ظاهر ڪيو آهي ته هن خودڪشي ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === عرب فتح ۽ سنڌ === سنڌ هندستاني ننڍي کنڊ جو واحد علائقو هو، جيڪو عربن فتح ڪيو. بعد ۾ جڏهن سنڌ تي مقامي حڪمرانن يا ترڪي نسل جي بادشاهن حڪومت ڪئي ته محمد بن قاسم تاريخي ڪتابن مان گهڻو ڪري غائب ٿي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات تائين سندس ڪردار کي خاص سياسي يا قومي اهميت نه ڏني وئي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === ويهين صديءَ ۾ نئين تعبير === 1920ع واري ڏهاڪي ۾ جڏهن هندستان ۾ فرقيواريت وڌي ۽ تاريخ به مذهبي سڃاڻپ جي بنياد تي بيان ٿيڻ لڳي، تڏهن مسلمان ليکڪن محمد بن قاسم کي نئين انداز سان پيش ڪيو. سنڌ کي “دارالسلام” يا اسلام جي دروازي طور بيان ڪيو ويو ۽ محمد بن قاسم کي نوجوان مسلمان هيرو بڻايو ويو، جنهن ڪافرن جي فوجن کي شڪست ڏئي سنڌ کي مسلم دنيا جو حصو بڻايو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === ون يونٽ کان پوءِ سنڌي قومپرست تعبير === 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ اولهه پاڪستان جو حصو بڻجي وئي. ان سياسي تبديلي جي ردعمل ۾ سنڌي قومپرستي اڀري ۽ سنڌ جي تاريخ کي نئين سر پڙهڻ ۽ بيان ڪرڻ جون ڪوششون شروع ٿيون. سنڌي قومپرست ليکڪن شڪست کاڌل ڌر جي خاموش آواز کي اجاگر ڪيو. انهن محمد بن قاسم کي فاتح يا هيرو بدران حملي آور ۽ جارح طور پيش ڪيو، جڏهن ته راجا ڏاهر کي پنهنجي ملڪ جي دفاع ۾ وڙهندي جان ڏيندڙ قومي هيرو طور بيان ڪيو ويو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === سنڌ جي تاريخ جي نئين شروعات === سنڌي قومپرست تاريخ نويسي ۾ سنڌ جي تاريخ جي شروعات 711ع يا 712ع کان نه پر [[سنڌو ماٿري جي تھذيب]] کان ڪئي وئي. اهڙي طرح اهو قديم ماضي، جنهن کي اڳ غير اسلامي يا غير اهم سمجهيو ويندو هو، سنڌي سڃاڻپ ۽ فخر جو ذريعو بڻيو. هن تبديلي سنڌ جي تاريخ نويسي کي مذهبي دائري مان ڪڍي وڌيڪ سيڪيولر ۽ علائقائي رخ ڏنو<ref <ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> == تحرير == [[فائل:Sindh_700ad.jpg|thumb|300x300px|سنڌ 700ء ۾ برهمڻ گھراڻي جي هيٺ]] هي ڪتاب محمد علي بن حميد بن ابو بڪر ڪوفي عربي متن تان فارسي ۾ ترجمو ڪيو. مائونٽ اسٽوئرٽ جي هن ڪتاب جي تاريخي سچائي جي تحقيق تائين هن ڪتاب کي هڪ وقت تائين رومانوي داستان سمجھيو ويندو هو. اهو مڃيو ويندو آهي ته اصل عربي متن سڪفي خاندان جي ڪنهن مرد لکيو جيڪي محمد بن قاسم جا رشتيدار هيا. == درستگي == [[تاريخِ معصومي]] ۽ [[تحفته الڪرام]] ساڳئي دور جون ئي ٻه مسلم تاريخون آهن ۽ جيڪي ڪجهه موقعن تي ساڳين واقعن جون مختلف تفصيلون ڏين ٿيون. نظام الدين احمد، نورالحق، فرشتو ۽ مير معصوم جي بعد وارين مسلم تاريخن عربن جي فتح جو احوال چچ نامي مان حاصل ڪيو آهي. ڪوفي به ڪجهه "واڱڻائي نثر " ڪندي محسوس ڪيو يو آهي هي چڱي طرح عربي مواد جو وڏو حصو ترجمو درستگي سان ڪندڙ جي طور تي مڃيو وڃي ٿو انکان علاوه هن معلومات جا ذيعا به ٻڌايا آهن ته اهي عام ماڻهن جا آهن يا صرف ”روايت“.ان وقت جي  تاريخي جاگرافي، سماجي ۽ سياسي واقعن بيان ڪندڙ مواد جي طور تي هن ڪتاب کي مڃتا حاصل آهي. سڪفي خاندان جي قدرتي تعصب تي مشتمل غير درست تحريرون پڻ ڪتاب جو حصو آهن.مرزا قليچ بيگ ھن ڪتاب جو جيڪو سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ان لاءِ لکي ٿو: ”قديم سنڌ جي تاريخ، هندو راجائن جي بابت ۽ عربن جي فتح تائين ٽن فارسي ڪتابن ۾ لکيل آهي، چچنامي، تاريخ معصومي ۽ ”تحفة الڪرام“ ۾. پويان ٻه ڪتاب پهرئين تان ورتل هئا ۽ انهن ۾ گهڻو احوال نه هو. تنهنڪري چچ نامي جي پهرين مون انگريزي ۾ ترجمو ڪيو، جو سرڪار ڇاپايو ۽ هاڻي ڪن دوستن جي فرمائش موجب مون سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ته سنڌ جا ماڻهو قديم سنڌ جي تاريخ جو مفصل احوال معلوم ڪن.“ مرزا قليچ بيگ جي ان ترجمي ۾ چچ نامي جو پهريون ڀاڱو آهي، جنهن ۾ فقط چچ جي راڄ تائين احوال ڏنل آهي. هي ڪتاب 60 صفحن تي مشتمل ڪرائون سائيز ۾، بليوٽسڪي پريس حيدرآباد مان ڇپيو، ۽ اُن کي سال 1923ع ۾ نئين سنڌ لئبرري وارن ڇپرائي پڌرو ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکو لکي ٿو تہ: چچ نامي سنڌيءَ جو ٻيو حصو ڪٿي ڇپيو يا نه، ان بابت مون کي معلومات ملي نه سگهي آهي. سال 1923ع ۾ مرزا صاحب ”چچ نامي“ جو سنڌي ترجمو مڪمل ڪيو هو.<ref>{ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جو لکيل مضمون:" مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ"؛ مھراڻ رسالو سال 2003 ، شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> == انگريزي ترجمو == چچ نامو انگريزيءَ ۾: جهڙيءَ ريت سنڌ جي تاريخ جو اولين ڪتاب ”چچ نامو“ آهي، ٺيڪ ان ريت مرزا صاحب پڻ سنڌ جي اتهاس تي ڪم ڪرڻ لاءِ سڀ کان اول هن ڪتاب جو انتخاب ڪيو. هن ڪتاب ۾ سنڌ اندر راءِ ۽ برهمڻ خاندان جي حڪومت جي احوال سان گڏ عرب فتوحات جو بيان آهي، ابتدا ۾ هيءُ ڪتاب عربي زبان ۾ لکيو ويو، جنهن کي پوءِ سن 1613ھ/1216ع ۾، علي بن حامد ڪوفيءَ فارسي زبان ۾ ترجمو ڪيو. هيءُ فارسي ترجمو ئي پوءِ صدين تائين اهل علم وٽ استعمال ۾ رهيو. ميرن جي دور جي بنهه آخر ڌاري ٽي، پوسٽنس هن ڪتاب جا ڪي حصا انگريزي ۾ ترجمو ڪيا. اُهي حصا سال 1838ع ۾ 1841ع ۾ رايل ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال جي جرنل ۾ ڇپيا. سال 1953ع ۾ وري ”چچ نامي“ جا ڪجهه اقتباس ايليٽ انگريزي ۾ اُلٿو ڪيا، ۽ اُنهن کي هندستان جي تاريخ بابت پنهنجي مطالعي جي جلد اول ۾ شايع ڪيو <ref>{”فتح نامہء سنڌ عرف ”چچ نامو“، مقدمو ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ص ص 58- 59، ۽ ص 61، سنڌي ادبي بورڊ 1976ع.}</ref> . مرزا قليچ بيگ کي ”چچ نامي“ جي قدامت ۽ اهميت جو ڀرپور احساس هو. ان پس منظر ۾ پاڻ هن سڄي ڪتاب کي انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪيائين. هي ترجمو ڪمشنر پريس ڪراچيءَ ۾ سال 1900ع ۾ ڇپيو، ۽ اُن جو انتساب ڪمشنر سنڌ جيمس صاحب (H.E.M.James) کي ڪيو ويو. هن ڪتاب جو سڄو نالوهن ريت آهي: {{quote| The Chachnamah, an |ancient History of Sindh.}} مرزا صاحب جي دوست ۽ سنڌ جي نهايت معروف شخصيت ديوان ڏيارام گدومل ترجمي تي نظرثاني ڪئي ۽ اُن تي هڪ عمدو تعارف لکيو، جيئن ته اُن وقت تائين ”چچ نامي“ جو ڪو ڇاپي ۽ معياري ايڊيشنل موجود نه هو، ان ڪري مرزا صاحب کي اُن جو ترجمو ڪندي ڏاڍي تڪليف پيش آئي. پاڻ لکن ٿا: ”اُن بعد وڏيءَ محنت ۽ ڪشش سان ۽ عربي عالمن جي مدد سان، عبارت جون درستيون ڪيون ويون ۽ جيترو به ٿي سگهي خال ڀريا ويا. اُن بعد مون ڪتاب جو حتي الامڪان لفظ به لفظ ترجمو ڪيو… مون اڪثر حوالا ۽ حاشيا به ڏنا آهن. جي مفيد ثابت ٿيندا. اُن کان علاوه مشترڪه واقعن بابت مون تاريخ معصومي ۽ تحفة الڪرام جي بيانن جا اقتباس به ڀيٽ خاطر ڏنا آهن. قرآن مجيد جي آيتن لاءِ رڪوع ۽ سورتن جا حوالا مون سيل (Sale) جي انگريزي ترجمي تان ڏنا آهن ۽ رچرڊ سن جي ٽيبل تان مون هجري سالن جا مسيحي سال به درج ڪيا آهن“. هڪ طرف ”چچ نامي“ جو ڪنهن به زبان ۾ ڇپيل هي پهريون ايڊيشن هو ۽ ٻئي طرف هي انگريزي ٻوليءَ ۾ هو. ان ريت سنڌ جي تاريخ جو هي قديم ترين ماخذ، سنڌ ۽ هند کان علاوه يورپ ۾ پڻ اسان جي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار بڻيو. سال 1938ع ۾ هن ترجمي تان ”چچ نامي“ جو اردو ترجمو ٿيو. هي ترجمو بهاولپور جي محمد حفيظ الرحمان ”حفيظ“ ڪيو <ref>{حفيظ الرحمان سنڌ بابت هڪ ٻئي ڪتاب جو به اردو ۾ ترجمو ڪيو. هيڪ تاب هدايت علي تارڪ سنڌ جي شاعرن بابت لکيو هو، جنهن کي حفيظ الرحمان ”تاريخ شعراءِ سنده“ جي نالي سان 1365ھ/1945ع۾ بهاولپور مان شايع ڪيو هو.}</ref> . تازي دور ۾ (1980ع ڌاري) مرزا صاحب جي هن انگريزي چچ نامي جا ٻه ايڊيشن نڪتا آهن. هڪ ڇاپو سنڌ ڪلاسڪس ڪراچي ڪڍيو آهي، ليڪن اُن تي طباعت جو سال درج ڪونهي. ٻيو ايڊيشن وين گارڊ لهور اپران 1985ع ۾ نڪتو آهي.<ref>{ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جو لکيل مضمون " مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ"؛ رسالو مھراڻ سال2003, شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{حوالو|2}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html سنڌي ۾ چچنامو]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[زمرو:چچ نامو]] [[زمرو:عربي ڪتابون]] [[زمرو:مشهور ڪتابون]] [[زمرو:فارسي ڪتابون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]] 99ohfvbg6op0klhj90cy4agt1uvz3bc 383103 383102 2026-06-07T01:57:08Z Intisar Ali 8681 /* تاريخي اهميت */ 383103 wikitext text/x-wiki {{infobox book | name = چچنامو | title_orig = ''' فتحنامو''' | translator =[[علي ڪوفي]](عربي مان فارسي ۾ )<br>[[مرزا قليچ بيگ]](فارسي مان سنڌي ۾) | image = | caption= | author = نامعلوم <ref>{{cite book |last1=فارسي ترجمو علي ڪوفي |first1=سنڌي ترجمو مخدوم امير احمد |title=چچ نامو |publisher=سنڌي ادبي بورد |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html |accessdate=24 June 2024}}</ref> | illustrator = | cover_artist = | country = [[سنڌ]], [[پاڪستان]] | language =[[عربي ٻولي|عربي]]،[[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] | series = | subject =[[سنڌ جي تاريخ]]<br/>[[قديم تاريخ]] | genre = [[تاريخ]] | publisher =[[نئين سنڌ لائبريري]] | pub_date = 1923 | pages = ڪرائون سائيز ۾ 60 صفحا | isbn = }} '''چچ نامو '''يا '''فتح نامو سنڌ '''يا '''تاريخ الهند و السند '''([[عربي]] ۾) [[سنڌ]] جي تاريخ بابت هڪ مشهور [[ڪتاب]] آهي<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=چچ%20نامه/%20چچ%20نامو|title=چچ نامه/ چچ نامو : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-03-26}}</ref>، هن ڪتاب ۾ چچ گھراڻي جي تاريخ، راء گھراڻي جو خاتمو ۽ [[اروڙ]] جي چچ جو تخت تي چڙهڻ، عربن جي [[محمد بن قاسم]] جي هٿان سنڌ جي 8 صدي ۾ فتح جو احوال لکيو ويو آهي. هن ڪتاب جو اصلي نالو ”فتح نامه سنڌ“ هو. اهو ڪتاب، جيڪو سنڌ جي عرب فاتح محمد بن قاسم جي ساٿين مان هڪ جي پوئين وٽ [[اروڙ|الور]] ۾ سانڍيل هو، سو نامعلوم سال ۾ لکيل هڪ عربي مخطوطي مان علي بن محمد ڪوفيءَ طرفان سنه 613ھ ۾ فارسيءَ ۾ ڪيل ترجمو هو. تفصيلن لاءِ بهتر آهي ته مرزا جي انگريزي ترجمي کي يو-ايم دائود پوٽي جي فارسيءَ ۾ لکيل جديد تنقيدي ڇاپي، ۽ مخدوم امير احمد ۽ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سنڌي ترجمي سان جيڪو سنڌي ادبي بورڊ طرفان سنه 1954ع ۾ ڇاپيو ويو آهيو<ref name=" لئمبرڪ "> ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ مسلمانن جي فتح کان اڳ (جلد ٻيو) ليکڪ؛ ايڇ. ٽي. لئمبرڪ :ايڊيشن؛ پهريون 1984ع، ٻيو 1990ع :ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref> [[فائل:Islamic Campaign to Sindh in 39 H.png|thumb|39 هجري ۾ عربن جون سنڌ تي ڪاهون]] [[فائل:فتوح قتيبة بن مسلم ومحمد بن القاسم.jpg|thumb|عربن جا سنڌ تي حملا]] '''چچ نامو''' سنڌ جي تاريخ بابت هڪ اهم تاريخي ڪتاب آهي، جنهن کي [[محمد علي ڪوفي]] 1216ع ۾ عربي مان فارسي ۾ ترجمو ڪيو. ان جو اصل عربي مصنف نامعلوم آهي. ڪجهه عالمن لکڻ جي انداز ۽ متن جي اندروني شاهدين جي بنياد تي اندازو لڳايو آهي ته اهو ڪتاب ممڪن طور [[المدائني]] لکيو هجي، پر اها نسبت يقيني نه آهي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=9–12 }}</ref> === سنڌ جي پهرين تاريخ جو هٿ اچڻ === ناصرالدين جي دؤر ۾ علي بن حامد بن ابوبڪر ڪوفي کي، الور ۽ بکر جي هڪ ڏتڙيل عرب خاندان جي هڪ بزرگ قاضي اسماعيل بن علي بن محمد طائي وٽان عربي ۾ لکيل هڪ تاريخ ”منهاج المسالڪ“ (تاريخ سنڌ ۽ هند) هٿ آئي. قاضي صاحب الور جي قاضي موسيٰ بن يعقوب جو پڙپوٽو هو، جيڪو محمد بن قاسم سان گڏ سنڌ آيو هو ۽ محمد بن قاسم کيس الور جو قاضي ڪري رکيو. اها بکر ۽ الور جي قضات سندن نسل ۾ هلندي پئي آئي. علي بن حامد ڪوفي تاريخ منهاج المسالڪ جو 1216ع ۾ اچ ۾ فارسي ترجمو ڪيو ۽ ان جو نالو ”چچنامو“ رکيائين. چچنامو سنڌ جي پهرين اسلامي تاريخ آهي، جنهن مان اسان کي عربن جي ڪاميابين جي خبر پوي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي</ref>عرب اسلامي دؤر بابت معتبر حوالا عربي تاريخن ۾ موجود آهن، پر ان دور بابت جيڪا تاريخ هتي سنڌ ۾ مرتب ٿي ۽ جنهن کي ”فتح نامو“ سڏيو ويو ۽ جنهن کي پوءِ عام طرح ”چچ نامو“ چيو ويو، اهو نهايت ئي قيمتي ڪتاب آهي. اهو نه فقط سنڌ جي تاريخ بابت هڪ بنيادي ڪتاب آهي، پر پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جيڪو هن سڄي برصغير ۾ مرتب ٿيو، يعني پاڪستان، بنگله، ديش ۽ هندستان، سڀ ملڪ ملايو ته مڙني تاريخي ڪتابن ۾ فتح نامو پهريون ”تاريخي ڪتاب“ آهي، جو سنڌ جي سرزمين ۾ ئي مرتب ڪيو ويو. اهو ڪتاب شهر اروڙ جي قاضين مرتب ڪيو. انهيءَ جا ماخذ البت ٻيا اڳيان عربي ڪتاب هئا. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي اسلام کان اڳ واري تاريخ توڙي اوائلي اسلامي تاريخ بابت اسان کي سڀ ڪجهه ملي ٿو. هن ڪتاب تي شروعاتي تحقيق ڊاڪٽر دائود پوٽي مرحوم ڪئي ۽ پهريون ڀيرو ان جو فارسي متن شايع ڪيائون. 1952ع ۾ مخدوم امير احمد صاحب مرحوم ان جو جيڪو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو، تنهن ۾ اسان ڪافي نوٽ ۽ حاشيا لکيا. ان وقت کان وٺي هن اهم ڪتاب تي بنده طرفان تحقيقي ڪم هلندو هليو ۽ هاڻي ڇهه مهينا کن ٿيا آهن، جو هن ڪتاب ”فتح نامي“ جو فارسي متن انگريزي ۾ لکيل تفصيلي حاشين ۽ مقدمي سان اسلام آباد جي تاريخي ۽ ثقافتي اداري طرفان شايع ٿيو آهي<ref name="بلوچ"> ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ جي ريڊيو انٽرويو جو متن؛.ڪتاب جو نالو ؛ مهراڻ 1983ع ايڊيٽر؛ نفيس احمد ناشاد جلد؛ 34 نمبر 4- 1983ع ڇپيندڙ :سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>. == تاريخي اهميت == چچ نامي کي سنڌ جي تاريخ نويسي ۾ خاص مقام حاصل آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو عرب فتح کان اڳ سنڌ جي مختصر سياسي صورتحال ۽ پوءِ عربن طرفان سنڌ جي فتح جو احوال پيش ڪري ٿو. هن ڪتاب ۾ سنڌ جي تاريخ گهڻو ڪري فاتحن جي نقطه نظر کان بيان ٿيل آهي، جڏهن ته شڪست کاڌل مقامي ڌرين جو موقف نمايان طور موجود نه آهي. متن جي مطالعي مان ظاهر ٿئي ٿو ته ڪتاب ۾ عرب حملي کي اخلاقي ۽ مذهبي بنيادن تي جائز قرار ڏيڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"/> === حملي جي اخلاقي جواز جو بيان === چچ نامي ۾ اهو دليل ڏنو ويو آهي ته چچ خاندان قانوني حڪمران نه هو، پر سازش وسيلي اقتدار تي قابض ٿيو ۽ اصل حقدار حڪمران کي تخت کان محروم ڪيو. انهيءَ بنياد تي اهڙي حڪمران کي اقتدار مان هٽائڻ کي اخلاقي طور جائز ڏيکاريو ويو آهي. ڪتاب ۾ فاتحن جي عام روايتي انداز موجب حملي کي ظلم خلاف انصاف جي جنگ طور پيش ڪيو ويو آهي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"/> === راجا ڏاهر جي تصوير === چچ نامي ۾ [[راجا ڏاهر]] جي شخصيت کي اهڙي نموني پيش ڪيو ويو آهي جو هو اقتدار جو حريص ۽ اخلاقي طور ڪمزور حڪمران نظر اچي ٿو. ڪتاب ۾ بيان ڪيو ويو آهي ته هن پنهنجي ڀيڻ سان شادي ڪئي، ڇاڪاڻ⁠تہ نجومين اڳڪٿي ڪئي هئي ته سندس ڀيڻ جو مڙس بادشاهه ٿيندو. انهيءَ روايت ذريعي راجا ڏاهر کي اهڙو شخص ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو حڪمراني جو اهل نه هو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"/> === سامونڊي قزاقن وارو واقعو === چچ نامي ۾ مسلمان عورتن ۽ ٻارن جي گرفتار ٿيڻ جو واقعو به بيان ٿيل آهي، جن کي سامونڊي قزاقن پڪڙيو هو. ڪتاب موجب [[حجاج بن يوسف]] راجا ڏاهر کان انهن قيدين جي آزادي جو مطالبو ڪيو، پر اهي آزاد نه ٿيا؛ ان واقعي کي سنڌ تي عرب حملي جو اهم سبب ڄاڻايو ويو آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي جي تجزيي موجب ڪتاب ۾ عربن جي معاشي مقصدن جو ذڪر نٿو ملي، جهڙوڪ [[هندي سمنڊ]] تي واپاري غلبو حاصل ڪرڻ ۽ عرب واپار جي حفاظت<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === جنگين جو مذهبي بيان === چچ نامي ۾ عربن ۽ سنڌ جي ماڻهن وچ ۾ ٿيل جنگين کي “حق ۽ باطل” يا “انصاف ۽ ناانصافي” جي جنگ طور پيش ڪيو ويو آهي. عرب لشڪر کي انصاف، حق ۽ خدائي مدد جو نمائندو ڏيکاريو ويو آهي، جڏهن ته راجا ڏاهر کي ڪافر، ملعون ۽ ظلم جي علامت طور پيش ڪيو ويو آهي. ڪتاب ۾ ڪيترن هنڌن تي بيان ڪيو ويو آهي ته عرب فوج خدائي مدد سبب تباهي کان بچي وئي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === ڪاڪا بن ڪوٽل جو واقعو === چچ نامي ۾ ڪاڪا بن ڪوٽل جو واقعو اچي ٿو، جنهن رات جو عربن تي حملو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس لشڪر رستو وڃائي ويٺو ۽ سڄي رات پريشاني ۾ ڀٽڪندو رهيو. پوءِ جڏهن هن عربن سان صلح ڪيو ته هن قبول ڪيو ته خدا سندن رستو ڀلائي ڇڏيو هو. هن اهو به چيو ته سندس ملڪ جي نجومين اڳڪٿي ڪئي هئي ته هي ملڪ مسلمان لشڪر جي هٿان فتح ٿيندو، تنهنڪري عربن جي ڪاميابي خدائي ارادي جو نتيجو هئي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === نجومن جون اڳڪٿيون === چچ نامي ۾ ڪيترائي حوالا ملن ٿا، جن ۾ سنڌي ماڻهو پنهنجي نجومين جي اڳڪٿين سبب پنهنجي شڪست کي يقيني سمجهندا هئا. ديبل جي قلعي مان هڪ برهمڻ جو عربن سان ملي وڃڻ به اهڙو مثال آهي. هن عربن کي ٻڌايو ته قلعي تي قبضو تڏهن ٿي سگهندو، جڏهن مندر تي لڳل جهنڊو ڪيرايو ويندو. انهيءَ برهمڻ [[محمد بن قاسم]] کي “عادل اڳواڻ” طور بيان ڪيو<ref <ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === فتح ۽ مال غنيمت جو تصور === چچ نامي جي بيان موجب جڏهن سنڌ فتح ٿي وئي ته عربن پاڻ کي ملڪ جا جائز مالڪ سمجهيو. انهيءَ بنياد تي کين ملڪ تي حڪومت ڪرڻ، ان جا وسيلا حاصل ڪرڻ ۽ جنگي مال کي “مال غنيمت” طور وٺڻ جو حق حاصل ٿيو. متن ۾ سنڌ جي فتح کي اهڙي انداز ۾ پيش ڪيو ويو آهي، ڄڻ اها خدائي حمايت سان حاصل ٿيل سياسي ۽ مذهبي ڪاميابي هئي<ref <ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === راجا ڏاهر جي مزاحمت === چچ نامي مان اهو پڻ ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ آساني سان فتح نه ٿي. راجا ڏاهر عربن سان وڙهندي مارجي ويو. هن جي مزاحمت مان ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جنگ کان پوءِ فتح ٿي، پرامن طريقي سان عرب حڪمراني هيٺ نه آئي. انهيءَ ڪري عربن پنهنجي قبضي کي جنگي فتح جي بنياد تي جائز قرار ڏنو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref>. === تاريخ ۽ ڏندڪٿا جو ميلاپ === تاريخدانن چچ نامي جي تجزيي کان پوءِ اهو نتيجو ڪڍيو آهي ته هي ڪتاب تاريخ ۽ ڏندڪٿا جو گڏيل متن آهي. ان ۾ ڪيترائي اهڙا اصطلاح استعمال ٿيا آهن، جيڪي عرب دور ۾ رائج نه هئا. مثال طور “شحنه” سلجوق دور جو اصطلاح هو، جڏهن ته “اقطاع” جو استعمال بويهين دور ۾ عام ٿيو. اهڙي طرح مجرم کي جانور جي ڪچي کل ۾ سبي سزا ڏيڻ منگولن جي رسم هئي؛ تنهنڪري محمد بن قاسم کي ڪچي کل ۾ سبي سزا ڏيڻ واري روايت تاريخي طور مشڪوڪ سمجهي وڃي ٿي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === محمد بن قاسم جي پڄاڻي بابت روايتون === چچ نامي ۾ محمد بن قاسم جي سزا بابت روايتون ملن ٿيون، پر ڪجهه تاريخدانن موجب کيس ڪچي کل ۾ سبڻ واري ڪهاڻي درست نه آهي. انهن جي نظر ۾ محمد بن قاسم بي عزتي واري حالت ۾ قيدخاني ۾ فوت ٿيو. ڪجهه مؤرخن اهو به خيال ظاهر ڪيو آهي ته هن خودڪشي ڪئي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === عرب فتح ۽ سنڌ === سنڌ هندستاني ننڍي کنڊ جو واحد علائقو هو، جيڪو عربن فتح ڪيو. بعد ۾ جڏهن سنڌ تي مقامي حڪمرانن يا ترڪي نسل جي بادشاهن حڪومت ڪئي ته محمد بن قاسم تاريخي ڪتابن مان گهڻو ڪري غائب ٿي ويو. ويهين صديءَ جي شروعات تائين سندس ڪردار کي خاص سياسي يا قومي اهميت نه ڏني وئي<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === ويهين صديءَ ۾ نئين تعبير === 1920ع واري ڏهاڪي ۾ جڏهن هندستان ۾ فرقيواريت وڌي ۽ تاريخ به مذهبي سڃاڻپ جي بنياد تي بيان ٿيڻ لڳي، تڏهن مسلمان ليکڪن محمد بن قاسم کي نئين انداز سان پيش ڪيو. سنڌ کي “دارالسلام” يا اسلام جي دروازي طور بيان ڪيو ويو ۽ محمد بن قاسم کي نوجوان مسلمان هيرو بڻايو ويو، جنهن ڪافرن جي فوجن کي شڪست ڏئي سنڌ کي مسلم دنيا جو حصو بڻايو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === ون يونٽ کان پوءِ سنڌي قومپرست تعبير === 1955ع ۾ ون يونٽ قائم ٿيڻ کان پوءِ سنڌ اولهه پاڪستان جو حصو بڻجي وئي. ان سياسي تبديلي جي ردعمل ۾ سنڌي قومپرستي اڀري ۽ سنڌ جي تاريخ کي نئين سر پڙهڻ ۽ بيان ڪرڻ جون ڪوششون شروع ٿيون. سنڌي قومپرست ليکڪن شڪست کاڌل ڌر جي خاموش آواز کي اجاگر ڪيو. انهن محمد بن قاسم کي فاتح يا هيرو بدران حملي آور ۽ جارح طور پيش ڪيو، جڏهن ته راجا ڏاهر کي پنهنجي ملڪ جي دفاع ۾ وڙهندي جان ڏيندڙ قومي هيرو طور بيان ڪيو ويو<ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> === سنڌ جي تاريخ جي نئين شروعات === سنڌي قومپرست تاريخ نويسي ۾ سنڌ جي تاريخ جي شروعات 711ع يا 712ع کان نه پر [[سنڌو ماٿري جي تھذيب]] کان ڪئي وئي. اهڙي طرح اهو قديم ماضي، جنهن کي اڳ غير اسلامي يا غير اهم سمجهيو ويندو هو، سنڌي سڃاڻپ ۽ فخر جو ذريعو بڻيو. هن تبديلي سنڌ جي تاريخ نويسي کي مذهبي دائري مان ڪڍي وڌيڪ سيڪيولر ۽ علائقائي رخ ڏنو<ref <ref name="MubarakAli-Essays-pp9-12"></ref> == تحرير == [[فائل:Sindh_700ad.jpg|thumb|300x300px|سنڌ 700ء ۾ برهمڻ گھراڻي جي هيٺ]] هي ڪتاب محمد علي بن حميد بن ابو بڪر ڪوفي عربي متن تان فارسي ۾ ترجمو ڪيو. مائونٽ اسٽوئرٽ جي هن ڪتاب جي تاريخي سچائي جي تحقيق تائين هن ڪتاب کي هڪ وقت تائين رومانوي داستان سمجھيو ويندو هو. اهو مڃيو ويندو آهي ته اصل عربي متن سڪفي خاندان جي ڪنهن مرد لکيو جيڪي محمد بن قاسم جا رشتيدار هيا. == درستگي == [[تاريخِ معصومي]] ۽ [[تحفته الڪرام]] ساڳئي دور جون ئي ٻه مسلم تاريخون آهن ۽ جيڪي ڪجهه موقعن تي ساڳين واقعن جون مختلف تفصيلون ڏين ٿيون. نظام الدين احمد، نورالحق، فرشتو ۽ مير معصوم جي بعد وارين مسلم تاريخن عربن جي فتح جو احوال چچ نامي مان حاصل ڪيو آهي. ڪوفي به ڪجهه "واڱڻائي نثر " ڪندي محسوس ڪيو يو آهي هي چڱي طرح عربي مواد جو وڏو حصو ترجمو درستگي سان ڪندڙ جي طور تي مڃيو وڃي ٿو انکان علاوه هن معلومات جا ذيعا به ٻڌايا آهن ته اهي عام ماڻهن جا آهن يا صرف ”روايت“.ان وقت جي  تاريخي جاگرافي، سماجي ۽ سياسي واقعن بيان ڪندڙ مواد جي طور تي هن ڪتاب کي مڃتا حاصل آهي. سڪفي خاندان جي قدرتي تعصب تي مشتمل غير درست تحريرون پڻ ڪتاب جو حصو آهن.مرزا قليچ بيگ ھن ڪتاب جو جيڪو سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ان لاءِ لکي ٿو: ”قديم سنڌ جي تاريخ، هندو راجائن جي بابت ۽ عربن جي فتح تائين ٽن فارسي ڪتابن ۾ لکيل آهي، چچنامي، تاريخ معصومي ۽ ”تحفة الڪرام“ ۾. پويان ٻه ڪتاب پهرئين تان ورتل هئا ۽ انهن ۾ گهڻو احوال نه هو. تنهنڪري چچ نامي جي پهرين مون انگريزي ۾ ترجمو ڪيو، جو سرڪار ڇاپايو ۽ هاڻي ڪن دوستن جي فرمائش موجب مون سنڌي ۾ ترجمو ڪيو ته سنڌ جا ماڻهو قديم سنڌ جي تاريخ جو مفصل احوال معلوم ڪن.“ مرزا قليچ بيگ جي ان ترجمي ۾ چچ نامي جو پهريون ڀاڱو آهي، جنهن ۾ فقط چچ جي راڄ تائين احوال ڏنل آهي. هي ڪتاب 60 صفحن تي مشتمل ڪرائون سائيز ۾، بليوٽسڪي پريس حيدرآباد مان ڇپيو، ۽ اُن کي سال 1923ع ۾ نئين سنڌ لئبرري وارن ڇپرائي پڌرو ڪيو. ڊاڪٽر غلام محمد لاکو لکي ٿو تہ: چچ نامي سنڌيءَ جو ٻيو حصو ڪٿي ڇپيو يا نه، ان بابت مون کي معلومات ملي نه سگهي آهي. سال 1923ع ۾ مرزا صاحب ”چچ نامي“ جو سنڌي ترجمو مڪمل ڪيو هو.<ref>{ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جو لکيل مضمون:" مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ"؛ مھراڻ رسالو سال 2003 ، شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> == انگريزي ترجمو == چچ نامو انگريزيءَ ۾: جهڙيءَ ريت سنڌ جي تاريخ جو اولين ڪتاب ”چچ نامو“ آهي، ٺيڪ ان ريت مرزا صاحب پڻ سنڌ جي اتهاس تي ڪم ڪرڻ لاءِ سڀ کان اول هن ڪتاب جو انتخاب ڪيو. هن ڪتاب ۾ سنڌ اندر راءِ ۽ برهمڻ خاندان جي حڪومت جي احوال سان گڏ عرب فتوحات جو بيان آهي، ابتدا ۾ هيءُ ڪتاب عربي زبان ۾ لکيو ويو، جنهن کي پوءِ سن 1613ھ/1216ع ۾، علي بن حامد ڪوفيءَ فارسي زبان ۾ ترجمو ڪيو. هيءُ فارسي ترجمو ئي پوءِ صدين تائين اهل علم وٽ استعمال ۾ رهيو. ميرن جي دور جي بنهه آخر ڌاري ٽي، پوسٽنس هن ڪتاب جا ڪي حصا انگريزي ۾ ترجمو ڪيا. اُهي حصا سال 1838ع ۾ 1841ع ۾ رايل ايشياٽڪ سوسائٽي آف بنگال جي جرنل ۾ ڇپيا. سال 1953ع ۾ وري ”چچ نامي“ جا ڪجهه اقتباس ايليٽ انگريزي ۾ اُلٿو ڪيا، ۽ اُنهن کي هندستان جي تاريخ بابت پنهنجي مطالعي جي جلد اول ۾ شايع ڪيو <ref>{”فتح نامہء سنڌ عرف ”چچ نامو“، مقدمو ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ، ص ص 58- 59، ۽ ص 61، سنڌي ادبي بورڊ 1976ع.}</ref> . مرزا قليچ بيگ کي ”چچ نامي“ جي قدامت ۽ اهميت جو ڀرپور احساس هو. ان پس منظر ۾ پاڻ هن سڄي ڪتاب کي انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪيائين. هي ترجمو ڪمشنر پريس ڪراچيءَ ۾ سال 1900ع ۾ ڇپيو، ۽ اُن جو انتساب ڪمشنر سنڌ جيمس صاحب (H.E.M.James) کي ڪيو ويو. هن ڪتاب جو سڄو نالوهن ريت آهي: {{quote| The Chachnamah, an |ancient History of Sindh.}} مرزا صاحب جي دوست ۽ سنڌ جي نهايت معروف شخصيت ديوان ڏيارام گدومل ترجمي تي نظرثاني ڪئي ۽ اُن تي هڪ عمدو تعارف لکيو، جيئن ته اُن وقت تائين ”چچ نامي“ جو ڪو ڇاپي ۽ معياري ايڊيشنل موجود نه هو، ان ڪري مرزا صاحب کي اُن جو ترجمو ڪندي ڏاڍي تڪليف پيش آئي. پاڻ لکن ٿا: ”اُن بعد وڏيءَ محنت ۽ ڪشش سان ۽ عربي عالمن جي مدد سان، عبارت جون درستيون ڪيون ويون ۽ جيترو به ٿي سگهي خال ڀريا ويا. اُن بعد مون ڪتاب جو حتي الامڪان لفظ به لفظ ترجمو ڪيو… مون اڪثر حوالا ۽ حاشيا به ڏنا آهن. جي مفيد ثابت ٿيندا. اُن کان علاوه مشترڪه واقعن بابت مون تاريخ معصومي ۽ تحفة الڪرام جي بيانن جا اقتباس به ڀيٽ خاطر ڏنا آهن. قرآن مجيد جي آيتن لاءِ رڪوع ۽ سورتن جا حوالا مون سيل (Sale) جي انگريزي ترجمي تان ڏنا آهن ۽ رچرڊ سن جي ٽيبل تان مون هجري سالن جا مسيحي سال به درج ڪيا آهن“. هڪ طرف ”چچ نامي“ جو ڪنهن به زبان ۾ ڇپيل هي پهريون ايڊيشن هو ۽ ٻئي طرف هي انگريزي ٻوليءَ ۾ هو. ان ريت سنڌ جي تاريخ جو هي قديم ترين ماخذ، سنڌ ۽ هند کان علاوه يورپ ۾ پڻ اسان جي تاريخ جي مطالعي ۾ مددگار بڻيو. سال 1938ع ۾ هن ترجمي تان ”چچ نامي“ جو اردو ترجمو ٿيو. هي ترجمو بهاولپور جي محمد حفيظ الرحمان ”حفيظ“ ڪيو <ref>{حفيظ الرحمان سنڌ بابت هڪ ٻئي ڪتاب جو به اردو ۾ ترجمو ڪيو. هيڪ تاب هدايت علي تارڪ سنڌ جي شاعرن بابت لکيو هو، جنهن کي حفيظ الرحمان ”تاريخ شعراءِ سنده“ جي نالي سان 1365ھ/1945ع۾ بهاولپور مان شايع ڪيو هو.}</ref> . تازي دور ۾ (1980ع ڌاري) مرزا صاحب جي هن انگريزي چچ نامي جا ٻه ايڊيشن نڪتا آهن. هڪ ڇاپو سنڌ ڪلاسڪس ڪراچي ڪڍيو آهي، ليڪن اُن تي طباعت جو سال درج ڪونهي. ٻيو ايڊيشن وين گارڊ لهور اپران 1985ع ۾ نڪتو آهي.<ref>{ڊاڪٽر غلام محمد لاکو جو لکيل مضمون " مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌ جي تاريخ"؛ رسالو مھراڻ سال2003, شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> == حوالا == {{حوالا}} {{حوالو|2}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== *[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book1/Book_page1.html سنڌي ۾ چچنامو]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[زمرو:چچ نامو]] [[زمرو:عربي ڪتابون]] [[زمرو:مشهور ڪتابون]] [[زمرو:فارسي ڪتابون]] [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] [[زمرو:سنڌي ۾ ترجمو ڪيل ادب]] [[زمرو:تاريخ اسلام]] [[زمرو:تاريخ پاڪستان]] [[زمرو:ٻڌمت جي تاريخ]] gdlcffb87g4psjymvdfq7sk0wb5a9e2 0 11686 383075 317642 2026-06-06T18:19:03Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 383075 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ايبٽ آباد ضلعو | official_name = | native_name = {{nq|ایبٹ آباد}} | native_name_lang = ur | settlement_type =ضلعو | image_skyline = Abbottabad 1907.JPG | imagesize = 300px | image_alt = | image_caption = شھر جي 1907 ۾ نڪتل تصوير | image_map = Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Abbottabad.svg | map_caption = | pushpin_map = Khyber Pakhtunkhwa #Pakistan | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ خيبرپختونخوا ۾ مقام | coordinates = {{coord|34|00|N|73|00|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[خيبرپختونخواهه]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = قيام | established_date = 1853 | باني = | seat_type = صدر مقام | seat = [[ايبٽ آباد ]] شھر | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = <ref name="glance"/> | area_total_km2 = 1967 | population_total = 1,332,912 | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=2017-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-08-29|dead-url=yes|df=}}</ref> | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[ پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = ڪل يونين ڪاؤنسلون | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = ڪل تحصيلون | blank1_info_sec1 = 2 | website = {{URL|http://www.abbottabad.gov.pk}} }} ضلعو ايبٽ آباد [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو ھڪ [[ضلعو]] آھي۔ ھي ضلعو 1969 چورس [[ڪلوميٽر]] تي پکڙيل آھي ۽ [[ايبٽ آباد]] شھر ھن ضلعي جو ڳڙھ آھي۔ ''ايبٽ آباد ضلعي''' جا ٻه تعلقا آھن: [[ايبٽ آباد تعلقو]] ۽ [[حويليان تعلقو]]۔ ھن جي اترين پاسي [[مانسهره ضلعو]] اوڀارين پاسي [[مظفرآباد ضلعو]] الھندي پاسي [[ھريپور ضلعو]] ۽ ڏکڻ پاسي [[راولپنڊي ضلعو]] آھي۔ == ھزاره صوبو تحريڪ == ايبٽ آباد ضلعو ھزاره صوبو ٺاھڻ جي تحريڪ جو ڳڙھ آھي۔ ھزاره جا رھواسي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي رٽ کي نٿا مڃن۔ ھو پنھنجو و الڳ صوبو ٺاھن چاھن ٿا۔ ھزاره وارا اھو سمجھن ٿا صوبي خيبر پختونخوا جي آمدني جو 80٪ ٺاھي ٿو۔ 39٪ بجلي ھزاره جي علائقي تربيلہ ۾ ٺھي ٿي۔ [[پاڪستان]] جي 70٪ چانھ ۽ 100٪ تماک ھزاره ۾ پيدا ٿئي ٿو۔ ھزاره ۾ پڙھيا لکين جي آبادي 94٪ آھي۔ شاھراھ قراقرم ھزاره مان لنگھي ٿي۔ '''ايبٽ آباد ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مانسهره ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 4m0h1oferimy3tbh37alakrnw0sgt2v 383076 383075 2026-06-06T18:19:44Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 383076 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ايبٽ آباد ضلعو | official_name = | native_name = {{nq|ایبٹ آباد}} | native_name_lang = ur | settlement_type =ضلعو | image_skyline = Abbottabad 1907.JPG | imagesize = 300px | image_alt = | image_caption = شھر جي 1907 ۾ نڪتل تصوير | image_map = Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Abbottabad.svg | map_caption = | pushpin_map = Khyber Pakhtunkhwa #Pakistan | pushpin_mapsize = 300 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ خيبرپختونخوا ۾ مقام | coordinates = {{coord|34|00|N|73|00|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[Pakistan]] | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = [[خيبرپختونخواهه]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | established_title = قيام | established_date = 1853 | باني = | seat_type = صدر مقام | seat = [[ايبٽ آباد ]] شھر | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = <ref name="glance"/> | area_total_km2 = 1967 | population_total = 1,332,912 | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=2017-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-08-29|dead-url=yes|df=}}</ref> | population_as_of = 2017 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[ پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = ڪل يونين ڪاؤنسلون | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = ڪل تحصيلون | blank1_info_sec1 = 2 | website = {{URL|http://www.abbottabad.gov.pk}} }} ضلعو ايبٽ آباد [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو ھڪ [[ضلعو]] آھي۔ ھي ضلعو 1969 چورس [[ڪلوميٽر]] تي پکڙيل آھي ۽ [[ايبٽ آباد]] شھر ھن ضلعي جو ڳڙھ آھي۔ ''ايبٽ آباد ضلعي''' جا ٻه تعلقا آھن: [[ايبٽ آباد تعلقو]] ۽ [[حويليان تعلقو]]۔ ھن جي اترين پاسي [[مانسهره ضلعو]] اوڀارين پاسي [[مظفرآباد ضلعو]] الھندي پاسي [[ھريپور ضلعو]] ۽ ڏکڻ پاسي [[راولپنڊي ضلعو]] آھي۔ == ھزاره صوبو تحريڪ == ايبٽ آباد ضلعو ھزاره صوبو ٺاھڻ جي تحريڪ جو ڳڙھ آھي۔ ھزاره جا رھواسي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي رٽ کي نٿا مڃن۔ ھو پنھنجو و الڳ صوبو ٺاھن چاھن ٿا۔ ھزاره وارا اھو سمجھن ٿا صوبي خيبر پختونخوا جي آمدني جو 80٪ ٺاھي ٿو۔ 39٪ بجلي ھزاره جي علائقي تربيلہ ۾ ٺھي ٿي۔ [[پاڪستان]] جي 70٪ چانھ ۽ 100٪ تماک ھزاره ۾ پيدا ٿئي ٿو۔ ھزاره ۾ پڙھيا لکين جي آبادي 94٪ آھي۔ شاھراھ قراقرم ھزاره مان لنگھي ٿي۔ '''ايبٽ آباد ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايبٽ آباد ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 5h0i8002mryypdg1fl0t8kt2lkuf4ys 0 11688 383079 159991 2026-06-06T18:24:25Z Memon2025 21315 /* */ 383079 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>بٽگرام ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Batagram District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Battagram.svg|200px]] |-|- align="center" |ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[بٽگرام]] |- |ايراضي: || 1,301 چورس ڪلوميٽر |- |آبادي: || 307,278 [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || [[ھندڪو]] |- |تعلقو: || 2 |- |يونين ڪائونسلون: || 20 |- |} '''بٽگرام ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. ھن جا ٻه تعلقا آھن: [[بٽگرام تعلقو]] ۽ [[الائي تعلقو]]۔ [[زمرو:بٽگرام ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] bsmjjx6nv88a180fkcccjdj94x70jit 0 11691 383077 166676 2026-06-06T18:22:09Z Memon2025 21315 /* */ 383077 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>ھري پور ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Haripur<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[Image:Tarbela.jpg|280px]] |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- | [[ملڪ]]: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | [[صوبو]]: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[ھريپور]] |- |[[تعلقا]]: || 3 |- |يونين ڪائونسلون: || x |- | ايراضي: || 1,725 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 803,000 |- |[[ٻولي]]: || پشتو |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[Image:Sarhad Province2.PNG|280px]] |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" |- |} '''هري پور ضلعو''' (اُچار: هَرِي پُر زِلو) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. [[ھری پور تعلقو]] [[غازي تعلقو]]۽ [[خان پور تعلقو]] ھن جا [[تعلقو|تعلقا]] آھن۔ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هري پور ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 8b3o0tqle5pbkibnj9ni14yneko2l7y 0 11693 383081 279825 2026-06-06T18:26:12Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 383081 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مٿيون ڪوهستان ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع بالائی کوہستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|پورتنۍ کوهستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = ضلعو | image_skyline = Sun Rising at Karakoram Highway - panoramio.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = قراقرم ھائی وی، مٿيون ڪوهستان م | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_alt = | map_caption = خیبر پختونخوا جی نقشی م مٿيون ڪوهستان ضلعو (گاڑھو رنگ) | blank_name_sec2 = یونین کونسل | blank_info_sec2 = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = ڈویزن | subdivision_name2 = ھزارہ | founder = | established_title = قایم تیو | established_date = | seat_type = ھید ڪوارٽر | seat = داسو | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظامیہ | leader_party = | leader_title = ڈپٹی کمشنر | leader_name = دستیاب نا آھی | leader_title1 = ضلعي پولیس آفیسر | leader_name1 = دستیاب نا آھی | leader_title2 = این اي-12 (ڪوھستان) | leader_name2 = محمد ادریس | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_footnotes = <ref name="2017census"/> | population_as_of = 2017ع | population_note = | population_total = 3,07,286 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پ.م.و]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = ڈسٹرکٹ کونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقا | blank1_info_sec1 = 2 | demographics1_title1 = اھم بولیون | demographics1_info1 = ڪوھستاني | website = {{URL|upperkohistan.kp.gov.pk}} }} '''مٿيون ڪوهستان ضلعو (جلڪوٽيا، شينا، ھندڪو، اردو: ضلع بالائی کوہستان)''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي هزاره ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. اڳوڻي [[ڪوهستان ضلعو|ڪوهستان ضلعي]] کي 2014ع ۾ ٽوڙي مٿيون ڪوهستان ۽ [[هيٺيون ڪوهستان ضلعو|هيٺيون ڪوهستان]] نالن سان ٻه ضلعا ٺاهيا ويا.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1080683|title=KP govt creates new Kohistan district|last=Report|first=Bureau|date=2014-01-16|work=DAWN.COM|access-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612164051/https://www.dawn.com/news/1080683|archive-date=2018-06-12|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/659240/lines-of-division-k-p-govt-carves-kohistan-into-two-districts/|title=Lines of division: K-P govt carves Kohistan into two districts {{!}} The Express Tribune|date=2014-01-16|work=The Express Tribune|access-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924155929/http://tribune.com.pk/story/659240/lines-of-division-k-p-govt-carves-kohistan-into-two-districts/|archive-date=2014-09-24|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/12-Feb-2013/hoti-gives-assent-to-kohistan-division|title=Hoti gives assent to Kohistan division|date=2013-02-12|work=The Nation|access-date=2018-06-20|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.geo.tv/latest/6637-10-years-after-2005-earthquake-100s-of-schools-yet-to-be-reconstructed|title=10 years after 2005 earthquake, 100s of schools yet to be reconstructed|work=Geo News|access-date=2018-06-20|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://dunyanews.tv/en/Pakistan/307806-Khyber-Pakhtunkhwa-govt-releases-Rs7251-million-fo|title=Khyber Pakhtunkhwa govt releases Rs7251 million for quake-hit districts - Pakistan - Dunya News|work=dunyanews.tv|access-date=2018-06-20}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بٽگرام ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] jxpxqp4bajsee8joa7wbc9qbh5qdtkj 383082 383081 2026-06-06T18:27:04Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 383082 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مٿيون ڪوهستان ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع بالائی کوہستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|پورتنۍ کوهستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = ضلعو | image_skyline = Sun Rising at Karakoram Highway - panoramio.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = قراقرم ھائی وی، مٿيون ڪوهستان م | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_alt = | map_caption = خیبر پختونخوا جی نقشی م مٿيون ڪوهستان ضلعو (گاڑھو رنگ) | blank_name_sec2 = یونین کونسل | blank_info_sec2 = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = ڈویزن | subdivision_name2 = ھزارہ | founder = | established_title = قایم تیو | established_date = | seat_type = ھید ڪوارٽر | seat = داسو | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظامیہ | leader_party = | leader_title = ڈپٹی کمشنر | leader_name = دستیاب نا آھی | leader_title1 = ضلعي پولیس آفیسر | leader_name1 = دستیاب نا آھی | leader_title2 = این اي-12 (ڪوھستان) | leader_name2 = محمد ادریس | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_footnotes = <ref name="2017census"/> | population_as_of = 2017ع | population_note = | population_total = 3,07,286 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پ.م.و]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = ڈسٹرکٹ کونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقا | blank1_info_sec1 = 2 | demographics1_title1 = اھم بولیون | demographics1_info1 = ڪوھستاني | website = {{URL|upperkohistan.kp.gov.pk}} }} '''مٿيون ڪوهستان ضلعو (جلڪوٽيا، شينا، ھندڪو، اردو: ضلع بالائی کوہستان)''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي هزاره ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. اڳوڻي [[ڪوهستان ضلعو|ڪوهستان ضلعي]] کي 2014ع ۾ ٽوڙي مٿيون ڪوهستان ۽ [[هيٺيون ڪوهستان ضلعو|هيٺيون ڪوهستان]] نالن سان ٻه ضلعا ٺاهيا ويا.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1080683|title=KP govt creates new Kohistan district|last=Report|first=Bureau|date=2014-01-16|work=DAWN.COM|access-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612164051/https://www.dawn.com/news/1080683|archive-date=2018-06-12|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/659240/lines-of-division-k-p-govt-carves-kohistan-into-two-districts/|title=Lines of division: K-P govt carves Kohistan into two districts {{!}} The Express Tribune|date=2014-01-16|work=The Express Tribune|access-date=2018-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140924155929/http://tribune.com.pk/story/659240/lines-of-division-k-p-govt-carves-kohistan-into-two-districts/|archive-date=2014-09-24|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/12-Feb-2013/hoti-gives-assent-to-kohistan-division|title=Hoti gives assent to Kohistan division|date=2013-02-12|work=The Nation|access-date=2018-06-20|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.geo.tv/latest/6637-10-years-after-2005-earthquake-100s-of-schools-yet-to-be-reconstructed|title=10 years after 2005 earthquake, 100s of schools yet to be reconstructed|work=Geo News|access-date=2018-06-20|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://dunyanews.tv/en/Pakistan/307806-Khyber-Pakhtunkhwa-govt-releases-Rs7251-million-fo|title=Khyber Pakhtunkhwa govt releases Rs7251 million for quake-hit districts - Pakistan - Dunya News|work=dunyanews.tv|access-date=2018-06-20}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مٿيون ڪوھستان ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] rwslj4wd4vladzpu7y3kzjw2mursosy 0 11694 383120 159897 2026-06-07T06:05:21Z Ibne maryam 17680 /* */ 383120 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>لڪي مروت ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Lakki Marwat District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | col'''span="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Lakki Marwat.svg|200px]] |-|- align="center" |ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- |صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || لڪي مروت |- |ايراضي: || 3,164 چورس ڪلوميٽر |- |آبادي: || 490,025 [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- |[[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 2 |- |يونين ڪائونسلون: || 51 |- |} '''لڪي مروت ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:لڪي مروت ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 6q7w12n8v78bz1m9eui1wd6x4dy6sxl 0 11695 383067 158087 2026-06-06T17:48:27Z Memon2025 21315 /* */ 383067 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>مردان ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Mardan District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[Image:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Mardan.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[مردان]] |- | ايراضي: || 1,632 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 1,460,100 [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 2 |- |يونين ڪائونسلون: || |- |} '''مردان ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. [[زمرو:مردان ضلعو]] [[زمرو:مردان ڊويزن]] [[زمرو:مردان ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] pqrelaa8dvfrxpyburcbxew9h1rkn0k 0 11697 383044 209120 2026-06-06T13:36:19Z Ibne maryam 17680 /* */ 383044 wikitext text/x-wiki '''سوات ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>سوات ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Swat<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Falak Sher.jpg|250px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو:|| [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[سيدو شريف]] |- |ايراضي: || 5,337 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 1,257,602 |- | [[ٻولي|ٻولي(ون)]]: || پشتو، کوار، گاوري، اوشوجي |- |تعلقا: || x |- |يونين ڪائونسلون: || x |- |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سوات ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] e6sxxd6d6h8u1hqai5mozunooqieum6 383096 383044 2026-06-06T20:01:30Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستان ۾ ھل اسٽيشنون]] جو اضافو + ترتيب 383096 wikitext text/x-wiki '''سوات ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>سوات ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Swat<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Falak Sher.jpg|250px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو:|| [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[سيدو شريف]] |- |ايراضي: || 5,337 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 1,257,602 |- | [[ٻولي|ٻولي(ون)]]: || پشتو، کوار، گاوري، اوشوجي |- |تعلقا: || x |- |يونين ڪائونسلون: || x |- |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان ۾ ھل اسٽيشنون]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:سوات ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] 2s6ktk5g3bzp62k90ie0sry5eudinlh 0 11698 383124 270656 2026-06-07T06:13:54Z Ibne maryam 17680 /* */ 383124 wikitext text/x-wiki [[File:Tank_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبر پختونخوا ۾ ٽانڪ جي بيھڪ]]'''ٽانڪ ضلعو''' (اردو: ضلع ٹانک، انگريزي: Tank District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. [[زمرو:ٽانڪ ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] bjvp9ujztoqz9qxvi3d29b8kx4g5cti 383127 383124 2026-06-07T06:17:55Z Ibne maryam 17680 /* */ 383127 wikitext text/x-wiki [[File:Tank_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبر پختونخوا ۾ ٽانڪ جي بيھڪ]]'''ٽانڪ ضلعو''' (اردو: ضلع ٹانک، انگريزي: Tank District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. {{Short description|Administrative sub-division in Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=December 2016}} {{Use dmy dates|date=July 2021}} {{Infobox settlement | name = Tank District | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع ٹانک}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|ټانک ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] | image_skyline = Out side view from Station's building.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = View from Tank Railway Station | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_alt = | map_caption = Tak District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Dera Ismail Khan Division|Dera Ismail Khan]] | founder = | seat_type = [[Headquarters]] | seat = [[Tank (city)|Tank]] | government_footnotes = | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name = N/A | leader_title1 = District Police Officer | leader_name1 = N/A | leader_title2 = District Health Officer | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 2900 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = 2023 | population_total = 470293 | population_density_km2 = auto | population_urban = 49172 (10.46%) | population_rural = 421,121 (89.54%) | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />40.67% | '''Male:'''<br />56.89% | '''Female:'''<br />23.18% }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | established_title = Established | established_date = | blank_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | blank_info_sec1 = 1 | blank1_name_sec1 = Number of [[Union councils of Pakistan|Union councils]] | blank1_info_sec1 = 16 | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[Pashto language]], [[Saraiki language|Saraiki]], [[Urdu language|Urdu]], | website = {{URL|tank.kp.gov.pk}} }} '''Tank District''' ({{langx|ps|ټانک ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع ٹانک}}}} ''{{Transliteration|ur|ṭāṅk}}''; {{langx|skr|{{nq|ٹاک}}}} ''{{Transliteration|skr|ṭāk}}'') is a [[Districts of Pakistan|district]] in the [[Dera Ismail Khan Division]] of the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. == History == ===Ancient history=== At the [[Battle of the Hydaspes]] (now the [[Beas River]]), fought between [[Alexander the Great]]'s army and the Indian king [[Purushotthama]] (better known as [[Porus]]), the [[Macedon]]ian army refused to go any further. It is said that the Alexander's army was at risk of being trapped, or was faced by an enemy army too big to defeat, and had to retreat southwards through the [[Makran]] desert.{{Citation needed|date=August 2023}} Islam came in the Tank region in the eighth century A.D., when [[Umayyad]] general [[Muhammad Bin Qasim]] attacked the [[Multan]] region and the nearby areas. The tribe known as [[Arain]] in the Tank district is the generation of those Arab soldiers who came towards Multan with Muhammad Bin Qasim. === Modern history === [[File:Portrait of Nawab Allahdad Khan of Tank State, sketched by G. T. Vigne, published by The Illustrated London News, 25 April 1846.jpg|thumb|Portrait of Nawab Allahdad Khan of Tank, sketched by G. T. Vigne, published by The Illustrated London News, 25 April 1846]] Finally, the Sikhs from the south overran the local tribes. They annexed the land in 1838. Somewhere in the midst of this turmoil, the British were assembling against the Pashtuns and the [[First Anglo-Afghan War|First British-Afghan War]] commenced. The British took over in 1848. The British regiments weren't able to occupy the entire territory and remained in the camps at the foothills of the mountains, while the harsh and dangerous upland terrain remained unexplored. : "...even the shadows of the hills were hazardous."<ref>''Tank: Crossroad to the Frontier Tribes''</ref> The eastern border of the Kingdom of [[Kabul]] was undefined until 1893 when the Durand Line was established. Under the same agreement, the tribes of [[Waziristan]] were clearly designated as being under the [[United Kingdom|British]] rule. The British negotiated with the tribes through their agents in the border towns and Tank was a centre of negotiation with the [[Mahsud|Mahsud tribe]]. For the Britishers, the Mahsud tribe was the most difficult to control. In 1860, when the Mullah Shaleem Kaka Machi Khel Mahsud's army attacked the British with a 3000 strong armed-men, the British were forced to penetrate into the territory of Tank to control them.{{Citation needed|date=August 2023}} In January 1899, [[Lord Curzon]] was appointed as the [[Viceroy of India]]. Reaching India shortly after the suppression of the frontier risings of 1897–98, he paid special attention to the independent tribes of the north-west frontier and inaugurated a new province called the [[Khyber Pakhtunkhwa|North-West Frontier Province (now Khyber Pakhtunkhwa)]], and pursued a policy of forceful control mingled with conciliation.{{Citation needed|date=August 2023}} The only major armed outbreak on this frontier during the period of his administration was the [[Mahsud Waziri blockade|Mahsud Waziri campaign]] of 1901. === Post-independence === After the partition of the subcontinent, the Tank district became a part of Pakistan. In 2018, the [[Tank Subdivision|Frontier Region Tank]] was formally merged with Tank district. ==Geography== The city of [[Tank (city)|Tank]] is the headquarter of the district, which consists of Union Council City I and Union Council City II. There are sixteen Union councils in the district Tank. Until 1992, Tank was a tehsil within [[Dera Ismail Khan District|Dera Ismail Khan district]].<ref name="1998census">{{Cite book| title = 1998 District Census report of Tank| location = Islamabad| publisher = Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan| series = Census publication | volume = 84| date = 2000}}</ref>{{rp|1}} Tank is bordered with the district of [[Lakki Marwat District|Lakki Marwat]] in the northeast, [[Dera Ismail Khan District|Dera Ismail Khan]] in the east, [[FR Tank]] in the north and the [[South Waziristan Agency|South Waziristan district]] in the west. The temperature of Tank reaches 110–120&nbsp;°F in summer. However, in the winter, it is normal. People of the mountainous regions of the west usually come to Tank to avoid cold weather and then return during the summer.{{Cn|date=April 2026}} ==Administration== The district contains two [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] - Tank and Jandola. And is represented in the [[Provincial Assembly of Khyber Pakhtunkhwa|Provincial Assembly]] by one elected MPA, who represents the PK-108 (Tank) constituency.<ref>{{cite web|url=http://www.panwfp.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/9/52|title= Constituencies and MPAs |website= Provincial Assembly of Khyber Pakhtunkhwa website| archive-url=https://web.archive.org/web/20080327234009/http://www.panwfp.gov.pk/index.php/members/bydistrict/en/9/52 |archive-date=2008-03-27|access-date=26 October 2023}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | Muhammad Usman ||[PTI]||[[Constituency PK-108 (Tank)|Tank]]||2024 |} === Tehsils === {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Name (Urdu) !Name (Pashto) !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Jandola Tehsil]] |تحصیل جنڈولہ |({{langx|ps|{{script/Arabic|جنډوله تحصیل}}}}) |1,221 |44,794 |36.69 |33.63% | |- |[[Tank Tehsil]] |تحصیل ٹانک |({{langx|ps|{{script/Arabic|ټانک تحصیل}}}}) |1,679 |425,499 |253.42 |41.43% | |} ==Demographics== === Population === {{Historical populations |align=right |percentages=pagr |1951 |... |1961 |... |1972 |120,005 |1981 |171,245 |1998 |265,432 |2017 |427,044 |2023 |470,293 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher =Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan website}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Tank district has 70,563 households and a population of 470,293. The district has a sex ratio of 105.63 males to 100 females and a literacy rate of 40.67%: 56.89% for males and 23.18% for females. 162,761 (34.61% of the surveyed population) are under 10 years of age. 49,172 (10.46%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> === Religion === {| class="wikitable sortable" |+ Religion in contemporary Tank District ! rowspan="2" |[[Religion in Pakistan|Religious]]<br>group ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME X NORTH-WEST FRONTIER PROVINCE |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/ |access-date=14 October 2021}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Charsadda |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/011 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- | [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] |49,847 |89.55% | 426,541 |99.89% |469,033 |99.73% |- | [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]] |5,279 |9.48% | 5 |~0% |2 |~0% |- | [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]] |390 |0.70% |{{N/a}} |{{N/a}} |6 |~0% |- | [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]] |81 |0.15% | 267 |0.06% |1,164 |0.25% |- |Others |67 |0.12% |231 |0.05% |88 |0.02% |- ! Total Population !55,664 !100% ! 427,044 ! {{Percentage | 1693594 | 1693594 | 2 }} !470,293{{Efn|Different from official population figure since it excludes sensitive areas where religion was not asked}} !100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|Note: 1941 census data is for Tank tehsil of erstwhile Dera Ismail Khan district, which roughly corresponds to contemporary Tank district, excluding the former Frontier Region Tank. District and tehsil borders have changed since 1941.}} |} === Languages === {{Pie chart | thumb = right | caption = Languages of Tank district (2023)<ref name="2023censuslanguage"/> | label1 = [[Pashto language|Pashto]] | value1 = 83.32 | color1 = olive | label2 = [[Saraiki language|Saraiki]] | value2 = 16.30 | color2 = steelblue | label3 = Others | value3 = 0.38 | color3 = grey }} At the time of the 2023 census, 83.32% of the population spoke [[Pashto language|Pashto]] and 16.30% [[Saraiki language|Saraiki]] as their first language.<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> People make their livelihood by farming, falcon catching, migration for employment to the Persian Gulf, or through businesses in Tank.{{Citation needed|date=August 2023}} "Jirga" means ''council''. These are the religious circles and a group of people that decide the fate of the dwellers and rule the people by their sets of laws and principles. ==Tourism== === Shrines === The Shrine of Pir Sabir Shah Baba is one of the most visited places in the city.{{citation needed|date=May 2018}} A number of devotees from the city and adjacent districts including Bannu, Lakki and Dera Ismail Khan visit this shrine. The three-day Urs of Pir Sabir Shah Baba is annually organized from June 2 to June 5. Earlier, the Urs was considered to be one of the big festivals of the city and a large number of people attended the Urs.{{Citation needed|date=August 2023}} The Shrine Custodian still distribute foods among people visiting the shrine and Halwa (a traditional sweet) is usually given on every Wednesday. Second popular shrine in the Tank region is the Mama Pir Ziarat which is located near Umar Adda and a number of devotees visit the shrine of Mama Pir. The Urs of Mama Pir is also organized annually. === Nawab Qilla === Nawab Qilla is a mud fort built most probably by Nawab Katal Khan with views over an area of more than two hundred Kanals of land.{{citation needed|date=May 2018}} The Qilla is situated at one corner of the Tank city and that is the imaginary line-dividing Tank into upper and lower part.{{citation needed|date=May 2018}} The mud walls are several feet high approximately equal to a modern-day three-story building. Huge trunks of trees can be seen poking out from the walls of Qilla. These were used to give strength and stability to the mud walls. There were four huge burgs at each corner of the Qilla with several intervening pickets at regular distance all around. The four main burgs were used as an entrance for armed men who could move around and reach guard posts from within the Qilla without being seen from outside. The Qilla had three gigantic gates. The diameter or thickness of the wall from the top was initially equal to so that a Tanga (Horse Cart) could easily move over it. The residence of the Nawab Sahib was in the center of Qilla. === Nawab of Tank Garden === The Nawab Bagh was situated at the back of Nawab Qilla, spread over an area of more than five hundred Kanals of land. This bagh was well looked after before, during Nawab Qasim Khan time and perhaps in the early days of Qutbuddin Khan. Nawab Qutbuddin Khan had kept large herd of buffalos, cows and it was not unusual to see a herd of two hundred or more buffalos, cows moving toward Nawab Qilla every day. Nawab Bagh as said before even in the sixties was deserted, has now completely disappeared as the land was sold by Qutbuddin s’ sons and a housing colony named Qutub colony has been constructed over its place right up to city police station and Pir Sabir Shah mausoleum. ==See also== *[[Federally Administered Tribal Areas]] *[[Kakka Khel]] *[[Khwajikhel]] *[[Kot Allah Dad]] * [[Districts of Pakistan]] ** [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|Districts of Khyber Pakhtunkhwa]] ** [[List of districts in Punjab, Pakistan|Districts of Punjab, Pakistan]] ** [[List of districts in Balochistan|Districts of Balochistan, Pakistan]] ** [[List of districts in Sindh|Districts of Sindh, Pakistan]] ** [[List of districts in Azad Kashmir|Districts of Azad Kashmir]] ** [[List of districts in Gilgit-Baltistan|Districts of Gilgit-Baltistan]] * [[Divisions of Pakistan]] ** [[Divisions of Balochistan]] ** [[Divisions of Khyber Pakhtunkhwa]] ** [[Divisions of Punjab, Pakistan]] ** [[Divisions of Sindh]] ** [[Divisions of Azad Kashmir]] ** [[Divisions of Gilgit-Baltistan]] ==حوالا== {{حوالا}} {{cite EB1911 |wstitle=Tonk |volume=27 |page=10}} ===نوٽ=== {{Notelist}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Tank-Union-Councils}} {{Authority control}} {{Coord|32.1300|N|70.2300|E|source:wikidata|display=title}} [[زمرو:ٽانڪ ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] [[pt:Tank (Paquistão)]] [[simple:Tank (Pakistan)]] [[ur:ٹانک]] f9fi206hl4hutqbiznx6v25ciyhf5or 0 11699 383094 158198 2026-06-06T18:43:45Z Memon2025 21315 383094 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>صوابي ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Swabi District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[Image:Swabian Landscape-2.JPG|250px]] |- | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[Image:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Swabi.svg|250px]] |- |- align="center" |- | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[صوابي]] |- | ايراضي: || 1,543 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 1,026,804 [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || ھندڪو ۽ پشتو |- |تعلقا: || 3 |- |يونين ڪائونسلون: || |- |} '''صوابي ضلعو''' (سُوابِي زِلو، اردو: ضلع صوابی، انگريزي: Swabi District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. [[زمرو:صوابي ضلعو]] [[زمرو:مردان ڊويزن]] [[زمرو:مردان ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] iya2166ao92f616yowvs3ldacxpa2c0 0 11700 383042 160373 2026-06-06T13:32:55Z Ibne maryam 17680 /* */ 383042 wikitext text/x-wiki '''مالاڪنڊ ضلعو''' (اُچار: مالاڪَنڊ زِلو، اردو: ضلع مالاکنڈ، انگريزي: Malakand District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>مالاڪنڊ ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Malakand District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | col'''span="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[Image:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Malakand.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گادي جو ھنڌ: || مالاڪنڊ |- | ايراضي: || 952 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 452,291 [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 2 |- |يونين ڪائونسلون: || |- |} ==نالو== ==جاگرافي== ==تاريخ== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مالاڪنڊ ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] su1lvmjskl5473wfnf6yc6lijxq75xo 0 11701 383146 340395 2026-06-07T07:07:16Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 383146 wikitext text/x-wiki {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>ڊيرا اسماعيل خان ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Dera Ismail Khan District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Dera Ismail Khan.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[ڊيرا اسماعيل خان]] |- |ايراضي: || 7,326 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 852,995 [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || * |- |تعلقا: || 2 |- |يونين ڪائونسلون: || 51 |- |} '''ڊيرا اسماعيل خان ضلعو''' (اردو: ضلع ڈیرہ اسماعیل خان) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي ڊيره اسماعيل خان ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. هي صوبي جو سڀ کان ڏکڻيون ضلعو آهي. ان جي اُتر ۾ لڪي مروت ۽ ٽانڪ ضلعا آهن، جڏهن ته اوڀر ۽ ڏکڻ ۾ پنجاب صوبو لڳي ٿو. ان جي اولھ ۾ قبائلي علائقا آهن. ضلعي جي گاديءَ جو هنڌ ڊيره اسماعيل خان شھر آهي. ضلعي جي ايراضي 9,334 چورس ڪلوميٽر (3,604 چورس ميل) ۽ آبادي سال 2017ع جي مردم شماري جي مطابق 16,27,132 آهي.<ref>''"District and Tehsil Level Population Summary" (PDF). Pakistan Bureau of Statistics, Government of Pakistan website. Archived from the original (PDF) on 29 November 2020. Retrieved 27 October 2023.''</ref> ==جاگرافي== ڊيرا اسماعيل خان ضلعو اوڀر طرف پنجاب جي ضلعن بھکر ۽ ڊيرا غازي خان سان لڳل آھي. سنڌو نديءَ جي ڪناري سان ضلعي جا اڀرندي ڀاڱا زرخيز ٻرندڙ ميدانن جي ڪري نمايان آهن، جڏهن ته درياهه کان پري زمينون مٽيءَ تي مشتمل آهن، جيڪي برساتن جي ڪري ڪٽجي وڃن ٿيون. ضلعي جي ڏکڻ اولهه طرف ڏکڻ وزيرستان ضلعي جي هڪ پتلي پٽي آهي، جيڪا ڊي آءِ خان کي پاڙيسري صوبي بلوچستان ۾ ڪوه سليمان جبل کان جدا ڪري ٿي. اتر اولهه ۾ ٽانڪ ضلعو آهي.<ref>''The District of Dera Ismail Khan, Trans-Indus. Retrieved 12 December 2017.''</ref> ڊي آءِ خان، لڪي مروت ضلعي جي مروت پلین کان مٽيءَ ۽ سٽي پٿر جي ٽڪرن جي ڪري جدا ٿيل آهي، جيڪا اوڀر ۾ سليمان جبل کان سنڌو نديءَ تائين پکڙيل آهي، جنهن کي شيخ بدين جبل طور سڃاتو وڃي ٿو. رينج جي بلند ترين چوٽي شيخ بدين جبل آهي، جيڪا شيخ بدين نيشنل پارڪ طرفان محفوظ آهي. سنڌو درياهه جي ڀرسان چونا پٿر جي ٽڪرين جو هڪ ٽڪرو آهي، جنهن کي ڪافر ڪوٽ جبلن جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو، جتي ڪافر ڪوٽ جو قديم هندو ڪمپليڪس واقع آهي. ڊي آءِ خان کي پاڪستان جو مرڪز پڻ سمجهيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته ان جي هنڌ ڀکر، اتر پنجاب جي ميانوالي، بلوچستان جي ژوب ۽ پاڪستان جي قبائلي علائقي ڏکڻ وزيرستان جي وچ ۾ آهي. ==تاريخ== اهو نالو لنگاھہ سلطنت جي نمائندی، ملڪ سهراب دوڊئي جي پٽ دوڊئي اسماعيل خان جي نالي تي رکيو ويو آهي، جنهن علائقي جو بنياد رکيو.<ref>''Farooq Miana (20 April 2010). "Baloch tribes of the Saraiki Waseb". Waseb.org website. Retrieved 27 October 2023.''</ref> ===قديم تاريخ=== مشهور [[نقشبندي]] درگاه [[خانقاه احمديه سعيديه]] هن ضلعي جي [[موسيٰ زئي شريف]] شهر ۾ واقع آهي جتي ڪيترن ئي نقشبندي صوفي بزرگن جون قبرون موجود آهن. هن درگاه جي بنياد حاجي دوست محمد قندهاري وڌي جيڪو شاه احمد سعيد مجددي مهاجر مدني جو وڏو خليفو هو. سنڌ جي نقشبندي بزرگ خواجه عبدالغفار نقشبندي، پير مٺا سائين جو سلسلو به هن درگاه سان ملي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] jcx7eh2qtoa8j7xmk246lqa98b5mv2e 0 11704 383071 331574 2026-06-06T18:13:54Z Memon2025 21315 /* خارجي ڳنڍڻا */ 383071 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>مانسھره ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>District Mansehra<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Makra Peak by Khalid Mahmood.jpg|200px]] |-|- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Mansehra.svg|200px]] |- | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[مانسهره]] |- | ايراضي: || 4,579 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 1,152,839 |- |تعلقا: || 3 |- |يونين ڪائونسلون: || 58 |- |[[ٻولي]]: || پشتو |- |} '''مانسهره ضلعو''' (اُچار: مان سِهرا زِلو، اردو: ضلع مانسہرہ، انگريزي: Mansehra District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي۔ ھن جا ٽي تعلقا ۽ ٻه قبيلائي علائقا آھن۔ ٽي تعلقا ھي آھن: [[بالاڪوٽ تعلقو]]، [[مانسھره تعلقو]]، [[اوگئي تعلقو]]. {{-}} == خارجي ڳنڍڻا == * [http://www.mansehraschool.blogspot.com/ مانسھره جا اسڪول] * [http://www.mansehravalley.valleysinfo.com/ مانسھره] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160818101911/http://www.mansehravalley.valleysinfo.com/ |date=2016-08-18 }} * [http://www.fahdmurtaza.com/ مانسھره] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217070721/http://fahdmurtaza.com/ |date=2014-12-17 }} * [http://www.mansehra.com/ مانسھره] * [http://www.apnamansehra.com/index.html اپنا مانسھره] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150221051557/http://www.apnamansehra.com/index.html |date=2015-02-21 }} * [http://www.hu.edu.pk ھزاره يونيورسٽي] [[زمرو:مانسهره ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] kmq0vokwytcugfpb1cu4d61tt6upwm0 0 11705 383112 251286 2026-06-07T05:54:55Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 383112 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>بنون ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Bannu District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[Image:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Bannu.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[بنون]] |- | ايراضي: || 1227 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 677,346 <ref>[پاڪستان حڪومت پاران جاري ڪيل انگ اکر http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf]</ref> |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 2 |- |يونين ڪائونسلون: || |- |} '''بنون ضلعو''' (اُچار: بَنُّوں، اردو: ضلع بنوں، انگريزي: Bannu District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. == حوالا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بنون ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 7k8cdp32bbho7kb21vhi3d59j55b1bi 383115 383112 2026-06-07T05:57:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 383115 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>بنون ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Bannu District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[Image:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Bannu.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[بنون]] |- | ايراضي: || 1227 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 677,346 <ref>[پاڪستان حڪومت پاران جاري ڪيل انگ اکر http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf]</ref> |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 2 |- |يونين ڪائونسلون: || |- |} '''بنون ضلعو''' (اُچار: بَنُّوں، اردو: ضلع بنوں، انگريزي: Bannu District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. {{Short description|District in Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=March 2024}} {{Use dmy dates|date=March 2024}} {{Infobox settlement | name = District Bannu | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع بنوں}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|بنو ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] | total_type = Total | image_skyline = Akra Mound back.jpg | imagesize = 300px | image_alt = | image_caption = Mound at [[Akra, Bannu|Akra]] | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_caption = Bannu District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{Coord|33.06048|70.552176|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] | established_title = Established | established_date = | founder = | seat_type = [[Headquarters]] | seat = [[Bannu]] | government_footnotes = | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name = Mohammad Khan Bangash | leader_title1 = Member of National Assambley | leader_name1 = Mualana Nasim Ali Shah | leader_title2 = District Health Officer | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1972 | population_total = 1,357,890 | population_rural = 1,309,492 | population_urban = 48398 | population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]] | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_density_km2 = auto | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[Pashto]]{{*}}[[Urdu]] | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />41.75% | '''Male:'''<br />58.47% | '''Female:'''<br />23.84% }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 5 | website = {{URL|bannu.kp.gov.pk}} }} '''Bannu District''' ({{langx|ps|بنو ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع بنوں}}}}) is a district in the [[Bannu Division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]], Pakistan. Its status as a district was formally recorded in 1861 during the [[British Raj]].<ref name="gazetteer"/><ref name="thor">{{cite book | title=Bannu; or our Afghan Frontier | publisher=Trűbner & Co. | date=1883 | author=S.S. Thorbourne | isbn=1314135279 | location=London}}<!--| access-date=9 May 2016 --></ref>{{rp|3}} Cloth weaving, sugar mills and the manufacturing of cotton fabrics, machinery and equipment are the major industries in Bannu. It is also known for its weekly ''Jumma'' fair. ==Geography== District borders [[North Waziristan]] to the northwest, [[Karak District|Karak]] to the northeast, [[Lakki Marwat]] and [[Bettani]] to the southeast, and [[South Waziristan]] to the southwest. It is represented in the [[Provincial Assembly of Khyber Pakhtunkhwa|provincial assembly]] by four [[Member of the Provincial Assembly|MPAs]].<ref name="thor" />{{rp| 3–16}} It is surrounded by rugged and dry mountains, it is a fertile place, and early English visitors had been known to refer to it as a "paradise" – see the description by Edwardes quoted by Thornton.<ref name="gazetteer"/><ref name="thor" />{{rp|6–7}} The district forms a basin drained by the [[Kurram River]], [[Gambila River]] and [[Tochi river]]<ref name="gazetteer">{{cite web |title=Bannu District |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V06_398.gif |website=Imperial Gazetteer of India, v. 6, page 392|access-date=4 March 2024}}</ref>{{rp|392}} which originate in the hills of Waziristan. Extending its reach to the base of the frontier hills, the Bannu Valley unfolds as an asymmetrical oval, spanning 60 miles (97&nbsp;km) from north to south and 40 miles (64&nbsp;km) from east to west.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=1|wstitle=Bannu|volume=3|page=355}}</ref> ==History== {{See also|Bannu}} The history of Bannu goes back to prehistoric times due to its strategic location. Notably, [[Sheri Khan Tarakai]] is an ancient settlement site located in the Bannu District. Here, remnants bear witness to the presence of the most ancient village settlement within the Bannu region. This site witnessed occupation from the late fifth century to the early third millennium BC.<ref>Petrie, C.A., Thomas, K.D. & Morris, J.C. 2010. Chronology of Sheri Khan Tarakai, in Petrie, C.A. (ed.). ''Sheri Khan Tarakai and early village life in the borderlands of north-west Pakistan'', Bannu Archaeological Project Monographs – Volume 1, Oxbow Books, Oxford: 343–352.</ref> The sacred texts of [[Zend Avesta]] and [[Vendidad]] mentions Varəna, the [[Avesta]]n predecessor of the name for Bannu, as one of the sixteen most beautiful and perfect lands created by [[Ahura Mazda]].<ref>[http://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/AryanHome.pdf Michael Witzel, "The Home of the Aryans"] people.fas.harvard.edu.</ref> Bannu is the homeland and birthplace of [[Fereydun]].<ref>Gherardo Gnoli. Zoroaster's Time and Homeland: a study on the origins of Mazdeism.Published by Istituto Universitario Orientale (1980), ASIN: B0018NEFO0.</ref>{{rp|47–50}} [[Malik Dilasa Khan]] had also fought a successful battle against the sikh empire.<ref>{{Cite book |last=Rashid |first=Haroon |url=https://books.google.com/books?id=S3YMAQAAMAAJ&q=Ghazi+Dilasa+khan |title=History of the Pathans: The Ghurghushti, Beitani and Matti tribes of Pathans |date=2008 |publisher=Haroon Rashid |pages=436 |language=en}}</ref> in which he killed one of the prominent Sikh Military commander Jai Singh Atariwala in the Battle of Bannu.<ref>{{Cite book |last=Chopra |first=Gulshan Lall |url=https://books.google.com/books?id=mI9PAQAAMAAJ |title=Chiefs and Families of Note in the Punjab |date=1940 |publisher=Government Printing |pages=200 |language=en}}</ref> ===British era (1849–1947)=== Bannu District was annexed by the British from its former [[Sikhs|Sikh]] rulers after the [[Second Anglo-Sikh War]] of 1848–1849.<ref>{{Cite book |last=Banerjee |first=Abhijit |url=https://eml.berkeley.edu/~webfac/bardhan/e271_sp03/2_18.pdf |title=History, Institutions and Economic Performance: The Legacy of Colonial Land Tenure Systems in India (BREAD Working Paper No. 003) |last2=Iyer |first2=Lakshmi |date=January 2003 |publisher=Bureau for Research in Economic Analysis of Development |pages=39 |chapter=Appendix Table 1: Districts of British India, With Dates and Mode of Acquisition by the British}}</ref> After the British annexation of [[Punjab]], then including parts of the [[North-West Frontier Province (1901–55)|North-West Frontier Province]] (NWFP), the valley was administered by [[Herbert Edwardes]].<ref name="EB1911"/> In 1857 revolt the valley was peaceful, it was subject to incursions from the [[Wazir (Pashtun tribe)|Waziri tribes]] of the [[Tochi Valley]] and the neighbouring hills. The primary export of the region was [[wheat]], [[Salt]] and [[alum]] were also quarried at [[Kalabagh]].<ref name="EB1911"/> As of 1911, the [[Indus]] had no bridges within the district, but was navigable for local boats throughout its course of {{convert|76|mi|0|abbr=on}}.<ref name="EB1911"/> [[File:Hindus and Sikhs Migration to India.jpg|thumb|250px|right|Hindus and Sikhs of Bannu migrating to India during the [[Partition of India|partition of 1947]].]] ===Jirga=== ====Bannu Jirga (1947)==== {{Main|Bannu Resolution}} On 21 June 1947 in Bannu, a [[jirga]] was held by Pashtun leaders including [[Bacha Khan]], his brother [[List of Chief Ministers of Khyber Pakhtunkhwa|Chief Minister]] [[Dr Khan Sahib]], the [[Khudai Khidmatgars]], members of the Provincial Assembly, [[Mirzali Khan]] (Faqir of Ipi), and other tribal chiefs, just seven weeks before the [[Partition of India]]. The jirga declared the [[Bannu Resolution]], which demanded that the Pashtuns be given a choice to have an independent state of [[Pashtunistan]] composing all Pashtun territories of British India, instead of being made to join either India or Pakistan. However, the [[British Raj]] refused to comply with the demand of this resolution, in response to which the Khudai Khidmatgars boycotted the [[1947 North-West Frontier Province referendum]] for merging the province into Pakistan.<ref>{{cite book |last=Ali Shah |first=Sayyid Vaqar |date=1993 |title=Afghanistan and the Frontier |url=https://books.google.com/books?id=c05uAAAAMAAJ |location=[[University of Michigan]] |publisher=Emjay Books International |page=256 |editor1-first=Fazal-ur-Rahim Khan |editor1-last=Marwat |access-date=2019-08-18 |archive-date=2019-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219182034/https://books.google.com/books?id=c05uAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=H Johnson |first1=Thomas |author-link1=Thomas Howard Johnson |last2=Zellen |first2=Barry |date=2014 |title=Culture, Conflict, and Counterinsurgency |url=https://books.google.com/books?id=B9ZZAgAAQBAJ |publisher=[[Stanford University Press]] |page=154 |isbn=9780804789219 |access-date=2019-08-18 |archive-date=2019-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219182407/https://books.google.com/books?id=B9ZZAgAAQBAJ |url-status=dead}}</ref> ====Pashtun National Jirga (2022)==== {{Main|Pashtun National Jirga}} On 11–14 March 2022, the [[Pashtun National Jirga]] was held at [[Mirakhel]] in Bannu District in order to defend the rights of the [[Pashtun people]] in the country. The critical issues which were faced by the Pashtuns were discussed during the jirga in a bid to suggest solutions to them.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/940729-nationalist-parties-convene-jirga-on-pakhtun-issues|title=Nationalist parties convene jirga on Pakhtun issues|date=March 12, 2022|website=The News International}}</ref><ref name="mashaal" >{{Cite web|url=https://www.mashaalradio.com/a/%D8%A8%D9%86%D9%88-%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%88%D9%86-%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%AC%D8%B1%DA%AB%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D9%84/31747725.html|title=په بنو کې درې ورځنۍ "پښتون قامي جرګه" روانه ده|website=Radio Mashaal|language=ps}}</ref> ==Administrative subdivisions== Bannu District is divided into 6 [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] and 46 [[Union councils of Pakistan|union councils]].<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|title=Pakistan Tehsil Wise Census 2017 [PDF] (official)|website=www.pbscensus.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107021641/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-11-07|url-status=dead|access-date=2017-11-11}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.pdma.gov.pk/documents/District_Tehsil_and_Union_code_Reference_Map_Bannu.pdf | title=Pakistan: North West Frontier Province District, Tehsil and Union Code Reference Map | publisher=United Nations Pakistan unportal.un.org.pk | date=1 July 2009 | author=Provincial Disaster Management Authority, Government of Khyber Pakhtunkhwa | archive-url=https://web.archive.org/web/20130810074849/http://www.pdma.gov.pk/documents/District_Tehsil_and_Union_code_Reference_Map_Bannu.pdf | archive-date=10 August 2013 | url-status=dead}}</ref> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} Note: Although divisions as an administrative structure has been abolished, the election commission of Pakistan still groups districts under the division names</ref> !Name (Urdu) !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Baka Khel Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل بکاخیل}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|بکاخېل تحصیل}}}}) |367 |192,797 |107.84 |28.25% | |- |[[Bannu Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل بنوں}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|بنو تحصیل}}}}) |228 |644,909 |106.97 |49.46% | |- |[[Domel Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل ڈومیل}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|ډومیل تحصیل}}}}) |425 |224,428 |115.54 |41.38% | |- |[[Kakki Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل ککی}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|ککي تحصیل}}}}) |66 |92,021 |109.01 |42.62% | |- |[[Miryan Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل میریان}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|میریان تحصیل}}}}) |141 |166,473 |1,180.66 |31.77% | |- |[[Wazir Tehsil]] | |745 |37,262 |50.02 |16.33% | |} == Provincial and National Assembly Seats == The district has 4 Provincial Seats in the [[Khyber Pakhtunkhwa Assembly|Khyber-Pakhtunkhwa Assembly]]<ref>{{Cite web|url=http://www.pakp.gov.pk/2013/members-directory/by-seat/|title=By Seat {{!}} KP Assembly|website=www.pakp.gov.pk|language=en-US|access-date=2017-11-13|archive-date=4 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180204125021/http://www.pakp.gov.pk/2013/members-directory/by-seat/|url-status=dead}}</ref> while it has 1 seat in [[National Assembly of Pakistan|National Assembly]].<ref>{{Cite web|url=http://www2.ecp.gov.pk/vsite/ElectionResult/Search.aspx?constituency=NA&constituencyid=NA-26|title=The Election Commission :: Untitled Page|date=2012-11-15|access-date=2017-11-13|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115231135/http://www2.ecp.gov.pk/vsite/ElectionResult/Search.aspx?constituency=NA&constituencyid=NA-26|archive-date=2012-11-15}}</ref> === National Assembly === * [[NA-39 (Bannu)]] {| class="wikitable" |- !colspan="2"|Election!!Member!!Party |- |style="background-color: {{party color|MMA}}" | || [[2002 Pakistani general election|2002]] || [[Syed Nasib Ali Shah|Maulana Syed Nasib Ali Shah]] | [[Muttahida Majlis-e-Amal|MMA]] |- |style="background-color: {{party color|MMA}}" | || [[2008 Pakistani general election|2008]] || [[Fazal-ur-Rehman (politician, born 1953)|Maulana Fazal-ur-Rehman]] | [[Muttahida Majlis-e-Amal|MMA]] |- |style="background-color: {{party color|JUI-F}}" | || [[2013 Pakistani general election|2013]] || [[Akram Khan Durrani]] | [[Jamiat Ulema-e-Islam (F)|JUI (F)]] |- |style="background-color: {{party color|PTI}}" | || [[2018 Pakistani general election|2018]] || |[[Imran Khan]] | [[Pakistan Tehreek-e-Insaf|PTI]] |- | style="background-color: {{party color|MMA}}" | || 2018 (by-election) || [[Zahid Akram Durrani]] | [[Muttahida Majlis-e-Amal|MMA]] |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly ! colspan="2" |Party Affiliation!! Constituency !! Year |- | [[Sher Azam Khan]] || bgcolor={{party color|Pakistan Peoples Party}}| ||[[Pakistan Peoples Party Parliamentarians]]||[[PK-99 (Bannu-I)|Bannu-I]]||2018 |- | [[Pakhtoon Yar Khan]] || bgcolor={{party color|Pakistan Tehreek-e-Insaf}} | ||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-100 (Bannu-II)|Bannu-II]]|| 2018 |- | [[Shah Muhammad Khan]] || bgcolor={{party color|Pakistan Tehreek-e-Insaf}} | ||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-101 (Bannu-III)|Bannu-III]]|| 2018 |- | [[Akram Khan Durrani]] || bgcolor={{party color|MMA}} | ||[[Muttahida Majlis-e-Amal]]||[[PK-102 (Bannu-IV)|Bannu-IV]]||2018 |} ==Demographics== {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1972 |392,468 |1981 |485,240 |1998 |695,260 |2017 |1,210,183 |2023 |1,357,890 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023 census"/> }} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Bannu district has 183,130 households and a population of 1,357,890. The district has a sex ratio of 108.33 males to 100 females and a literacy rate of 41.75%: 58.47% for males and 23.84% for females. 445,307 (32.87% of the surveyed population) are under 10 years of age. 48,398 (3.56%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> === Religion === {| class="wikitable sortable" |+ Religion in contemporary Bannu District ! rowspan="2" |[[Religion in Pakistan|Religious]]<br>group ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME X NORTH-WEST FRONTIER PROVINCE |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/ |access-date=14 October 2021}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Hangu |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/011 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref>{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- | [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] |157,097 |83.74% | 1,208,054 |{{Percentage | 1208054 | 1210183 | 2 }} |1,349,359 |99.61% |- | [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]] |24,517 |13.07% | 275 |{{Percentage | 275 | 1210183 | 2 }} |279 |0.02% |- | [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]] |5,285 |2.82% |{{N/a}} |{{N/a}} |22 |~0% |- | [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]] |467 |0.25% | 1,494 |{{Percentage | 1494 | 1210183 | 2 }} |4,844 |0.36% |- |Others |232 |0.12% |360 |0.04% |170 |0.01% |- ! Total Population !187,598 !100% ! 1,210,183 ! {{Percentage | 1693594 | 1693594 | 2 }} !1,354,674{{Efn|Different from official population figure since it excludes sensitive areas where religion was not asked}} !100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|Note: 1941 census data is for Bannu tehsil of erstwhile Bannu district, which roughly corresponds to contemporary Bannu district sans the former Frontier Region of Bannu. District and tehsil borders have changed since 1941.}} |} {| class="wikitable sortable" |+ Religious groups in Bannu District ([[British North-West Frontier Province]] era) ! rowspan="2" |[[Religion in Pakistan|Religious]]<br>group ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657 |jstor=saoa.crl.25057657 |access-date=16 June 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. II. |year=1881 |pages=17}}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25318669 |jstor=saoa.crl.25318669 |access-date=22 June 2024 |title=The Punjab and its feudatories, part II--Imperial Tables and Supplementary Returns for the British Territory |year=1891 |pages=14}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=25 February 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394102 |jstor=saoa.crl.25394102 |access-date=23 September 2021 |title=Census of India 1911. Vol. 13, North-west Frontier Province : part I, Report; part II, Tables. |year=1911 |pages=306}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430163 |jstor=saoa.crl.25430163 |access-date=2 February 2023 |title=Census of India 1921. Vol. 14, North-west Frontier Province : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=344}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793233|jstor=saoa.crl.25793233 |access-date=7 February 2023 |title=Census of India, 1931, vol. XV. North-west frontier province. Part I-Report. Part II-Tables |last1=Mallam |first1=G. L. |last2=Dundas |first2=A. D. F. |year=1933 |publisher=Peshawar, Printed by the manager, Government stationery and printing, 1933. |pages=373}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215543 |jstor=saoa.crl.28215543 |access-date=23 September 2021 |title=Census of India, 1941. Vol. 10, North-West Frontier Province |year=1941 |pages=22}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 301,002 | {{Percentage | 301002 | 332577 | 2 }} | 337,269 | {{Percentage | 337269 | 372276 | 2 }} | 206,429 | {{Percentage | 206429 | 231485 | 2 }} | 225,374 | {{Percentage | 225374 | 250086 | 2 }} | 219,695 | {{Percentage | 219695 | 246734 | 2 }} | 237,674 | {{Percentage | 237674 | 270301 | 2 }} | 257,648 | {{Percentage | 257648 | 295930 | 2 }} |- ! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]] | 30,643 | {{Percentage | 30643 | 332577 | 2 }} | 33,832 | {{Percentage | 33832 | 372276 | 2 }} | 22,178 | {{Percentage | 22178 | 231485 | 2 }} | 20,721 | {{Percentage | 20721 | 250086 | 2 }} | 23,509 | {{Percentage | 23509 | 246734 | 2 }} | 26,181 | {{Percentage | 26181 | 270301 | 2 }} | 31,471 | {{Percentage | 31471 | 295930 | 2 }} |- ! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 790 | {{Percentage | 790 | 332577 | 2 }} | 1,062 | {{Percentage | 1062 | 372276 | 2 }} | 2,673 | {{Percentage | 2673 | 231485 | 2 }} | 3,746 | {{Percentage | 3746 | 250086 | 2 }} | 3,286 | {{Percentage | 3286 | 246734 | 2 }} | 5,482 | {{Percentage | 5482 | 270301 | 2 }} | 6,112 | {{Percentage | 6112 | 295930 | 2 }} |- ! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 82 | {{Percentage | 82 | 332577 | 2 }} | 58 | {{Percentage | 58 | 372276 | 2 }} | 183 | {{Percentage | 183 | 231485 | 2 }} | 245 | {{Percentage | 245 | 250086 | 2 }} | 244 | {{Percentage | 244 | 246734 | 2 }} | 964 | {{Percentage | 964 | 270301 | 2 }} | 699 | {{Percentage | 699 | 295930 | 2 }} |- ! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] | 60 | {{Percentage | 60 | 332577 | 2 }} | 55 | {{Percentage | 55 | 372276 | 2 }} | 22 | {{Percentage | 22 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 332577 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 332577 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! Others | 0 | {{Percentage | 0 | 332577 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! Total population ! 332,577 ! {{Percentage | 332577 | 332577 | 2 }} ! 372,276 ! {{Percentage | 372276 | 372276 | 2 }} ! 231,485 ! {{Percentage | 231485 | 231485 | 2 }} ! 250,086 ! {{Percentage | 250086 | 250086 | 2 }} ! 246,734 ! {{Percentage | 246734 | 246734 | 2 }} ! 270,301 ! {{Percentage | 270301 | 270301 | 2 }} ! 295,930 ! {{Percentage | 295930 | 295930 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note1: [[British North-West Frontier Province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the region during the post-independence era that have taken into account population increases.<br><br>Note2: Population decrease noted between 1891 census and 1901 census due to the creation of [[British North-West Frontier Province]], bifurcating from [[British Punjab province]]. The trans-Indus tract of Bannu district was allotted to the newly formed North-West Frontier Province, the cis-Indus tract remaining in the Punjab jurisdiction. The cis-Indus portions of the Dera Ismail Khan and the Bannu districts would comprise the new Punjab district of [[Mianwali District|Mianwali]].}} |} ===Language=== {{Pie chart|thumb=right|caption=Languages by number of speakers in the [[Bannu district]], 1881<ref>{{Cite book|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657|title=Report on the census of the Panjáb taken on the 17th of February 1881 |jstor=saoa.crl.25057657 |last1=Denzil Ibbetson |first1=Sir |last2=(India) |first2=Punjab |date=1881 |volume=2 }}</ref>|label1=[[Pashto]]|value1=52.79|color1=green|label2=[[Punjabi language|Punjabi]]|value2=46.69|color2=red|value3=0.33|color3=orange|label3=[[Hindustani language|Hindustani]]|label4=Other|value4=0.19|color4=yellow}} [[Pashto]] is the predominant language, spoken by 99.09% of the population.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> == Universities in Bannu == District Bannu has two Universities with one i.e [https://ustb.edu.pk/ University of Science & Technology, Bannu] (USTB),<ref>{{Cite web|last=mskd|title=University of Science & Technology, Bannu|url=https://ustb.edu.pk/|access-date=2022-02-25|website=University of Science & Technology, Bannu|language=en}}</ref> founded in 2005 by Mr. Akram Khan Durrani, the then Chief Minister, has a full degree awarding status and another one as a campus of the University of Engineering & Technology (UET), Peshawar. USTB offers a wide variety of courses in Science, Engineering and Arts subjects at Bachelors, Master and PhD level. These universities host students from District Bannu, the neighboring districts of Lakki Marwat, Karak, Waziristan as well as from all over Pakistan. ==See also== {{portal|Pakistan}} * [[Khyber Pakhtunkhwa]] ==References== {{reflist}} {{Notelist}} ==External links== * {{usurped|1=[https://archive.today/20120904142241/http://www.khyber.org/publications/031-035/bannuhistory.shtml "History and Settlement of Bannu, Excerpts from Gazetteer of the Bannu District, 1887", Khyber.org]}} * [http://www.bannu.com.pk Website about Bannu] {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Bannu-Union-Councils}} {{Authority control}} [[Category:Bannu District| ]] [[Category:Districts of Khyber Pakhtunkhwa]] [[Category:1861 establishments in British India]] [[sv:Bannu District]] == حوالا == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بنون ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] fb4aucl3opiiqa5ws3sqbbc0zg10f8y 383116 383115 2026-06-07T05:57:58Z Ibne maryam 17680 383116 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>بنون ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Bannu District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[Image:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Bannu.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[بنون]] |- | ايراضي: || 1227 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 677,346 <ref>[پاڪستان حڪومت پاران جاري ڪيل انگ اکر http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf]</ref> |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 2 |- |يونين ڪائونسلون: || |- |} '''بنون ضلعو''' (اُچار: بَنُّوں، اردو: ضلع بنوں، انگريزي: Bannu District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. {{Short description|District in Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=March 2024}} {{Use dmy dates|date=March 2024}} {{Infobox settlement | name = District Bannu | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع بنوں}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|بنو ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] | total_type = Total | image_skyline = Akra Mound back.jpg | imagesize = 300px | image_alt = | image_caption = Mound at [[Akra, Bannu|Akra]] | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_caption = Bannu District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{Coord|33.06048|70.552176|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] | established_title = Established | established_date = | founder = | seat_type = [[Headquarters]] | seat = [[Bannu]] | government_footnotes = | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name = Mohammad Khan Bangash | leader_title1 = Member of National Assambley | leader_name1 = Mualana Nasim Ali Shah | leader_title2 = District Health Officer | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1972 | population_total = 1,357,890 | population_rural = 1,309,492 | population_urban = 48398 | population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]] | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_density_km2 = auto | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[Pashto]]{{*}}[[Urdu]] | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />41.75% | '''Male:'''<br />58.47% | '''Female:'''<br />23.84% }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 5 | website = {{URL|bannu.kp.gov.pk}} }} '''Bannu District''' ({{langx|ps|بنو ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع بنوں}}}}) is a district in the [[Bannu Division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]], Pakistan. Its status as a district was formally recorded in 1861 during the [[British Raj]].<ref name="gazetteer"/><ref name="thor">{{cite book | title=Bannu; or our Afghan Frontier | publisher=Trűbner & Co. | date=1883 | author=S.S. Thorbourne | isbn=1314135279 | location=London}}<!--| access-date=9 May 2016 --></ref>{{rp|3}} Cloth weaving, sugar mills and the manufacturing of cotton fabrics, machinery and equipment are the major industries in Bannu. It is also known for its weekly ''Jumma'' fair. ==Geography== District borders [[North Waziristan]] to the northwest, [[Karak District|Karak]] to the northeast, [[Lakki Marwat]] and [[Bettani]] to the southeast, and [[South Waziristan]] to the southwest. It is represented in the [[Provincial Assembly of Khyber Pakhtunkhwa|provincial assembly]] by four [[Member of the Provincial Assembly|MPAs]].<ref name="thor" />{{rp| 3–16}} It is surrounded by rugged and dry mountains, it is a fertile place, and early English visitors had been known to refer to it as a "paradise" – see the description by Edwardes quoted by Thornton.<ref name="gazetteer"/><ref name="thor" />{{rp|6–7}} The district forms a basin drained by the [[Kurram River]], [[Gambila River]] and [[Tochi river]]<ref name="gazetteer">{{cite web |title=Bannu District |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V06_398.gif |website=Imperial Gazetteer of India, v. 6, page 392|access-date=4 March 2024}}</ref>{{rp|392}} which originate in the hills of Waziristan. Extending its reach to the base of the frontier hills, the Bannu Valley unfolds as an asymmetrical oval, spanning 60 miles (97&nbsp;km) from north to south and 40 miles (64&nbsp;km) from east to west.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=1|wstitle=Bannu|volume=3|page=355}}</ref> ==History== {{See also|Bannu}} The history of Bannu goes back to prehistoric times due to its strategic location. Notably, [[Sheri Khan Tarakai]] is an ancient settlement site located in the Bannu District. Here, remnants bear witness to the presence of the most ancient village settlement within the Bannu region. This site witnessed occupation from the late fifth century to the early third millennium BC.<ref>Petrie, C.A., Thomas, K.D. & Morris, J.C. 2010. Chronology of Sheri Khan Tarakai, in Petrie, C.A. (ed.). ''Sheri Khan Tarakai and early village life in the borderlands of north-west Pakistan'', Bannu Archaeological Project Monographs – Volume 1, Oxbow Books, Oxford: 343–352.</ref> The sacred texts of [[Zend Avesta]] and [[Vendidad]] mentions Varəna, the [[Avesta]]n predecessor of the name for Bannu, as one of the sixteen most beautiful and perfect lands created by [[Ahura Mazda]].<ref>[http://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/AryanHome.pdf Michael Witzel, "The Home of the Aryans"] people.fas.harvard.edu.</ref> Bannu is the homeland and birthplace of [[Fereydun]].<ref>Gherardo Gnoli. Zoroaster's Time and Homeland: a study on the origins of Mazdeism.Published by Istituto Universitario Orientale (1980), ASIN: B0018NEFO0.</ref>{{rp|47–50}} [[Malik Dilasa Khan]] had also fought a successful battle against the sikh empire.<ref>{{Cite book |last=Rashid |first=Haroon |url=https://books.google.com/books?id=S3YMAQAAMAAJ&q=Ghazi+Dilasa+khan |title=History of the Pathans: The Ghurghushti, Beitani and Matti tribes of Pathans |date=2008 |publisher=Haroon Rashid |pages=436 |language=en}}</ref> in which he killed one of the prominent Sikh Military commander Jai Singh Atariwala in the Battle of Bannu.<ref>{{Cite book |last=Chopra |first=Gulshan Lall |url=https://books.google.com/books?id=mI9PAQAAMAAJ |title=Chiefs and Families of Note in the Punjab |date=1940 |publisher=Government Printing |pages=200 |language=en}}</ref> ===British era (1849–1947)=== Bannu District was annexed by the British from its former [[Sikhs|Sikh]] rulers after the [[Second Anglo-Sikh War]] of 1848–1849.<ref>{{Cite book |last=Banerjee |first=Abhijit |url=https://eml.berkeley.edu/~webfac/bardhan/e271_sp03/2_18.pdf |title=History, Institutions and Economic Performance: The Legacy of Colonial Land Tenure Systems in India (BREAD Working Paper No. 003) |last2=Iyer |first2=Lakshmi |date=January 2003 |publisher=Bureau for Research in Economic Analysis of Development |pages=39 |chapter=Appendix Table 1: Districts of British India, With Dates and Mode of Acquisition by the British}}</ref> After the British annexation of [[Punjab]], then including parts of the [[North-West Frontier Province (1901–55)|North-West Frontier Province]] (NWFP), the valley was administered by [[Herbert Edwardes]].<ref name="EB1911"/> In 1857 revolt the valley was peaceful, it was subject to incursions from the [[Wazir (Pashtun tribe)|Waziri tribes]] of the [[Tochi Valley]] and the neighbouring hills. The primary export of the region was [[wheat]], [[Salt]] and [[alum]] were also quarried at [[Kalabagh]].<ref name="EB1911"/> As of 1911, the [[Indus]] had no bridges within the district, but was navigable for local boats throughout its course of {{convert|76|mi|0|abbr=on}}.<ref name="EB1911"/> [[File:Hindus and Sikhs Migration to India.jpg|thumb|250px|right|Hindus and Sikhs of Bannu migrating to India during the [[Partition of India|partition of 1947]].]] ===Jirga=== ====Bannu Jirga (1947)==== {{Main|Bannu Resolution}} On 21 June 1947 in Bannu, a [[jirga]] was held by Pashtun leaders including [[Bacha Khan]], his brother [[List of Chief Ministers of Khyber Pakhtunkhwa|Chief Minister]] [[Dr Khan Sahib]], the [[Khudai Khidmatgars]], members of the Provincial Assembly, [[Mirzali Khan]] (Faqir of Ipi), and other tribal chiefs, just seven weeks before the [[Partition of India]]. The jirga declared the [[Bannu Resolution]], which demanded that the Pashtuns be given a choice to have an independent state of [[Pashtunistan]] composing all Pashtun territories of British India, instead of being made to join either India or Pakistan. However, the [[British Raj]] refused to comply with the demand of this resolution, in response to which the Khudai Khidmatgars boycotted the [[1947 North-West Frontier Province referendum]] for merging the province into Pakistan.<ref>{{cite book |last=Ali Shah |first=Sayyid Vaqar |date=1993 |title=Afghanistan and the Frontier |url=https://books.google.com/books?id=c05uAAAAMAAJ |location=[[University of Michigan]] |publisher=Emjay Books International |page=256 |editor1-first=Fazal-ur-Rahim Khan |editor1-last=Marwat |access-date=2019-08-18 |archive-date=2019-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219182034/https://books.google.com/books?id=c05uAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=H Johnson |first1=Thomas |author-link1=Thomas Howard Johnson |last2=Zellen |first2=Barry |date=2014 |title=Culture, Conflict, and Counterinsurgency |url=https://books.google.com/books?id=B9ZZAgAAQBAJ |publisher=[[Stanford University Press]] |page=154 |isbn=9780804789219 |access-date=2019-08-18 |archive-date=2019-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219182407/https://books.google.com/books?id=B9ZZAgAAQBAJ |url-status=dead}}</ref> ====Pashtun National Jirga (2022)==== {{Main|Pashtun National Jirga}} On 11–14 March 2022, the [[Pashtun National Jirga]] was held at [[Mirakhel]] in Bannu District in order to defend the rights of the [[Pashtun people]] in the country. The critical issues which were faced by the Pashtuns were discussed during the jirga in a bid to suggest solutions to them.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/940729-nationalist-parties-convene-jirga-on-pakhtun-issues|title=Nationalist parties convene jirga on Pakhtun issues|date=March 12, 2022|website=The News International}}</ref><ref name="mashaal" >{{Cite web|url=https://www.mashaalradio.com/a/%D8%A8%D9%86%D9%88-%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%88%D9%86-%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%AC%D8%B1%DA%AB%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D9%84/31747725.html|title=په بنو کې درې ورځنۍ "پښتون قامي جرګه" روانه ده|website=Radio Mashaal|language=ps}}</ref> ==Administrative subdivisions== Bannu District is divided into 6 [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] and 46 [[Union councils of Pakistan|union councils]].<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|title=Pakistan Tehsil Wise Census 2017 [PDF] (official)|website=www.pbscensus.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107021641/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-11-07|url-status=dead|access-date=2017-11-11}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.pdma.gov.pk/documents/District_Tehsil_and_Union_code_Reference_Map_Bannu.pdf | title=Pakistan: North West Frontier Province District, Tehsil and Union Code Reference Map | publisher=United Nations Pakistan unportal.un.org.pk | date=1 July 2009 | author=Provincial Disaster Management Authority, Government of Khyber Pakhtunkhwa | archive-url=https://web.archive.org/web/20130810074849/http://www.pdma.gov.pk/documents/District_Tehsil_and_Union_code_Reference_Map_Bannu.pdf | archive-date=10 August 2013 | url-status=dead}}</ref> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} Note: Although divisions as an administrative structure has been abolished, the election commission of Pakistan still groups districts under the division names</ref> !Name (Urdu) !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Baka Khel Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل بکاخیل}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|بکاخېل تحصیل}}}}) |367 |192,797 |107.84 |28.25% | |- |[[Bannu Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل بنوں}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|بنو تحصیل}}}}) |228 |644,909 |106.97 |49.46% | |- |[[Domel Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل ڈومیل}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|ډومیل تحصیل}}}}) |425 |224,428 |115.54 |41.38% | |- |[[Kakki Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل ککی}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|ککي تحصیل}}}}) |66 |92,021 |109.01 |42.62% | |- |[[Miryan Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل میریان}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|میریان تحصیل}}}}) |141 |166,473 |1,180.66 |31.77% | |- |[[Wazir Tehsil]] | |745 |37,262 |50.02 |16.33% | |} == Provincial and National Assembly Seats == The district has 4 Provincial Seats in the [[Khyber Pakhtunkhwa Assembly|Khyber-Pakhtunkhwa Assembly]]<ref>{{Cite web|url=http://www.pakp.gov.pk/2013/members-directory/by-seat/|title=By Seat {{!}} KP Assembly|website=www.pakp.gov.pk|language=en-US|access-date=2017-11-13|archive-date=4 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180204125021/http://www.pakp.gov.pk/2013/members-directory/by-seat/|url-status=dead}}</ref> while it has 1 seat in [[National Assembly of Pakistan|National Assembly]].<ref>{{Cite web|url=http://www2.ecp.gov.pk/vsite/ElectionResult/Search.aspx?constituency=NA&constituencyid=NA-26|title=The Election Commission :: Untitled Page|date=2012-11-15|access-date=2017-11-13|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115231135/http://www2.ecp.gov.pk/vsite/ElectionResult/Search.aspx?constituency=NA&constituencyid=NA-26|archive-date=2012-11-15}}</ref> === National Assembly === * [[NA-39 (Bannu)]] {| class="wikitable" |- !colspan="2"|Election!!Member!!Party |- |style="background-color: {{party color|MMA}}" | || [[2002 Pakistani general election|2002]] || [[Syed Nasib Ali Shah|Maulana Syed Nasib Ali Shah]] | [[Muttahida Majlis-e-Amal|MMA]] |- |style="background-color: {{party color|MMA}}" | || [[2008 Pakistani general election|2008]] || [[Fazal-ur-Rehman (politician, born 1953)|Maulana Fazal-ur-Rehman]] | [[Muttahida Majlis-e-Amal|MMA]] |- |style="background-color: {{party color|JUI-F}}" | || [[2013 Pakistani general election|2013]] || [[Akram Khan Durrani]] | [[Jamiat Ulema-e-Islam (F)|JUI (F)]] |- |style="background-color: {{party color|PTI}}" | || [[2018 Pakistani general election|2018]] || |[[Imran Khan]] | [[Pakistan Tehreek-e-Insaf|PTI]] |- | style="background-color: {{party color|MMA}}" | || 2018 (by-election) || [[Zahid Akram Durrani]] | [[Muttahida Majlis-e-Amal|MMA]] |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly ! colspan="2" |Party Affiliation!! Constituency !! Year |- | [[Sher Azam Khan]] || bgcolor={{party color|Pakistan Peoples Party}}| ||[[Pakistan Peoples Party Parliamentarians]]||[[PK-99 (Bannu-I)|Bannu-I]]||2018 |- | [[Pakhtoon Yar Khan]] || bgcolor={{party color|Pakistan Tehreek-e-Insaf}} | ||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-100 (Bannu-II)|Bannu-II]]|| 2018 |- | [[Shah Muhammad Khan]] || bgcolor={{party color|Pakistan Tehreek-e-Insaf}} | ||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-101 (Bannu-III)|Bannu-III]]|| 2018 |- | [[Akram Khan Durrani]] || bgcolor={{party color|MMA}} | ||[[Muttahida Majlis-e-Amal]]||[[PK-102 (Bannu-IV)|Bannu-IV]]||2018 |} ==Demographics== {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1972 |392,468 |1981 |485,240 |1998 |695,260 |2017 |1,210,183 |2023 |1,357,890 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023 census"/> }} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Bannu district has 183,130 households and a population of 1,357,890. The district has a sex ratio of 108.33 males to 100 females and a literacy rate of 41.75%: 58.47% for males and 23.84% for females. 445,307 (32.87% of the surveyed population) are under 10 years of age. 48,398 (3.56%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> === Religion === {| class="wikitable sortable" |+ Religion in contemporary Bannu District ! rowspan="2" |[[Religion in Pakistan|Religious]]<br>group ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME X NORTH-WEST FRONTIER PROVINCE |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/ |access-date=14 October 2021}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Hangu |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/011 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref>{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- | [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] |157,097 |83.74% | 1,208,054 |{{Percentage | 1208054 | 1210183 | 2 }} |1,349,359 |99.61% |- | [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]] |24,517 |13.07% | 275 |{{Percentage | 275 | 1210183 | 2 }} |279 |0.02% |- | [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]] |5,285 |2.82% |{{N/a}} |{{N/a}} |22 |~0% |- | [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]] |467 |0.25% | 1,494 |{{Percentage | 1494 | 1210183 | 2 }} |4,844 |0.36% |- |Others |232 |0.12% |360 |0.04% |170 |0.01% |- ! Total Population !187,598 !100% ! 1,210,183 ! {{Percentage | 1693594 | 1693594 | 2 }} !1,354,674{{Efn|Different from official population figure since it excludes sensitive areas where religion was not asked}} !100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|Note: 1941 census data is for Bannu tehsil of erstwhile Bannu district, which roughly corresponds to contemporary Bannu district sans the former Frontier Region of Bannu. District and tehsil borders have changed since 1941.}} |} {| class="wikitable sortable" |+ Religious groups in Bannu District ([[British North-West Frontier Province]] era) ! rowspan="2" |[[Religion in Pakistan|Religious]]<br>group ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657 |jstor=saoa.crl.25057657 |access-date=16 June 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. II. |year=1881 |pages=17}}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25318669 |jstor=saoa.crl.25318669 |access-date=22 June 2024 |title=The Punjab and its feudatories, part II--Imperial Tables and Supplementary Returns for the British Territory |year=1891 |pages=14}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=25 February 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394102 |jstor=saoa.crl.25394102 |access-date=23 September 2021 |title=Census of India 1911. Vol. 13, North-west Frontier Province : part I, Report; part II, Tables. |year=1911 |pages=306}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430163 |jstor=saoa.crl.25430163 |access-date=2 February 2023 |title=Census of India 1921. Vol. 14, North-west Frontier Province : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=344}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793233|jstor=saoa.crl.25793233 |access-date=7 February 2023 |title=Census of India, 1931, vol. XV. North-west frontier province. Part I-Report. Part II-Tables |last1=Mallam |first1=G. L. |last2=Dundas |first2=A. D. F. |year=1933 |publisher=Peshawar, Printed by the manager, Government stationery and printing, 1933. |pages=373}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215543 |jstor=saoa.crl.28215543 |access-date=23 September 2021 |title=Census of India, 1941. Vol. 10, North-West Frontier Province |year=1941 |pages=22}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 301,002 | {{Percentage | 301002 | 332577 | 2 }} | 337,269 | {{Percentage | 337269 | 372276 | 2 }} | 206,429 | {{Percentage | 206429 | 231485 | 2 }} | 225,374 | {{Percentage | 225374 | 250086 | 2 }} | 219,695 | {{Percentage | 219695 | 246734 | 2 }} | 237,674 | {{Percentage | 237674 | 270301 | 2 }} | 257,648 | {{Percentage | 257648 | 295930 | 2 }} |- ! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]] | 30,643 | {{Percentage | 30643 | 332577 | 2 }} | 33,832 | {{Percentage | 33832 | 372276 | 2 }} | 22,178 | {{Percentage | 22178 | 231485 | 2 }} | 20,721 | {{Percentage | 20721 | 250086 | 2 }} | 23,509 | {{Percentage | 23509 | 246734 | 2 }} | 26,181 | {{Percentage | 26181 | 270301 | 2 }} | 31,471 | {{Percentage | 31471 | 295930 | 2 }} |- ! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 790 | {{Percentage | 790 | 332577 | 2 }} | 1,062 | {{Percentage | 1062 | 372276 | 2 }} | 2,673 | {{Percentage | 2673 | 231485 | 2 }} | 3,746 | {{Percentage | 3746 | 250086 | 2 }} | 3,286 | {{Percentage | 3286 | 246734 | 2 }} | 5,482 | {{Percentage | 5482 | 270301 | 2 }} | 6,112 | {{Percentage | 6112 | 295930 | 2 }} |- ! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 82 | {{Percentage | 82 | 332577 | 2 }} | 58 | {{Percentage | 58 | 372276 | 2 }} | 183 | {{Percentage | 183 | 231485 | 2 }} | 245 | {{Percentage | 245 | 250086 | 2 }} | 244 | {{Percentage | 244 | 246734 | 2 }} | 964 | {{Percentage | 964 | 270301 | 2 }} | 699 | {{Percentage | 699 | 295930 | 2 }} |- ! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] | 60 | {{Percentage | 60 | 332577 | 2 }} | 55 | {{Percentage | 55 | 372276 | 2 }} | 22 | {{Percentage | 22 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 332577 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 332577 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! Others | 0 | {{Percentage | 0 | 332577 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! Total population ! 332,577 ! {{Percentage | 332577 | 332577 | 2 }} ! 372,276 ! {{Percentage | 372276 | 372276 | 2 }} ! 231,485 ! {{Percentage | 231485 | 231485 | 2 }} ! 250,086 ! {{Percentage | 250086 | 250086 | 2 }} ! 246,734 ! {{Percentage | 246734 | 246734 | 2 }} ! 270,301 ! {{Percentage | 270301 | 270301 | 2 }} ! 295,930 ! {{Percentage | 295930 | 295930 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note1: [[British North-West Frontier Province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the region during the post-independence era that have taken into account population increases.<br><br>Note2: Population decrease noted between 1891 census and 1901 census due to the creation of [[British North-West Frontier Province]], bifurcating from [[British Punjab province]]. The trans-Indus tract of Bannu district was allotted to the newly formed North-West Frontier Province, the cis-Indus tract remaining in the Punjab jurisdiction. The cis-Indus portions of the Dera Ismail Khan and the Bannu districts would comprise the new Punjab district of [[Mianwali District|Mianwali]].}} |} ===Language=== {{Pie chart|thumb=right|caption=Languages by number of speakers in the [[Bannu district]], 1881<ref>{{Cite book|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657|title=Report on the census of the Panjáb taken on the 17th of February 1881 |jstor=saoa.crl.25057657 |last1=Denzil Ibbetson |first1=Sir |last2=(India) |first2=Punjab |date=1881 |volume=2 }}</ref>|label1=[[Pashto]]|value1=52.79|color1=green|label2=[[Punjabi language|Punjabi]]|value2=46.69|color2=red|value3=0.33|color3=orange|label3=[[Hindustani language|Hindustani]]|label4=Other|value4=0.19|color4=yellow}} [[Pashto]] is the predominant language, spoken by 99.09% of the population.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> == Universities in Bannu == District Bannu has two Universities with one i.e [https://ustb.edu.pk/ University of Science & Technology, Bannu] (USTB),<ref>{{Cite web|last=mskd|title=University of Science & Technology, Bannu|url=https://ustb.edu.pk/|access-date=2022-02-25|website=University of Science & Technology, Bannu|language=en}}</ref> founded in 2005 by Mr. Akram Khan Durrani, the then Chief Minister, has a full degree awarding status and another one as a campus of the University of Engineering & Technology (UET), Peshawar. USTB offers a wide variety of courses in Science, Engineering and Arts subjects at Bachelors, Master and PhD level. These universities host students from District Bannu, the neighboring districts of Lakki Marwat, Karak, Waziristan as well as from all over Pakistan. ==See also== {{portal|Pakistan}} * [[Khyber Pakhtunkhwa]] ==References== {{reflist}} {{Notelist}} ==External links== * {{usurped|1=[https://archive.today/20120904142241/http://www.khyber.org/publications/031-035/bannuhistory.shtml "History and Settlement of Bannu, Excerpts from Gazetteer of the Bannu District, 1887", Khyber.org]}} * [http://www.bannu.com.pk Website about Bannu] {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Bannu-Union-Councils}} {{Authority control}} [[Category:Bannu District| ]] [[Category:Districts of Khyber Pakhtunkhwa]] [[Category:1861 establishments in British India]] [[sv:Bannu District]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بنون ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 2asiqnnkrkiu5nda09tiggcjpw1ajnr 383117 383116 2026-06-07T05:58:30Z Ibne maryam 17680 383117 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>بنون ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Bannu District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[Image:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Bannu.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[بنون]] |- | ايراضي: || 1227 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 677,346 <ref>[پاڪستان حڪومت پاران جاري ڪيل انگ اکر http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf]</ref> |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 2 |- |يونين ڪائونسلون: || |- |} '''بنون ضلعو''' (اُچار: بَنُّوں، اردو: ضلع بنوں، انگريزي: Bannu District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. {{Short description|District in Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=March 2024}} {{Use dmy dates|date=March 2024}} {{Infobox settlement | name = District Bannu | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع بنوں}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|بنو ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] | total_type = Total | image_skyline = Akra Mound back.jpg | imagesize = 300px | image_alt = | image_caption = Mound at [[Akra, Bannu|Akra]] | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_caption = Bannu District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{Coord|33.06048|70.552176|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] | established_title = Established | established_date = | founder = | seat_type = [[Headquarters]] | seat = [[Bannu]] | government_footnotes = | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name = Mohammad Khan Bangash | leader_title1 = Member of National Assambley | leader_name1 = Mualana Nasim Ali Shah | leader_title2 = District Health Officer | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1972 | population_total = 1,357,890 | population_rural = 1,309,492 | population_urban = 48398 | population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]] | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_density_km2 = auto | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[Pashto]]{{*}}[[Urdu]] | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />41.75% | '''Male:'''<br />58.47% | '''Female:'''<br />23.84% }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 5 | website = {{URL|bannu.kp.gov.pk}} }} '''Bannu District''' ({{langx|ps|بنو ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع بنوں}}}}) is a district in the [[Bannu Division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]], Pakistan. Its status as a district was formally recorded in 1861 during the [[British Raj]].<ref name="gazetteer"/><ref name="thor">{{cite book | title=Bannu; or our Afghan Frontier | publisher=Trűbner & Co. | date=1883 | author=S.S. Thorbourne | isbn=1314135279 | location=London}}<!--| access-date=9 May 2016 --></ref>{{rp|3}} Cloth weaving, sugar mills and the manufacturing of cotton fabrics, machinery and equipment are the major industries in Bannu. It is also known for its weekly ''Jumma'' fair. ==Geography== District borders [[North Waziristan]] to the northwest, [[Karak District|Karak]] to the northeast, [[Lakki Marwat]] and [[Bettani]] to the southeast, and [[South Waziristan]] to the southwest. It is represented in the [[Provincial Assembly of Khyber Pakhtunkhwa|provincial assembly]] by four [[Member of the Provincial Assembly|MPAs]].<ref name="thor" />{{rp| 3–16}} It is surrounded by rugged and dry mountains, it is a fertile place, and early English visitors had been known to refer to it as a "paradise" – see the description by Edwardes quoted by Thornton.<ref name="gazetteer"/><ref name="thor" />{{rp|6–7}} The district forms a basin drained by the [[Kurram River]], [[Gambila River]] and [[Tochi river]]<ref name="gazetteer">{{cite web |title=Bannu District |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V06_398.gif |website=Imperial Gazetteer of India, v. 6, page 392|access-date=4 March 2024}}</ref>{{rp|392}} which originate in the hills of Waziristan. Extending its reach to the base of the frontier hills, the Bannu Valley unfolds as an asymmetrical oval, spanning 60 miles (97&nbsp;km) from north to south and 40 miles (64&nbsp;km) from east to west.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=1|wstitle=Bannu|volume=3|page=355}}</ref> ==History== {{See also|Bannu}} The history of Bannu goes back to prehistoric times due to its strategic location. Notably, [[Sheri Khan Tarakai]] is an ancient settlement site located in the Bannu District. Here, remnants bear witness to the presence of the most ancient village settlement within the Bannu region. This site witnessed occupation from the late fifth century to the early third millennium BC.<ref>Petrie, C.A., Thomas, K.D. & Morris, J.C. 2010. Chronology of Sheri Khan Tarakai, in Petrie, C.A. (ed.). ''Sheri Khan Tarakai and early village life in the borderlands of north-west Pakistan'', Bannu Archaeological Project Monographs – Volume 1, Oxbow Books, Oxford: 343–352.</ref> The sacred texts of [[Zend Avesta]] and [[Vendidad]] mentions Varəna, the [[Avesta]]n predecessor of the name for Bannu, as one of the sixteen most beautiful and perfect lands created by [[Ahura Mazda]].<ref>[http://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/AryanHome.pdf Michael Witzel, "The Home of the Aryans"] people.fas.harvard.edu.</ref> Bannu is the homeland and birthplace of [[Fereydun]].<ref>Gherardo Gnoli. Zoroaster's Time and Homeland: a study on the origins of Mazdeism.Published by Istituto Universitario Orientale (1980), ASIN: B0018NEFO0.</ref>{{rp|47–50}} [[Malik Dilasa Khan]] had also fought a successful battle against the sikh empire.<ref>{{Cite book |last=Rashid |first=Haroon |url=https://books.google.com/books?id=S3YMAQAAMAAJ&q=Ghazi+Dilasa+khan |title=History of the Pathans: The Ghurghushti, Beitani and Matti tribes of Pathans |date=2008 |publisher=Haroon Rashid |pages=436 |language=en}}</ref> in which he killed one of the prominent Sikh Military commander Jai Singh Atariwala in the Battle of Bannu.<ref>{{Cite book |last=Chopra |first=Gulshan Lall |url=https://books.google.com/books?id=mI9PAQAAMAAJ |title=Chiefs and Families of Note in the Punjab |date=1940 |publisher=Government Printing |pages=200 |language=en}}</ref> ===British era (1849–1947)=== Bannu District was annexed by the British from its former [[Sikhs|Sikh]] rulers after the [[Second Anglo-Sikh War]] of 1848–1849.<ref>{{Cite book |last=Banerjee |first=Abhijit |url=https://eml.berkeley.edu/~webfac/bardhan/e271_sp03/2_18.pdf |title=History, Institutions and Economic Performance: The Legacy of Colonial Land Tenure Systems in India (BREAD Working Paper No. 003) |last2=Iyer |first2=Lakshmi |date=January 2003 |publisher=Bureau for Research in Economic Analysis of Development |pages=39 |chapter=Appendix Table 1: Districts of British India, With Dates and Mode of Acquisition by the British}}</ref> After the British annexation of [[Punjab]], then including parts of the [[North-West Frontier Province (1901–55)|North-West Frontier Province]] (NWFP), the valley was administered by [[Herbert Edwardes]].<ref name="EB1911"/> In 1857 revolt the valley was peaceful, it was subject to incursions from the [[Wazir (Pashtun tribe)|Waziri tribes]] of the [[Tochi Valley]] and the neighbouring hills. The primary export of the region was [[wheat]], [[Salt]] and [[alum]] were also quarried at [[Kalabagh]].<ref name="EB1911"/> As of 1911, the [[Indus]] had no bridges within the district, but was navigable for local boats throughout its course of {{convert|76|mi|0|abbr=on}}.<ref name="EB1911"/> [[File:Hindus and Sikhs Migration to India.jpg|thumb|250px|right|Hindus and Sikhs of Bannu migrating to India during the [[Partition of India|partition of 1947]].]] ===Jirga=== ====Bannu Jirga (1947)==== {{Main|Bannu Resolution}} On 21 June 1947 in Bannu, a [[jirga]] was held by Pashtun leaders including [[Bacha Khan]], his brother [[List of Chief Ministers of Khyber Pakhtunkhwa|Chief Minister]] [[Dr Khan Sahib]], the [[Khudai Khidmatgars]], members of the Provincial Assembly, [[Mirzali Khan]] (Faqir of Ipi), and other tribal chiefs, just seven weeks before the [[Partition of India]]. The jirga declared the [[Bannu Resolution]], which demanded that the Pashtuns be given a choice to have an independent state of [[Pashtunistan]] composing all Pashtun territories of British India, instead of being made to join either India or Pakistan. However, the [[British Raj]] refused to comply with the demand of this resolution, in response to which the Khudai Khidmatgars boycotted the [[1947 North-West Frontier Province referendum]] for merging the province into Pakistan.<ref>{{cite book |last=Ali Shah |first=Sayyid Vaqar |date=1993 |title=Afghanistan and the Frontier |url=https://books.google.com/books?id=c05uAAAAMAAJ |location=[[University of Michigan]] |publisher=Emjay Books International |page=256 |editor1-first=Fazal-ur-Rahim Khan |editor1-last=Marwat |access-date=2019-08-18 |archive-date=2019-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219182034/https://books.google.com/books?id=c05uAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=H Johnson |first1=Thomas |author-link1=Thomas Howard Johnson |last2=Zellen |first2=Barry |date=2014 |title=Culture, Conflict, and Counterinsurgency |url=https://books.google.com/books?id=B9ZZAgAAQBAJ |publisher=[[Stanford University Press]] |page=154 |isbn=9780804789219 |access-date=2019-08-18 |archive-date=2019-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219182407/https://books.google.com/books?id=B9ZZAgAAQBAJ |url-status=dead}}</ref> ====Pashtun National Jirga (2022)==== {{Main|Pashtun National Jirga}} On 11–14 March 2022, the [[Pashtun National Jirga]] was held at [[Mirakhel]] in Bannu District in order to defend the rights of the [[Pashtun people]] in the country. The critical issues which were faced by the Pashtuns were discussed during the jirga in a bid to suggest solutions to them.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/940729-nationalist-parties-convene-jirga-on-pakhtun-issues|title=Nationalist parties convene jirga on Pakhtun issues|date=March 12, 2022|website=The News International}}</ref><ref name="mashaal" >{{Cite web|url=https://www.mashaalradio.com/a/%D8%A8%D9%86%D9%88-%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%88%D9%86-%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%AC%D8%B1%DA%AB%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D9%84/31747725.html|title=په بنو کې درې ورځنۍ "پښتون قامي جرګه" روانه ده|website=Radio Mashaal|language=ps}}</ref> ==Administrative subdivisions== Bannu District is divided into 6 [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] and 46 [[Union councils of Pakistan|union councils]].<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|title=Pakistan Tehsil Wise Census 2017 [PDF] (official)|website=www.pbscensus.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107021641/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-11-07|url-status=dead|access-date=2017-11-11}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.pdma.gov.pk/documents/District_Tehsil_and_Union_code_Reference_Map_Bannu.pdf | title=Pakistan: North West Frontier Province District, Tehsil and Union Code Reference Map | publisher=United Nations Pakistan unportal.un.org.pk | date=1 July 2009 | author=Provincial Disaster Management Authority, Government of Khyber Pakhtunkhwa | archive-url=https://web.archive.org/web/20130810074849/http://www.pdma.gov.pk/documents/District_Tehsil_and_Union_code_Reference_Map_Bannu.pdf | archive-date=10 August 2013 | url-status=dead}}</ref> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} Note: Although divisions as an administrative structure has been abolished, the election commission of Pakistan still groups districts under the division names</ref> !Name (Urdu) !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Baka Khel Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل بکاخیل}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|بکاخېل تحصیل}}}}) |367 |192,797 |107.84 |28.25% | |- |[[Bannu Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل بنوں}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|بنو تحصیل}}}}) |228 |644,909 |106.97 |49.46% | |- |[[Domel Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل ڈومیل}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|ډومیل تحصیل}}}}) |425 |224,428 |115.54 |41.38% | |- |[[Kakki Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل ککی}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|ککي تحصیل}}}}) |66 |92,021 |109.01 |42.62% | |- |[[Miryan Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل میریان}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|میریان تحصیل}}}}) |141 |166,473 |1,180.66 |31.77% | |- |[[Wazir Tehsil]] | |745 |37,262 |50.02 |16.33% | |} == Provincial and National Assembly Seats == The district has 4 Provincial Seats in the [[Khyber Pakhtunkhwa Assembly|Khyber-Pakhtunkhwa Assembly]]<ref>{{Cite web|url=http://www.pakp.gov.pk/2013/members-directory/by-seat/|title=By Seat {{!}} KP Assembly|website=www.pakp.gov.pk|language=en-US|access-date=2017-11-13|archive-date=4 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180204125021/http://www.pakp.gov.pk/2013/members-directory/by-seat/|url-status=dead}}</ref> while it has 1 seat in [[National Assembly of Pakistan|National Assembly]].<ref>{{Cite web|url=http://www2.ecp.gov.pk/vsite/ElectionResult/Search.aspx?constituency=NA&constituencyid=NA-26|title=The Election Commission :: Untitled Page|date=2012-11-15|access-date=2017-11-13|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115231135/http://www2.ecp.gov.pk/vsite/ElectionResult/Search.aspx?constituency=NA&constituencyid=NA-26|archive-date=2012-11-15}}</ref> === National Assembly === * [[NA-39 (Bannu)]] {| class="wikitable" |- !colspan="2"|Election!!Member!!Party |- |style="background-color: {{party color|MMA}}" | || [[2002 Pakistani general election|2002]] || [[Syed Nasib Ali Shah|Maulana Syed Nasib Ali Shah]] | [[Muttahida Majlis-e-Amal|MMA]] |- |style="background-color: {{party color|MMA}}" | || [[2008 Pakistani general election|2008]] || [[Fazal-ur-Rehman (politician, born 1953)|Maulana Fazal-ur-Rehman]] | [[Muttahida Majlis-e-Amal|MMA]] |- |style="background-color: {{party color|JUI-F}}" | || [[2013 Pakistani general election|2013]] || [[Akram Khan Durrani]] | [[Jamiat Ulema-e-Islam (F)|JUI (F)]] |- |style="background-color: {{party color|PTI}}" | || [[2018 Pakistani general election|2018]] || |[[Imran Khan]] | [[Pakistan Tehreek-e-Insaf|PTI]] |- | style="background-color: {{party color|MMA}}" | || 2018 (by-election) || [[Zahid Akram Durrani]] | [[Muttahida Majlis-e-Amal|MMA]] |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly ! colspan="2" |Party Affiliation!! Constituency !! Year |- | [[Sher Azam Khan]] || bgcolor={{party color|Pakistan Peoples Party}}| ||[[Pakistan Peoples Party Parliamentarians]]||[[PK-99 (Bannu-I)|Bannu-I]]||2018 |- | [[Pakhtoon Yar Khan]] || bgcolor={{party color|Pakistan Tehreek-e-Insaf}} | ||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-100 (Bannu-II)|Bannu-II]]|| 2018 |- | [[Shah Muhammad Khan]] || bgcolor={{party color|Pakistan Tehreek-e-Insaf}} | ||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-101 (Bannu-III)|Bannu-III]]|| 2018 |- | [[Akram Khan Durrani]] || bgcolor={{party color|MMA}} | ||[[Muttahida Majlis-e-Amal]]||[[PK-102 (Bannu-IV)|Bannu-IV]]||2018 |} ==Demographics== {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1972 |392,468 |1981 |485,240 |1998 |695,260 |2017 |1,210,183 |2023 |1,357,890 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023 census"/> }} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Bannu district has 183,130 households and a population of 1,357,890. The district has a sex ratio of 108.33 males to 100 females and a literacy rate of 41.75%: 58.47% for males and 23.84% for females. 445,307 (32.87% of the surveyed population) are under 10 years of age. 48,398 (3.56%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> === Religion === {| class="wikitable sortable" |+ Religion in contemporary Bannu District ! rowspan="2" |[[Religion in Pakistan|Religious]]<br>group ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME X NORTH-WEST FRONTIER PROVINCE |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/ |access-date=14 October 2021}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Hangu |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/011 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref>{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- | [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] |157,097 |83.74% | 1,208,054 |{{Percentage | 1208054 | 1210183 | 2 }} |1,349,359 |99.61% |- | [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]] |24,517 |13.07% | 275 |{{Percentage | 275 | 1210183 | 2 }} |279 |0.02% |- | [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]] |5,285 |2.82% |{{N/a}} |{{N/a}} |22 |~0% |- | [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]] |467 |0.25% | 1,494 |{{Percentage | 1494 | 1210183 | 2 }} |4,844 |0.36% |- |Others |232 |0.12% |360 |0.04% |170 |0.01% |- ! Total Population !187,598 !100% ! 1,210,183 ! {{Percentage | 1693594 | 1693594 | 2 }} !1,354,674{{Efn|Different from official population figure since it excludes sensitive areas where religion was not asked}} !100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|Note: 1941 census data is for Bannu tehsil of erstwhile Bannu district, which roughly corresponds to contemporary Bannu district sans the former Frontier Region of Bannu. District and tehsil borders have changed since 1941.}} |} {| class="wikitable sortable" |+ Religious groups in Bannu District ([[British North-West Frontier Province]] era) ! rowspan="2" |[[Religion in Pakistan|Religious]]<br>group ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657 |jstor=saoa.crl.25057657 |access-date=16 June 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. II. |year=1881 |pages=17}}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25318669 |jstor=saoa.crl.25318669 |access-date=22 June 2024 |title=The Punjab and its feudatories, part II--Imperial Tables and Supplementary Returns for the British Territory |year=1891 |pages=14}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=25 February 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394102 |jstor=saoa.crl.25394102 |access-date=23 September 2021 |title=Census of India 1911. Vol. 13, North-west Frontier Province : part I, Report; part II, Tables. |year=1911 |pages=306}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430163 |jstor=saoa.crl.25430163 |access-date=2 February 2023 |title=Census of India 1921. Vol. 14, North-west Frontier Province : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=344}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793233|jstor=saoa.crl.25793233 |access-date=7 February 2023 |title=Census of India, 1931, vol. XV. North-west frontier province. Part I-Report. Part II-Tables |last1=Mallam |first1=G. L. |last2=Dundas |first2=A. D. F. |year=1933 |publisher=Peshawar, Printed by the manager, Government stationery and printing, 1933. |pages=373}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215543 |jstor=saoa.crl.28215543 |access-date=23 September 2021 |title=Census of India, 1941. Vol. 10, North-West Frontier Province |year=1941 |pages=22}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 301,002 | {{Percentage | 301002 | 332577 | 2 }} | 337,269 | {{Percentage | 337269 | 372276 | 2 }} | 206,429 | {{Percentage | 206429 | 231485 | 2 }} | 225,374 | {{Percentage | 225374 | 250086 | 2 }} | 219,695 | {{Percentage | 219695 | 246734 | 2 }} | 237,674 | {{Percentage | 237674 | 270301 | 2 }} | 257,648 | {{Percentage | 257648 | 295930 | 2 }} |- ! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]] | 30,643 | {{Percentage | 30643 | 332577 | 2 }} | 33,832 | {{Percentage | 33832 | 372276 | 2 }} | 22,178 | {{Percentage | 22178 | 231485 | 2 }} | 20,721 | {{Percentage | 20721 | 250086 | 2 }} | 23,509 | {{Percentage | 23509 | 246734 | 2 }} | 26,181 | {{Percentage | 26181 | 270301 | 2 }} | 31,471 | {{Percentage | 31471 | 295930 | 2 }} |- ! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 790 | {{Percentage | 790 | 332577 | 2 }} | 1,062 | {{Percentage | 1062 | 372276 | 2 }} | 2,673 | {{Percentage | 2673 | 231485 | 2 }} | 3,746 | {{Percentage | 3746 | 250086 | 2 }} | 3,286 | {{Percentage | 3286 | 246734 | 2 }} | 5,482 | {{Percentage | 5482 | 270301 | 2 }} | 6,112 | {{Percentage | 6112 | 295930 | 2 }} |- ! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 82 | {{Percentage | 82 | 332577 | 2 }} | 58 | {{Percentage | 58 | 372276 | 2 }} | 183 | {{Percentage | 183 | 231485 | 2 }} | 245 | {{Percentage | 245 | 250086 | 2 }} | 244 | {{Percentage | 244 | 246734 | 2 }} | 964 | {{Percentage | 964 | 270301 | 2 }} | 699 | {{Percentage | 699 | 295930 | 2 }} |- ! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] | 60 | {{Percentage | 60 | 332577 | 2 }} | 55 | {{Percentage | 55 | 372276 | 2 }} | 22 | {{Percentage | 22 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 332577 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 332577 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! Others | 0 | {{Percentage | 0 | 332577 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! Total population ! 332,577 ! {{Percentage | 332577 | 332577 | 2 }} ! 372,276 ! {{Percentage | 372276 | 372276 | 2 }} ! 231,485 ! {{Percentage | 231485 | 231485 | 2 }} ! 250,086 ! {{Percentage | 250086 | 250086 | 2 }} ! 246,734 ! {{Percentage | 246734 | 246734 | 2 }} ! 270,301 ! {{Percentage | 270301 | 270301 | 2 }} ! 295,930 ! {{Percentage | 295930 | 295930 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note1: [[British North-West Frontier Province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the region during the post-independence era that have taken into account population increases.<br><br>Note2: Population decrease noted between 1891 census and 1901 census due to the creation of [[British North-West Frontier Province]], bifurcating from [[British Punjab province]]. The trans-Indus tract of Bannu district was allotted to the newly formed North-West Frontier Province, the cis-Indus tract remaining in the Punjab jurisdiction. The cis-Indus portions of the Dera Ismail Khan and the Bannu districts would comprise the new Punjab district of [[Mianwali District|Mianwali]].}} |} ===Language=== {{Pie chart|thumb=right|caption=Languages by number of speakers in the [[Bannu district]], 1881<ref>{{Cite book|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657|title=Report on the census of the Panjáb taken on the 17th of February 1881 |jstor=saoa.crl.25057657 |last1=Denzil Ibbetson |first1=Sir |last2=(India) |first2=Punjab |date=1881 |volume=2 }}</ref>|label1=[[Pashto]]|value1=52.79|color1=green|label2=[[Punjabi language|Punjabi]]|value2=46.69|color2=red|value3=0.33|color3=orange|label3=[[Hindustani language|Hindustani]]|label4=Other|value4=0.19|color4=yellow}} [[Pashto]] is the predominant language, spoken by 99.09% of the population.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> == Universities in Bannu == District Bannu has two Universities with one i.e [https://ustb.edu.pk/ University of Science & Technology, Bannu] (USTB),<ref>{{Cite web|last=mskd|title=University of Science & Technology, Bannu|url=https://ustb.edu.pk/|access-date=2022-02-25|website=University of Science & Technology, Bannu|language=en}}</ref> founded in 2005 by Mr. Akram Khan Durrani, the then Chief Minister, has a full degree awarding status and another one as a campus of the University of Engineering & Technology (UET), Peshawar. USTB offers a wide variety of courses in Science, Engineering and Arts subjects at Bachelors, Master and PhD level. These universities host students from District Bannu, the neighboring districts of Lakki Marwat, Karak, Waziristan as well as from all over Pakistan. ==See also== {{portal|Pakistan}} * [[Khyber Pakhtunkhwa]] ==References== {{reflist}} {{Notelist}} ==External links== * {{usurped|1=[https://archive.today/20120904142241/http://www.khyber.org/publications/031-035/bannuhistory.shtml "History and Settlement of Bannu, Excerpts from Gazetteer of the Bannu District, 1887", Khyber.org]}} * [http://www.bannu.com.pk Website about Bannu] {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Bannu-Union-Councils}} {{Authority control}} [[Category:Bannu District| ]] [[Category:Districts of Khyber Pakhtunkhwa]] [[Category:1861 establishments in British India]] [[sv:Bannu District]] g0ahiarrx2v5vywj8tlwwwk7jo7mrnz 383118 383117 2026-06-07T06:00:00Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 383118 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>بنون ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Bannu District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[Image:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Bannu.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[بنون]] |- | ايراضي: || 1227 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 677,346 <ref>[پاڪستان حڪومت پاران جاري ڪيل انگ اکر http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf]</ref> |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 2 |- |يونين ڪائونسلون: || |- |} '''بنون ضلعو''' (اُچار: بَنُّوں، اردو: ضلع بنوں، انگريزي: Bannu District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. {{Short description|District in Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=March 2024}} {{Use dmy dates|date=March 2024}} {{Infobox settlement | name = District Bannu | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع بنوں}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|بنو ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] | total_type = Total | image_skyline = Akra Mound back.jpg | imagesize = 300px | image_alt = | image_caption = Mound at [[Akra, Bannu|Akra]] | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_caption = Bannu District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{Coord|33.06048|70.552176|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] | established_title = Established | established_date = | founder = | seat_type = [[Headquarters]] | seat = [[Bannu]] | government_footnotes = | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name = Mohammad Khan Bangash | leader_title1 = Member of National Assambley | leader_name1 = Mualana Nasim Ali Shah | leader_title2 = District Health Officer | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1972 | population_total = 1,357,890 | population_rural = 1,309,492 | population_urban = 48398 | population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]] | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_density_km2 = auto | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[Pashto]]{{*}}[[Urdu]] | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />41.75% | '''Male:'''<br />58.47% | '''Female:'''<br />23.84% }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 5 | website = {{URL|bannu.kp.gov.pk}} }} '''Bannu District''' ({{langx|ps|بنو ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع بنوں}}}}) is a district in the [[Bannu Division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]], Pakistan. Its status as a district was formally recorded in 1861 during the [[British Raj]].<ref name="gazetteer"/><ref name="thor">{{cite book | title=Bannu; or our Afghan Frontier | publisher=Trűbner & Co. | date=1883 | author=S.S. Thorbourne | isbn=1314135279 | location=London}}<!--| access-date=9 May 2016 --></ref>{{rp|3}} Cloth weaving, sugar mills and the manufacturing of cotton fabrics, machinery and equipment are the major industries in Bannu. It is also known for its weekly ''Jumma'' fair. ==Geography== District borders [[North Waziristan]] to the northwest, [[Karak District|Karak]] to the northeast, [[Lakki Marwat]] and [[Bettani]] to the southeast, and [[South Waziristan]] to the southwest. It is represented in the [[Provincial Assembly of Khyber Pakhtunkhwa|provincial assembly]] by four [[Member of the Provincial Assembly|MPAs]].<ref name="thor" />{{rp| 3–16}} It is surrounded by rugged and dry mountains, it is a fertile place, and early English visitors had been known to refer to it as a "paradise" – see the description by Edwardes quoted by Thornton.<ref name="gazetteer"/><ref name="thor" />{{rp|6–7}} The district forms a basin drained by the [[Kurram River]], [[Gambila River]] and [[Tochi river]]<ref name="gazetteer">{{cite web |title=Bannu District |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V06_398.gif |website=Imperial Gazetteer of India, v. 6, page 392|access-date=4 March 2024}}</ref>{{rp|392}} which originate in the hills of Waziristan. Extending its reach to the base of the frontier hills, the Bannu Valley unfolds as an asymmetrical oval, spanning 60 miles (97&nbsp;km) from north to south and 40 miles (64&nbsp;km) from east to west.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=1|wstitle=Bannu|volume=3|page=355}}</ref> ==History== {{See also|Bannu}} The history of Bannu goes back to prehistoric times due to its strategic location. Notably, [[Sheri Khan Tarakai]] is an ancient settlement site located in the Bannu District. Here, remnants bear witness to the presence of the most ancient village settlement within the Bannu region. This site witnessed occupation from the late fifth century to the early third millennium BC.<ref>Petrie, C.A., Thomas, K.D. & Morris, J.C. 2010. Chronology of Sheri Khan Tarakai, in Petrie, C.A. (ed.). ''Sheri Khan Tarakai and early village life in the borderlands of north-west Pakistan'', Bannu Archaeological Project Monographs – Volume 1, Oxbow Books, Oxford: 343–352.</ref> The sacred texts of [[Zend Avesta]] and [[Vendidad]] mentions Varəna, the [[Avesta]]n predecessor of the name for Bannu, as one of the sixteen most beautiful and perfect lands created by [[Ahura Mazda]].<ref>[http://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/AryanHome.pdf Michael Witzel, "The Home of the Aryans"] people.fas.harvard.edu.</ref> Bannu is the homeland and birthplace of [[Fereydun]].<ref>Gherardo Gnoli. Zoroaster's Time and Homeland: a study on the origins of Mazdeism.Published by Istituto Universitario Orientale (1980), ASIN: B0018NEFO0.</ref>{{rp|47–50}} [[Malik Dilasa Khan]] had also fought a successful battle against the sikh empire.<ref>{{Cite book |last=Rashid |first=Haroon |url=https://books.google.com/books?id=S3YMAQAAMAAJ&q=Ghazi+Dilasa+khan |title=History of the Pathans: The Ghurghushti, Beitani and Matti tribes of Pathans |date=2008 |publisher=Haroon Rashid |pages=436 |language=en}}</ref> in which he killed one of the prominent Sikh Military commander Jai Singh Atariwala in the Battle of Bannu.<ref>{{Cite book |last=Chopra |first=Gulshan Lall |url=https://books.google.com/books?id=mI9PAQAAMAAJ |title=Chiefs and Families of Note in the Punjab |date=1940 |publisher=Government Printing |pages=200 |language=en}}</ref> ===British era (1849–1947)=== Bannu District was annexed by the British from its former [[Sikhs|Sikh]] rulers after the [[Second Anglo-Sikh War]] of 1848–1849.<ref>{{Cite book |last=Banerjee |first=Abhijit |url=https://eml.berkeley.edu/~webfac/bardhan/e271_sp03/2_18.pdf |title=History, Institutions and Economic Performance: The Legacy of Colonial Land Tenure Systems in India (BREAD Working Paper No. 003) |last2=Iyer |first2=Lakshmi |date=January 2003 |publisher=Bureau for Research in Economic Analysis of Development |pages=39 |chapter=Appendix Table 1: Districts of British India, With Dates and Mode of Acquisition by the British}}</ref> After the British annexation of [[Punjab]], then including parts of the [[North-West Frontier Province (1901–55)|North-West Frontier Province]] (NWFP), the valley was administered by [[Herbert Edwardes]].<ref name="EB1911"/> In 1857 revolt the valley was peaceful, it was subject to incursions from the [[Wazir (Pashtun tribe)|Waziri tribes]] of the [[Tochi Valley]] and the neighbouring hills. The primary export of the region was [[wheat]], [[Salt]] and [[alum]] were also quarried at [[Kalabagh]].<ref name="EB1911"/> As of 1911, the [[Indus]] had no bridges within the district, but was navigable for local boats throughout its course of {{convert|76|mi|0|abbr=on}}.<ref name="EB1911"/> [[File:Hindus and Sikhs Migration to India.jpg|thumb|250px|right|Hindus and Sikhs of Bannu migrating to India during the [[Partition of India|partition of 1947]].]] ===Jirga=== ====Bannu Jirga (1947)==== {{Main|Bannu Resolution}} On 21 June 1947 in Bannu, a [[jirga]] was held by Pashtun leaders including [[Bacha Khan]], his brother [[List of Chief Ministers of Khyber Pakhtunkhwa|Chief Minister]] [[Dr Khan Sahib]], the [[Khudai Khidmatgars]], members of the Provincial Assembly, [[Mirzali Khan]] (Faqir of Ipi), and other tribal chiefs, just seven weeks before the [[Partition of India]]. The jirga declared the [[Bannu Resolution]], which demanded that the Pashtuns be given a choice to have an independent state of [[Pashtunistan]] composing all Pashtun territories of British India, instead of being made to join either India or Pakistan. However, the [[British Raj]] refused to comply with the demand of this resolution, in response to which the Khudai Khidmatgars boycotted the [[1947 North-West Frontier Province referendum]] for merging the province into Pakistan.<ref>{{cite book |last=Ali Shah |first=Sayyid Vaqar |date=1993 |title=Afghanistan and the Frontier |url=https://books.google.com/books?id=c05uAAAAMAAJ |location=[[University of Michigan]] |publisher=Emjay Books International |page=256 |editor1-first=Fazal-ur-Rahim Khan |editor1-last=Marwat |access-date=2019-08-18 |archive-date=2019-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219182034/https://books.google.com/books?id=c05uAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=H Johnson |first1=Thomas |author-link1=Thomas Howard Johnson |last2=Zellen |first2=Barry |date=2014 |title=Culture, Conflict, and Counterinsurgency |url=https://books.google.com/books?id=B9ZZAgAAQBAJ |publisher=[[Stanford University Press]] |page=154 |isbn=9780804789219 |access-date=2019-08-18 |archive-date=2019-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219182407/https://books.google.com/books?id=B9ZZAgAAQBAJ |url-status=dead}}</ref> ====Pashtun National Jirga (2022)==== {{Main|Pashtun National Jirga}} On 11–14 March 2022, the [[Pashtun National Jirga]] was held at [[Mirakhel]] in Bannu District in order to defend the rights of the [[Pashtun people]] in the country. The critical issues which were faced by the Pashtuns were discussed during the jirga in a bid to suggest solutions to them.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/940729-nationalist-parties-convene-jirga-on-pakhtun-issues|title=Nationalist parties convene jirga on Pakhtun issues|date=March 12, 2022|website=The News International}}</ref><ref name="mashaal" >{{Cite web|url=https://www.mashaalradio.com/a/%D8%A8%D9%86%D9%88-%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%88%D9%86-%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%AC%D8%B1%DA%AB%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D9%84/31747725.html|title=په بنو کې درې ورځنۍ "پښتون قامي جرګه" روانه ده|website=Radio Mashaal|language=ps}}</ref> ==Administrative subdivisions== Bannu District is divided into 6 [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] and 46 [[Union councils of Pakistan|union councils]].<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|title=Pakistan Tehsil Wise Census 2017 [PDF] (official)|website=www.pbscensus.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107021641/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-11-07|url-status=dead|access-date=2017-11-11}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.pdma.gov.pk/documents/District_Tehsil_and_Union_code_Reference_Map_Bannu.pdf | title=Pakistan: North West Frontier Province District, Tehsil and Union Code Reference Map | publisher=United Nations Pakistan unportal.un.org.pk | date=1 July 2009 | author=Provincial Disaster Management Authority, Government of Khyber Pakhtunkhwa | archive-url=https://web.archive.org/web/20130810074849/http://www.pdma.gov.pk/documents/District_Tehsil_and_Union_code_Reference_Map_Bannu.pdf | archive-date=10 August 2013 | url-status=dead}}</ref> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} Note: Although divisions as an administrative structure has been abolished, the election commission of Pakistan still groups districts under the division names</ref> !Name (Urdu) !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Baka Khel Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل بکاخیل}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|بکاخېل تحصیل}}}}) |367 |192,797 |107.84 |28.25% | |- |[[Bannu Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل بنوں}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|بنو تحصیل}}}}) |228 |644,909 |106.97 |49.46% | |- |[[Domel Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل ڈومیل}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|ډومیل تحصیل}}}}) |425 |224,428 |115.54 |41.38% | |- |[[Kakki Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل ککی}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|ککي تحصیل}}}}) |66 |92,021 |109.01 |42.62% | |- |[[Miryan Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل میریان}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|میریان تحصیل}}}}) |141 |166,473 |1,180.66 |31.77% | |- |[[Wazir Tehsil]] | |745 |37,262 |50.02 |16.33% | |} == Provincial and National Assembly Seats == The district has 4 Provincial Seats in the [[Khyber Pakhtunkhwa Assembly|Khyber-Pakhtunkhwa Assembly]]<ref>{{Cite web|url=http://www.pakp.gov.pk/2013/members-directory/by-seat/|title=By Seat {{!}} KP Assembly|website=www.pakp.gov.pk|language=en-US|access-date=2017-11-13|archive-date=4 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180204125021/http://www.pakp.gov.pk/2013/members-directory/by-seat/|url-status=dead}}</ref> while it has 1 seat in [[National Assembly of Pakistan|National Assembly]].<ref>{{Cite web|url=http://www2.ecp.gov.pk/vsite/ElectionResult/Search.aspx?constituency=NA&constituencyid=NA-26|title=The Election Commission :: Untitled Page|date=2012-11-15|access-date=2017-11-13|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115231135/http://www2.ecp.gov.pk/vsite/ElectionResult/Search.aspx?constituency=NA&constituencyid=NA-26|archive-date=2012-11-15}}</ref> === National Assembly === * [[NA-39 (Bannu)]] {| class="wikitable" |- !colspan="2"|Election!!Member!!Party |- |style="background-color: {{party color|MMA}}" | || [[2002 Pakistani general election|2002]] || [[Syed Nasib Ali Shah|Maulana Syed Nasib Ali Shah]] | [[Muttahida Majlis-e-Amal|MMA]] |- |style="background-color: {{party color|MMA}}" | || [[2008 Pakistani general election|2008]] || [[Fazal-ur-Rehman (politician, born 1953)|Maulana Fazal-ur-Rehman]] | [[Muttahida Majlis-e-Amal|MMA]] |- |style="background-color: {{party color|JUI-F}}" | || [[2013 Pakistani general election|2013]] || [[Akram Khan Durrani]] | [[Jamiat Ulema-e-Islam (F)|JUI (F)]] |- |style="background-color: {{party color|PTI}}" | || [[2018 Pakistani general election|2018]] || |[[Imran Khan]] | [[Pakistan Tehreek-e-Insaf|PTI]] |- | style="background-color: {{party color|MMA}}" | || 2018 (by-election) || [[Zahid Akram Durrani]] | [[Muttahida Majlis-e-Amal|MMA]] |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly ! colspan="2" |Party Affiliation!! Constituency !! Year |- | [[Sher Azam Khan]] || bgcolor={{party color|Pakistan Peoples Party}}| ||[[Pakistan Peoples Party Parliamentarians]]||[[PK-99 (Bannu-I)|Bannu-I]]||2018 |- | [[Pakhtoon Yar Khan]] || bgcolor={{party color|Pakistan Tehreek-e-Insaf}} | ||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-100 (Bannu-II)|Bannu-II]]|| 2018 |- | [[Shah Muhammad Khan]] || bgcolor={{party color|Pakistan Tehreek-e-Insaf}} | ||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-101 (Bannu-III)|Bannu-III]]|| 2018 |- | [[Akram Khan Durrani]] || bgcolor={{party color|MMA}} | ||[[Muttahida Majlis-e-Amal]]||[[PK-102 (Bannu-IV)|Bannu-IV]]||2018 |} ==Demographics== {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1972 |392,468 |1981 |485,240 |1998 |695,260 |2017 |1,210,183 |2023 |1,357,890 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023 census"/> }} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Bannu district has 183,130 households and a population of 1,357,890. The district has a sex ratio of 108.33 males to 100 females and a literacy rate of 41.75%: 58.47% for males and 23.84% for females. 445,307 (32.87% of the surveyed population) are under 10 years of age. 48,398 (3.56%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> === Religion === {| class="wikitable sortable" |+ Religion in contemporary Bannu District ! rowspan="2" |[[Religion in Pakistan|Religious]]<br>group ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME X NORTH-WEST FRONTIER PROVINCE |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/ |access-date=14 October 2021}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Hangu |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/011 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref>{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- | [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] |157,097 |83.74% | 1,208,054 |{{Percentage | 1208054 | 1210183 | 2 }} |1,349,359 |99.61% |- | [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]] |24,517 |13.07% | 275 |{{Percentage | 275 | 1210183 | 2 }} |279 |0.02% |- | [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]] |5,285 |2.82% |{{N/a}} |{{N/a}} |22 |~0% |- | [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]] |467 |0.25% | 1,494 |{{Percentage | 1494 | 1210183 | 2 }} |4,844 |0.36% |- |Others |232 |0.12% |360 |0.04% |170 |0.01% |- ! Total Population !187,598 !100% ! 1,210,183 ! {{Percentage | 1693594 | 1693594 | 2 }} !1,354,674{{Efn|Different from official population figure since it excludes sensitive areas where religion was not asked}} !100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|Note: 1941 census data is for Bannu tehsil of erstwhile Bannu district, which roughly corresponds to contemporary Bannu district sans the former Frontier Region of Bannu. District and tehsil borders have changed since 1941.}} |} {| class="wikitable sortable" |+ Religious groups in Bannu District ([[British North-West Frontier Province]] era) ! rowspan="2" |[[Religion in Pakistan|Religious]]<br>group ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657 |jstor=saoa.crl.25057657 |access-date=16 June 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. II. |year=1881 |pages=17}}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25318669 |jstor=saoa.crl.25318669 |access-date=22 June 2024 |title=The Punjab and its feudatories, part II--Imperial Tables and Supplementary Returns for the British Territory |year=1891 |pages=14}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=25 February 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394102 |jstor=saoa.crl.25394102 |access-date=23 September 2021 |title=Census of India 1911. Vol. 13, North-west Frontier Province : part I, Report; part II, Tables. |year=1911 |pages=306}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430163 |jstor=saoa.crl.25430163 |access-date=2 February 2023 |title=Census of India 1921. Vol. 14, North-west Frontier Province : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=344}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793233|jstor=saoa.crl.25793233 |access-date=7 February 2023 |title=Census of India, 1931, vol. XV. North-west frontier province. Part I-Report. Part II-Tables |last1=Mallam |first1=G. L. |last2=Dundas |first2=A. D. F. |year=1933 |publisher=Peshawar, Printed by the manager, Government stationery and printing, 1933. |pages=373}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215543 |jstor=saoa.crl.28215543 |access-date=23 September 2021 |title=Census of India, 1941. Vol. 10, North-West Frontier Province |year=1941 |pages=22}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 301,002 | {{Percentage | 301002 | 332577 | 2 }} | 337,269 | {{Percentage | 337269 | 372276 | 2 }} | 206,429 | {{Percentage | 206429 | 231485 | 2 }} | 225,374 | {{Percentage | 225374 | 250086 | 2 }} | 219,695 | {{Percentage | 219695 | 246734 | 2 }} | 237,674 | {{Percentage | 237674 | 270301 | 2 }} | 257,648 | {{Percentage | 257648 | 295930 | 2 }} |- ! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]] | 30,643 | {{Percentage | 30643 | 332577 | 2 }} | 33,832 | {{Percentage | 33832 | 372276 | 2 }} | 22,178 | {{Percentage | 22178 | 231485 | 2 }} | 20,721 | {{Percentage | 20721 | 250086 | 2 }} | 23,509 | {{Percentage | 23509 | 246734 | 2 }} | 26,181 | {{Percentage | 26181 | 270301 | 2 }} | 31,471 | {{Percentage | 31471 | 295930 | 2 }} |- ! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 790 | {{Percentage | 790 | 332577 | 2 }} | 1,062 | {{Percentage | 1062 | 372276 | 2 }} | 2,673 | {{Percentage | 2673 | 231485 | 2 }} | 3,746 | {{Percentage | 3746 | 250086 | 2 }} | 3,286 | {{Percentage | 3286 | 246734 | 2 }} | 5,482 | {{Percentage | 5482 | 270301 | 2 }} | 6,112 | {{Percentage | 6112 | 295930 | 2 }} |- ! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 82 | {{Percentage | 82 | 332577 | 2 }} | 58 | {{Percentage | 58 | 372276 | 2 }} | 183 | {{Percentage | 183 | 231485 | 2 }} | 245 | {{Percentage | 245 | 250086 | 2 }} | 244 | {{Percentage | 244 | 246734 | 2 }} | 964 | {{Percentage | 964 | 270301 | 2 }} | 699 | {{Percentage | 699 | 295930 | 2 }} |- ! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] | 60 | {{Percentage | 60 | 332577 | 2 }} | 55 | {{Percentage | 55 | 372276 | 2 }} | 22 | {{Percentage | 22 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 332577 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 332577 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! Others | 0 | {{Percentage | 0 | 332577 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! Total population ! 332,577 ! {{Percentage | 332577 | 332577 | 2 }} ! 372,276 ! {{Percentage | 372276 | 372276 | 2 }} ! 231,485 ! {{Percentage | 231485 | 231485 | 2 }} ! 250,086 ! {{Percentage | 250086 | 250086 | 2 }} ! 246,734 ! {{Percentage | 246734 | 246734 | 2 }} ! 270,301 ! {{Percentage | 270301 | 270301 | 2 }} ! 295,930 ! {{Percentage | 295930 | 295930 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note1: [[British North-West Frontier Province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the region during the post-independence era that have taken into account population increases.<br><br>Note2: Population decrease noted between 1891 census and 1901 census due to the creation of [[British North-West Frontier Province]], bifurcating from [[British Punjab province]]. The trans-Indus tract of Bannu district was allotted to the newly formed North-West Frontier Province, the cis-Indus tract remaining in the Punjab jurisdiction. The cis-Indus portions of the Dera Ismail Khan and the Bannu districts would comprise the new Punjab district of [[Mianwali District|Mianwali]].}} |} ===Language=== {{Pie chart|thumb=right|caption=Languages by number of speakers in the [[Bannu district]], 1881<ref>{{Cite book|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657|title=Report on the census of the Panjáb taken on the 17th of February 1881 |jstor=saoa.crl.25057657 |last1=Denzil Ibbetson |first1=Sir |last2=(India) |first2=Punjab |date=1881 |volume=2 }}</ref>|label1=[[Pashto]]|value1=52.79|color1=green|label2=[[Punjabi language|Punjabi]]|value2=46.69|color2=red|value3=0.33|color3=orange|label3=[[Hindustani language|Hindustani]]|label4=Other|value4=0.19|color4=yellow}} [[Pashto]] is the predominant language, spoken by 99.09% of the population.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> == Universities in Bannu == District Bannu has two Universities with one i.e [https://ustb.edu.pk/ University of Science & Technology, Bannu] (USTB),<ref>{{Cite web|last=mskd|title=University of Science & Technology, Bannu|url=https://ustb.edu.pk/|access-date=2022-02-25|website=University of Science & Technology, Bannu|language=en}}</ref> founded in 2005 by Mr. Akram Khan Durrani, the then Chief Minister, has a full degree awarding status and another one as a campus of the University of Engineering & Technology (UET), Peshawar. USTB offers a wide variety of courses in Science, Engineering and Arts subjects at Bachelors, Master and PhD level. These universities host students from District Bannu, the neighboring districts of Lakki Marwat, Karak, Waziristan as well as from all over Pakistan. ==See also== {{portal|Pakistan}} * [[Khyber Pakhtunkhwa]] ==References== {{reflist}} {{Notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * {{usurped|1=[https://archive.today/20120904142241/http://www.khyber.org/publications/031-035/bannuhistory.shtml "History and Settlement of Bannu, Excerpts from Gazetteer of the Bannu District, 1887", Khyber.org]}} * [http://www.bannu.com.pk Website about Bannu] {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Bannu-Union-Councils}} {{Authority control}} [[زمرو:بنون ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[sv:Bannu District]] c94lpn6r83jzpry5ur4ax46as0p6u90 383119 383118 2026-06-07T06:01:29Z Ibne maryam 17680 383119 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>بنون ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Bannu District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[Image:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Bannu.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || [[بنون]] |- | ايراضي: || 1227 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 677,346 <ref>[پاڪستان حڪومت پاران جاري ڪيل انگ اکر http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf]</ref> |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 2 |- |يونين ڪائونسلون: || |- |} '''بنون ضلعو''' (اُچار: بَنُّوں، اردو: ضلع بنوں، انگريزي: Bannu District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. {{Short description|District in Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=March 2024}} {{Use dmy dates|date=March 2024}} {{Infobox settlement | name = District Bannu | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع بنوں}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|بنو ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] | total_type = Total | image_skyline = Akra Mound back.jpg | imagesize = 300px | image_alt = | image_caption = Mound at [[Akra, Bannu|Akra]] | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_caption = Bannu District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{Coord|33.06048|70.552176|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] | established_title = Established | established_date = | founder = | seat_type = [[Headquarters]] | seat = [[Bannu]] | government_footnotes = | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name = Mohammad Khan Bangash | leader_title1 = Member of National Assambley | leader_name1 = Mualana Nasim Ali Shah | leader_title2 = District Health Officer | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1972 | population_total = 1,357,890 | population_rural = 1,309,492 | population_urban = 48398 | population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]] | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_density_km2 = auto | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[Pashto]]{{*}}[[Urdu]] | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />41.75% | '''Male:'''<br />58.47% | '''Female:'''<br />23.84% }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 5 | website = {{URL|bannu.kp.gov.pk}} }} '''Bannu District''' ({{langx|ps|بنو ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع بنوں}}}}) is a district in the [[Bannu Division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]], Pakistan. Its status as a district was formally recorded in 1861 during the [[British Raj]].<ref name="gazetteer"/><ref name="thor">{{cite book | title=Bannu; or our Afghan Frontier | publisher=Trűbner & Co. | date=1883 | author=S.S. Thorbourne | isbn=1314135279 | location=London}}<!--| access-date=9 May 2016 --></ref>{{rp|3}} Cloth weaving, sugar mills and the manufacturing of cotton fabrics, machinery and equipment are the major industries in Bannu. It is also known for its weekly ''Jumma'' fair. ==Geography== District borders [[North Waziristan]] to the northwest, [[Karak District|Karak]] to the northeast, [[Lakki Marwat]] and [[Bettani]] to the southeast, and [[South Waziristan]] to the southwest. It is represented in the [[Provincial Assembly of Khyber Pakhtunkhwa|provincial assembly]] by four [[Member of the Provincial Assembly|MPAs]].<ref name="thor" />{{rp| 3–16}} It is surrounded by rugged and dry mountains, it is a fertile place, and early English visitors had been known to refer to it as a "paradise" – see the description by Edwardes quoted by Thornton.<ref name="gazetteer"/><ref name="thor" />{{rp|6–7}} The district forms a basin drained by the [[Kurram River]], [[Gambila River]] and [[Tochi river]]<ref name="gazetteer">{{cite web |title=Bannu District |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V06_398.gif |website=Imperial Gazetteer of India, v. 6, page 392|access-date=4 March 2024}}</ref>{{rp|392}} which originate in the hills of Waziristan. Extending its reach to the base of the frontier hills, the Bannu Valley unfolds as an asymmetrical oval, spanning 60 miles (97&nbsp;km) from north to south and 40 miles (64&nbsp;km) from east to west.<ref name="EB1911">{{EB1911|inline=1|wstitle=Bannu|volume=3|page=355}}</ref> ==History== {{See also|Bannu}} The history of Bannu goes back to prehistoric times due to its strategic location. Notably, [[Sheri Khan Tarakai]] is an ancient settlement site located in the Bannu District. Here, remnants bear witness to the presence of the most ancient village settlement within the Bannu region. This site witnessed occupation from the late fifth century to the early third millennium BC.<ref>Petrie, C.A., Thomas, K.D. & Morris, J.C. 2010. Chronology of Sheri Khan Tarakai, in Petrie, C.A. (ed.). ''Sheri Khan Tarakai and early village life in the borderlands of north-west Pakistan'', Bannu Archaeological Project Monographs – Volume 1, Oxbow Books, Oxford: 343–352.</ref> The sacred texts of [[Zend Avesta]] and [[Vendidad]] mentions Varəna, the [[Avesta]]n predecessor of the name for Bannu, as one of the sixteen most beautiful and perfect lands created by [[Ahura Mazda]].<ref>[http://www.people.fas.harvard.edu/~witzel/AryanHome.pdf Michael Witzel, "The Home of the Aryans"] people.fas.harvard.edu.</ref> Bannu is the homeland and birthplace of [[Fereydun]].<ref>Gherardo Gnoli. Zoroaster's Time and Homeland: a study on the origins of Mazdeism.Published by Istituto Universitario Orientale (1980), ASIN: B0018NEFO0.</ref>{{rp|47–50}} [[Malik Dilasa Khan]] had also fought a successful battle against the sikh empire.<ref>{{Cite book |last=Rashid |first=Haroon |url=https://books.google.com/books?id=S3YMAQAAMAAJ&q=Ghazi+Dilasa+khan |title=History of the Pathans: The Ghurghushti, Beitani and Matti tribes of Pathans |date=2008 |publisher=Haroon Rashid |pages=436 |language=en}}</ref> in which he killed one of the prominent Sikh Military commander Jai Singh Atariwala in the Battle of Bannu.<ref>{{Cite book |last=Chopra |first=Gulshan Lall |url=https://books.google.com/books?id=mI9PAQAAMAAJ |title=Chiefs and Families of Note in the Punjab |date=1940 |publisher=Government Printing |pages=200 |language=en}}</ref> ===British era (1849–1947)=== Bannu District was annexed by the British from its former [[Sikhs|Sikh]] rulers after the [[Second Anglo-Sikh War]] of 1848–1849.<ref>{{Cite book |last=Banerjee |first=Abhijit |url=https://eml.berkeley.edu/~webfac/bardhan/e271_sp03/2_18.pdf |title=History, Institutions and Economic Performance: The Legacy of Colonial Land Tenure Systems in India (BREAD Working Paper No. 003) |last2=Iyer |first2=Lakshmi |date=January 2003 |publisher=Bureau for Research in Economic Analysis of Development |pages=39 |chapter=Appendix Table 1: Districts of British India, With Dates and Mode of Acquisition by the British}}</ref> After the British annexation of [[Punjab]], then including parts of the [[North-West Frontier Province (1901–55)|North-West Frontier Province]] (NWFP), the valley was administered by [[Herbert Edwardes]].<ref name="EB1911"/> In 1857 revolt the valley was peaceful, it was subject to incursions from the [[Wazir (Pashtun tribe)|Waziri tribes]] of the [[Tochi Valley]] and the neighbouring hills. The primary export of the region was [[wheat]], [[Salt]] and [[alum]] were also quarried at [[Kalabagh]].<ref name="EB1911"/> As of 1911, the [[Indus]] had no bridges within the district, but was navigable for local boats throughout its course of {{convert|76|mi|0|abbr=on}}.<ref name="EB1911"/> [[File:Hindus and Sikhs Migration to India.jpg|thumb|250px|right|Hindus and Sikhs of Bannu migrating to India during the [[Partition of India|partition of 1947]].]] ===Jirga=== ====Bannu Jirga (1947)==== {{Main|Bannu Resolution}} On 21 June 1947 in Bannu, a [[jirga]] was held by Pashtun leaders including [[Bacha Khan]], his brother [[List of Chief Ministers of Khyber Pakhtunkhwa|Chief Minister]] [[Dr Khan Sahib]], the [[Khudai Khidmatgars]], members of the Provincial Assembly, [[Mirzali Khan]] (Faqir of Ipi), and other tribal chiefs, just seven weeks before the [[Partition of India]]. The jirga declared the [[Bannu Resolution]], which demanded that the Pashtuns be given a choice to have an independent state of [[Pashtunistan]] composing all Pashtun territories of British India, instead of being made to join either India or Pakistan. However, the [[British Raj]] refused to comply with the demand of this resolution, in response to which the Khudai Khidmatgars boycotted the [[1947 North-West Frontier Province referendum]] for merging the province into Pakistan.<ref>{{cite book |last=Ali Shah |first=Sayyid Vaqar |date=1993 |title=Afghanistan and the Frontier |url=https://books.google.com/books?id=c05uAAAAMAAJ |location=[[University of Michigan]] |publisher=Emjay Books International |page=256 |editor1-first=Fazal-ur-Rahim Khan |editor1-last=Marwat |access-date=2019-08-18 |archive-date=2019-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219182034/https://books.google.com/books?id=c05uAAAAMAAJ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |last1=H Johnson |first1=Thomas |author-link1=Thomas Howard Johnson |last2=Zellen |first2=Barry |date=2014 |title=Culture, Conflict, and Counterinsurgency |url=https://books.google.com/books?id=B9ZZAgAAQBAJ |publisher=[[Stanford University Press]] |page=154 |isbn=9780804789219 |access-date=2019-08-18 |archive-date=2019-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191219182407/https://books.google.com/books?id=B9ZZAgAAQBAJ |url-status=dead}}</ref> ====Pashtun National Jirga (2022)==== {{Main|Pashtun National Jirga}} On 11–14 March 2022, the [[Pashtun National Jirga]] was held at [[Mirakhel]] in Bannu District in order to defend the rights of the [[Pashtun people]] in the country. The critical issues which were faced by the Pashtuns were discussed during the jirga in a bid to suggest solutions to them.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/940729-nationalist-parties-convene-jirga-on-pakhtun-issues|title=Nationalist parties convene jirga on Pakhtun issues|date=March 12, 2022|website=The News International}}</ref><ref name="mashaal" >{{Cite web|url=https://www.mashaalradio.com/a/%D8%A8%D9%86%D9%88-%D9%BE%DA%9A%D8%AA%D9%88%D9%86-%D9%82%D8%A7%D9%85%D9%8A-%D8%AC%D8%B1%DA%AB%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D9%84/31747725.html|title=په بنو کې درې ورځنۍ "پښتون قامي جرګه" روانه ده|website=Radio Mashaal|language=ps}}</ref> ==Administrative subdivisions== Bannu District is divided into 6 [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] and 46 [[Union councils of Pakistan|union councils]].<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|title=Pakistan Tehsil Wise Census 2017 [PDF] (official)|website=www.pbscensus.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107021641/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-11-07|url-status=dead|access-date=2017-11-11}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.pdma.gov.pk/documents/District_Tehsil_and_Union_code_Reference_Map_Bannu.pdf | title=Pakistan: North West Frontier Province District, Tehsil and Union Code Reference Map | publisher=United Nations Pakistan unportal.un.org.pk | date=1 July 2009 | author=Provincial Disaster Management Authority, Government of Khyber Pakhtunkhwa | archive-url=https://web.archive.org/web/20130810074849/http://www.pdma.gov.pk/documents/District_Tehsil_and_Union_code_Reference_Map_Bannu.pdf | archive-date=10 August 2013 | url-status=dead}}</ref> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} Note: Although divisions as an administrative structure has been abolished, the election commission of Pakistan still groups districts under the division names</ref> !Name (Urdu) !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Baka Khel Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل بکاخیل}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|بکاخېل تحصیل}}}}) |367 |192,797 |107.84 |28.25% | |- |[[Bannu Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل بنوں}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|بنو تحصیل}}}}) |228 |644,909 |106.97 |49.46% | |- |[[Domel Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل ڈومیل}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|ډومیل تحصیل}}}}) |425 |224,428 |115.54 |41.38% | |- |[[Kakki Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل ککی}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|ککي تحصیل}}}}) |66 |92,021 |109.01 |42.62% | |- |[[Miryan Tehsil]] |({{langx|ur|{{nq|تحصیل میریان}}}}) ({{langx|ps|{{script/Arabic|میریان تحصیل}}}}) |141 |166,473 |1,180.66 |31.77% | |- |[[Wazir Tehsil]] | |745 |37,262 |50.02 |16.33% | |} == Provincial and National Assembly Seats == The district has 4 Provincial Seats in the [[Khyber Pakhtunkhwa Assembly|Khyber-Pakhtunkhwa Assembly]]<ref>{{Cite web|url=http://www.pakp.gov.pk/2013/members-directory/by-seat/|title=By Seat {{!}} KP Assembly|website=www.pakp.gov.pk|language=en-US|access-date=2017-11-13|archive-date=4 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180204125021/http://www.pakp.gov.pk/2013/members-directory/by-seat/|url-status=dead}}</ref> while it has 1 seat in [[National Assembly of Pakistan|National Assembly]].<ref>{{Cite web|url=http://www2.ecp.gov.pk/vsite/ElectionResult/Search.aspx?constituency=NA&constituencyid=NA-26|title=The Election Commission :: Untitled Page|date=2012-11-15|access-date=2017-11-13|url-status=bot: unknown|archive-url=https://web.archive.org/web/20121115231135/http://www2.ecp.gov.pk/vsite/ElectionResult/Search.aspx?constituency=NA&constituencyid=NA-26|archive-date=2012-11-15}}</ref> === National Assembly === * [[NA-39 (Bannu)]] {| class="wikitable" |- !colspan="2"|Election!!Member!!Party |- |style="background-color: {{party color|MMA}}" | || [[2002 Pakistani general election|2002]] || [[Syed Nasib Ali Shah|Maulana Syed Nasib Ali Shah]] | [[Muttahida Majlis-e-Amal|MMA]] |- |style="background-color: {{party color|MMA}}" | || [[2008 Pakistani general election|2008]] || [[Fazal-ur-Rehman (politician, born 1953)|Maulana Fazal-ur-Rehman]] | [[Muttahida Majlis-e-Amal|MMA]] |- |style="background-color: {{party color|JUI-F}}" | || [[2013 Pakistani general election|2013]] || [[Akram Khan Durrani]] | [[Jamiat Ulema-e-Islam (F)|JUI (F)]] |- |style="background-color: {{party color|PTI}}" | || [[2018 Pakistani general election|2018]] || |[[Imran Khan]] | [[Pakistan Tehreek-e-Insaf|PTI]] |- | style="background-color: {{party color|MMA}}" | || 2018 (by-election) || [[Zahid Akram Durrani]] | [[Muttahida Majlis-e-Amal|MMA]] |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly ! colspan="2" |Party Affiliation!! Constituency !! Year |- | [[Sher Azam Khan]] || bgcolor={{party color|Pakistan Peoples Party}}| ||[[Pakistan Peoples Party Parliamentarians]]||[[PK-99 (Bannu-I)|Bannu-I]]||2018 |- | [[Pakhtoon Yar Khan]] || bgcolor={{party color|Pakistan Tehreek-e-Insaf}} | ||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-100 (Bannu-II)|Bannu-II]]|| 2018 |- | [[Shah Muhammad Khan]] || bgcolor={{party color|Pakistan Tehreek-e-Insaf}} | ||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-101 (Bannu-III)|Bannu-III]]|| 2018 |- | [[Akram Khan Durrani]] || bgcolor={{party color|MMA}} | ||[[Muttahida Majlis-e-Amal]]||[[PK-102 (Bannu-IV)|Bannu-IV]]||2018 |} ==Demographics== {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1972 |392,468 |1981 |485,240 |1998 |695,260 |2017 |1,210,183 |2023 |1,357,890 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023 census"/> }} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Bannu district has 183,130 households and a population of 1,357,890. The district has a sex ratio of 108.33 males to 100 females and a literacy rate of 41.75%: 58.47% for males and 23.84% for females. 445,307 (32.87% of the surveyed population) are under 10 years of age. 48,398 (3.56%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> === Religion === {| class="wikitable sortable" |+ Religion in contemporary Bannu District ! rowspan="2" |[[Religion in Pakistan|Religious]]<br>group ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941">{{cite web |title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME X NORTH-WEST FRONTIER PROVINCE |url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/ |access-date=14 October 2021}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="2017census">{{Cite web |title=Pakistan Census 2017 District-Wise Tables: Hangu |url=https://www.pbs.gov.pk/index.php/census-2017-district-wise/results/011 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref>{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- | [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] |157,097 |83.74% | 1,208,054 |{{Percentage | 1208054 | 1210183 | 2 }} |1,349,359 |99.61% |- | [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]] |24,517 |13.07% | 275 |{{Percentage | 275 | 1210183 | 2 }} |279 |0.02% |- | [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]] |5,285 |2.82% |{{N/a}} |{{N/a}} |22 |~0% |- | [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]] |467 |0.25% | 1,494 |{{Percentage | 1494 | 1210183 | 2 }} |4,844 |0.36% |- |Others |232 |0.12% |360 |0.04% |170 |0.01% |- ! Total Population !187,598 !100% ! 1,210,183 ! {{Percentage | 1693594 | 1693594 | 2 }} !1,354,674{{Efn|Different from official population figure since it excludes sensitive areas where religion was not asked}} !100% |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{small|Note: 1941 census data is for Bannu tehsil of erstwhile Bannu district, which roughly corresponds to contemporary Bannu district sans the former Frontier Region of Bannu. District and tehsil borders have changed since 1941.}} |} {| class="wikitable sortable" |+ Religious groups in Bannu District ([[British North-West Frontier Province]] era) ! rowspan="2" |[[Religion in Pakistan|Religious]]<br>group ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657 |jstor=saoa.crl.25057657 |access-date=16 June 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. II. |year=1881 |pages=17}}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25318669 |jstor=saoa.crl.25318669 |access-date=22 June 2024 |title=The Punjab and its feudatories, part II--Imperial Tables and Supplementary Returns for the British Territory |year=1891 |pages=14}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=25 February 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394102 |jstor=saoa.crl.25394102 |access-date=23 September 2021 |title=Census of India 1911. Vol. 13, North-west Frontier Province : part I, Report; part II, Tables. |year=1911 |pages=306}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430163 |jstor=saoa.crl.25430163 |access-date=2 February 2023 |title=Census of India 1921. Vol. 14, North-west Frontier Province : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=344}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793233|jstor=saoa.crl.25793233 |access-date=7 February 2023 |title=Census of India, 1931, vol. XV. North-west frontier province. Part I-Report. Part II-Tables |last1=Mallam |first1=G. L. |last2=Dundas |first2=A. D. F. |year=1933 |publisher=Peshawar, Printed by the manager, Government stationery and printing, 1933. |pages=373}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215543 |jstor=saoa.crl.28215543 |access-date=23 September 2021 |title=Census of India, 1941. Vol. 10, North-West Frontier Province |year=1941 |pages=22}}</ref> |- !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 301,002 | {{Percentage | 301002 | 332577 | 2 }} | 337,269 | {{Percentage | 337269 | 372276 | 2 }} | 206,429 | {{Percentage | 206429 | 231485 | 2 }} | 225,374 | {{Percentage | 225374 | 250086 | 2 }} | 219,695 | {{Percentage | 219695 | 246734 | 2 }} | 237,674 | {{Percentage | 237674 | 270301 | 2 }} | 257,648 | {{Percentage | 257648 | 295930 | 2 }} |- ! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]] | 30,643 | {{Percentage | 30643 | 332577 | 2 }} | 33,832 | {{Percentage | 33832 | 372276 | 2 }} | 22,178 | {{Percentage | 22178 | 231485 | 2 }} | 20,721 | {{Percentage | 20721 | 250086 | 2 }} | 23,509 | {{Percentage | 23509 | 246734 | 2 }} | 26,181 | {{Percentage | 26181 | 270301 | 2 }} | 31,471 | {{Percentage | 31471 | 295930 | 2 }} |- ! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 790 | {{Percentage | 790 | 332577 | 2 }} | 1,062 | {{Percentage | 1062 | 372276 | 2 }} | 2,673 | {{Percentage | 2673 | 231485 | 2 }} | 3,746 | {{Percentage | 3746 | 250086 | 2 }} | 3,286 | {{Percentage | 3286 | 246734 | 2 }} | 5,482 | {{Percentage | 5482 | 270301 | 2 }} | 6,112 | {{Percentage | 6112 | 295930 | 2 }} |- ! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 82 | {{Percentage | 82 | 332577 | 2 }} | 58 | {{Percentage | 58 | 372276 | 2 }} | 183 | {{Percentage | 183 | 231485 | 2 }} | 245 | {{Percentage | 245 | 250086 | 2 }} | 244 | {{Percentage | 244 | 246734 | 2 }} | 964 | {{Percentage | 964 | 270301 | 2 }} | 699 | {{Percentage | 699 | 295930 | 2 }} |- ! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] | 60 | {{Percentage | 60 | 332577 | 2 }} | 55 | {{Percentage | 55 | 372276 | 2 }} | 22 | {{Percentage | 22 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 332577 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 332577 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! Others | 0 | {{Percentage | 0 | 332577 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 372276 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 231485 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 250086 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 246734 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 270301 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 295930 | 2 }} |- ! Total population ! 332,577 ! {{Percentage | 332577 | 332577 | 2 }} ! 372,276 ! {{Percentage | 372276 | 372276 | 2 }} ! 231,485 ! {{Percentage | 231485 | 231485 | 2 }} ! 250,086 ! {{Percentage | 250086 | 250086 | 2 }} ! 246,734 ! {{Percentage | 246734 | 246734 | 2 }} ! 270,301 ! {{Percentage | 270301 | 270301 | 2 }} ! 295,930 ! {{Percentage | 295930 | 295930 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note1: [[British North-West Frontier Province]] era district borders are not an exact match in the present-day due to various bifurcations to district borders — which since created new districts — throughout the region during the post-independence era that have taken into account population increases.<br><br>Note2: Population decrease noted between 1891 census and 1901 census due to the creation of [[British North-West Frontier Province]], bifurcating from [[British Punjab province]]. The trans-Indus tract of Bannu district was allotted to the newly formed North-West Frontier Province, the cis-Indus tract remaining in the Punjab jurisdiction. The cis-Indus portions of the Dera Ismail Khan and the Bannu districts would comprise the new Punjab district of [[Mianwali District|Mianwali]].}} |} ===Language=== {{Pie chart|thumb=right|caption=Languages by number of speakers in the [[Bannu district]], 1881<ref>{{Cite book|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657|title=Report on the census of the Panjáb taken on the 17th of February 1881 |jstor=saoa.crl.25057657 |last1=Denzil Ibbetson |first1=Sir |last2=(India) |first2=Punjab |date=1881 |volume=2 }}</ref>|label1=[[Pashto]]|value1=52.79|color1=green|label2=[[Punjabi language|Punjabi]]|value2=46.69|color2=red|value3=0.33|color3=orange|label3=[[Hindustani language|Hindustani]]|label4=Other|value4=0.19|color4=yellow}} [[Pashto]] is the predominant language, spoken by 99.09% of the population.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> == Universities in Bannu == District Bannu has two Universities with one i.e [https://ustb.edu.pk/ University of Science & Technology, Bannu] (USTB),<ref>{{Cite web|last=mskd|title=University of Science & Technology, Bannu|url=https://ustb.edu.pk/|access-date=2022-02-25|website=University of Science & Technology, Bannu|language=en}}</ref> founded in 2005 by Mr. Akram Khan Durrani, the then Chief Minister, has a full degree awarding status and another one as a campus of the University of Engineering & Technology (UET), Peshawar. USTB offers a wide variety of courses in Science, Engineering and Arts subjects at Bachelors, Master and PhD level. These universities host students from District Bannu, the neighboring districts of Lakki Marwat, Karak, Waziristan as well as from all over Pakistan. ==See also== {{portal|Pakistan}} * [[Khyber Pakhtunkhwa]] ==References== {{reflist}} {{Notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.bannu.com.pk Website about Bannu] {{Authority control}} [[زمرو:بنون ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[sv:Bannu District]] o03d99tflbktzzgup4hkbact8rn4usv 0 11706 383032 160465 2026-06-06T13:15:40Z Ibne maryam 17680 /* */ 383032 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>بونير ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Buner District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Buner.svg|200px]] |- align="center" |ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- |صوبو: || [[خيبر پختونخوا]][[فائل:Flag_of_Khyber_Pakhtunkhwa.svg|30px]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || بونير |- |ايراضي: || 1,865 چورس ڪلوميٽر |- |آبادي: || 506,048 [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 6 |- |يونين ڪائونسلون: || |- |} '''بونير ضلعو''' (اُچار: بُنير زِلو، اردو: ضلع بونیر، انگريزي: Buner District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بونير ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] njn0f4p43ssaksxu80ajqfxi2116k0s 0 11709 383039 167071 2026-06-06T13:26:32Z Ibne maryam 17680 /* */ 383039 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>شانگلہ ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Shangla District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Shangla.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || شانگلہ |- |ايراضي: || 1,586 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 434,563 x [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 5 |- |يونين ڪائونسلون: || 28 |- |} '''شانگله ضلعو''' (اردو: ضلع شانگلہ، انگريزي: Shangla District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شانگله ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] d32ns86ppytj1gea7y1exmg43iqbha0 383041 383039 2026-06-06T13:29:21Z Ibne maryam 17680 /* نالو */ 383041 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>شانگلہ ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Shangla District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Shangla.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || شانگلہ |- |ايراضي: || 1,586 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 434,563 x [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 5 |- |يونين ڪائونسلون: || 28 |- |} '''شانگله ضلعو''' (اردو: ضلع شانگلہ، انگريزي: Shangla District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. ==نالو== ==جاگرافي== ==تاريخ== ==انتظاميا== ==آباديات== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:شانگله ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] 1iuccok7zyyavhuvmdjokq3lpmfkaax 0 11711 383037 166680 2026-06-06T13:23:12Z Ibne maryam 17680 /* */ 383037 wikitext text/x-wiki '''هيٺيون دير ضلعو''' يا ڏکڻ دِير ضلعو [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>ھيٺيون دير ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Lower Dir District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[فائل:DIR NWFP.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || تيمر ڳرھ |- | ايراضي: || 1,582 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || x [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي|ٻولي(ون)]]: || پشتو، کوار |- |تعلقا: || 2 |- |يونين ڪائونسلون: || 13 |- |} {{coord|34|51|N|71|51|E|display=title|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هيٺيون دير ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] fxj92co8uaffjkhpe17e3u53nehn9kv 0 11712 383048 205753 2026-06-06T13:41:50Z Ibne maryam 17680 /* */ 383048 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>مٿيون دير ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Upper Dir District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Upper Dir.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || دير |- |ايراضي: || 3,699 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 575,858 [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 6 |- |يونين ڪائونسلون: || 31 |- |} '''مٿيون دير ضلعو''' يا اُتر دِير ضلعو [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مٿيون دير ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] nhdhkfb8w6f1oo534nj2gruqqqv8791 383050 383048 2026-06-06T15:00:38Z Memon2025 21315 /* */ 383050 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>مٿيون دير ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Upper Dir District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Upper Dir.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || دير |- |ايراضي: || 3,699 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 575,858 [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 6 |- |يونين ڪائونسلون: || 31 |- |} '''مٿيون دير ضلعو''' يا اُتر دِير ضلعو [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. {{Short description|District in Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=July 2024}} {{Use dmy dates|date=July 2021}} {{Infobox settlement | name = Upper Dir District | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع دیر بالا}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|پورتنۍ دیر ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Jazz banda dir.jpg |photo2a = Hindukush Lowaro Top - 10.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: [[Jahaz Banda]] in [[Kumrat valley]]<br />Bottom: Lowaro Top | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_alt = | map_caption = District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Malakand Division|Malakand]] | established_title = Established | established_date = 1996 | founder = | seat_type = [[Headquarters]] | seat = [[Dir (city)|Dir]] | government_footnotes = | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = Deputy Commissioner | leader_name = Naveed Akbar [[Pakistan Administrative Service|(BPS-18 PAS)]] | leader_title1 = District Police Officer | leader_name1 = Syed Muhammad Bilal [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | leader_title2 = District Health Officer | leader_name2 = Dr. Ikhtiar Ali | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3699 | population_total = 1083566 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 47842 | population_rural = 1,035,724 | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />46.77% | '''Male:'''<br />62.76% | '''Female:'''<br />31.67% }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 6 | blank1_name_sec2 = Main language(s) | blank1_info_sec2 = [[Pashto]],<ref name="1998census">{{Cite book |title=1998 District Census report of Upper Dir |location=Islamabad |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=104 |date=2000}}</ref>{{rp|21}} [[Gawri language|Gawri]], [[Gujari]] | website = {{URL|dirupper.kp.gov.pk}} | demographics1_info1 = | total_type = }} '''Upper Dir District''' ({{langx|ps|پورتنۍ دیر ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع دیر بالا}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] located in the [[Malakand Division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of Pakistan. The city of [[Dir (city)|Dir]] is its district headquarter. Geographically, it is located in the northern part of Pakistan. It borders with the [[Chitral district]] on the north, [[Afghanistan]] on the northwest, the [[Swat district]] on the east, and the [[Lower Dir District|Lower Dir]] district on the south. The District shares a 40 kilometer to 50 kilometer-long border with Afghanistan. ==History== [[File:Kumrat valley, Upper Dir.jpg|280px|thumbnail|Kalkot Kumrat valley, Kakad,{Doag Dair}°Upper Dir|left]] Dir was home to various popular civilizations. It has been the place where the Aryans, the Buddhists, and the Mughals survived. Dir was also a home to the [[Gandhara civilisation|Gandhara civilization]]. It was invaded by Alexander the Great. In 1898, [[Muhammad Sharif Khan]] was declared the Nawab of Dir. He was succeeded by his son Nawab Aurang Zeb Khan in 1904, who ruled until his death in 1925. Subsequently, his son Shah Jehan Khan succeeded him; Shah ruled the state for almost 35 years.{{Citation needed|date=August 2023|reason=A citation needed to reference to the information communicated in the above sentences}} At the time of the independence of Pakistan in 1947, [[Dir (princely state)|Dir]] was still a princely state, separated from Pakistan. It was no later than 1969 when it was annexed with the Khyber Pakhtunkhwa province of Pakistan.<ref>{{Cite web |title=About Malakand Division |url=https://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209222733/http://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message |archive-date=9 February 2019 |publisher=The Commissioner Of Malakand, The Government Of Khyber Pakhtunkhwa |access-date=8 August 2023 |url-status=live }}</ref> Until 1996, Dir was a unit combined district. However, in 1996, the Dir District was divided into Upper and Lower Dir districts. == Demographics == ===Population=== {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1972 |251,045 |1981 |362,565 |1998 |575,858 |2017 |947,401 |2023 |1,083,566 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> }} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Upper Dir district has 149,536 households and a population of 1,083,566. The district has a sex ratio of 98.36 males to 100 females and a literacy rate of 46.77%: 62.76% for males and 31.67% for females. 392,214 (36.24% of the surveyed population) are under 10 years of age. 47,842 (4.42%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===Language=== {{Pie chart |thumb = left |caption = Languages of Upper Dir district (2023)<ref name="2023censuslanguage"/> |label1 = [[Pashto]] |value1 = 91.02 |color1 = olive |label2 = [[Dardic languages|Kohistani]] |value2 = 5.11 |color2 = salmon |label3 = Others |value3 = 3.87 |color3 = grey }} [[Pashto]] is the predominant language, spoken by 91.02% of the population. [[Kohistani languages]] are spoken by 5.11% of the population, and 3.87% of the population speak 'Other' languages.<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===Religion=== according to 2023 census of Pakistan, 2,415 (0.22%) of the people in the district are from religious minorities, mainly Christians.<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> == Administration == Upper Dir District has four [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]].<ref>{{Cite web |title=District Dir Upper |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-dir-upper/ |publisher=Government of Khyber Pakhtunkhwa |access-date=18 November 2025 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128171514/https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-dir-upper/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and out of School Population by Sex and Rural/urban, Census-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Barawal Tehsil]] |... |... |... |... | |- |[[Dir Tehsil]] |1,012 |384,667 |380.11 |48.26% | |- |[[Kalkot Tehsil]] |... |... |... |... | |- |[[Sharingal Tehsil]] |1,140 |210,356 |184.52 |37.15% | |} === National Assembly === This district is represented by one elected MNA (Member of National Assembly) in [[Pakistan National Assembly]]. Its constituency is [[NA-5 (Upper Dir)]].<ref>{{Cite web |title=Election Commission of Pakistan |url=http://ecp.gov.pk/GE.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151110154333/http://ecp.gov.pk/GE.aspx |archive-date=2015-11-10 |access-date=2015-11-06 |publisher=Election Commission of Pakistan}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Member of National Assembly !! Party affiliation !! Year |- | Molana Asad Ullah ||[[Muttahida Majlis-e-Amal]] ||2002 |- | Najum-din Khan|| [[Pakistan Peoples Party]]|| 2008 |- Sahibzada Tariq Ullah [[Juamt-i-islami]] 2013 | Sahibzada Sebgat Ullah |[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||2018 |- |Jamil Haider |PML-N |2013 |} === Provincial Assembly === In the provincial assembly of Khyber Pakhtunkhwa, there are three seats for the Upper Dir district. Its constituency is PK-11, PK-12 and PK-13. {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Gul Ibrahim Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-11 Upper Dir-I|PK-11 Upper Dir -I]]||2024 |- | [[Muhammad Yamin (Pakistani politician)|Muhammad Yamin]]|| [[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-12 Upper Dir-II|PK-12 Upper Dir -II]]||2024 |- |[[Muhammad Anwar Khan (Upper Dir politician)|Muhammad Anwar Khan]] || [[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-13 Upper Dir-III|PK-13 Upper Dir -II]]I||2024 |} ==Towns== [[File:Landscapes of Northern Pakistan.JPG|280px|thumbnail]] Except for the town of Dir and a number of rapidly growing towns along the main road, the population is rural. The population of Dur is scattered across more than 1,200 villages in the deep narrow valleys of the [[Panjkora]] and its tributaries. Of these, notable villages include: {{Div col|colwidth=18em}} * [[Khas Dir]] * Panakot * Roghano Darra-Jelar * Usheri * Sundrawal * Hattan * Barawal Bandai * [[Qashqaray]] * Qulandai * Benr * Nusrat * Ben Shahi * Sunai * Surbat * Kair * Pataw (Patao) * Kalkot * Patrak * [[Sheringal]] * [[Doog Dara]] * [[Barawal]] * Chumra * [[Gandigar]] * [[Katan, Khyber Pakhtunkhwa|Katan]] * Doryal * [[Toormang]] * [[Darorra]] * [[Ganori]] * [[Shalkani]] * [[Wari, Upper Dir|Wari]] * [[Kakad]] * [[Chaper]] * [[Chukiatan, Dir Upper|Chukiatan]] {{div col end}} [[File:Dir upper pakistan 3.JPG|280px|thumbnail]] ===Popular places=== Other popular places:<ref>{{Cite web |date=2009-07-01 |title=Pakistan: North West Frontier Province District, Tehsil and Union code Reference Map - Upper Dir |url=https://reliefweb.int/map/pakistan/pakistan-north-west-frontier-province-district-tehsil-and-union-code-reference-map-11 |access-date=2024-01-20 |website=Relief Web}}</ref> {{Div col|colwidth=18em}} * [[Qashqaray]] * [[Panakot]] * [[Kumrat Valley]] * [[Kalkot]] * [[Sheringal]] * [[Bibyawar, Malakabad]] * [[Doog Dara]] * [[Ushirai Dara]] * [[Shahi Koto]] *[[Doryal kozkaly]] * [[Nehag Dara]] * [[Barawal]] * [[Ganori]] * [[Gandigar]] * [[Nowra]] * [[Lowari Top]] *[[Seratai]] *[[sawni]] *Doryall *[[Guli Bagh Karo]] *[[ Khaposai Karo]] * [[kakad]] * [[Roghano Darra]] * [[Wari, Upper Dir|Wari City]] {{div col end}} == Notable people == <!---♦♦♦ Only add a person to this list if they already have their own article on the English Wikipedia ♦♦♦---> <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order by LAST NAME ♦♦♦---> * [[Dr Zia Ul Haq]] (born 1980), university Vice Chancellor == See also == {{Portal|Pakistan}} * [[Dir (city)]] * [[Dir (princely state)]] * [[Lower Dir District]] * [[Chitral District]] * [[Swat District]] * [[Districts of Pakistan]] ** [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|Districts of Khyber Pakhtunkhwa]] ** [[List of districts in Punjab, Pakistan|Districts of Punjab, Pakistan]] ** [[List of districts in Balochistan|Districts of Balochistan, Pakistan]] ** [[List of districts in Sindh|Districts of Sindh, Pakistan]] ** [[List of districts in Azad Kashmir|Districts of Azad Kashmir]] ** [[List of districts in Gilgit-Baltistan|Districts of Gilgit-Baltistan]] * [[Divisions of Pakistan]] ** [[Divisions of Balochistan]] ** [[Divisions of Khyber Pakhtunkhwa]] ** [[Divisions of Punjab, Pakistan]] ** [[Divisions of Sindh]] ** [[Divisions of Azad Kashmir]] ** [[Divisions of Gilgit-Baltistan]] ==References== {{Commons category|Upper Dir District}} {{Reflist}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Upper Dir-Union-Councils}} {{Authority control}} {{Coord|35|12|15|N|71|52|20|E|region:PK-NW_type:adm2nd_source:kolossus-dewiki|display=title}} [[Category:Upper Dir District| ]] [[Category:Districts of Khyber Pakhtunkhwa]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مٿيون دير ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] doet9bh9dduwplsnzoar0ewx9nsis6b 383051 383050 2026-06-06T15:01:17Z Memon2025 21315 383051 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>مٿيون دير ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Upper Dir District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Upper Dir.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || دير |- |ايراضي: || 3,699 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 575,858 [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 6 |- |يونين ڪائونسلون: || 31 |- |} '''مٿيون دير ضلعو''' يا اُتر دِير ضلعو [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. {{Short description|District in Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=July 2024}} {{Use dmy dates|date=July 2021}} {{Infobox settlement | name = Upper Dir District | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع دیر بالا}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|پورتنۍ دیر ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Jazz banda dir.jpg |photo2a = Hindukush Lowaro Top - 10.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: [[Jahaz Banda]] in [[Kumrat valley]]<br />Bottom: Lowaro Top | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_alt = | map_caption = District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Malakand Division|Malakand]] | established_title = Established | established_date = 1996 | founder = | seat_type = [[Headquarters]] | seat = [[Dir (city)|Dir]] | government_footnotes = | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = Deputy Commissioner | leader_name = Naveed Akbar [[Pakistan Administrative Service|(BPS-18 PAS)]] | leader_title1 = District Police Officer | leader_name1 = Syed Muhammad Bilal [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | leader_title2 = District Health Officer | leader_name2 = Dr. Ikhtiar Ali | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3699 | population_total = 1083566 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 47842 | population_rural = 1,035,724 | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />46.77% | '''Male:'''<br />62.76% | '''Female:'''<br />31.67% }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 6 | blank1_name_sec2 = Main language(s) | blank1_info_sec2 = [[Pashto]],<ref name="1998census">{{Cite book |title=1998 District Census report of Upper Dir |location=Islamabad |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=104 |date=2000}}</ref>{{rp|21}} [[Gawri language|Gawri]], [[Gujari]] | website = {{URL|dirupper.kp.gov.pk}} | demographics1_info1 = | total_type = }} '''Upper Dir District''' ({{langx|ps|پورتنۍ دیر ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع دیر بالا}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] located in the [[Malakand Division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of Pakistan. The city of [[Dir (city)|Dir]] is its district headquarter. Geographically, it is located in the northern part of Pakistan. It borders with the [[Chitral district]] on the north, [[Afghanistan]] on the northwest, the [[Swat district]] on the east, and the [[Lower Dir District|Lower Dir]] district on the south. The District shares a 40 kilometer to 50 kilometer-long border with Afghanistan. ==History== [[File:Kumrat valley, Upper Dir.jpg|280px|thumbnail|Kalkot Kumrat valley, Kakad,{Doag Dair}°Upper Dir|left]] Dir was home to various popular civilizations. It has been the place where the Aryans, the Buddhists, and the Mughals survived. Dir was also a home to the [[Gandhara civilisation|Gandhara civilization]]. It was invaded by Alexander the Great. In 1898, [[Muhammad Sharif Khan]] was declared the Nawab of Dir. He was succeeded by his son Nawab Aurang Zeb Khan in 1904, who ruled until his death in 1925. Subsequently, his son Shah Jehan Khan succeeded him; Shah ruled the state for almost 35 years.{{Citation needed|date=August 2023|reason=A citation needed to reference to the information communicated in the above sentences}} At the time of the independence of Pakistan in 1947, [[Dir (princely state)|Dir]] was still a princely state, separated from Pakistan. It was no later than 1969 when it was annexed with the Khyber Pakhtunkhwa province of Pakistan.<ref>{{Cite web |title=About Malakand Division |url=https://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209222733/http://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message |archive-date=9 February 2019 |publisher=The Commissioner Of Malakand, The Government Of Khyber Pakhtunkhwa |access-date=8 August 2023 |url-status=live }}</ref> Until 1996, Dir was a unit combined district. However, in 1996, the Dir District was divided into Upper and Lower Dir districts. == Demographics == ===Population=== {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1972 |251,045 |1981 |362,565 |1998 |575,858 |2017 |947,401 |2023 |1,083,566 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> }} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Upper Dir district has 149,536 households and a population of 1,083,566. The district has a sex ratio of 98.36 males to 100 females and a literacy rate of 46.77%: 62.76% for males and 31.67% for females. 392,214 (36.24% of the surveyed population) are under 10 years of age. 47,842 (4.42%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===Language=== {{Pie chart |thumb = left |caption = Languages of Upper Dir district (2023)<ref name="2023censuslanguage"/> |label1 = [[Pashto]] |value1 = 91.02 |color1 = olive |label2 = [[Dardic languages|Kohistani]] |value2 = 5.11 |color2 = salmon |label3 = Others |value3 = 3.87 |color3 = grey }} [[Pashto]] is the predominant language, spoken by 91.02% of the population. [[Kohistani languages]] are spoken by 5.11% of the population, and 3.87% of the population speak 'Other' languages.<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===Religion=== according to 2023 census of Pakistan, 2,415 (0.22%) of the people in the district are from religious minorities, mainly Christians.<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> == Administration == Upper Dir District has four [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]].<ref>{{Cite web |title=District Dir Upper |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-dir-upper/ |publisher=Government of Khyber Pakhtunkhwa |access-date=18 November 2025 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128171514/https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-dir-upper/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and out of School Population by Sex and Rural/urban, Census-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Barawal Tehsil]] |... |... |... |... | |- |[[Dir Tehsil]] |1,012 |384,667 |380.11 |48.26% | |- |[[Kalkot Tehsil]] |... |... |... |... | |- |[[Sharingal Tehsil]] |1,140 |210,356 |184.52 |37.15% | |} === National Assembly === This district is represented by one elected MNA (Member of National Assembly) in [[Pakistan National Assembly]]. Its constituency is [[NA-5 (Upper Dir)]].<ref>{{Cite web |title=Election Commission of Pakistan |url=http://ecp.gov.pk/GE.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151110154333/http://ecp.gov.pk/GE.aspx |archive-date=2015-11-10 |access-date=2015-11-06 |publisher=Election Commission of Pakistan}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Member of National Assembly !! Party affiliation !! Year |- | Molana Asad Ullah ||[[Muttahida Majlis-e-Amal]] ||2002 |- | Najum-din Khan|| [[Pakistan Peoples Party]]|| 2008 |- Sahibzada Tariq Ullah [[Juamt-i-islami]] 2013 | Sahibzada Sebgat Ullah |[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||2018 |- |Jamil Haider |PML-N |2013 |} === Provincial Assembly === In the provincial assembly of Khyber Pakhtunkhwa, there are three seats for the Upper Dir district. Its constituency is PK-11, PK-12 and PK-13. {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Gul Ibrahim Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-11 Upper Dir-I|PK-11 Upper Dir -I]]||2024 |- | [[Muhammad Yamin (Pakistani politician)|Muhammad Yamin]]|| [[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-12 Upper Dir-II|PK-12 Upper Dir -II]]||2024 |- |[[Muhammad Anwar Khan (Upper Dir politician)|Muhammad Anwar Khan]] || [[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-13 Upper Dir-III|PK-13 Upper Dir -II]]I||2024 |} ==Towns== [[File:Landscapes of Northern Pakistan.JPG|280px|thumbnail]] Except for the town of Dir and a number of rapidly growing towns along the main road, the population is rural. The population of Dur is scattered across more than 1,200 villages in the deep narrow valleys of the [[Panjkora]] and its tributaries. Of these, notable villages include: {{Div col|colwidth=18em}} * [[Khas Dir]] * Panakot * Roghano Darra-Jelar * Usheri * Sundrawal * Hattan * Barawal Bandai * [[Qashqaray]] * Qulandai * Benr * Nusrat * Ben Shahi * Sunai * Surbat * Kair * Pataw (Patao) * Kalkot * Patrak * [[Sheringal]] * [[Doog Dara]] * [[Barawal]] * Chumra * [[Gandigar]] * [[Katan, Khyber Pakhtunkhwa|Katan]] * Doryal * [[Toormang]] * [[Darorra]] * [[Ganori]] * [[Shalkani]] * [[Wari, Upper Dir|Wari]] * [[Kakad]] * [[Chaper]] * [[Chukiatan, Dir Upper|Chukiatan]] {{div col end}} [[File:Dir upper pakistan 3.JPG|280px|thumbnail]] ===Popular places=== Other popular places:<ref>{{Cite web |date=2009-07-01 |title=Pakistan: North West Frontier Province District, Tehsil and Union code Reference Map - Upper Dir |url=https://reliefweb.int/map/pakistan/pakistan-north-west-frontier-province-district-tehsil-and-union-code-reference-map-11 |access-date=2024-01-20 |website=Relief Web}}</ref> {{Div col|colwidth=18em}} * [[Qashqaray]] * [[Panakot]] * [[Kumrat Valley]] * [[Kalkot]] * [[Sheringal]] * [[Bibyawar, Malakabad]] * [[Doog Dara]] * [[Ushirai Dara]] * [[Shahi Koto]] *[[Doryal kozkaly]] * [[Nehag Dara]] * [[Barawal]] * [[Ganori]] * [[Gandigar]] * [[Nowra]] * [[Lowari Top]] *[[Seratai]] *[[sawni]] *Doryall *[[Guli Bagh Karo]] *[[ Khaposai Karo]] * [[kakad]] * [[Roghano Darra]] * [[Wari, Upper Dir|Wari City]] {{div col end}} == Notable people == <!---♦♦♦ Only add a person to this list if they already have their own article on the English Wikipedia ♦♦♦---> <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order by LAST NAME ♦♦♦---> * [[Dr Zia Ul Haq]] (born 1980), university Vice Chancellor == See also == {{Portal|Pakistan}} * [[Dir (city)]] * [[Dir (princely state)]] * [[Lower Dir District]] * [[Chitral District]] * [[Swat District]] * [[Districts of Pakistan]] ** [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|Districts of Khyber Pakhtunkhwa]] ** [[List of districts in Punjab, Pakistan|Districts of Punjab, Pakistan]] ** [[List of districts in Balochistan|Districts of Balochistan, Pakistan]] ** [[List of districts in Sindh|Districts of Sindh, Pakistan]] ** [[List of districts in Azad Kashmir|Districts of Azad Kashmir]] ** [[List of districts in Gilgit-Baltistan|Districts of Gilgit-Baltistan]] * [[Divisions of Pakistan]] ** [[Divisions of Balochistan]] ** [[Divisions of Khyber Pakhtunkhwa]] ** [[Divisions of Punjab, Pakistan]] ** [[Divisions of Sindh]] ** [[Divisions of Azad Kashmir]] ** [[Divisions of Gilgit-Baltistan]] ==References== {{Commons category|Upper Dir District}} {{Reflist}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Upper Dir-Union-Councils}} {{Authority control}} {{Coord|35|12|15|N|71|52|20|E|region:PK-NW_type:adm2nd_source:kolossus-dewiki|display=title}} [[Category:Upper Dir District| ]] [[Category:Districts of Khyber Pakhtunkhwa]] tnts9sa1etk2koz6338dkda4a87lrw1 383052 383051 2026-06-06T15:03:01Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 383052 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>مٿيون دير ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Upper Dir District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Upper Dir.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || دير |- |ايراضي: || 3,699 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 575,858 [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 6 |- |يونين ڪائونسلون: || 31 |- |} '''مٿيون دير ضلعو''' يا اُتر دِير ضلعو [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. {{Short description|District in Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=July 2024}} {{Use dmy dates|date=July 2021}} {{Infobox settlement | name = Upper Dir District | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع دیر بالا}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|پورتنۍ دیر ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Jazz banda dir.jpg |photo2a = Hindukush Lowaro Top - 10.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: [[Jahaz Banda]] in [[Kumrat valley]]<br />Bottom: Lowaro Top | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_alt = | map_caption = District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Malakand Division|Malakand]] | established_title = Established | established_date = 1996 | founder = | seat_type = [[Headquarters]] | seat = [[Dir (city)|Dir]] | government_footnotes = | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = Deputy Commissioner | leader_name = Naveed Akbar [[Pakistan Administrative Service|(BPS-18 PAS)]] | leader_title1 = District Police Officer | leader_name1 = Syed Muhammad Bilal [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | leader_title2 = District Health Officer | leader_name2 = Dr. Ikhtiar Ali | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3699 | population_total = 1083566 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 47842 | population_rural = 1,035,724 | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />46.77% | '''Male:'''<br />62.76% | '''Female:'''<br />31.67% }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 6 | blank1_name_sec2 = Main language(s) | blank1_info_sec2 = [[Pashto]],<ref name="1998census">{{Cite book |title=1998 District Census report of Upper Dir |location=Islamabad |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=104 |date=2000}}</ref>{{rp|21}} [[Gawri language|Gawri]], [[Gujari]] | website = {{URL|dirupper.kp.gov.pk}} | demographics1_info1 = | total_type = }} '''Upper Dir District''' ({{langx|ps|پورتنۍ دیر ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع دیر بالا}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] located in the [[Malakand Division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of Pakistan. The city of [[Dir (city)|Dir]] is its district headquarter. Geographically, it is located in the northern part of Pakistan. It borders with the [[Chitral district]] on the north, [[Afghanistan]] on the northwest, the [[Swat district]] on the east, and the [[Lower Dir District|Lower Dir]] district on the south. The District shares a 40 kilometer to 50 kilometer-long border with Afghanistan. ==History== [[File:Kumrat valley, Upper Dir.jpg|280px|thumbnail|Kalkot Kumrat valley, Kakad,{Doag Dair}°Upper Dir|left]] Dir was home to various popular civilizations. It has been the place where the Aryans, the Buddhists, and the Mughals survived. Dir was also a home to the [[Gandhara civilisation|Gandhara civilization]]. It was invaded by Alexander the Great. In 1898, [[Muhammad Sharif Khan]] was declared the Nawab of Dir. He was succeeded by his son Nawab Aurang Zeb Khan in 1904, who ruled until his death in 1925. Subsequently, his son Shah Jehan Khan succeeded him; Shah ruled the state for almost 35 years.{{Citation needed|date=August 2023|reason=A citation needed to reference to the information communicated in the above sentences}} At the time of the independence of Pakistan in 1947, [[Dir (princely state)|Dir]] was still a princely state, separated from Pakistan. It was no later than 1969 when it was annexed with the Khyber Pakhtunkhwa province of Pakistan.<ref>{{Cite web |title=About Malakand Division |url=https://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209222733/http://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message |archive-date=9 February 2019 |publisher=The Commissioner Of Malakand, The Government Of Khyber Pakhtunkhwa |access-date=8 August 2023 |url-status=live }}</ref> Until 1996, Dir was a unit combined district. However, in 1996, the Dir District was divided into Upper and Lower Dir districts. == Demographics == ===Population=== {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1972 |251,045 |1981 |362,565 |1998 |575,858 |2017 |947,401 |2023 |1,083,566 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> }} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Upper Dir district has 149,536 households and a population of 1,083,566. The district has a sex ratio of 98.36 males to 100 females and a literacy rate of 46.77%: 62.76% for males and 31.67% for females. 392,214 (36.24% of the surveyed population) are under 10 years of age. 47,842 (4.42%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===Language=== {{Pie chart |thumb = left |caption = Languages of Upper Dir district (2023)<ref name="2023censuslanguage"/> |label1 = [[Pashto]] |value1 = 91.02 |color1 = olive |label2 = [[Dardic languages|Kohistani]] |value2 = 5.11 |color2 = salmon |label3 = Others |value3 = 3.87 |color3 = grey }} [[Pashto]] is the predominant language, spoken by 91.02% of the population. [[Kohistani languages]] are spoken by 5.11% of the population, and 3.87% of the population speak 'Other' languages.<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===Religion=== according to 2023 census of Pakistan, 2,415 (0.22%) of the people in the district are from religious minorities, mainly Christians.<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> == Administration == Upper Dir District has four [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]].<ref>{{Cite web |title=District Dir Upper |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-dir-upper/ |publisher=Government of Khyber Pakhtunkhwa |access-date=18 November 2025 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128171514/https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-dir-upper/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and out of School Population by Sex and Rural/urban, Census-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Barawal Tehsil]] |... |... |... |... | |- |[[Dir Tehsil]] |1,012 |384,667 |380.11 |48.26% | |- |[[Kalkot Tehsil]] |... |... |... |... | |- |[[Sharingal Tehsil]] |1,140 |210,356 |184.52 |37.15% | |} === National Assembly === This district is represented by one elected MNA (Member of National Assembly) in [[Pakistan National Assembly]]. Its constituency is [[NA-5 (Upper Dir)]].<ref>{{Cite web |title=Election Commission of Pakistan |url=http://ecp.gov.pk/GE.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151110154333/http://ecp.gov.pk/GE.aspx |archive-date=2015-11-10 |access-date=2015-11-06 |publisher=Election Commission of Pakistan}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Member of National Assembly !! Party affiliation !! Year |- | Molana Asad Ullah ||[[Muttahida Majlis-e-Amal]] ||2002 |- | Najum-din Khan|| [[Pakistan Peoples Party]]|| 2008 |- Sahibzada Tariq Ullah [[Juamt-i-islami]] 2013 | Sahibzada Sebgat Ullah |[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||2018 |- |Jamil Haider |PML-N |2013 |} === Provincial Assembly === In the provincial assembly of Khyber Pakhtunkhwa, there are three seats for the Upper Dir district. Its constituency is PK-11, PK-12 and PK-13. {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Gul Ibrahim Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-11 Upper Dir-I|PK-11 Upper Dir -I]]||2024 |- | [[Muhammad Yamin (Pakistani politician)|Muhammad Yamin]]|| [[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-12 Upper Dir-II|PK-12 Upper Dir -II]]||2024 |- |[[Muhammad Anwar Khan (Upper Dir politician)|Muhammad Anwar Khan]] || [[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-13 Upper Dir-III|PK-13 Upper Dir -II]]I||2024 |} ==Towns== [[File:Landscapes of Northern Pakistan.JPG|280px|thumbnail]] Except for the town of Dir and a number of rapidly growing towns along the main road, the population is rural. The population of Dur is scattered across more than 1,200 villages in the deep narrow valleys of the [[Panjkora]] and its tributaries. Of these, notable villages include: {{Div col|colwidth=18em}} * [[Khas Dir]] * Panakot * Roghano Darra-Jelar * Usheri * Sundrawal * Hattan * Barawal Bandai * [[Qashqaray]] * Qulandai * Benr * Nusrat * Ben Shahi * Sunai * Surbat * Kair * Pataw (Patao) * Kalkot * Patrak * [[Sheringal]] * [[Doog Dara]] * [[Barawal]] * Chumra * [[Gandigar]] * [[Katan, Khyber Pakhtunkhwa|Katan]] * Doryal * [[Toormang]] * [[Darorra]] * [[Ganori]] * [[Shalkani]] * [[Wari, Upper Dir|Wari]] * [[Kakad]] * [[Chaper]] * [[Chukiatan, Dir Upper|Chukiatan]] {{div col end}} [[File:Dir upper pakistan 3.JPG|280px|thumbnail]] ===Popular places=== Other popular places:<ref>{{Cite web |date=2009-07-01 |title=Pakistan: North West Frontier Province District, Tehsil and Union code Reference Map - Upper Dir |url=https://reliefweb.int/map/pakistan/pakistan-north-west-frontier-province-district-tehsil-and-union-code-reference-map-11 |access-date=2024-01-20 |website=Relief Web}}</ref> {{Div col|colwidth=18em}} * [[Qashqaray]] * [[Panakot]] * [[Kumrat Valley]] * [[Kalkot]] * [[Sheringal]] * [[Bibyawar, Malakabad]] * [[Doog Dara]] * [[Ushirai Dara]] * [[Shahi Koto]] *[[Doryal kozkaly]] * [[Nehag Dara]] * [[Barawal]] * [[Ganori]] * [[Gandigar]] * [[Nowra]] * [[Lowari Top]] *[[Seratai]] *[[sawni]] *Doryall *[[Guli Bagh Karo]] *[[ Khaposai Karo]] * [[kakad]] * [[Roghano Darra]] * [[Wari, Upper Dir|Wari City]] {{div col end}} == Notable people == <!---♦♦♦ Only add a person to this list if they already have their own article on the English Wikipedia ♦♦♦---> <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order by LAST NAME ♦♦♦---> * [[Dr Zia Ul Haq]] (born 1980), university Vice Chancellor == See also == {{Portal|Pakistan}} * [[Dir (city)]] * [[Dir (princely state)]] * [[Lower Dir District]] * [[Chitral District]] * [[Swat District]] * [[Districts of Pakistan]] ** [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|Districts of Khyber Pakhtunkhwa]] ** [[List of districts in Punjab, Pakistan|Districts of Punjab, Pakistan]] ** [[List of districts in Balochistan|Districts of Balochistan, Pakistan]] ** [[List of districts in Sindh|Districts of Sindh, Pakistan]] ** [[List of districts in Azad Kashmir|Districts of Azad Kashmir]] ** [[List of districts in Gilgit-Baltistan|Districts of Gilgit-Baltistan]] * [[Divisions of Pakistan]] ** [[Divisions of Balochistan]] ** [[Divisions of Khyber Pakhtunkhwa]] ** [[Divisions of Punjab, Pakistan]] ** [[Divisions of Sindh]] ** [[Divisions of Azad Kashmir]] ** [[Divisions of Gilgit-Baltistan]] ==حوالا== {{Commons category|Upper Dir District}} {{حوالا}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Upper Dir-Union-Councils}} {{Authority control}} {{Coord|35|12|15|N|71|52|20|E|region:PK-NW_type:adm2nd_source:kolossus-dewiki|display=title}} [[زمرو:مٿيون دير ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] 4c73h8uatl674fdu1fzjuw1frfqbr1n 383053 383052 2026-06-06T15:04:09Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 383053 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>مٿيون دير ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Upper Dir District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Upper Dir.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || دير |- |ايراضي: || 3,699 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 575,858 [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 6 |- |يونين ڪائونسلون: || 31 |- |} '''مٿيون دير ضلعو''' يا اُتر دِير ضلعو [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. {{Short description|District in Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=July 2024}} {{Use dmy dates|date=July 2021}} {{Infobox settlement | name = Upper Dir District | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع دیر بالا}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|پورتنۍ دیر ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Jazz banda dir.jpg |photo2a = Hindukush Lowaro Top - 10.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: [[Jahaz Banda]] in [[Kumrat valley]]<br />Bottom: Lowaro Top | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_alt = | map_caption = District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Malakand Division|Malakand]] | established_title = Established | established_date = 1996 | founder = | seat_type = [[Headquarters]] | seat = [[Dir (city)|Dir]] | government_footnotes = | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = Deputy Commissioner | leader_name = Naveed Akbar [[Pakistan Administrative Service|(BPS-18 PAS)]] | leader_title1 = District Police Officer | leader_name1 = Syed Muhammad Bilal [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | leader_title2 = District Health Officer | leader_name2 = Dr. Ikhtiar Ali | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3699 | population_total = 1083566 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 47842 | population_rural = 1,035,724 | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />46.77% | '''Male:'''<br />62.76% | '''Female:'''<br />31.67% }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 6 | blank1_name_sec2 = Main language(s) | blank1_info_sec2 = [[Pashto]],<ref name="1998census">{{Cite book |title=1998 District Census report of Upper Dir |location=Islamabad |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=104 |date=2000}}</ref>{{rp|21}} [[Gawri language|Gawri]], [[Gujari]] | website = {{URL|dirupper.kp.gov.pk}} | demographics1_info1 = | total_type = }} '''Upper Dir District''' ({{langx|ps|پورتنۍ دیر ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع دیر بالا}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] located in the [[Malakand Division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of Pakistan. The city of [[Dir (city)|Dir]] is its district headquarter. Geographically, it is located in the northern part of Pakistan. It borders with the [[Chitral district]] on the north, [[Afghanistan]] on the northwest, the [[Swat district]] on the east, and the [[Lower Dir District|Lower Dir]] district on the south. The District shares a 40 kilometer to 50 kilometer-long border with Afghanistan. ==History== [[File:Kumrat valley, Upper Dir.jpg|280px|thumbnail|Kalkot Kumrat valley, Kakad,{Doag Dair}°Upper Dir|left]] Dir was home to various popular civilizations. It has been the place where the Aryans, the Buddhists, and the Mughals survived. Dir was also a home to the [[Gandhara civilisation|Gandhara civilization]]. It was invaded by Alexander the Great. In 1898, [[Muhammad Sharif Khan]] was declared the Nawab of Dir. He was succeeded by his son Nawab Aurang Zeb Khan in 1904, who ruled until his death in 1925. Subsequently, his son Shah Jehan Khan succeeded him; Shah ruled the state for almost 35 years.{{Citation needed|date=August 2023|reason=A citation needed to reference to the information communicated in the above sentences}} At the time of the independence of Pakistan in 1947, [[Dir (princely state)|Dir]] was still a princely state, separated from Pakistan. It was no later than 1969 when it was annexed with the Khyber Pakhtunkhwa province of Pakistan.<ref>{{Cite web |title=About Malakand Division |url=https://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209222733/http://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message |archive-date=9 February 2019 |publisher=The Commissioner Of Malakand, The Government Of Khyber Pakhtunkhwa |access-date=8 August 2023 |url-status=live }}</ref> Until 1996, Dir was a unit combined district. However, in 1996, the Dir District was divided into Upper and Lower Dir districts. == Demographics == ===Population=== {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1972 |251,045 |1981 |362,565 |1998 |575,858 |2017 |947,401 |2023 |1,083,566 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> }} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Upper Dir district has 149,536 households and a population of 1,083,566. The district has a sex ratio of 98.36 males to 100 females and a literacy rate of 46.77%: 62.76% for males and 31.67% for females. 392,214 (36.24% of the surveyed population) are under 10 years of age. 47,842 (4.42%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===Language=== {{Pie chart |thumb = left |caption = Languages of Upper Dir district (2023)<ref name="2023censuslanguage"/> |label1 = [[Pashto]] |value1 = 91.02 |color1 = olive |label2 = [[Dardic languages|Kohistani]] |value2 = 5.11 |color2 = salmon |label3 = Others |value3 = 3.87 |color3 = grey }} [[Pashto]] is the predominant language, spoken by 91.02% of the population. [[Kohistani languages]] are spoken by 5.11% of the population, and 3.87% of the population speak 'Other' languages.<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===Religion=== according to 2023 census of Pakistan, 2,415 (0.22%) of the people in the district are from religious minorities, mainly Christians.<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> == Administration == Upper Dir District has four [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]].<ref>{{Cite web |title=District Dir Upper |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-dir-upper/ |publisher=Government of Khyber Pakhtunkhwa |access-date=18 November 2025 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128171514/https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-dir-upper/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and out of School Population by Sex and Rural/urban, Census-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Barawal Tehsil]] |... |... |... |... | |- |[[Dir Tehsil]] |1,012 |384,667 |380.11 |48.26% | |- |[[Kalkot Tehsil]] |... |... |... |... | |- |[[Sharingal Tehsil]] |1,140 |210,356 |184.52 |37.15% | |} === National Assembly === This district is represented by one elected MNA (Member of National Assembly) in [[Pakistan National Assembly]]. Its constituency is [[NA-5 (Upper Dir)]].<ref>{{Cite web |title=Election Commission of Pakistan |url=http://ecp.gov.pk/GE.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151110154333/http://ecp.gov.pk/GE.aspx |archive-date=2015-11-10 |access-date=2015-11-06 |publisher=Election Commission of Pakistan}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Member of National Assembly !! Party affiliation !! Year |- | Molana Asad Ullah ||[[Muttahida Majlis-e-Amal]] ||2002 |- | Najum-din Khan|| [[Pakistan Peoples Party]]|| 2008 |- Sahibzada Tariq Ullah [[Juamt-i-islami]] 2013 | Sahibzada Sebgat Ullah |[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||2018 |- |Jamil Haider |PML-N |2013 |} === Provincial Assembly === In the provincial assembly of Khyber Pakhtunkhwa, there are three seats for the Upper Dir district. Its constituency is PK-11, PK-12 and PK-13. {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Gul Ibrahim Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-11 Upper Dir-I|PK-11 Upper Dir -I]]||2024 |- | [[Muhammad Yamin (Pakistani politician)|Muhammad Yamin]]|| [[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-12 Upper Dir-II|PK-12 Upper Dir -II]]||2024 |- |[[Muhammad Anwar Khan (Upper Dir politician)|Muhammad Anwar Khan]] || [[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-13 Upper Dir-III|PK-13 Upper Dir -II]]I||2024 |} ==Towns== [[File:Landscapes of Northern Pakistan.JPG|280px|thumbnail]] Except for the town of Dir and a number of rapidly growing towns along the main road, the population is rural. The population of Dur is scattered across more than 1,200 villages in the deep narrow valleys of the [[Panjkora]] and its tributaries. Of these, notable villages include: {{Div col|colwidth=18em}} * [[Khas Dir]] * Panakot * Roghano Darra-Jelar * Usheri * Sundrawal * Hattan * Barawal Bandai * [[Qashqaray]] * Qulandai * Benr * Nusrat * Ben Shahi * Sunai * Surbat * Kair * Pataw (Patao) * Kalkot * Patrak * [[Sheringal]] * [[Doog Dara]] * [[Barawal]] * Chumra * [[Gandigar]] * [[Katan, Khyber Pakhtunkhwa|Katan]] * Doryal * [[Toormang]] * [[Darorra]] * [[Ganori]] * [[Shalkani]] * [[Wari, Upper Dir|Wari]] * [[Kakad]] * [[Chaper]] * [[Chukiatan, Dir Upper|Chukiatan]] {{div col end}} [[File:Dir upper pakistan 3.JPG|280px|thumbnail]] ===Popular places=== Other popular places:<ref>{{Cite web |date=2009-07-01 |title=Pakistan: North West Frontier Province District, Tehsil and Union code Reference Map - Upper Dir |url=https://reliefweb.int/map/pakistan/pakistan-north-west-frontier-province-district-tehsil-and-union-code-reference-map-11 |access-date=2024-01-20 |website=Relief Web}}</ref> {{Div col|colwidth=18em}} * [[Qashqaray]] * [[Panakot]] * [[Kumrat Valley]] * [[Kalkot]] * [[Sheringal]] * [[Bibyawar, Malakabad]] * [[Doog Dara]] * [[Ushirai Dara]] * [[Shahi Koto]] *[[Doryal kozkaly]] * [[Nehag Dara]] * [[Barawal]] * [[Ganori]] * [[Gandigar]] * [[Nowra]] * [[Lowari Top]] *[[Seratai]] *[[sawni]] *Doryall *[[Guli Bagh Karo]] *[[ Khaposai Karo]] * [[kakad]] * [[Roghano Darra]] * [[Wari, Upper Dir|Wari City]] {{div col end}} == Notable people == <!---♦♦♦ Only add a person to this list if they already have their own article on the English Wikipedia ♦♦♦---> <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order by LAST NAME ♦♦♦---> * [[Dr Zia Ul Haq]] (born 1980), university Vice Chancellor == See also == {{Portal|Pakistan}} * [[Dir (city)]] * [[Dir (princely state)]] * [[Lower Dir District]] * [[Chitral District]] * [[Swat District]] * [[Districts of Pakistan]] ** [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|Districts of Khyber Pakhtunkhwa]] ** [[List of districts in Punjab, Pakistan|Districts of Punjab, Pakistan]] ** [[List of districts in Balochistan|Districts of Balochistan, Pakistan]] ** [[List of districts in Sindh|Districts of Sindh, Pakistan]] ** [[List of districts in Azad Kashmir|Districts of Azad Kashmir]] ** [[List of districts in Gilgit-Baltistan|Districts of Gilgit-Baltistan]] * [[Divisions of Pakistan]] ** [[Divisions of Balochistan]] ** [[Divisions of Khyber Pakhtunkhwa]] ** [[Divisions of Punjab, Pakistan]] ** [[Divisions of Sindh]] ** [[Divisions of Azad Kashmir]] ** [[Divisions of Gilgit-Baltistan]] ==حوالا== {{Commons category|مٿيون دير ضلعو}} {{حوالا}} {{Authority control}} {{Coord|35|12|15|N|71|52|20|E|region:PK-NW_type:adm2nd_source:kolossus-dewiki|display=title}} [[زمرو:مٿيون دير ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] 0fln94iohfc4ih0b0ioiz4fb2jzpme6 383054 383053 2026-06-06T15:25:39Z Memon2025 21315 383054 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>مٿيون دير ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Upper Dir District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Upper Dir.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || دير |- |ايراضي: || 3,699 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 575,858 [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 6 |- |يونين ڪائونسلون: || 31 |- |} '''مٿيون دير ضلعو''' يا اُتر دِير ضلعو [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. {{Short description|District in Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=July 2024}} {{Use dmy dates|date=July 2021}} {{Infobox settlement | name = Upper Dir District | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع دیر بالا}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|پورتنۍ دیر ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Jazz banda dir.jpg |photo2a = Hindukush Lowaro Top - 10.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: [[Jahaz Banda]] in [[Kumrat valley]]<br />Bottom: Lowaro Top | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_alt = | map_caption = District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Malakand Division|Malakand]] | established_title = Established | established_date = 1996 | founder = | seat_type = [[Headquarters]] | seat = [[Dir (city)|Dir]] | government_footnotes = | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = Deputy Commissioner | leader_name = Naveed Akbar [[Pakistan Administrative Service|(BPS-18 PAS)]] | leader_title1 = District Police Officer | leader_name1 = Syed Muhammad Bilal [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | leader_title2 = District Health Officer | leader_name2 = Dr. Ikhtiar Ali | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3699 | population_total = 1083566 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 47842 | population_rural = 1,035,724 | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />46.77% | '''Male:'''<br />62.76% | '''Female:'''<br />31.67% }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 6 | blank1_name_sec2 = Main language(s) | blank1_info_sec2 = [[Pashto]],<ref name="1998census">{{Cite book |title=1998 District Census report of Upper Dir |location=Islamabad |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=104 |date=2000}}</ref>{{rp|21}} [[Gawri language|Gawri]], [[Gujari]] | website = {{URL|dirupper.kp.gov.pk}} | demographics1_info1 = | total_type = }} '''Upper Dir District''' ({{langx|ps|پورتنۍ دیر ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع دیر بالا}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] located in the [[Malakand Division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of Pakistan. The city of [[Dir (city)|Dir]] is its district headquarter. Geographically, it is located in the northern part of Pakistan. It borders with the [[Chitral district]] on the north, [[Afghanistan]] on the northwest, the [[Swat district]] on the east, and the [[Lower Dir District|Lower Dir]] district on the south. The District shares a 40 kilometer to 50 kilometer-long border with Afghanistan. ==History== [[File:Kumrat valley, Upper Dir.jpg|280px|thumbnail|Kalkot Kumrat valley, Kakad,{Doag Dair}°Upper Dir|left]] Dir was home to various popular civilizations. It has been the place where the Aryans, the Buddhists, and the Mughals survived. Dir was also a home to the [[Gandhara civilisation|Gandhara civilization]]. It was invaded by Alexander the Great. In 1898, [[Muhammad Sharif Khan]] was declared the Nawab of Dir. He was succeeded by his son Nawab Aurang Zeb Khan in 1904, who ruled until his death in 1925. Subsequently, his son Shah Jehan Khan succeeded him; Shah ruled the state for almost 35 years.{{Citation needed|date=August 2023|reason=A citation needed to reference to the information communicated in the above sentences}} At the time of the independence of Pakistan in 1947, [[Dir (princely state)|Dir]] was still a princely state, separated from Pakistan. It was no later than 1969 when it was annexed with the Khyber Pakhtunkhwa province of Pakistan.<ref>{{Cite web |title=About Malakand Division |url=https://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209222733/http://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message |archive-date=9 February 2019 |publisher=The Commissioner Of Malakand, The Government Of Khyber Pakhtunkhwa |access-date=8 August 2023 |url-status=live }}</ref> Until 1996, Dir was a unit combined district. However, in 1996, the Dir District was divided into Upper and Lower Dir districts. == Demographics == ===Population=== {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1972 |251,045 |1981 |362,565 |1998 |575,858 |2017 |947,401 |2023 |1,083,566 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> }} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Upper Dir district has 149,536 households and a population of 1,083,566. The district has a sex ratio of 98.36 males to 100 females and a literacy rate of 46.77%: 62.76% for males and 31.67% for females. 392,214 (36.24% of the surveyed population) are under 10 years of age. 47,842 (4.42%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===Language=== {{Pie chart |thumb = left |caption = Languages of Upper Dir district (2023)<ref name="2023censuslanguage"/> |label1 = [[Pashto]] |value1 = 91.02 |color1 = olive |label2 = [[Dardic languages|Kohistani]] |value2 = 5.11 |color2 = salmon |label3 = Others |value3 = 3.87 |color3 = grey }} [[Pashto]] is the predominant language, spoken by 91.02% of the population. [[Kohistani languages]] are spoken by 5.11% of the population, and 3.87% of the population speak 'Other' languages.<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===Religion=== according to 2023 census of Pakistan, 2,415 (0.22%) of the people in the district are from religious minorities, mainly Christians.<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> == Administration == Upper Dir District has four [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]].<ref>{{Cite web |title=District Dir Upper |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-dir-upper/ |publisher=Government of Khyber Pakhtunkhwa |access-date=18 November 2025 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128171514/https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-dir-upper/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and out of School Population by Sex and Rural/urban, Census-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Barawal Tehsil]] |... |... |... |... | |- |[[Dir Tehsil]] |1,012 |384,667 |380.11 |48.26% | |- |[[Kalkot Tehsil]] |... |... |... |... | |- |[[Sharingal Tehsil]] |1,140 |210,356 |184.52 |37.15% | |} === National Assembly === This district is represented by one elected MNA (Member of National Assembly) in [[Pakistan National Assembly]]. Its constituency is [[NA-5 (Upper Dir)]].<ref>{{Cite web |title=Election Commission of Pakistan |url=http://ecp.gov.pk/GE.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151110154333/http://ecp.gov.pk/GE.aspx |archive-date=2015-11-10 |access-date=2015-11-06 |publisher=Election Commission of Pakistan}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Member of National Assembly !! Party affiliation !! Year |- | Molana Asad Ullah ||[[Muttahida Majlis-e-Amal]] ||2002 |- | Najum-din Khan|| [[Pakistan Peoples Party]]|| 2008 |- Sahibzada Tariq Ullah [[Juamt-i-islami]] 2013 | Sahibzada Sebgat Ullah |[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||2018 |- |Jamil Haider |PML-N |2013 |} === Provincial Assembly === In the provincial assembly of Khyber Pakhtunkhwa, there are three seats for the Upper Dir district. Its constituency is PK-11, PK-12 and PK-13. {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Gul Ibrahim Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-11 Upper Dir-I|PK-11 Upper Dir -I]]||2024 |- | [[Muhammad Yamin (Pakistani politician)|Muhammad Yamin]]|| [[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-12 Upper Dir-II|PK-12 Upper Dir -II]]||2024 |- |[[Muhammad Anwar Khan (Upper Dir politician)|Muhammad Anwar Khan]] || [[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-13 Upper Dir-III|PK-13 Upper Dir -II]]I||2024 |} ==Towns== [[File:Landscapes of Northern Pakistan.JPG|280px|thumbnail]] Except for the town of Dir and a number of rapidly growing towns along the main road, the population is rural. The population of Dur is scattered across more than 1,200 villages in the deep narrow valleys of the [[Panjkora]] and its tributaries. Of these, notable villages include: {{Div col|colwidth=18em}} * [[Khas Dir]] * Panakot * Roghano Darra-Jelar * Usheri * Sundrawal * Hattan * Barawal Bandai * [[Qashqaray]] * Qulandai * Benr * Nusrat * Ben Shahi * Sunai * Surbat * Kair * Pataw (Patao) * Kalkot * Patrak * [[Sheringal]] * [[Doog Dara]] * [[Barawal]] * Chumra * [[Gandigar]] * [[Katan, Khyber Pakhtunkhwa|Katan]] * Doryal * [[Toormang]] * [[Darorra]] * [[Ganori]] * [[Shalkani]] * [[Wari, Upper Dir|Wari]] * [[Kakad]] * [[Chaper]] * [[Chukiatan, Dir Upper|Chukiatan]] {{div col end}} [[File:Dir upper pakistan 3.JPG|280px|thumbnail]] ===مشهور جايون=== ٻيون مشهور جايون:<ref>{{Cite web |date=2009-07-01 |title=Pakistan: North West Frontier Province District, Tehsil and Union code Reference Map - Upper Dir |url=https://reliefweb.int/map/pakistan/pakistan-north-west-frontier-province-district-tehsil-and-union-code-reference-map-11 |access-date=2024-01-20 |website=Relief Web}}</ref> {{Div col|colwidth=18em}} * قاشقري * پنڪوٽ * [[وادي ڪمراٽ]] * ڪلاڪوٽ * [[شيرنگل]] * بي بي واور * ملڪ آباد * دڙو دره * عشري دره * شاهي ڪوٽ * ڊوريل ڪوزڪلي * نهاگ دره * باروال * گنوري * گانديگر * نورا * [[لواري ٽاپ]] * سيرتائي * ساني * ڊوريال * گلي باغ ڪارو * خپوسائي ڪارو * ڪاڪڙ * روغن جو دڙو * وار شهر * [[Qashqaray]] * [[Panakot]] * [[Kumrat Valley]] * [[Kalkot]] * [[Sheringal]] * [[Bibyawar, Malakabad]] * [[Doog Dara]] * [[Ushirai Dara]] * [[Shahi Koto]] *[[Doryal kozkaly]] * [[Nehag Dara]] * [[Barawal]] * [[Ganori]] * [[Gandigar]] * [[Nowra]] * [[Lowari Top]] *[[Seratai]] *[[sawni]] *Doryall *[[Guli Bagh Karo]] *[[ Khaposai Karo]] * [[kakad]] * [[Roghano Darra]] * [[Wari, Upper Dir|Wari City]] {{div col end}} ==قابل ذڪر ماڻهو== * ڊاڪٽر ضياءُ الحق (پيدائش 1980)، يونيورسٽي جو وائيس چانسلر. ==پڻ ڏسو== * [[دير|دير شهر]] * [[دير رياست]] * [[لوئر دير ضلعو]] * [[چترال ضلعو]] * [[سوات ضلعو]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] * [[پاڪستان جا ڊويزن]] ** بلوچستان جا ڊويزن ** خيبر پختونخوا جا ڊويزن ** پنجاب، پاڪستان جا ڊويزن ** سنڌ جا ڊويزن ** آزاد ڪشمير جا ڊويزن ** گلگت بلتستان جا ڊويزن == Notable people == <!---♦♦♦ Only add a person to this list if they already have their own article on the English Wikipedia ♦♦♦---> <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order by LAST NAME ♦♦♦---> * [[Dr Zia Ul Haq]] (born 1980), university Vice Chancellor == See also == {{Portal|Pakistan}} * [[Dir (city)]] * [[Dir (princely state)]] * [[Lower Dir District]] * [[Chitral District]] * [[Swat District]] * [[Districts of Pakistan]] ** [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|Districts of Khyber Pakhtunkhwa]] ** [[List of districts in Punjab, Pakistan|Districts of Punjab, Pakistan]] ** [[List of districts in Balochistan|Districts of Balochistan, Pakistan]] ** [[List of districts in Sindh|Districts of Sindh, Pakistan]] ** [[List of districts in Azad Kashmir|Districts of Azad Kashmir]] ** [[List of districts in Gilgit-Baltistan|Districts of Gilgit-Baltistan]] * [[Divisions of Pakistan]] ** [[Divisions of Balochistan]] ** [[Divisions of Khyber Pakhtunkhwa]] ** [[Divisions of Punjab, Pakistan]] ** [[Divisions of Sindh]] ** [[Divisions of Azad Kashmir]] ** [[Divisions of Gilgit-Baltistan]] ==حوالا== {{Commons category|مٿيون دير ضلعو}} {{حوالا}} {{Authority control}} {{Coord|35|12|15|N|71|52|20|E|region:PK-NW_type:adm2nd_source:kolossus-dewiki|display=title}} [[زمرو:مٿيون دير ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] iv7d6dopsq840rdezeofwlyk96u3h2u 383055 383054 2026-06-06T15:32:23Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 383055 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>مٿيون دير ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Upper Dir District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Upper Dir.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || دير |- |ايراضي: || 3,699 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 575,858 [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 6 |- |يونين ڪائونسلون: || 31 |- |} '''مٿيون دير ضلعو''' يا اُتر دِير ضلعو [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. {{Short description|District in Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=July 2024}} {{Use dmy dates|date=July 2021}} {{Infobox settlement | name = Upper Dir District | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع دیر بالا}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|پورتنۍ دیر ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Jazz banda dir.jpg |photo2a = Hindukush Lowaro Top - 10.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: [[Jahaz Banda]] in [[Kumrat valley]]<br />Bottom: Lowaro Top | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_alt = | map_caption = District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Malakand Division|Malakand]] | established_title = Established | established_date = 1996 | founder = | seat_type = [[Headquarters]] | seat = [[Dir (city)|Dir]] | government_footnotes = | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = Deputy Commissioner | leader_name = Naveed Akbar [[Pakistan Administrative Service|(BPS-18 PAS)]] | leader_title1 = District Police Officer | leader_name1 = Syed Muhammad Bilal [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | leader_title2 = District Health Officer | leader_name2 = Dr. Ikhtiar Ali | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3699 | population_total = 1083566 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 47842 | population_rural = 1,035,724 | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />46.77% | '''Male:'''<br />62.76% | '''Female:'''<br />31.67% }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 6 | blank1_name_sec2 = Main language(s) | blank1_info_sec2 = [[Pashto]],<ref name="1998census">{{Cite book |title=1998 District Census report of Upper Dir |location=Islamabad |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=104 |date=2000}}</ref>{{rp|21}} [[Gawri language|Gawri]], [[Gujari]] | website = {{URL|dirupper.kp.gov.pk}} | demographics1_info1 = | total_type = }} '''Upper Dir District''' ({{langx|ps|پورتنۍ دیر ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع دیر بالا}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] located in the [[Malakand Division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of Pakistan. The city of [[Dir (city)|Dir]] is its district headquarter. Geographically, it is located in the northern part of Pakistan. It borders with the [[Chitral district]] on the north, [[Afghanistan]] on the northwest, the [[Swat district]] on the east, and the [[Lower Dir District|Lower Dir]] district on the south. The District shares a 40 kilometer to 50 kilometer-long border with Afghanistan. ==History== [[File:Kumrat valley, Upper Dir.jpg|280px|thumbnail|Kalkot Kumrat valley, Kakad,{Doag Dair}°Upper Dir|left]] Dir was home to various popular civilizations. It has been the place where the Aryans, the Buddhists, and the Mughals survived. Dir was also a home to the [[Gandhara civilisation|Gandhara civilization]]. It was invaded by Alexander the Great. In 1898, [[Muhammad Sharif Khan]] was declared the Nawab of Dir. He was succeeded by his son Nawab Aurang Zeb Khan in 1904, who ruled until his death in 1925. Subsequently, his son Shah Jehan Khan succeeded him; Shah ruled the state for almost 35 years.{{Citation needed|date=August 2023|reason=A citation needed to reference to the information communicated in the above sentences}} At the time of the independence of Pakistan in 1947, [[Dir (princely state)|Dir]] was still a princely state, separated from Pakistan. It was no later than 1969 when it was annexed with the Khyber Pakhtunkhwa province of Pakistan.<ref>{{Cite web |title=About Malakand Division |url=https://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209222733/http://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message |archive-date=9 February 2019 |publisher=The Commissioner Of Malakand, The Government Of Khyber Pakhtunkhwa |access-date=8 August 2023 |url-status=live }}</ref> Until 1996, Dir was a unit combined district. However, in 1996, the Dir District was divided into Upper and Lower Dir districts. == Demographics == ===Population=== {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1972 |251,045 |1981 |362,565 |1998 |575,858 |2017 |947,401 |2023 |1,083,566 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> }} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Upper Dir district has 149,536 households and a population of 1,083,566. The district has a sex ratio of 98.36 males to 100 females and a literacy rate of 46.77%: 62.76% for males and 31.67% for females. 392,214 (36.24% of the surveyed population) are under 10 years of age. 47,842 (4.42%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===Language=== {{Pie chart |thumb = left |caption = Languages of Upper Dir district (2023)<ref name="2023censuslanguage"/> |label1 = [[Pashto]] |value1 = 91.02 |color1 = olive |label2 = [[Dardic languages|Kohistani]] |value2 = 5.11 |color2 = salmon |label3 = Others |value3 = 3.87 |color3 = grey }} [[Pashto]] is the predominant language, spoken by 91.02% of the population. [[Kohistani languages]] are spoken by 5.11% of the population, and 3.87% of the population speak 'Other' languages.<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===Religion=== according to 2023 census of Pakistan, 2,415 (0.22%) of the people in the district are from religious minorities, mainly Christians.<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> == Administration == Upper Dir District has four [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]].<ref>{{Cite web |title=District Dir Upper |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-dir-upper/ |publisher=Government of Khyber Pakhtunkhwa |access-date=18 November 2025 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128171514/https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-dir-upper/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and out of School Population by Sex and Rural/urban, Census-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Barawal Tehsil]] |... |... |... |... | |- |[[Dir Tehsil]] |1,012 |384,667 |380.11 |48.26% | |- |[[Kalkot Tehsil]] |... |... |... |... | |- |[[Sharingal Tehsil]] |1,140 |210,356 |184.52 |37.15% | |} === National Assembly === This district is represented by one elected MNA (Member of National Assembly) in [[Pakistan National Assembly]]. Its constituency is [[NA-5 (Upper Dir)]].<ref>{{Cite web |title=Election Commission of Pakistan |url=http://ecp.gov.pk/GE.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151110154333/http://ecp.gov.pk/GE.aspx |archive-date=2015-11-10 |access-date=2015-11-06 |publisher=Election Commission of Pakistan}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Member of National Assembly !! Party affiliation !! Year |- | Molana Asad Ullah ||[[Muttahida Majlis-e-Amal]] ||2002 |- | Najum-din Khan|| [[Pakistan Peoples Party]]|| 2008 |- Sahibzada Tariq Ullah [[Juamt-i-islami]] 2013 | Sahibzada Sebgat Ullah |[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||2018 |- |Jamil Haider |PML-N |2013 |} === Provincial Assembly === In the provincial assembly of Khyber Pakhtunkhwa, there are three seats for the Upper Dir district. Its constituency is PK-11, PK-12 and PK-13. {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Gul Ibrahim Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-11 Upper Dir-I|PK-11 Upper Dir -I]]||2024 |- | [[Muhammad Yamin (Pakistani politician)|Muhammad Yamin]]|| [[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-12 Upper Dir-II|PK-12 Upper Dir -II]]||2024 |- |[[Muhammad Anwar Khan (Upper Dir politician)|Muhammad Anwar Khan]] || [[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-13 Upper Dir-III|PK-13 Upper Dir -II]]I||2024 |} ==Towns== [[File:Landscapes of Northern Pakistan.JPG|280px|thumbnail]] Except for the town of Dir and a number of rapidly growing towns along the main road, the population is rural. The population of Dur is scattered across more than 1,200 villages in the deep narrow valleys of the [[Panjkora]] and its tributaries. Of these, notable villages include: {{Div col|colwidth=18em}} * [[Khas Dir]] * Panakot * Roghano Darra-Jelar * Usheri * Sundrawal * Hattan * Barawal Bandai * [[Qashqaray]] * Qulandai * Benr * Nusrat * Ben Shahi * Sunai * Surbat * Kair * Pataw (Patao) * Kalkot * Patrak * [[Sheringal]] * [[Doog Dara]] * [[Barawal]] * Chumra * [[Gandigar]] * [[Katan, Khyber Pakhtunkhwa|Katan]] * Doryal * [[Toormang]] * [[Darorra]] * [[Ganori]] * [[Shalkani]] * [[Wari, Upper Dir|Wari]] * [[Kakad]] * [[Chaper]] * [[Chukiatan, Dir Upper|Chukiatan]] {{div col end}} [[File:Dir upper pakistan 3.JPG|280px|thumbnail]] ===مشهور جايون=== ٻيون مشهور جايون:<ref>{{Cite web |date=2009-07-01 |title=Pakistan: North West Frontier Province District, Tehsil and Union code Reference Map - Upper Dir |url=https://reliefweb.int/map/pakistan/pakistan-north-west-frontier-province-district-tehsil-and-union-code-reference-map-11 |access-date=2024-01-20 |website=Relief Web}}</ref> {{Div col|colwidth=18em}} * قاشقري * پنڪوٽ * [[وادي ڪمراٽ]] * ڪلاڪوٽ * [[شيرنگل]] * بي بي واور * ملڪ آباد * دڙو دره * عشري دره * شاهي ڪوٽ * ڊوريل ڪوزڪلي * نهاگ دره * باروال * گنوري * گانديگر * نورا * [[لواري ٽاپ]] * سيرتائي * ساني * ڊوريال * گلي باغ ڪارو * خپوسائي ڪارو * ڪاڪڙ * روغن جو دڙو * وار شهر * [[Qashqaray]] * [[Panakot]] * [[Kumrat Valley]] * [[Kalkot]] * [[Sheringal]] * [[Bibyawar, Malakabad]] * [[Doog Dara]] * [[Ushirai Dara]] * [[Shahi Koto]] *[[Doryal kozkaly]] * [[Nehag Dara]] * [[Barawal]] * [[Ganori]] * [[Gandigar]] * [[Nowra]] * [[Lowari Top]] *[[Seratai]] *[[sawni]] *Doryall *[[Guli Bagh Karo]] *[[ Khaposai Karo]] * [[kakad]] * [[Roghano Darra]] * [[Wari, Upper Dir|Wari City]] {{div col end}} ==قابل ذڪر ماڻهو== * ڊاڪٽر ضياءُ الحق (پيدائش 1980)، يونيورسٽي جو وائيس چانسلر. ==پڻ ڏسو== * [[دير|دير شهر]] * [[دير رياست]] * [[لوئر دير ضلعو]] * [[چترال ضلعو]] * [[سوات ضلعو]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] * [[پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جون ڊويزنون|بلوچستان جا ڊويزن]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون|خيبر پختونخوا جا ڊويزن]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون ڊويزنون|پنجاب، پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون|سنڌ جا ڊويزن]] ** [[آزاد ڪشمير جي قانون ساز اسيمبلي جا تڪ|آزاد ڪشمير جا ڊويزن]] ** [[گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست|گلگت بلتستان جا ڊويزن]] == Notable people == <!---♦♦♦ Only add a person to this list if they already have their own article on the English Wikipedia ♦♦♦---> <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order by LAST NAME ♦♦♦---> * [[Dr Zia Ul Haq]] (born 1980), university Vice Chancellor == See also == {{Portal|Pakistan}} * [[Dir (city)]] * [[Dir (princely state)]] * [[Lower Dir District]] * [[Chitral District]] * [[Swat District]] * [[Districts of Pakistan]] ** [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|Districts of Khyber Pakhtunkhwa]] ** [[List of districts in Punjab, Pakistan|Districts of Punjab, Pakistan]] ** [[List of districts in Balochistan|Districts of Balochistan, Pakistan]] ** [[List of districts in Sindh|Districts of Sindh, Pakistan]] ** [[List of districts in Azad Kashmir|Districts of Azad Kashmir]] ** [[List of districts in Gilgit-Baltistan|Districts of Gilgit-Baltistan]] * [[Divisions of Pakistan]] ** [[Divisions of Balochistan]] ** [[Divisions of Khyber Pakhtunkhwa]] ** [[Divisions of Punjab, Pakistan]] ** [[Divisions of Sindh]] ** [[Divisions of Azad Kashmir]] ** [[Divisions of Gilgit-Baltistan]] ==حوالا== {{Commons category|مٿيون دير ضلعو}} {{حوالا}} {{Authority control}} {{Coord|35|12|15|N|71|52|20|E|region:PK-NW_type:adm2nd_source:kolossus-dewiki|display=title}} [[زمرو:مٿيون دير ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] m86ngg9fdtc5n0vhj52adtd7o8dsn4s 383056 383055 2026-06-06T15:33:41Z Memon2025 21315 383056 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>مٿيون دير ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Upper Dir District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Upper Dir.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || دير |- |ايراضي: || 3,699 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 575,858 [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 6 |- |يونين ڪائونسلون: || 31 |- |} '''مٿيون دير ضلعو''' يا اُتر دِير ضلعو [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. {{Short description|District in Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=July 2024}} {{Use dmy dates|date=July 2021}} {{Infobox settlement | name = Upper Dir District | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع دیر بالا}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|پورتنۍ دیر ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Jazz banda dir.jpg |photo2a = Hindukush Lowaro Top - 10.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: [[Jahaz Banda]] in [[Kumrat valley]]<br />Bottom: Lowaro Top | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_alt = | map_caption = District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Malakand Division|Malakand]] | established_title = Established | established_date = 1996 | founder = | seat_type = [[Headquarters]] | seat = [[Dir (city)|Dir]] | government_footnotes = | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = Deputy Commissioner | leader_name = Naveed Akbar [[Pakistan Administrative Service|(BPS-18 PAS)]] | leader_title1 = District Police Officer | leader_name1 = Syed Muhammad Bilal [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | leader_title2 = District Health Officer | leader_name2 = Dr. Ikhtiar Ali | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3699 | population_total = 1083566 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 47842 | population_rural = 1,035,724 | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />46.77% | '''Male:'''<br />62.76% | '''Female:'''<br />31.67% }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 6 | blank1_name_sec2 = Main language(s) | blank1_info_sec2 = [[Pashto]],<ref name="1998census">{{Cite book |title=1998 District Census report of Upper Dir |location=Islamabad |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=104 |date=2000}}</ref>{{rp|21}} [[Gawri language|Gawri]], [[Gujari]] | website = {{URL|dirupper.kp.gov.pk}} | demographics1_info1 = | total_type = }} '''Upper Dir District''' ({{langx|ps|پورتنۍ دیر ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع دیر بالا}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] located in the [[Malakand Division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of Pakistan. The city of [[Dir (city)|Dir]] is its district headquarter. Geographically, it is located in the northern part of Pakistan. It borders with the [[Chitral district]] on the north, [[Afghanistan]] on the northwest, the [[Swat district]] on the east, and the [[Lower Dir District|Lower Dir]] district on the south. The District shares a 40 kilometer to 50 kilometer-long border with Afghanistan. ==History== [[File:Kumrat valley, Upper Dir.jpg|280px|thumbnail|Kalkot Kumrat valley, Kakad,{Doag Dair}°Upper Dir|left]] Dir was home to various popular civilizations. It has been the place where the Aryans, the Buddhists, and the Mughals survived. Dir was also a home to the [[Gandhara civilisation|Gandhara civilization]]. It was invaded by Alexander the Great. In 1898, [[Muhammad Sharif Khan]] was declared the Nawab of Dir. He was succeeded by his son Nawab Aurang Zeb Khan in 1904, who ruled until his death in 1925. Subsequently, his son Shah Jehan Khan succeeded him; Shah ruled the state for almost 35 years.{{Citation needed|date=August 2023|reason=A citation needed to reference to the information communicated in the above sentences}} At the time of the independence of Pakistan in 1947, [[Dir (princely state)|Dir]] was still a princely state, separated from Pakistan. It was no later than 1969 when it was annexed with the Khyber Pakhtunkhwa province of Pakistan.<ref>{{Cite web |title=About Malakand Division |url=https://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209222733/http://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message |archive-date=9 February 2019 |publisher=The Commissioner Of Malakand, The Government Of Khyber Pakhtunkhwa |access-date=8 August 2023 |url-status=live }}</ref> Until 1996, Dir was a unit combined district. However, in 1996, the Dir District was divided into Upper and Lower Dir districts. == Demographics == ===Population=== {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1972 |251,045 |1981 |362,565 |1998 |575,858 |2017 |947,401 |2023 |1,083,566 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> }} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Upper Dir district has 149,536 households and a population of 1,083,566. The district has a sex ratio of 98.36 males to 100 females and a literacy rate of 46.77%: 62.76% for males and 31.67% for females. 392,214 (36.24% of the surveyed population) are under 10 years of age. 47,842 (4.42%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===Language=== {{Pie chart |thumb = left |caption = Languages of Upper Dir district (2023)<ref name="2023censuslanguage"/> |label1 = [[Pashto]] |value1 = 91.02 |color1 = olive |label2 = [[Dardic languages|Kohistani]] |value2 = 5.11 |color2 = salmon |label3 = Others |value3 = 3.87 |color3 = grey }} [[Pashto]] is the predominant language, spoken by 91.02% of the population. [[Kohistani languages]] are spoken by 5.11% of the population, and 3.87% of the population speak 'Other' languages.<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===Religion=== according to 2023 census of Pakistan, 2,415 (0.22%) of the people in the district are from religious minorities, mainly Christians.<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> == Administration == Upper Dir District has four [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]].<ref>{{Cite web |title=District Dir Upper |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-dir-upper/ |publisher=Government of Khyber Pakhtunkhwa |access-date=18 November 2025 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128171514/https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-dir-upper/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and out of School Population by Sex and Rural/urban, Census-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Barawal Tehsil]] |... |... |... |... | |- |[[Dir Tehsil]] |1,012 |384,667 |380.11 |48.26% | |- |[[Kalkot Tehsil]] |... |... |... |... | |- |[[Sharingal Tehsil]] |1,140 |210,356 |184.52 |37.15% | |} === National Assembly === This district is represented by one elected MNA (Member of National Assembly) in [[Pakistan National Assembly]]. Its constituency is [[NA-5 (Upper Dir)]].<ref>{{Cite web |title=Election Commission of Pakistan |url=http://ecp.gov.pk/GE.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151110154333/http://ecp.gov.pk/GE.aspx |archive-date=2015-11-10 |access-date=2015-11-06 |publisher=Election Commission of Pakistan}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Member of National Assembly !! Party affiliation !! Year |- | Molana Asad Ullah ||[[Muttahida Majlis-e-Amal]] ||2002 |- | Najum-din Khan|| [[Pakistan Peoples Party]]|| 2008 |- Sahibzada Tariq Ullah [[Juamt-i-islami]] 2013 | Sahibzada Sebgat Ullah |[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||2018 |- |Jamil Haider |PML-N |2013 |} === Provincial Assembly === In the provincial assembly of Khyber Pakhtunkhwa, there are three seats for the Upper Dir district. Its constituency is PK-11, PK-12 and PK-13. {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Gul Ibrahim Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-11 Upper Dir-I|PK-11 Upper Dir -I]]||2024 |- | [[Muhammad Yamin (Pakistani politician)|Muhammad Yamin]]|| [[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-12 Upper Dir-II|PK-12 Upper Dir -II]]||2024 |- |[[Muhammad Anwar Khan (Upper Dir politician)|Muhammad Anwar Khan]] || [[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-13 Upper Dir-III|PK-13 Upper Dir -II]]I||2024 |} ==Towns== [[File:Landscapes of Northern Pakistan.JPG|280px|thumbnail]] Except for the town of Dir and a number of rapidly growing towns along the main road, the population is rural. The population of Dur is scattered across more than 1,200 villages in the deep narrow valleys of the [[Panjkora]] and its tributaries. Of these, notable villages include: {{Div col|colwidth=18em}} * [[Khas Dir]] * Panakot * Roghano Darra-Jelar * Usheri * Sundrawal * Hattan * Barawal Bandai * [[Qashqaray]] * Qulandai * Benr * Nusrat * Ben Shahi * Sunai * Surbat * Kair * Pataw (Patao) * Kalkot * Patrak * [[Sheringal]] * [[Doog Dara]] * [[Barawal]] * Chumra * [[Gandigar]] * [[Katan, Khyber Pakhtunkhwa|Katan]] * Doryal * [[Toormang]] * [[Darorra]] * [[Ganori]] * [[Shalkani]] * [[Wari, Upper Dir|Wari]] * [[Kakad]] * [[Chaper]] * [[Chukiatan, Dir Upper|Chukiatan]] {{div col end}} [[File:Dir upper pakistan 3.JPG|280px|thumbnail]] ===مشهور جايون=== ٻيون مشهور جايون:<ref>{{Cite web |date=2009-07-01 |title=Pakistan: North West Frontier Province District, Tehsil and Union code Reference Map - Upper Dir |url=https://reliefweb.int/map/pakistan/pakistan-north-west-frontier-province-district-tehsil-and-union-code-reference-map-11 |access-date=2024-01-20 |website=Relief Web}}</ref> {{Div col|colwidth=18em}} * قاشقري * پنڪوٽ * [[وادي ڪمراٽ]] * ڪلاڪوٽ * [[شيرنگل]] * بي بي واور * ملڪ آباد * دڙو دره * عشري دره * شاهي ڪوٽ * ڊوريل ڪوزڪلي * نهاگ دره * باروال * گنوري * گانديگر * نورا * [[لواري ٽاپ]] * سيرتائي * ساني * ڊوريال * گلي باغ ڪارو * خپوسائي ڪارو * ڪاڪڙ * روغن جو دڙو * وار شهر * [[Qashqaray]] * [[Panakot]] * [[Kumrat Valley]] * [[Kalkot]] * [[Sheringal]] * [[Bibyawar, Malakabad]] * [[Doog Dara]] * [[Ushirai Dara]] * [[Shahi Koto]] *[[Doryal kozkaly]] * [[Nehag Dara]] * [[Barawal]] * [[Ganori]] * [[Gandigar]] * [[Nowra]] * [[Lowari Top]] *[[Seratai]] *[[sawni]] *Doryall *[[Guli Bagh Karo]] *[[ Khaposai Karo]] * [[kakad]] * [[Roghano Darra]] * [[Wari, Upper Dir|Wari City]] {{div col end}} ==قابل ذڪر ماڻهو== * ڊاڪٽر ضياءُ الحق (پيدائش 1980)، يونيورسٽي جو وائيس چانسلر. ==پڻ ڏسو== * [[دير|دير شهر]] * [[دير رياست]] * [[لوئر دير ضلعو]] * [[چترال ضلعو]] * [[سوات ضلعو]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] * [[پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جون ڊويزنون|بلوچستان جا ڊويزن]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون|خيبر پختونخوا جا ڊويزن]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون ڊويزنون|پنجاب، پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون|سنڌ جا ڊويزن]] ** [[آزاد ڪشمير جي قانون ساز اسيمبلي جا تڪ|آزاد ڪشمير جا ڊويزن]] ** [[گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست|گلگت بلتستان جا ڊويزن]] == See also == {{Portal|Pakistan}} * [[Dir (city)]] * [[Dir (princely state)]] * [[Lower Dir District]] * [[Chitral District]] * [[Swat District]] * [[Districts of Pakistan]] ** [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|Districts of Khyber Pakhtunkhwa]] ** [[List of districts in Punjab, Pakistan|Districts of Punjab, Pakistan]] ** [[List of districts in Balochistan|Districts of Balochistan, Pakistan]] ** [[List of districts in Sindh|Districts of Sindh, Pakistan]] ** [[List of districts in Azad Kashmir|Districts of Azad Kashmir]] ** [[List of districts in Gilgit-Baltistan|Districts of Gilgit-Baltistan]] * [[Divisions of Pakistan]] ** [[Divisions of Balochistan]] ** [[Divisions of Khyber Pakhtunkhwa]] ** [[Divisions of Punjab, Pakistan]] ** [[Divisions of Sindh]] ** [[Divisions of Azad Kashmir]] ** [[Divisions of Gilgit-Baltistan]] ==حوالا== {{Commons category|مٿيون دير ضلعو}} {{حوالا}} {{Authority control}} {{Coord|35|12|15|N|71|52|20|E|region:PK-NW_type:adm2nd_source:kolossus-dewiki|display=title}} [[زمرو:مٿيون دير ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] 8v436ayqhhhf7sidtqpfkktt7c6up78 383057 383056 2026-06-06T15:34:07Z Memon2025 21315 383057 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>مٿيون دير ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Upper Dir District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Upper Dir.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || دير |- |ايراضي: || 3,699 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 575,858 [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 6 |- |يونين ڪائونسلون: || 31 |- |} '''مٿيون دير ضلعو''' يا اُتر دِير ضلعو [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. {{Short description|District in Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=July 2024}} {{Use dmy dates|date=July 2021}} {{Infobox settlement | name = Upper Dir District | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع دیر بالا}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|پورتنۍ دیر ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Jazz banda dir.jpg |photo2a = Hindukush Lowaro Top - 10.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: [[Jahaz Banda]] in [[Kumrat valley]]<br />Bottom: Lowaro Top | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_alt = | map_caption = District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Malakand Division|Malakand]] | established_title = Established | established_date = 1996 | founder = | seat_type = [[Headquarters]] | seat = [[Dir (city)|Dir]] | government_footnotes = | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = Deputy Commissioner | leader_name = Naveed Akbar [[Pakistan Administrative Service|(BPS-18 PAS)]] | leader_title1 = District Police Officer | leader_name1 = Syed Muhammad Bilal [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | leader_title2 = District Health Officer | leader_name2 = Dr. Ikhtiar Ali | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3699 | population_total = 1083566 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 47842 | population_rural = 1,035,724 | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />46.77% | '''Male:'''<br />62.76% | '''Female:'''<br />31.67% }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 6 | blank1_name_sec2 = Main language(s) | blank1_info_sec2 = [[Pashto]],<ref name="1998census">{{Cite book |title=1998 District Census report of Upper Dir |location=Islamabad |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=104 |date=2000}}</ref>{{rp|21}} [[Gawri language|Gawri]], [[Gujari]] | website = {{URL|dirupper.kp.gov.pk}} | demographics1_info1 = | total_type = }} '''Upper Dir District''' ({{langx|ps|پورتنۍ دیر ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع دیر بالا}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] located in the [[Malakand Division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of Pakistan. The city of [[Dir (city)|Dir]] is its district headquarter. Geographically, it is located in the northern part of Pakistan. It borders with the [[Chitral district]] on the north, [[Afghanistan]] on the northwest, the [[Swat district]] on the east, and the [[Lower Dir District|Lower Dir]] district on the south. The District shares a 40 kilometer to 50 kilometer-long border with Afghanistan. ==History== [[File:Kumrat valley, Upper Dir.jpg|280px|thumbnail|Kalkot Kumrat valley, Kakad,{Doag Dair}°Upper Dir|left]] Dir was home to various popular civilizations. It has been the place where the Aryans, the Buddhists, and the Mughals survived. Dir was also a home to the [[Gandhara civilisation|Gandhara civilization]]. It was invaded by Alexander the Great. In 1898, [[Muhammad Sharif Khan]] was declared the Nawab of Dir. He was succeeded by his son Nawab Aurang Zeb Khan in 1904, who ruled until his death in 1925. Subsequently, his son Shah Jehan Khan succeeded him; Shah ruled the state for almost 35 years.{{Citation needed|date=August 2023|reason=A citation needed to reference to the information communicated in the above sentences}} At the time of the independence of Pakistan in 1947, [[Dir (princely state)|Dir]] was still a princely state, separated from Pakistan. It was no later than 1969 when it was annexed with the Khyber Pakhtunkhwa province of Pakistan.<ref>{{Cite web |title=About Malakand Division |url=https://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209222733/http://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message |archive-date=9 February 2019 |publisher=The Commissioner Of Malakand, The Government Of Khyber Pakhtunkhwa |access-date=8 August 2023 |url-status=live }}</ref> Until 1996, Dir was a unit combined district. However, in 1996, the Dir District was divided into Upper and Lower Dir districts. == Demographics == ===Population=== {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1972 |251,045 |1981 |362,565 |1998 |575,858 |2017 |947,401 |2023 |1,083,566 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> }} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Upper Dir district has 149,536 households and a population of 1,083,566. The district has a sex ratio of 98.36 males to 100 females and a literacy rate of 46.77%: 62.76% for males and 31.67% for females. 392,214 (36.24% of the surveyed population) are under 10 years of age. 47,842 (4.42%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===Language=== {{Pie chart |thumb = left |caption = Languages of Upper Dir district (2023)<ref name="2023censuslanguage"/> |label1 = [[Pashto]] |value1 = 91.02 |color1 = olive |label2 = [[Dardic languages|Kohistani]] |value2 = 5.11 |color2 = salmon |label3 = Others |value3 = 3.87 |color3 = grey }} [[Pashto]] is the predominant language, spoken by 91.02% of the population. [[Kohistani languages]] are spoken by 5.11% of the population, and 3.87% of the population speak 'Other' languages.<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===Religion=== according to 2023 census of Pakistan, 2,415 (0.22%) of the people in the district are from religious minorities, mainly Christians.<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> == Administration == Upper Dir District has four [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]].<ref>{{Cite web |title=District Dir Upper |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-dir-upper/ |publisher=Government of Khyber Pakhtunkhwa |access-date=18 November 2025 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128171514/https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-dir-upper/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and out of School Population by Sex and Rural/urban, Census-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Barawal Tehsil]] |... |... |... |... | |- |[[Dir Tehsil]] |1,012 |384,667 |380.11 |48.26% | |- |[[Kalkot Tehsil]] |... |... |... |... | |- |[[Sharingal Tehsil]] |1,140 |210,356 |184.52 |37.15% | |} === National Assembly === This district is represented by one elected MNA (Member of National Assembly) in [[Pakistan National Assembly]]. Its constituency is [[NA-5 (Upper Dir)]].<ref>{{Cite web |title=Election Commission of Pakistan |url=http://ecp.gov.pk/GE.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151110154333/http://ecp.gov.pk/GE.aspx |archive-date=2015-11-10 |access-date=2015-11-06 |publisher=Election Commission of Pakistan}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Member of National Assembly !! Party affiliation !! Year |- | Molana Asad Ullah ||[[Muttahida Majlis-e-Amal]] ||2002 |- | Najum-din Khan|| [[Pakistan Peoples Party]]|| 2008 |- Sahibzada Tariq Ullah [[Juamt-i-islami]] 2013 | Sahibzada Sebgat Ullah |[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||2018 |- |Jamil Haider |PML-N |2013 |} === Provincial Assembly === In the provincial assembly of Khyber Pakhtunkhwa, there are three seats for the Upper Dir district. Its constituency is PK-11, PK-12 and PK-13. {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Gul Ibrahim Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-11 Upper Dir-I|PK-11 Upper Dir -I]]||2024 |- | [[Muhammad Yamin (Pakistani politician)|Muhammad Yamin]]|| [[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-12 Upper Dir-II|PK-12 Upper Dir -II]]||2024 |- |[[Muhammad Anwar Khan (Upper Dir politician)|Muhammad Anwar Khan]] || [[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-13 Upper Dir-III|PK-13 Upper Dir -II]]I||2024 |} ==Towns== [[File:Landscapes of Northern Pakistan.JPG|280px|thumbnail]] Except for the town of Dir and a number of rapidly growing towns along the main road, the population is rural. The population of Dur is scattered across more than 1,200 villages in the deep narrow valleys of the [[Panjkora]] and its tributaries. Of these, notable villages include: {{Div col|colwidth=18em}} * [[Khas Dir]] * Panakot * Roghano Darra-Jelar * Usheri * Sundrawal * Hattan * Barawal Bandai * [[Qashqaray]] * Qulandai * Benr * Nusrat * Ben Shahi * Sunai * Surbat * Kair * Pataw (Patao) * Kalkot * Patrak * [[Sheringal]] * [[Doog Dara]] * [[Barawal]] * Chumra * [[Gandigar]] * [[Katan, Khyber Pakhtunkhwa|Katan]] * Doryal * [[Toormang]] * [[Darorra]] * [[Ganori]] * [[Shalkani]] * [[Wari, Upper Dir|Wari]] * [[Kakad]] * [[Chaper]] * [[Chukiatan, Dir Upper|Chukiatan]] {{div col end}} [[File:Dir upper pakistan 3.JPG|280px|thumbnail]] ===مشهور جايون=== ٻيون مشهور جايون:<ref>{{Cite web |date=2009-07-01 |title=Pakistan: North West Frontier Province District, Tehsil and Union code Reference Map - Upper Dir |url=https://reliefweb.int/map/pakistan/pakistan-north-west-frontier-province-district-tehsil-and-union-code-reference-map-11 |access-date=2024-01-20 |website=Relief Web}}</ref> {{Div col|colwidth=18em}} * قاشقري * پنڪوٽ * [[وادي ڪمراٽ]] * ڪلاڪوٽ * [[شيرنگل]] * بي بي واور * ملڪ آباد * دڙو دره * عشري دره * شاهي ڪوٽ * ڊوريل ڪوزڪلي * نهاگ دره * باروال * گنوري * گانديگر * نورا * [[لواري ٽاپ]] * سيرتائي * ساني * ڊوريال * گلي باغ ڪارو * خپوسائي ڪارو * ڪاڪڙ * روغن جو دڙو * وار شهر * [[Qashqaray]] * [[Panakot]] * [[Kumrat Valley]] * [[Kalkot]] * [[Sheringal]] * [[Bibyawar, Malakabad]] * [[Doog Dara]] * [[Ushirai Dara]] * [[Shahi Koto]] *[[Doryal kozkaly]] * [[Nehag Dara]] * [[Barawal]] * [[Ganori]] * [[Gandigar]] * [[Nowra]] * [[Lowari Top]] *[[Seratai]] *[[sawni]] *Doryall *[[Guli Bagh Karo]] *[[ Khaposai Karo]] * [[kakad]] * [[Roghano Darra]] * [[Wari, Upper Dir|Wari City]] {{div col end}} ==قابل ذڪر ماڻهو== * ڊاڪٽر ضياءُ الحق (پيدائش 1980)، يونيورسٽي جو وائيس چانسلر. ==پڻ ڏسو== * [[دير|دير شهر]] * [[دير رياست]] * [[لوئر دير ضلعو]] * [[چترال ضلعو]] * [[سوات ضلعو]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] * [[پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جون ڊويزنون|بلوچستان جا ڊويزن]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون|خيبر پختونخوا جا ڊويزن]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون ڊويزنون|پنجاب، پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون|سنڌ جا ڊويزن]] ** [[آزاد ڪشمير جي قانون ساز اسيمبلي جا تڪ|آزاد ڪشمير جا ڊويزن]] ** [[گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست|گلگت بلتستان جا ڊويزن]] ==حوالا== {{Commons category|مٿيون دير ضلعو}} {{حوالا}} {{Authority control}} {{Coord|35|12|15|N|71|52|20|E|region:PK-NW_type:adm2nd_source:kolossus-dewiki|display=title}} [[زمرو:مٿيون دير ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] jme8sg98kjx7ct3p2qqnxwm02afeatp 383060 383057 2026-06-06T15:48:46Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 383060 wikitext text/x-wiki <div style="direction:rtl; font-family:tahoma"> {|table id="toc" style="margin:0;background:#ccccff";width:130%" align="left" cellpadding="1" | style="background:#ACE1AF" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="+1" color=black>مٿيون دير ضلعو<font>''' |- | style="background:#d0f0c0" align="center" width="130px" colspan=2 |'''<font size="1" color=gray>Upper Dir District<font>''' |-style="margin:0;background:#ccccff";width:100%" align="center" cellpadding="2" |- align="center" | colspan="2" style="border-bottom: 2px solid #D3D3D3;" | [[File:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Upper Dir.svg|200px]] |-|- align="center" | ملڪ: || [[پاڪستان]] [[فائل:Flag of Pakistan.svg|30px]] |- | صوبو: || [[خيبر پختونخوا]] |- |ضلعي گاديء جو ھنڌ: || دير |- |ايراضي: || 3,699 چورس ڪلوميٽر |- | آبادي: || 575,858 [http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/pds2003/table-01.pdf] |- | [[ٻولي]]: || پشتو |- |تعلقا: || 6 |- |يونين ڪائونسلون: || 31 |- |} '''مٿيون دير ضلعو''' يا اُتر دِير ضلعو [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. {{Short description|District in Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan}} {{Use Pakistani English|date=July 2024}} {{Use dmy dates|date=July 2021}} {{Infobox settlement | name = Upper Dir District | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع دیر بالا}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|پورتنۍ دیر ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Jazz banda dir.jpg |photo2a = Hindukush Lowaro Top - 10.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: [[Jahaz Banda]] in [[Kumrat valley]]<br />Bottom: Lowaro Top | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_alt = | map_caption = District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Malakand Division|Malakand]] | established_title = Established | established_date = 1996 | founder = | seat_type = [[Headquarters]] | seat = [[Dir (city)|Dir]] | government_footnotes = | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = Deputy Commissioner | leader_name = Naveed Akbar [[Pakistan Administrative Service|(BPS-18 PAS)]] | leader_title1 = District Police Officer | leader_name1 = Syed Muhammad Bilal [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | leader_title2 = District Health Officer | leader_name2 = Dr. Ikhtiar Ali | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 3699 | population_total = 1083566 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 Census of Pakistan|2023]] | population_density_km2 = auto | population_urban = 47842 | population_rural = 1,035,724 | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title=Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />46.77% | '''Male:'''<br />62.76% | '''Female:'''<br />31.67% }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = District Council | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 6 | blank1_name_sec2 = Main language(s) | blank1_info_sec2 = [[Pashto]],<ref name="1998census">{{Cite book |title=1998 District Census report of Upper Dir |location=Islamabad |publisher=Population Census Organization, Statistics Division, Government of Pakistan |series=Census publication |volume=104 |date=2000}}</ref>{{rp|21}} [[Gawri language|Gawri]], [[Gujari]] | website = {{URL|dirupper.kp.gov.pk}} | demographics1_info1 = | total_type = }} '''Upper Dir District''' ({{langx|ps|پورتنۍ دیر ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع دیر بالا}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] located in the [[Malakand Division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of Pakistan. The city of [[Dir (city)|Dir]] is its district headquarter. Geographically, it is located in the northern part of Pakistan. It borders with the [[Chitral district]] on the north, [[Afghanistan]] on the northwest, the [[Swat district]] on the east, and the [[Lower Dir District|Lower Dir]] district on the south. The District shares a 40 kilometer to 50 kilometer-long border with Afghanistan. ==History== [[File:Kumrat valley, Upper Dir.jpg|280px|thumbnail|Kalkot Kumrat valley, Kakad,{Doag Dair}°Upper Dir|left]] Dir was home to various popular civilizations. It has been the place where the Aryans, the Buddhists, and the Mughals survived. Dir was also a home to the [[Gandhara civilisation|Gandhara civilization]]. It was invaded by Alexander the Great. In 1898, [[Muhammad Sharif Khan]] was declared the Nawab of Dir. He was succeeded by his son Nawab Aurang Zeb Khan in 1904, who ruled until his death in 1925. Subsequently, his son Shah Jehan Khan succeeded him; Shah ruled the state for almost 35 years.{{Citation needed|date=August 2023|reason=A citation needed to reference to the information communicated in the above sentences}} At the time of the independence of Pakistan in 1947, [[Dir (princely state)|Dir]] was still a princely state, separated from Pakistan. It was no later than 1969 when it was annexed with the Khyber Pakhtunkhwa province of Pakistan.<ref>{{Cite web |title=About Malakand Division |url=https://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209222733/http://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message |archive-date=9 February 2019 |publisher=The Commissioner Of Malakand, The Government Of Khyber Pakhtunkhwa |access-date=8 August 2023 |url-status=live }}</ref> Until 1996, Dir was a unit combined district. However, in 1996, the Dir District was divided into Upper and Lower Dir districts. == Demographics == ===Population=== {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1972 |251,045 |1981 |362,565 |1998 |575,858 |2017 |947,401 |2023 |1,083,566 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> }} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], Upper Dir district has 149,536 households and a population of 1,083,566. The district has a sex ratio of 98.36 males to 100 females and a literacy rate of 46.77%: 62.76% for males and 31.67% for females. 392,214 (36.24% of the surveyed population) are under 10 years of age. 47,842 (4.42%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===Language=== {{Pie chart |thumb = left |caption = Languages of Upper Dir district (2023)<ref name="2023censuslanguage"/> |label1 = [[Pashto]] |value1 = 91.02 |color1 = olive |label2 = [[Dardic languages|Kohistani]] |value2 = 5.11 |color2 = salmon |label3 = Others |value3 = 3.87 |color3 = grey }} [[Pashto]] is the predominant language, spoken by 91.02% of the population. [[Kohistani languages]] are spoken by 5.11% of the population, and 3.87% of the population speak 'Other' languages.<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ===Religion=== according to 2023 census of Pakistan, 2,415 (0.22%) of the people in the district are from religious minorities, mainly Christians.<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> == Administration == Upper Dir District has four [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]].<ref>{{Cite web |title=District Dir Upper |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-dir-upper/ |publisher=Government of Khyber Pakhtunkhwa |access-date=18 November 2025 |archive-date=28 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128171514/https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-dir-upper/ |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=Table 1: Area, Population by Sex, Sex Ratio, Population Density, Urban Population, Household Size and Annual Growth Rate, Census-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=Literacy Rate, Enrolment and out of School Population by Sex and Rural/urban, Census-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Barawal Tehsil]] |... |... |... |... | |- |[[Dir Tehsil]] |1,012 |384,667 |380.11 |48.26% | |- |[[Kalkot Tehsil]] |... |... |... |... | |- |[[Sharingal Tehsil]] |1,140 |210,356 |184.52 |37.15% | |} === National Assembly === This district is represented by one elected MNA (Member of National Assembly) in [[Pakistan National Assembly]]. Its constituency is [[NA-5 (Upper Dir)]].<ref>{{Cite web |title=Election Commission of Pakistan |url=http://ecp.gov.pk/GE.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151110154333/http://ecp.gov.pk/GE.aspx |archive-date=2015-11-10 |access-date=2015-11-06 |publisher=Election Commission of Pakistan}}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Member of National Assembly !! Party affiliation !! Year |- | Molana Asad Ullah ||[[Muttahida Majlis-e-Amal]] ||2002 |- | Najum-din Khan|| [[Pakistan Peoples Party]]|| 2008 |- Sahibzada Tariq Ullah [[Juamt-i-islami]] 2013 | Sahibzada Sebgat Ullah |[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||2018 |- |Jamil Haider |PML-N |2013 |} === Provincial Assembly === In the provincial assembly of Khyber Pakhtunkhwa, there are three seats for the Upper Dir district. Its constituency is PK-11, PK-12 and PK-13. {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Gul Ibrahim Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-11 Upper Dir-I|PK-11 Upper Dir -I]]||2024 |- | [[Muhammad Yamin (Pakistani politician)|Muhammad Yamin]]|| [[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-12 Upper Dir-II|PK-12 Upper Dir -II]]||2024 |- |[[Muhammad Anwar Khan (Upper Dir politician)|Muhammad Anwar Khan]] || [[Pakistan Tehreek-e-Insaf]]||[[PK-13 Upper Dir-III|PK-13 Upper Dir -II]]I||2024 |} ==Towns== [[File:Landscapes of Northern Pakistan.JPG|280px|thumbnail]] Except for the town of Dir and a number of rapidly growing towns along the main road, the population is rural. The population of Dur is scattered across more than 1,200 villages in the deep narrow valleys of the [[Panjkora]] and its tributaries. Of these, notable villages include: {{Div col|colwidth=18em}} * [[Khas Dir]] * Panakot * Roghano Darra-Jelar * Usheri * Sundrawal * Hattan * Barawal Bandai * [[Qashqaray]] * Qulandai * Benr * Nusrat * Ben Shahi * Sunai * Surbat * Kair * Pataw (Patao) * Kalkot * Patrak * [[Sheringal]] * [[Doog Dara]] * [[Barawal]] * Chumra * [[Gandigar]] * [[Katan, Khyber Pakhtunkhwa|Katan]] * Doryal * [[Toormang]] * [[Darorra]] * [[Ganori]] * [[Shalkani]] * [[Wari, Upper Dir|Wari]] * [[Kakad]] * [[Chaper]] * [[Chukiatan, Dir Upper|Chukiatan]] {{div col end}} [[File:Dir upper pakistan 3.JPG|280px|thumbnail]] ===مشهور جايون=== ٻيون مشهور جايون:<ref>{{Cite web |date=2009-07-01 |title=Pakistan: North West Frontier Province District, Tehsil and Union code Reference Map - Upper Dir |url=https://reliefweb.int/map/pakistan/pakistan-north-west-frontier-province-district-tehsil-and-union-code-reference-map-11 |access-date=2024-01-20 |website=Relief Web}}</ref> {{Div col|colwidth=18em}} * قاشقري * پنڪوٽ * [[وادي ڪمراٽ]] * ڪلاڪوٽ * [[شيرنگل]] * بي بي واور * ملڪ آباد * دڙو دره * عشري دره * شاهي ڪوٽ * ڊوريل ڪوزڪلي * نهاگ دره * باروال * گنوري * گانديگر * نورا * [[لواري ٽاپ]] * سيرتائي * ساني * ڊوريال * گلي باغ ڪارو * خپوسائي ڪارو * ڪاڪڙ * روغن جو دڙو * وار شهر * [[Qashqaray]] * [[Panakot]] * [[Kumrat Valley]] * [[Kalkot]] * [[Sheringal]] * [[Bibyawar, Malakabad]] * [[Doog Dara]] * [[Ushirai Dara]] * [[Shahi Koto]] *[[Doryal kozkaly]] * [[Nehag Dara]] * [[Barawal]] * [[Ganori]] * [[Gandigar]] * [[Nowra]] * [[Lowari Top]] *[[Seratai]] *[[sawni]] *Doryall *[[Guli Bagh Karo]] *[[ Khaposai Karo]] * [[kakad]] * [[Roghano Darra]] * [[Wari, Upper Dir|Wari City]] {{div col end}} ==قابل ذڪر ماڻهو== * ڊاڪٽر ضياءُ الحق (پيدائش 1980)، يونيورسٽي جو وائيس چانسلر. ==پڻ ڏسو== * [[دير شهر]] * [[دير رياست]] * [[لوئر دير ضلعو]] * [[چترال ضلعو]] * [[سوات ضلعو]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا|بلوچستان، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جي تعلقن جي فهرست|آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] * [[پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جون ڊويزنون|بلوچستان جا ڊويزن]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون|خيبر پختونخوا جا ڊويزن]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون ڊويزنون|پنجاب، پاڪستان جا ڊويزن]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون|سنڌ جا ڊويزن]] ** [[آزاد ڪشمير جي قانون ساز اسيمبلي جا تڪ|آزاد ڪشمير جا ڊويزن]] ** [[گلگت بلتستان جي تعلقن جي فهرست|گلگت بلتستان جا ڊويزن]] ==حوالا== {{Commons category|مٿيون دير ضلعو}} {{حوالا}} {{Authority control}} {{Coord|35|12|15|N|71|52|20|E|region:PK-NW_type:adm2nd_source:kolossus-dewiki|display=title}} [[زمرو:مٿيون دير ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] 4ofz4ifk4jbedhthm8zfsen4mdd1yu0 0 11713 383089 166690 2026-06-06T18:35:48Z Memon2025 21315 383089 wikitext text/x-wiki '''تور غر ضلعو''' (اُچار: تور غَر زِلو، انگريزي: Torghar District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ ضلعو آهي. هن ضلعي کي 28 جنوري 2011 تي قائم ڪيو ويو، ان کان پهريان هي هڪ نيم قبائلي علائقو هو. ان جو اصلوڪو نالو ڪالا ڍاڪا آهي، پر ضلعي جو درجو ملڻ تي ان کي تور غر نالو ڏنو ويو. [[زمرو:تور غر ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ld5nsny6nlf43bf900cjboi344wkvs1 0 11714 383023 279832 2026-06-06T12:51:31Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 383023 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = هيٺيون ڪوهستان ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع زیریں کوہستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|ښکته کوهستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = ضلعو | image_skyline = Pattan,Kohistan,KPK,Pakistan.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = پتن وادی جو منظر | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_alt = | map_caption = خیبر پختونخواہ جی نقشی م هيٺيون ڪوهستان ضلعو (گاڑھو رنگ) | blank_name_sec2 = یونین کونسل | blank_info_sec2 = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = ڈویزن | subdivision_name2 = ھزارہ | founder = | seat_type = ھید ڪوارٽر | seat = پتن | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظامیہ | leader_party = | leader_title = ڈپٹی کمشنر | leader_name = دستیاب نا آھی۔ | leader_title1 = ضلعي پولیس آفیسر | leader_name1 = دستیاب نا آھی۔ | leader_title2 = ڈسٹرکٹ ھیلتھ آفیسر | leader_name2 = دستیاب نا آھی۔ | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=2017-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-08-29|url-status=dead}}</ref> | population_as_of = 2017ع | population_note = | population_total = 2,02,913 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پ.م.و]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قایم تیو | established_date = 2014ع | blank_name_sec1 = ڈسٹرکٹ کائونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقا | blank1_info_sec1 = 2 | blank1_name_sec2 = بولیون | blank1_info_sec2 = ھندڪو، ڪوھستاني ء اردو | website = {{URL|lowerkohistan.kp.gov.pk}} }} '''هيٺيون ڪوهستان ضلعو''' (شينا، اردو: ضلع زیریں کوہستان) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي هزاره ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. اڳوڻي [[ڪوهستان ضلعو|ڪوهستان ضلعي]] کي سال 2014ع ۾ ٽوڙي [[مٿيون ڪوهستان ضلعو|مٿيون ڪوهستان]] ۽ هيٺيون ڪوهستان نالن سان ٻه ضلعا ٺاهيا ويا.<ref>{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/05/29/kp-government-notifies-three-new-tehsils-one-subdivision/|title=KP govt notifies three new tehsils, one subdivision in Kohistan|website=www.pakistantoday.com.pk|language=en-GB|access-date=2018-06-20}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/12-Jun-2018/ppp-awards-tickets-in-sindh-kp|title=PPP awards tickets in Sindh, KP|date=2018-06-12|work=The Nation|access-date=2018-06-20|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://dunyanews.tv/en/Pakistan/307806-Khyber-Pakhtunkhwa-govt-releases-Rs7251-million-fo|title=Khyber Pakhtunkhwa govt releases Rs7251 million for quake-hit districts - Pakistan - Dunya News|work=dunyanews.tv|access-date=2018-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/05/29/kp-government-notifies-three-new-tehsils-one-subdivision/|title=KP govt notifies three new tehsils, one subdivision in Kohistan|website=www.pakistantoday.com.pk|language=en-GB|access-date=2018-06-21}}</ref> پٽن ضلعي هيٺيون ڪوهستان جو هيڊڪوارٽر آهي.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1386161|title=Palas as headquarters of new district opposed|last=Correspondent|first=The Newspaper's|date=2018-01-30|work=DAWN.COM|access-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621113757/https://www.dawn.com/news/1386161|archive-date=2018-06-21|language=en-US}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هيٺيون ڪوهستان ضلعو]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 77wvw1ikolkdpsy156xk3esiej3ob3c 383084 383023 2026-06-06T18:30:01Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 383084 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = هيٺيون ڪوهستان ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع زیریں کوہستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|ښکته کوهستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = ضلعو | image_skyline = Pattan,Kohistan,KPK,Pakistan.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = پتن وادی جو منظر | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_alt = | map_caption = خیبر پختونخواہ جی نقشی م هيٺيون ڪوهستان ضلعو (گاڑھو رنگ) | blank_name_sec2 = یونین کونسل | blank_info_sec2 = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = ڈویزن | subdivision_name2 = ھزارہ | founder = | seat_type = ھید ڪوارٽر | seat = پتن | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظامیہ | leader_party = | leader_title = ڈپٹی کمشنر | leader_name = دستیاب نا آھی۔ | leader_title1 = ضلعي پولیس آفیسر | leader_name1 = دستیاب نا آھی۔ | leader_title2 = ڈسٹرکٹ ھیلتھ آفیسر | leader_name2 = دستیاب نا آھی۔ | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=2017-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-08-29|url-status=dead}}</ref> | population_as_of = 2017ع | population_note = | population_total = 2,02,913 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پ.م.و]] | utc_offset1 = +5 | established_title = قایم تیو | established_date = 2014ع | blank_name_sec1 = ڈسٹرکٹ کائونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقا | blank1_info_sec1 = 2 | blank1_name_sec2 = بولیون | blank1_info_sec2 = ھندڪو، ڪوھستاني ء اردو | website = {{URL|lowerkohistan.kp.gov.pk}} }} '''هيٺيون ڪوهستان ضلعو''' (شينا، اردو: ضلع زیریں کوہستان) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي هزاره ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. اڳوڻي [[ڪوهستان ضلعو|ڪوهستان ضلعي]] کي سال 2014ع ۾ ٽوڙي [[مٿيون ڪوهستان ضلعو|مٿيون ڪوهستان]] ۽ هيٺيون ڪوهستان نالن سان ٻه ضلعا ٺاهيا ويا.<ref>{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/05/29/kp-government-notifies-three-new-tehsils-one-subdivision/|title=KP govt notifies three new tehsils, one subdivision in Kohistan|website=www.pakistantoday.com.pk|language=en-GB|access-date=2018-06-20}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/12-Jun-2018/ppp-awards-tickets-in-sindh-kp|title=PPP awards tickets in Sindh, KP|date=2018-06-12|work=The Nation|access-date=2018-06-20|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://dunyanews.tv/en/Pakistan/307806-Khyber-Pakhtunkhwa-govt-releases-Rs7251-million-fo|title=Khyber Pakhtunkhwa govt releases Rs7251 million for quake-hit districts - Pakistan - Dunya News|work=dunyanews.tv|access-date=2018-06-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/05/29/kp-government-notifies-three-new-tehsils-one-subdivision/|title=KP govt notifies three new tehsils, one subdivision in Kohistan|website=www.pakistantoday.com.pk|language=en-GB|access-date=2018-06-21}}</ref> پٽن ضلعي هيٺيون ڪوهستان جو هيڊڪوارٽر آهي.<ref>{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1386161|title=Palas as headquarters of new district opposed|last=Correspondent|first=The Newspaper's|date=2018-01-30|work=DAWN.COM|access-date=2018-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621113757/https://www.dawn.com/news/1386161|archive-date=2018-06-21|language=en-US}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هيٺيون ڪوهستان ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] kd9mxq60kuzfhjqrc43zxhdu6l87emg 0 30391 383029 317643 2026-06-06T13:12:17Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 383029 wikitext text/x-wiki {{حوالا سڌارو}} {{ناحوالا}} [[عڪس:FATA_Dist_Bajour.svg|thumb|باجوڙ ايجنسي]] باجوڙ [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جي قبائلي علائقن]] ۾ ھڪ ايجنسي آھي۔ جيڪا ست تعلقن تي مشتمل آھي۔ جن ۾ تعلقو خار، ناواگئي، چمرڪنڊ، ماموند، سالارزئي، اتمان خيل ۽ برنگ شامل آھن۔ پھريان پنج تعلقن ۾ ترڪانڙي قبيلا (ڪاڪازئي، وڙو، سالارزئي) جڏھن ته اتمان خيل ۽ برنگ ۾ اتمان خيل قبيلا آباد آھن۔ باجوڙ جو ھيڊڪوارٽر خار ۾ واقع آھي۔ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:باجوڙ ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] fnevr18tggfjh09jfkohbui6ye1lbn1 0 30397 383122 313261 2026-06-07T06:08:00Z Ibne maryam 17680 /* وزيرستان جا قبيلا */ 383122 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. == وزيرستان جا قبيلا == وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 99741gn6kkxf8xfzbpswbuhiuk0zqc4 383155 383122 2026-06-07T09:40:12Z Memon2025 21315 /* */ 383155 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{more citations needed|date=February 2015}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} '''North Waziristan District''' ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] of [[Bannu Division]] in the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. It is the northern part of [[Waziristan]], a mountainous region of northwest [[Pakistan]], bordering [[Afghanistan]] and covering {{convert|4707|km²|sqmi}}.<ref>[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> The capital city of North Waziristan is [[Miranshah]].<ref>[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == Overview and history == North Waziristan comprises the area west and south-west of [[Khyber Pakhtunkhwa]] between the [[Kurram River]] (Tochi) to the north and the [[Gomal River]] to the south. [[Miranshah]] is district headquarter of North Waziristan. The city of [[Bannu]] lies immediately to the east, while the largest town on the Afghan side of the border is [[Khost]]. North Waziristan is divided into the three subdivisions of [[Mirali]], [[Miran Shah Subdivision|Miran Shah]], and [[Razmak]]. The three subdivisions are further divided into nine tehsils: [[Datta Khel Tehsil]], [[Dossali Tehsil]], [[Gharyum Tehsil]], [[Ghulam Khan Tehsil]], [[Mir Ali Tehsil]], [[Miran Shah Tehsil]], [[Razmak Tehsil]], [[Shewa Tehsil]], [[Spinwam Tehsil]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === British Raj (1894–1947) === The British entered Waziristan in 1894. After the British military operations in 1894–95, Waziristan was divided into two "agencies", [[North Waziristan Agency|North Waziristan]] and [[South Waziristan Agency|South Waziristan]].<ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> The two parts have quite distinct characteristics, though both tribes are subgroups of the [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir tribe]], after which the region is named.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === War on Terror === In 2014, about 98,640 people were reported to be [[internally displaced person|internally displaced]] from North Waziristan as a result of [[Operation Zarb-e-Azb]], a military offensive against militant extremists launched by the [[Pakistan Army]] along the Pak-Afghan border.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === Creation of district === In 2018 after approval by Pakistan's parliament, the [[Federally Administered Tribal Areas]] of Pakistan were merged into [[Khyber Pakhtunkhwa]] Province, the former [[North Waziristan Agency]] (which had been a part of FATA) then became a district.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == Administration == North Waziristan District is currently subdivided into nine [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|tehsils]].<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Datta Khel Tehsil]] |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |[[Dossali Tehsil]] |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |[[Gharyum Tehsil]] |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |[[Ghulam Khan Tehsil]] |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |[[Mir Ali Tehsil]] |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |[[Miran Shah Tehsil]] |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |[[Razmak Tehsil]] |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |[[Shewa Tehsil]] |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |[[Spinwam Tehsil]] |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Muhammad Iqbal Khan (Khyber Pakhtunkhwa politician)|Muhammad Iqbal Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||PK-111 North Waziristan-I|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]||Independent||PK-112 North Waziristan-II |} == Demographics == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], North Waziristan district has 99,595 households and a population of 693,332. The district has a sex ratio of 104.71 males to 100 females and a literacy rate of 32.82%: 46.94% for males and 18.03% for females. 254,259 (36.68% of the surveyed population) are under 10 years of age. 4,131 (0.60%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2,170 (0.31%) people in the district were from religious minorities, mainly [[Christians]].<ref>{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> [[Pashto]] was the predominant language, spoken by 99.66% of the population.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> ==Mining== The following minerals have been found in the area: *Copper associated with volcanics at Boya<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> ==Notable people== <!---♦♦♦ Only add a person to this list if they already have their own article on the English Wikipedia ♦♦♦---> <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order by LAST NAME ♦♦♦---> *[[Arsala Khan (Pakistani politician)|Arsala Khan]], Pakistani politician *[[Mohammad Wasim (cricketer, born 2001)|Mohammed Wasim]], Pakistani cricketer *[[Mohsin Dawar]], Pakistani politician *[[Faqir of Ipi]], Pashtun Freedom Fighter *[[Gilaman Wazir]], Pashto poet *[[Mir Kalam]], Pakistani politician ==Places of interest== [[Miran Shah]] is the headquarters of North Waziristan District, It is connected with [[Bannu]] and other important places in the district by metalled roads. This town houses the offices of all government departments in the agency and also serves as a market centre for people of the area. Razmak and Shawaal Valleys are both summer resorts for the local Waziristanis and beautiful tourist spots for tourists, thousands of tourists visit here annually. Razmak Cadet College is one of the most famous and historical educational institutions of the country, and students from all corners of the country come to study here.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==See also== * [[Bannu District]] * [[Miranshah]] * [[South Waziristan District]] ==References== {{reflist}} ==External links== {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/waziristan_and_mughal_empire.shtml Waziristan and Mughal empire]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224404/http://www.khyber.org/history/a/nehru_in_waziristan.shtml Nehru in Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20040714025220/http://www.khyber.org/images/maps/waziristan.gif Sketch map of Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224403/http://www.khyber.org/history/a/mehsuds_and_wazirs_the_king-ma.shtml Mehsuds and Wazirs, the King-makers in a game of thrones]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/lawrence_of_arabia_in_wazirist.shtml Lawrence of Arabia in Waziristan]}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Authority control}} [[Category:North Waziristan District| ]] [[Category:Districts of Khyber Pakhtunkhwa]] [[Category:Waziristan]] == وزيرستان جا قبيلا == وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] tfosrjoolap99ckcj7omor9yik7hvxz 383156 383155 2026-06-07T09:42:01Z Memon2025 21315 383156 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{more citations needed|date=February 2015}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} '''North Waziristan District''' ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] of [[Bannu Division]] in the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. It is the northern part of [[Waziristan]], a mountainous region of northwest [[Pakistan]], bordering [[Afghanistan]] and covering {{convert|4707|km²|sqmi}}.<ref>[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> The capital city of North Waziristan is [[Miranshah]].<ref>[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == Overview and history == North Waziristan comprises the area west and south-west of [[Khyber Pakhtunkhwa]] between the [[Kurram River]] (Tochi) to the north and the [[Gomal River]] to the south. [[Miranshah]] is district headquarter of North Waziristan. The city of [[Bannu]] lies immediately to the east, while the largest town on the Afghan side of the border is [[Khost]]. North Waziristan is divided into the three subdivisions of [[Mirali]], [[Miran Shah Subdivision|Miran Shah]], and [[Razmak]]. The three subdivisions are further divided into nine tehsils: [[Datta Khel Tehsil]], [[Dossali Tehsil]], [[Gharyum Tehsil]], [[Ghulam Khan Tehsil]], [[Mir Ali Tehsil]], [[Miran Shah Tehsil]], [[Razmak Tehsil]], [[Shewa Tehsil]], [[Spinwam Tehsil]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === British Raj (1894–1947) === The British entered Waziristan in 1894. After the British military operations in 1894–95, Waziristan was divided into two "agencies", [[North Waziristan Agency|North Waziristan]] and [[South Waziristan Agency|South Waziristan]].<ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> The two parts have quite distinct characteristics, though both tribes are subgroups of the [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir tribe]], after which the region is named.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === War on Terror === In 2014, about 98,640 people were reported to be [[internally displaced person|internally displaced]] from North Waziristan as a result of [[Operation Zarb-e-Azb]], a military offensive against militant extremists launched by the [[Pakistan Army]] along the Pak-Afghan border.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === Creation of district === In 2018 after approval by Pakistan's parliament, the [[Federally Administered Tribal Areas]] of Pakistan were merged into [[Khyber Pakhtunkhwa]] Province, the former [[North Waziristan Agency]] (which had been a part of FATA) then became a district.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == Administration == North Waziristan District is currently subdivided into nine [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|tehsils]].<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Datta Khel Tehsil]] |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |[[Dossali Tehsil]] |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |[[Gharyum Tehsil]] |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |[[Ghulam Khan Tehsil]] |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |[[Mir Ali Tehsil]] |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |[[Miran Shah Tehsil]] |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |[[Razmak Tehsil]] |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |[[Shewa Tehsil]] |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |[[Spinwam Tehsil]] |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Muhammad Iqbal Khan (Khyber Pakhtunkhwa politician)|Muhammad Iqbal Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||PK-111 North Waziristan-I|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]||Independent||PK-112 North Waziristan-II |} == Demographics == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], North Waziristan district has 99,595 households and a population of 693,332. The district has a sex ratio of 104.71 males to 100 females and a literacy rate of 32.82%: 46.94% for males and 18.03% for females. 254,259 (36.68% of the surveyed population) are under 10 years of age. 4,131 (0.60%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2,170 (0.31%) people in the district were from religious minorities, mainly [[Christians]].<ref>{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> [[Pashto]] was the predominant language, spoken by 99.66% of the population.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> ==Mining== The following minerals have been found in the area: *Copper associated with volcanics at Boya<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> ==Notable people== <!---♦♦♦ Only add a person to this list if they already have their own article on the English Wikipedia ♦♦♦---> <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order by LAST NAME ♦♦♦---> *[[Arsala Khan (Pakistani politician)|Arsala Khan]], Pakistani politician *[[Mohammad Wasim (cricketer, born 2001)|Mohammed Wasim]], Pakistani cricketer *[[Mohsin Dawar]], Pakistani politician *[[Faqir of Ipi]], Pashtun Freedom Fighter *[[Gilaman Wazir]], Pashto poet *[[Mir Kalam]], Pakistani politician ==Places of interest== [[Miran Shah]] is the headquarters of North Waziristan District, It is connected with [[Bannu]] and other important places in the district by metalled roads. This town houses the offices of all government departments in the agency and also serves as a market centre for people of the area. Razmak and Shawaal Valleys are both summer resorts for the local Waziristanis and beautiful tourist spots for tourists, thousands of tourists visit here annually. Razmak Cadet College is one of the most famous and historical educational institutions of the country, and students from all corners of the country come to study here.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==See also== * [[Bannu District]] * [[Miranshah]] * [[South Waziristan District]] ==References== {{reflist}} ==External links== {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/waziristan_and_mughal_empire.shtml Waziristan and Mughal empire]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224404/http://www.khyber.org/history/a/nehru_in_waziristan.shtml Nehru in Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20040714025220/http://www.khyber.org/images/maps/waziristan.gif Sketch map of Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224403/http://www.khyber.org/history/a/mehsuds_and_wazirs_the_king-ma.shtml Mehsuds and Wazirs, the King-makers in a game of thrones]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/lawrence_of_arabia_in_wazirist.shtml Lawrence of Arabia in Waziristan]}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Authority control}} [[Category:North Waziristan District| ]] [[Category:Districts of Khyber Pakhtunkhwa]] [[Category:Waziristan]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] n76w5s68qyuzceddog6eomdwbmzq6x9 383157 383156 2026-06-07T09:43:02Z Memon2025 21315 /* وزيرستان جا قبيلا */ 383157 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{more citations needed|date=February 2015}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} '''North Waziristan District''' ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] of [[Bannu Division]] in the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. It is the northern part of [[Waziristan]], a mountainous region of northwest [[Pakistan]], bordering [[Afghanistan]] and covering {{convert|4707|km²|sqmi}}.<ref>[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> The capital city of North Waziristan is [[Miranshah]].<ref>[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == Overview and history == North Waziristan comprises the area west and south-west of [[Khyber Pakhtunkhwa]] between the [[Kurram River]] (Tochi) to the north and the [[Gomal River]] to the south. [[Miranshah]] is district headquarter of North Waziristan. The city of [[Bannu]] lies immediately to the east, while the largest town on the Afghan side of the border is [[Khost]]. North Waziristan is divided into the three subdivisions of [[Mirali]], [[Miran Shah Subdivision|Miran Shah]], and [[Razmak]]. The three subdivisions are further divided into nine tehsils: [[Datta Khel Tehsil]], [[Dossali Tehsil]], [[Gharyum Tehsil]], [[Ghulam Khan Tehsil]], [[Mir Ali Tehsil]], [[Miran Shah Tehsil]], [[Razmak Tehsil]], [[Shewa Tehsil]], [[Spinwam Tehsil]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === British Raj (1894–1947) === The British entered Waziristan in 1894. After the British military operations in 1894–95, Waziristan was divided into two "agencies", [[North Waziristan Agency|North Waziristan]] and [[South Waziristan Agency|South Waziristan]].<ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> The two parts have quite distinct characteristics, though both tribes are subgroups of the [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir tribe]], after which the region is named.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === War on Terror === In 2014, about 98,640 people were reported to be [[internally displaced person|internally displaced]] from North Waziristan as a result of [[Operation Zarb-e-Azb]], a military offensive against militant extremists launched by the [[Pakistan Army]] along the Pak-Afghan border.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === Creation of district === In 2018 after approval by Pakistan's parliament, the [[Federally Administered Tribal Areas]] of Pakistan were merged into [[Khyber Pakhtunkhwa]] Province, the former [[North Waziristan Agency]] (which had been a part of FATA) then became a district.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == Administration == North Waziristan District is currently subdivided into nine [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|tehsils]].<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Datta Khel Tehsil]] |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |[[Dossali Tehsil]] |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |[[Gharyum Tehsil]] |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |[[Ghulam Khan Tehsil]] |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |[[Mir Ali Tehsil]] |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |[[Miran Shah Tehsil]] |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |[[Razmak Tehsil]] |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |[[Shewa Tehsil]] |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |[[Spinwam Tehsil]] |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Muhammad Iqbal Khan (Khyber Pakhtunkhwa politician)|Muhammad Iqbal Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||PK-111 North Waziristan-I|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]||Independent||PK-112 North Waziristan-II |} == Demographics == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], North Waziristan district has 99,595 households and a population of 693,332. The district has a sex ratio of 104.71 males to 100 females and a literacy rate of 32.82%: 46.94% for males and 18.03% for females. 254,259 (36.68% of the surveyed population) are under 10 years of age. 4,131 (0.60%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2,170 (0.31%) people in the district were from religious minorities, mainly [[Christians]].<ref>{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> [[Pashto]] was the predominant language, spoken by 99.66% of the population.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> ==Mining== The following minerals have been found in the area: *Copper associated with volcanics at Boya<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> ==Notable people== <!---♦♦♦ Only add a person to this list if they already have their own article on the English Wikipedia ♦♦♦---> <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order by LAST NAME ♦♦♦---> *[[Arsala Khan (Pakistani politician)|Arsala Khan]], Pakistani politician *[[Mohammad Wasim (cricketer, born 2001)|Mohammed Wasim]], Pakistani cricketer *[[Mohsin Dawar]], Pakistani politician *[[Faqir of Ipi]], Pashtun Freedom Fighter *[[Gilaman Wazir]], Pashto poet *[[Mir Kalam]], Pakistani politician ==Places of interest== [[Miran Shah]] is the headquarters of North Waziristan District, It is connected with [[Bannu]] and other important places in the district by metalled roads. This town houses the offices of all government departments in the agency and also serves as a market centre for people of the area. Razmak and Shawaal Valleys are both summer resorts for the local Waziristanis and beautiful tourist spots for tourists, thousands of tourists visit here annually. Razmak Cadet College is one of the most famous and historical educational institutions of the country, and students from all corners of the country come to study here.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. ==See also== * [[Bannu District]] * [[Miranshah]] * [[South Waziristan District]] ==References== {{reflist}} ==External links== {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/waziristan_and_mughal_empire.shtml Waziristan and Mughal empire]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224404/http://www.khyber.org/history/a/nehru_in_waziristan.shtml Nehru in Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20040714025220/http://www.khyber.org/images/maps/waziristan.gif Sketch map of Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224403/http://www.khyber.org/history/a/mehsuds_and_wazirs_the_king-ma.shtml Mehsuds and Wazirs, the King-makers in a game of thrones]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/lawrence_of_arabia_in_wazirist.shtml Lawrence of Arabia in Waziristan]}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Authority control}} [[Category:North Waziristan District| ]] [[Category:Districts of Khyber Pakhtunkhwa]] [[Category:Waziristan]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 79f578ykpqln1om8j31j3hd8462cux1 383158 383157 2026-06-07T09:43:32Z Memon2025 21315 383158 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{more citations needed|date=February 2015}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} '''North Waziristan District''' ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] of [[Bannu Division]] in the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. It is the northern part of [[Waziristan]], a mountainous region of northwest [[Pakistan]], bordering [[Afghanistan]] and covering {{convert|4707|km²|sqmi}}.<ref>[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> The capital city of North Waziristan is [[Miranshah]].<ref>[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == Overview and history == North Waziristan comprises the area west and south-west of [[Khyber Pakhtunkhwa]] between the [[Kurram River]] (Tochi) to the north and the [[Gomal River]] to the south. [[Miranshah]] is district headquarter of North Waziristan. The city of [[Bannu]] lies immediately to the east, while the largest town on the Afghan side of the border is [[Khost]]. North Waziristan is divided into the three subdivisions of [[Mirali]], [[Miran Shah Subdivision|Miran Shah]], and [[Razmak]]. The three subdivisions are further divided into nine tehsils: [[Datta Khel Tehsil]], [[Dossali Tehsil]], [[Gharyum Tehsil]], [[Ghulam Khan Tehsil]], [[Mir Ali Tehsil]], [[Miran Shah Tehsil]], [[Razmak Tehsil]], [[Shewa Tehsil]], [[Spinwam Tehsil]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === British Raj (1894–1947) === The British entered Waziristan in 1894. After the British military operations in 1894–95, Waziristan was divided into two "agencies", [[North Waziristan Agency|North Waziristan]] and [[South Waziristan Agency|South Waziristan]].<ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> The two parts have quite distinct characteristics, though both tribes are subgroups of the [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir tribe]], after which the region is named.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === War on Terror === In 2014, about 98,640 people were reported to be [[internally displaced person|internally displaced]] from North Waziristan as a result of [[Operation Zarb-e-Azb]], a military offensive against militant extremists launched by the [[Pakistan Army]] along the Pak-Afghan border.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === Creation of district === In 2018 after approval by Pakistan's parliament, the [[Federally Administered Tribal Areas]] of Pakistan were merged into [[Khyber Pakhtunkhwa]] Province, the former [[North Waziristan Agency]] (which had been a part of FATA) then became a district.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == Administration == North Waziristan District is currently subdivided into nine [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|tehsils]].<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Datta Khel Tehsil]] |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |[[Dossali Tehsil]] |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |[[Gharyum Tehsil]] |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |[[Ghulam Khan Tehsil]] |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |[[Mir Ali Tehsil]] |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |[[Miran Shah Tehsil]] |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |[[Razmak Tehsil]] |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |[[Shewa Tehsil]] |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |[[Spinwam Tehsil]] |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Muhammad Iqbal Khan (Khyber Pakhtunkhwa politician)|Muhammad Iqbal Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||PK-111 North Waziristan-I|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]||Independent||PK-112 North Waziristan-II |} == Demographics == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], North Waziristan district has 99,595 households and a population of 693,332. The district has a sex ratio of 104.71 males to 100 females and a literacy rate of 32.82%: 46.94% for males and 18.03% for females. 254,259 (36.68% of the surveyed population) are under 10 years of age. 4,131 (0.60%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2,170 (0.31%) people in the district were from religious minorities, mainly [[Christians]].<ref>{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> [[Pashto]] was the predominant language, spoken by 99.66% of the population.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> ==Mining== The following minerals have been found in the area: *Copper associated with volcanics at Boya<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> ==Notable people== <!---♦♦♦ Only add a person to this list if they already have their own article on the English Wikipedia ♦♦♦---> <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order by LAST NAME ♦♦♦---> *[[Arsala Khan (Pakistani politician)|Arsala Khan]], Pakistani politician *[[Mohammad Wasim (cricketer, born 2001)|Mohammed Wasim]], Pakistani cricketer *[[Mohsin Dawar]], Pakistani politician *[[Faqir of Ipi]], Pashtun Freedom Fighter *[[Gilaman Wazir]], Pashto poet *[[Mir Kalam]], Pakistani politician ==Places of interest== [[Miran Shah]] is the headquarters of North Waziristan District, It is connected with [[Bannu]] and other important places in the district by metalled roads. This town houses the offices of all government departments in the agency and also serves as a market centre for people of the area. Razmak and Shawaal Valleys are both summer resorts for the local Waziristanis and beautiful tourist spots for tourists, thousands of tourists visit here annually. Razmak Cadet College is one of the most famous and historical educational institutions of the country, and students from all corners of the country come to study here.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. ==See also== * [[Bannu District]] * [[Miranshah]] * [[South Waziristan District]] ==References== {{reflist}} ==External links== {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/waziristan_and_mughal_empire.shtml Waziristan and Mughal empire]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224404/http://www.khyber.org/history/a/nehru_in_waziristan.shtml Nehru in Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20040714025220/http://www.khyber.org/images/maps/waziristan.gif Sketch map of Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224403/http://www.khyber.org/history/a/mehsuds_and_wazirs_the_king-ma.shtml Mehsuds and Wazirs, the King-makers in a game of thrones]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/lawrence_of_arabia_in_wazirist.shtml Lawrence of Arabia in Waziristan]}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Authority control}} [[Category:North Waziristan District| ]] [[Category:Districts of Khyber Pakhtunkhwa]] [[Category:Waziristan]] otuyw9b2reim4hfq9vhkv0u825m2xth 383159 383158 2026-06-07T09:44:12Z Memon2025 21315 383159 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{more citations needed|date=February 2015}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} '''North Waziristan District''' ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] of [[Bannu Division]] in the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. It is the northern part of [[Waziristan]], a mountainous region of northwest [[Pakistan]], bordering [[Afghanistan]] and covering {{convert|4707|km²|sqmi}}.<ref>[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> The capital city of North Waziristan is [[Miranshah]].<ref>[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == Overview and history == North Waziristan comprises the area west and south-west of [[Khyber Pakhtunkhwa]] between the [[Kurram River]] (Tochi) to the north and the [[Gomal River]] to the south. [[Miranshah]] is district headquarter of North Waziristan. The city of [[Bannu]] lies immediately to the east, while the largest town on the Afghan side of the border is [[Khost]]. North Waziristan is divided into the three subdivisions of [[Mirali]], [[Miran Shah Subdivision|Miran Shah]], and [[Razmak]]. The three subdivisions are further divided into nine tehsils: [[Datta Khel Tehsil]], [[Dossali Tehsil]], [[Gharyum Tehsil]], [[Ghulam Khan Tehsil]], [[Mir Ali Tehsil]], [[Miran Shah Tehsil]], [[Razmak Tehsil]], [[Shewa Tehsil]], [[Spinwam Tehsil]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === British Raj (1894–1947) === The British entered Waziristan in 1894. After the British military operations in 1894–95, Waziristan was divided into two "agencies", [[North Waziristan Agency|North Waziristan]] and [[South Waziristan Agency|South Waziristan]].<ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> The two parts have quite distinct characteristics, though both tribes are subgroups of the [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir tribe]], after which the region is named.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === War on Terror === In 2014, about 98,640 people were reported to be [[internally displaced person|internally displaced]] from North Waziristan as a result of [[Operation Zarb-e-Azb]], a military offensive against militant extremists launched by the [[Pakistan Army]] along the Pak-Afghan border.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === Creation of district === In 2018 after approval by Pakistan's parliament, the [[Federally Administered Tribal Areas]] of Pakistan were merged into [[Khyber Pakhtunkhwa]] Province, the former [[North Waziristan Agency]] (which had been a part of FATA) then became a district.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == Administration == North Waziristan District is currently subdivided into nine [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|tehsils]].<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Datta Khel Tehsil]] |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |[[Dossali Tehsil]] |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |[[Gharyum Tehsil]] |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |[[Ghulam Khan Tehsil]] |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |[[Mir Ali Tehsil]] |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |[[Miran Shah Tehsil]] |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |[[Razmak Tehsil]] |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |[[Shewa Tehsil]] |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |[[Spinwam Tehsil]] |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Muhammad Iqbal Khan (Khyber Pakhtunkhwa politician)|Muhammad Iqbal Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||PK-111 North Waziristan-I|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]||Independent||PK-112 North Waziristan-II |} == Demographics == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], North Waziristan district has 99,595 households and a population of 693,332. The district has a sex ratio of 104.71 males to 100 females and a literacy rate of 32.82%: 46.94% for males and 18.03% for females. 254,259 (36.68% of the surveyed population) are under 10 years of age. 4,131 (0.60%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2,170 (0.31%) people in the district were from religious minorities, mainly [[Christians]].<ref>{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> [[Pashto]] was the predominant language, spoken by 99.66% of the population.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> ==Mining== The following minerals have been found in the area: *Copper associated with volcanics at Boya<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> ==Notable people== <!---♦♦♦ Only add a person to this list if they already have their own article on the English Wikipedia ♦♦♦---> <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order by LAST NAME ♦♦♦---> *[[Arsala Khan (Pakistani politician)|Arsala Khan]], Pakistani politician *[[Mohammad Wasim (cricketer, born 2001)|Mohammed Wasim]], Pakistani cricketer *[[Mohsin Dawar]], Pakistani politician *[[Faqir of Ipi]], Pashtun Freedom Fighter *[[Gilaman Wazir]], Pashto poet *[[Mir Kalam]], Pakistani politician ==Places of interest== [[Miran Shah]] is the headquarters of North Waziristan District, It is connected with [[Bannu]] and other important places in the district by metalled roads. This town houses the offices of all government departments in the agency and also serves as a market centre for people of the area. Razmak and Shawaal Valleys are both summer resorts for the local Waziristanis and beautiful tourist spots for tourists, thousands of tourists visit here annually. Razmak Cadet College is one of the most famous and historical educational institutions of the country, and students from all corners of the country come to study here.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. ==See also== * [[Bannu District]] * [[Miranshah]] * [[South Waziristan District]] ==حوالا== {{حوالا}} ==External links== {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/waziristan_and_mughal_empire.shtml Waziristan and Mughal empire]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224404/http://www.khyber.org/history/a/nehru_in_waziristan.shtml Nehru in Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20040714025220/http://www.khyber.org/images/maps/waziristan.gif Sketch map of Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224403/http://www.khyber.org/history/a/mehsuds_and_wazirs_the_king-ma.shtml Mehsuds and Wazirs, the King-makers in a game of thrones]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/lawrence_of_arabia_in_wazirist.shtml Lawrence of Arabia in Waziristan]}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Authority control}} [[Category:North Waziristan District| ]] [[Category:Districts of Khyber Pakhtunkhwa]] [[Category:Waziristan]] tf0e8hjyi4ge878otacv51n225g9j24 383160 383159 2026-06-07T09:45:41Z Memon2025 21315 /* External links */ 383160 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{more citations needed|date=February 2015}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} '''North Waziristan District''' ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] of [[Bannu Division]] in the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. It is the northern part of [[Waziristan]], a mountainous region of northwest [[Pakistan]], bordering [[Afghanistan]] and covering {{convert|4707|km²|sqmi}}.<ref>[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> The capital city of North Waziristan is [[Miranshah]].<ref>[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == Overview and history == North Waziristan comprises the area west and south-west of [[Khyber Pakhtunkhwa]] between the [[Kurram River]] (Tochi) to the north and the [[Gomal River]] to the south. [[Miranshah]] is district headquarter of North Waziristan. The city of [[Bannu]] lies immediately to the east, while the largest town on the Afghan side of the border is [[Khost]]. North Waziristan is divided into the three subdivisions of [[Mirali]], [[Miran Shah Subdivision|Miran Shah]], and [[Razmak]]. The three subdivisions are further divided into nine tehsils: [[Datta Khel Tehsil]], [[Dossali Tehsil]], [[Gharyum Tehsil]], [[Ghulam Khan Tehsil]], [[Mir Ali Tehsil]], [[Miran Shah Tehsil]], [[Razmak Tehsil]], [[Shewa Tehsil]], [[Spinwam Tehsil]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === British Raj (1894–1947) === The British entered Waziristan in 1894. After the British military operations in 1894–95, Waziristan was divided into two "agencies", [[North Waziristan Agency|North Waziristan]] and [[South Waziristan Agency|South Waziristan]].<ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> The two parts have quite distinct characteristics, though both tribes are subgroups of the [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir tribe]], after which the region is named.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === War on Terror === In 2014, about 98,640 people were reported to be [[internally displaced person|internally displaced]] from North Waziristan as a result of [[Operation Zarb-e-Azb]], a military offensive against militant extremists launched by the [[Pakistan Army]] along the Pak-Afghan border.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === Creation of district === In 2018 after approval by Pakistan's parliament, the [[Federally Administered Tribal Areas]] of Pakistan were merged into [[Khyber Pakhtunkhwa]] Province, the former [[North Waziristan Agency]] (which had been a part of FATA) then became a district.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == Administration == North Waziristan District is currently subdivided into nine [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|tehsils]].<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Datta Khel Tehsil]] |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |[[Dossali Tehsil]] |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |[[Gharyum Tehsil]] |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |[[Ghulam Khan Tehsil]] |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |[[Mir Ali Tehsil]] |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |[[Miran Shah Tehsil]] |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |[[Razmak Tehsil]] |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |[[Shewa Tehsil]] |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |[[Spinwam Tehsil]] |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Muhammad Iqbal Khan (Khyber Pakhtunkhwa politician)|Muhammad Iqbal Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||PK-111 North Waziristan-I|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]||Independent||PK-112 North Waziristan-II |} == Demographics == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} As of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], North Waziristan district has 99,595 households and a population of 693,332. The district has a sex ratio of 104.71 males to 100 females and a literacy rate of 32.82%: 46.94% for males and 18.03% for females. 254,259 (36.68% of the surveyed population) are under 10 years of age. 4,131 (0.60%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2,170 (0.31%) people in the district were from religious minorities, mainly [[Christians]].<ref>{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> [[Pashto]] was the predominant language, spoken by 99.66% of the population.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> ==Mining== The following minerals have been found in the area: *Copper associated with volcanics at Boya<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> ==Notable people== <!---♦♦♦ Only add a person to this list if they already have their own article on the English Wikipedia ♦♦♦---> <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order by LAST NAME ♦♦♦---> *[[Arsala Khan (Pakistani politician)|Arsala Khan]], Pakistani politician *[[Mohammad Wasim (cricketer, born 2001)|Mohammed Wasim]], Pakistani cricketer *[[Mohsin Dawar]], Pakistani politician *[[Faqir of Ipi]], Pashtun Freedom Fighter *[[Gilaman Wazir]], Pashto poet *[[Mir Kalam]], Pakistani politician ==Places of interest== [[Miran Shah]] is the headquarters of North Waziristan District, It is connected with [[Bannu]] and other important places in the district by metalled roads. This town houses the offices of all government departments in the agency and also serves as a market centre for people of the area. Razmak and Shawaal Valleys are both summer resorts for the local Waziristanis and beautiful tourist spots for tourists, thousands of tourists visit here annually. Razmak Cadet College is one of the most famous and historical educational institutions of the country, and students from all corners of the country come to study here.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. ==See also== * [[Bannu District]] * [[Miranshah]] * [[South Waziristan District]] ==حوالا== {{حوالا}} ==External links== {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/waziristan_and_mughal_empire.shtml Waziristan and Mughal empire]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224404/http://www.khyber.org/history/a/nehru_in_waziristan.shtml Nehru in Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20040714025220/http://www.khyber.org/images/maps/waziristan.gif Sketch map of Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224403/http://www.khyber.org/history/a/mehsuds_and_wazirs_the_king-ma.shtml Mehsuds and Wazirs, the King-makers in a game of thrones]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/lawrence_of_arabia_in_wazirist.shtml Lawrence of Arabia in Waziristan]}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Authority control}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:وزيرستان]] och3ra8t52i69bo9i182bcpgj9vrwus 383161 383160 2026-06-07T09:53:54Z Memon2025 21315 /* Demographics */ 383161 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{more citations needed|date=February 2015}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} '''North Waziristan District''' ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] of [[Bannu Division]] in the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. It is the northern part of [[Waziristan]], a mountainous region of northwest [[Pakistan]], bordering [[Afghanistan]] and covering {{convert|4707|km²|sqmi}}.<ref>[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> The capital city of North Waziristan is [[Miranshah]].<ref>[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == Overview and history == North Waziristan comprises the area west and south-west of [[Khyber Pakhtunkhwa]] between the [[Kurram River]] (Tochi) to the north and the [[Gomal River]] to the south. [[Miranshah]] is district headquarter of North Waziristan. The city of [[Bannu]] lies immediately to the east, while the largest town on the Afghan side of the border is [[Khost]]. North Waziristan is divided into the three subdivisions of [[Mirali]], [[Miran Shah Subdivision|Miran Shah]], and [[Razmak]]. The three subdivisions are further divided into nine tehsils: [[Datta Khel Tehsil]], [[Dossali Tehsil]], [[Gharyum Tehsil]], [[Ghulam Khan Tehsil]], [[Mir Ali Tehsil]], [[Miran Shah Tehsil]], [[Razmak Tehsil]], [[Shewa Tehsil]], [[Spinwam Tehsil]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === British Raj (1894–1947) === The British entered Waziristan in 1894. After the British military operations in 1894–95, Waziristan was divided into two "agencies", [[North Waziristan Agency|North Waziristan]] and [[South Waziristan Agency|South Waziristan]].<ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> The two parts have quite distinct characteristics, though both tribes are subgroups of the [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir tribe]], after which the region is named.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === War on Terror === In 2014, about 98,640 people were reported to be [[internally displaced person|internally displaced]] from North Waziristan as a result of [[Operation Zarb-e-Azb]], a military offensive against militant extremists launched by the [[Pakistan Army]] along the Pak-Afghan border.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === Creation of district === In 2018 after approval by Pakistan's parliament, the [[Federally Administered Tribal Areas]] of Pakistan were merged into [[Khyber Pakhtunkhwa]] Province, the former [[North Waziristan Agency]] (which had been a part of FATA) then became a district.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == Administration == North Waziristan District is currently subdivided into nine [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|tehsils]].<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Datta Khel Tehsil]] |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |[[Dossali Tehsil]] |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |[[Gharyum Tehsil]] |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |[[Ghulam Khan Tehsil]] |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |[[Mir Ali Tehsil]] |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |[[Miran Shah Tehsil]] |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |[[Razmak Tehsil]] |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |[[Shewa Tehsil]] |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |[[Spinwam Tehsil]] |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Muhammad Iqbal Khan (Khyber Pakhtunkhwa politician)|Muhammad Iqbal Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||PK-111 North Waziristan-I|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]||Independent||PK-112 North Waziristan-II |} == آباديات == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} As آبادي: تاريخي آبادي. سال. ذريعات <nowiki>:</nowiki> 2023 جي مردم شماري جي مطابق، اتر وزيرستان ضلعي ۾ 99,595 گهر ۽ آبادي 693,332 آهي. ضلعي ۾ جنس جو تناسب 104.71 مردن کان 100 عورتن جو آهي ۽ خواندگي جي شرح 32.82٪ آهي: مردن لاءِ 46.94٪ ۽ عورتن لاءِ 18.03٪. 254,259 (سروي ڪيل آبادي جو 36.68٪) 10 سالن کان گهٽ عمر وارا آهن. 4,131 (0.60٪) شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ضلعي ۾ 2,170 (0.31٪) ماڻهو مذهبي اقليتن مان هئا، خاص طور تي عيسائي. پشتو غالب ٻولي هئي، جيڪا آبادي جو 99.66٪ ڳالهائي ٿو. of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], North Waziristan district has 99,595 households and a population of 693,332. The district has a sex ratio of 104.71 males to 100 females and a literacy rate of 32.82%: 46.94% for males and 18.03% for females. 254,259 (36.68% of the surveyed population) are under 10 years of age. 4,131 (0.60%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2,170 (0.31%) people in the district were from religious minorities, mainly [[Christians]].<ref>{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> [[Pashto]] was the predominant language, spoken by 99.66% of the population.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> ==Mining== The following minerals have been found in the area: *Copper associated with volcanics at Boya<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> ==Notable people== <!---♦♦♦ Only add a person to this list if they already have their own article on the English Wikipedia ♦♦♦---> <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order by LAST NAME ♦♦♦---> *[[Arsala Khan (Pakistani politician)|Arsala Khan]], Pakistani politician *[[Mohammad Wasim (cricketer, born 2001)|Mohammed Wasim]], Pakistani cricketer *[[Mohsin Dawar]], Pakistani politician *[[Faqir of Ipi]], Pashtun Freedom Fighter *[[Gilaman Wazir]], Pashto poet *[[Mir Kalam]], Pakistani politician ==Places of interest== [[Miran Shah]] is the headquarters of North Waziristan District, It is connected with [[Bannu]] and other important places in the district by metalled roads. This town houses the offices of all government departments in the agency and also serves as a market centre for people of the area. Razmak and Shawaal Valleys are both summer resorts for the local Waziristanis and beautiful tourist spots for tourists, thousands of tourists visit here annually. Razmak Cadet College is one of the most famous and historical educational institutions of the country, and students from all corners of the country come to study here.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. ==See also== * [[Bannu District]] * [[Miranshah]] * [[South Waziristan District]] ==حوالا== {{حوالا}} ==External links== {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/waziristan_and_mughal_empire.shtml Waziristan and Mughal empire]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224404/http://www.khyber.org/history/a/nehru_in_waziristan.shtml Nehru in Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20040714025220/http://www.khyber.org/images/maps/waziristan.gif Sketch map of Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224403/http://www.khyber.org/history/a/mehsuds_and_wazirs_the_king-ma.shtml Mehsuds and Wazirs, the King-makers in a game of thrones]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/lawrence_of_arabia_in_wazirist.shtml Lawrence of Arabia in Waziristan]}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Authority control}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:وزيرستان]] muwdze35sk4461mt9gowdgcfmmte55p 383162 383161 2026-06-07T09:55:22Z Memon2025 21315 /* Places of interest */ 383162 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{more citations needed|date=February 2015}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} '''North Waziristan District''' ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] of [[Bannu Division]] in the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. It is the northern part of [[Waziristan]], a mountainous region of northwest [[Pakistan]], bordering [[Afghanistan]] and covering {{convert|4707|km²|sqmi}}.<ref>[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> The capital city of North Waziristan is [[Miranshah]].<ref>[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == Overview and history == North Waziristan comprises the area west and south-west of [[Khyber Pakhtunkhwa]] between the [[Kurram River]] (Tochi) to the north and the [[Gomal River]] to the south. [[Miranshah]] is district headquarter of North Waziristan. The city of [[Bannu]] lies immediately to the east, while the largest town on the Afghan side of the border is [[Khost]]. North Waziristan is divided into the three subdivisions of [[Mirali]], [[Miran Shah Subdivision|Miran Shah]], and [[Razmak]]. The three subdivisions are further divided into nine tehsils: [[Datta Khel Tehsil]], [[Dossali Tehsil]], [[Gharyum Tehsil]], [[Ghulam Khan Tehsil]], [[Mir Ali Tehsil]], [[Miran Shah Tehsil]], [[Razmak Tehsil]], [[Shewa Tehsil]], [[Spinwam Tehsil]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === British Raj (1894–1947) === The British entered Waziristan in 1894. After the British military operations in 1894–95, Waziristan was divided into two "agencies", [[North Waziristan Agency|North Waziristan]] and [[South Waziristan Agency|South Waziristan]].<ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> The two parts have quite distinct characteristics, though both tribes are subgroups of the [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir tribe]], after which the region is named.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === War on Terror === In 2014, about 98,640 people were reported to be [[internally displaced person|internally displaced]] from North Waziristan as a result of [[Operation Zarb-e-Azb]], a military offensive against militant extremists launched by the [[Pakistan Army]] along the Pak-Afghan border.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === Creation of district === In 2018 after approval by Pakistan's parliament, the [[Federally Administered Tribal Areas]] of Pakistan were merged into [[Khyber Pakhtunkhwa]] Province, the former [[North Waziristan Agency]] (which had been a part of FATA) then became a district.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == Administration == North Waziristan District is currently subdivided into nine [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|tehsils]].<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Datta Khel Tehsil]] |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |[[Dossali Tehsil]] |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |[[Gharyum Tehsil]] |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |[[Ghulam Khan Tehsil]] |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |[[Mir Ali Tehsil]] |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |[[Miran Shah Tehsil]] |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |[[Razmak Tehsil]] |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |[[Shewa Tehsil]] |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |[[Spinwam Tehsil]] |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Muhammad Iqbal Khan (Khyber Pakhtunkhwa politician)|Muhammad Iqbal Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||PK-111 North Waziristan-I|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]||Independent||PK-112 North Waziristan-II |} == آباديات == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} As آبادي: تاريخي آبادي. سال. ذريعات <nowiki>:</nowiki> 2023 جي مردم شماري جي مطابق، اتر وزيرستان ضلعي ۾ 99,595 گهر ۽ آبادي 693,332 آهي. ضلعي ۾ جنس جو تناسب 104.71 مردن کان 100 عورتن جو آهي ۽ خواندگي جي شرح 32.82٪ آهي: مردن لاءِ 46.94٪ ۽ عورتن لاءِ 18.03٪. 254,259 (سروي ڪيل آبادي جو 36.68٪) 10 سالن کان گهٽ عمر وارا آهن. 4,131 (0.60٪) شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ضلعي ۾ 2,170 (0.31٪) ماڻهو مذهبي اقليتن مان هئا، خاص طور تي عيسائي. پشتو غالب ٻولي هئي، جيڪا آبادي جو 99.66٪ ڳالهائي ٿو. of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], North Waziristan district has 99,595 households and a population of 693,332. The district has a sex ratio of 104.71 males to 100 females and a literacy rate of 32.82%: 46.94% for males and 18.03% for females. 254,259 (36.68% of the surveyed population) are under 10 years of age. 4,131 (0.60%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2,170 (0.31%) people in the district were from religious minorities, mainly [[Christians]].<ref>{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> [[Pashto]] was the predominant language, spoken by 99.66% of the population.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> ==Mining== The following minerals have been found in the area: *Copper associated with volcanics at Boya<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> ==Notable people== <!---♦♦♦ Only add a person to this list if they already have their own article on the English Wikipedia ♦♦♦---> <!---♦♦♦ Please keep the list in alphabetical order by LAST NAME ♦♦♦---> *[[Arsala Khan (Pakistani politician)|Arsala Khan]], Pakistani politician *[[Mohammad Wasim (cricketer, born 2001)|Mohammed Wasim]], Pakistani cricketer *[[Mohsin Dawar]], Pakistani politician *[[Faqir of Ipi]], Pashtun Freedom Fighter *[[Gilaman Wazir]], Pashto poet *[[Mir Kalam]], Pakistani politician == دلچسپي جا هنڌ == ميران شاهه اتر وزيرستان ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر آهي، اهو بنون ۽ ضلعي جي ٻين اهم هنڌن سان ٺهيل رستن سان ڳنڍيل آهي. هن شهر ۾ ايجنسي جي سڀني سرڪاري کاتن جا آفيس آهن ۽ علائقي جي ماڻهن لاءِ مارڪيٽ سينٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو. * رزمڪ ۽ شوال واديون ٻئي مقامي وزيرستانين لاءِ سمر ريسارٽ ۽ سياحن لاءِ خوبصورت سياحتي هنڌ آهن، هر سال هزارين سياح هتي ايندا آهن. * رزمڪ ڪيڊٽ ڪاليج ملڪ جي مشهور ۽ تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ آهي، ۽ ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان شاگرد هتي پڙهڻ لاءِ ايندا آهن. اهو پڻ ڏسو: * بنون ضلعو * ميران شاهه * ڏکڻ وزيرستان ضلعو. the headquarters of North Waziristan District, It is connected with [[Bannu]] and other important places in the district by metalled roads. This town houses the offices of all government departments in the agency and also serves as a market centre for people of the area. Razmak and Shawaal Valleys are both summer resorts for the local Waziristanis and beautiful tourist spots for tourists, thousands of tourists visit here annually. Razmak Cadet College is one of the most famous and historical educational institutions of the country, and students from all corners of the country come to study here.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. ==See also== * [[Bannu District]] * [[Miranshah]] * [[South Waziristan District]] ==حوالا== {{حوالا}} ==External links== {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/waziristan_and_mughal_empire.shtml Waziristan and Mughal empire]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224404/http://www.khyber.org/history/a/nehru_in_waziristan.shtml Nehru in Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20040714025220/http://www.khyber.org/images/maps/waziristan.gif Sketch map of Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224403/http://www.khyber.org/history/a/mehsuds_and_wazirs_the_king-ma.shtml Mehsuds and Wazirs, the King-makers in a game of thrones]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/lawrence_of_arabia_in_wazirist.shtml Lawrence of Arabia in Waziristan]}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Authority control}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:وزيرستان]] 97eqz72vsn9d46lnkiapsx62vwbvsl0 383163 383162 2026-06-07T09:58:35Z Memon2025 21315 /* Notable people */ 383163 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{more citations needed|date=February 2015}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} '''North Waziristan District''' ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] of [[Bannu Division]] in the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. It is the northern part of [[Waziristan]], a mountainous region of northwest [[Pakistan]], bordering [[Afghanistan]] and covering {{convert|4707|km²|sqmi}}.<ref>[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> The capital city of North Waziristan is [[Miranshah]].<ref>[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == Overview and history == North Waziristan comprises the area west and south-west of [[Khyber Pakhtunkhwa]] between the [[Kurram River]] (Tochi) to the north and the [[Gomal River]] to the south. [[Miranshah]] is district headquarter of North Waziristan. The city of [[Bannu]] lies immediately to the east, while the largest town on the Afghan side of the border is [[Khost]]. North Waziristan is divided into the three subdivisions of [[Mirali]], [[Miran Shah Subdivision|Miran Shah]], and [[Razmak]]. The three subdivisions are further divided into nine tehsils: [[Datta Khel Tehsil]], [[Dossali Tehsil]], [[Gharyum Tehsil]], [[Ghulam Khan Tehsil]], [[Mir Ali Tehsil]], [[Miran Shah Tehsil]], [[Razmak Tehsil]], [[Shewa Tehsil]], [[Spinwam Tehsil]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === British Raj (1894–1947) === The British entered Waziristan in 1894. After the British military operations in 1894–95, Waziristan was divided into two "agencies", [[North Waziristan Agency|North Waziristan]] and [[South Waziristan Agency|South Waziristan]].<ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> The two parts have quite distinct characteristics, though both tribes are subgroups of the [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir tribe]], after which the region is named.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === War on Terror === In 2014, about 98,640 people were reported to be [[internally displaced person|internally displaced]] from North Waziristan as a result of [[Operation Zarb-e-Azb]], a military offensive against militant extremists launched by the [[Pakistan Army]] along the Pak-Afghan border.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === Creation of district === In 2018 after approval by Pakistan's parliament, the [[Federally Administered Tribal Areas]] of Pakistan were merged into [[Khyber Pakhtunkhwa]] Province, the former [[North Waziristan Agency]] (which had been a part of FATA) then became a district.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == Administration == North Waziristan District is currently subdivided into nine [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|tehsils]].<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Datta Khel Tehsil]] |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |[[Dossali Tehsil]] |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |[[Gharyum Tehsil]] |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |[[Ghulam Khan Tehsil]] |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |[[Mir Ali Tehsil]] |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |[[Miran Shah Tehsil]] |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |[[Razmak Tehsil]] |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |[[Shewa Tehsil]] |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |[[Spinwam Tehsil]] |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Muhammad Iqbal Khan (Khyber Pakhtunkhwa politician)|Muhammad Iqbal Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||PK-111 North Waziristan-I|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]||Independent||PK-112 North Waziristan-II |} == آباديات == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} As آبادي: تاريخي آبادي. سال. ذريعات <nowiki>:</nowiki> 2023 جي مردم شماري جي مطابق، اتر وزيرستان ضلعي ۾ 99,595 گهر ۽ آبادي 693,332 آهي. ضلعي ۾ جنس جو تناسب 104.71 مردن کان 100 عورتن جو آهي ۽ خواندگي جي شرح 32.82٪ آهي: مردن لاءِ 46.94٪ ۽ عورتن لاءِ 18.03٪. 254,259 (سروي ڪيل آبادي جو 36.68٪) 10 سالن کان گهٽ عمر وارا آهن. 4,131 (0.60٪) شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ضلعي ۾ 2,170 (0.31٪) ماڻهو مذهبي اقليتن مان هئا، خاص طور تي عيسائي. پشتو غالب ٻولي هئي، جيڪا آبادي جو 99.66٪ ڳالهائي ٿو. of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], North Waziristan district has 99,595 households and a population of 693,332. The district has a sex ratio of 104.71 males to 100 females and a literacy rate of 32.82%: 46.94% for males and 18.03% for females. 254,259 (36.68% of the surveyed population) are under 10 years of age. 4,131 (0.60%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2,170 (0.31%) people in the district were from religious minorities, mainly [[Christians]].<ref>{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> [[Pashto]] was the predominant language, spoken by 99.66% of the population.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> ==Mining== The following minerals have been found in the area: *Copper associated with volcanics at Boya<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> == قابل ذڪر ماڻهو == * ارسلا خان، پاڪستاني سياستدان *محمد وسيم، پاڪستاني ڪرڪٽر *محسن داور، پاڪستاني سياستدان *فقير ايپي، پشتون فريڊم فائٽر *گيلامان وزير، پشتو شاعر * مير ڪلام، پاڪستاني سياستدان == دلچسپي جا هنڌ == ميران شاهه اتر وزيرستان ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر آهي، اهو بنون ۽ ضلعي جي ٻين اهم هنڌن سان ٺهيل رستن سان ڳنڍيل آهي. هن شهر ۾ ايجنسي جي سڀني سرڪاري کاتن جا آفيس آهن ۽ علائقي جي ماڻهن لاءِ مارڪيٽ سينٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو. * رزمڪ ۽ شوال واديون ٻئي مقامي وزيرستانين لاءِ سمر ريسارٽ ۽ سياحن لاءِ خوبصورت سياحتي هنڌ آهن، هر سال هزارين سياح هتي ايندا آهن. * رزمڪ ڪيڊٽ ڪاليج ملڪ جي مشهور ۽ تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ آهي، ۽ ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان شاگرد هتي پڙهڻ لاءِ ايندا آهن. اهو پڻ ڏسو: * بنون ضلعو * ميران شاهه * ڏکڻ وزيرستان ضلعو. the headquarters of North Waziristan District, It is connected with [[Bannu]] and other important places in the district by metalled roads. This town houses the offices of all government departments in the agency and also serves as a market centre for people of the area. Razmak and Shawaal Valleys are both summer resorts for the local Waziristanis and beautiful tourist spots for tourists, thousands of tourists visit here annually. Razmak Cadet College is one of the most famous and historical educational institutions of the country, and students from all corners of the country come to study here.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. ==See also== * [[Bannu District]] * [[Miranshah]] * [[South Waziristan District]] ==حوالا== {{حوالا}} ==External links== {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/waziristan_and_mughal_empire.shtml Waziristan and Mughal empire]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224404/http://www.khyber.org/history/a/nehru_in_waziristan.shtml Nehru in Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20040714025220/http://www.khyber.org/images/maps/waziristan.gif Sketch map of Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224403/http://www.khyber.org/history/a/mehsuds_and_wazirs_the_king-ma.shtml Mehsuds and Wazirs, the King-makers in a game of thrones]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/lawrence_of_arabia_in_wazirist.shtml Lawrence of Arabia in Waziristan]}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Authority control}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:وزيرستان]] l1sm7dkf7wr3e3c8zlfwqwgv5863f5u 383164 383163 2026-06-07T10:01:01Z Memon2025 21315 /* Mining */ 383164 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{more citations needed|date=February 2015}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} '''North Waziristan District''' ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] of [[Bannu Division]] in the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. It is the northern part of [[Waziristan]], a mountainous region of northwest [[Pakistan]], bordering [[Afghanistan]] and covering {{convert|4707|km²|sqmi}}.<ref>[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> The capital city of North Waziristan is [[Miranshah]].<ref>[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == Overview and history == North Waziristan comprises the area west and south-west of [[Khyber Pakhtunkhwa]] between the [[Kurram River]] (Tochi) to the north and the [[Gomal River]] to the south. [[Miranshah]] is district headquarter of North Waziristan. The city of [[Bannu]] lies immediately to the east, while the largest town on the Afghan side of the border is [[Khost]]. North Waziristan is divided into the three subdivisions of [[Mirali]], [[Miran Shah Subdivision|Miran Shah]], and [[Razmak]]. The three subdivisions are further divided into nine tehsils: [[Datta Khel Tehsil]], [[Dossali Tehsil]], [[Gharyum Tehsil]], [[Ghulam Khan Tehsil]], [[Mir Ali Tehsil]], [[Miran Shah Tehsil]], [[Razmak Tehsil]], [[Shewa Tehsil]], [[Spinwam Tehsil]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === British Raj (1894–1947) === The British entered Waziristan in 1894. After the British military operations in 1894–95, Waziristan was divided into two "agencies", [[North Waziristan Agency|North Waziristan]] and [[South Waziristan Agency|South Waziristan]].<ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> The two parts have quite distinct characteristics, though both tribes are subgroups of the [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir tribe]], after which the region is named.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === War on Terror === In 2014, about 98,640 people were reported to be [[internally displaced person|internally displaced]] from North Waziristan as a result of [[Operation Zarb-e-Azb]], a military offensive against militant extremists launched by the [[Pakistan Army]] along the Pak-Afghan border.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === Creation of district === In 2018 after approval by Pakistan's parliament, the [[Federally Administered Tribal Areas]] of Pakistan were merged into [[Khyber Pakhtunkhwa]] Province, the former [[North Waziristan Agency]] (which had been a part of FATA) then became a district.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == Administration == North Waziristan District is currently subdivided into nine [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|tehsils]].<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Datta Khel Tehsil]] |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |[[Dossali Tehsil]] |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |[[Gharyum Tehsil]] |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |[[Ghulam Khan Tehsil]] |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |[[Mir Ali Tehsil]] |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |[[Miran Shah Tehsil]] |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |[[Razmak Tehsil]] |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |[[Shewa Tehsil]] |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |[[Spinwam Tehsil]] |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Muhammad Iqbal Khan (Khyber Pakhtunkhwa politician)|Muhammad Iqbal Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||PK-111 North Waziristan-I|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]||Independent||PK-112 North Waziristan-II |} == آباديات == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} As آبادي: تاريخي آبادي. سال. ذريعات <nowiki>:</nowiki> 2023 جي مردم شماري جي مطابق، اتر وزيرستان ضلعي ۾ 99,595 گهر ۽ آبادي 693,332 آهي. ضلعي ۾ جنس جو تناسب 104.71 مردن کان 100 عورتن جو آهي ۽ خواندگي جي شرح 32.82٪ آهي: مردن لاءِ 46.94٪ ۽ عورتن لاءِ 18.03٪. 254,259 (سروي ڪيل آبادي جو 36.68٪) 10 سالن کان گهٽ عمر وارا آهن. 4,131 (0.60٪) شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ضلعي ۾ 2,170 (0.31٪) ماڻهو مذهبي اقليتن مان هئا، خاص طور تي عيسائي. پشتو غالب ٻولي هئي، جيڪا آبادي جو 99.66٪ ڳالهائي ٿو. of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], North Waziristan district has 99,595 households and a population of 693,332. The district has a sex ratio of 104.71 males to 100 females and a literacy rate of 32.82%: 46.94% for males and 18.03% for females. 254,259 (36.68% of the surveyed population) are under 10 years of age. 4,131 (0.60%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2,170 (0.31%) people in the district were from religious minorities, mainly [[Christians]].<ref>{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> [[Pashto]] was the predominant language, spoken by 99.66% of the population.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> == کان کني == علائقي ۾ هيٺيان معدنيات مليا آهن: *Copper بويا ۾ آتش فشانن سان لاڳاپيل [[ڪاپر (ٽامو)|ٽامو]]<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> == قابل ذڪر ماڻهو == * ارسلا خان، پاڪستاني سياستدان *محمد وسيم، پاڪستاني ڪرڪٽر *محسن داور، پاڪستاني سياستدان *فقير ايپي، پشتون فريڊم فائٽر *گيلامان وزير، پشتو شاعر * مير ڪلام، پاڪستاني سياستدان == دلچسپي جا هنڌ == ميران شاهه اتر وزيرستان ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر آهي، اهو بنون ۽ ضلعي جي ٻين اهم هنڌن سان ٺهيل رستن سان ڳنڍيل آهي. هن شهر ۾ ايجنسي جي سڀني سرڪاري کاتن جا آفيس آهن ۽ علائقي جي ماڻهن لاءِ مارڪيٽ سينٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو. * رزمڪ ۽ شوال واديون ٻئي مقامي وزيرستانين لاءِ سمر ريسارٽ ۽ سياحن لاءِ خوبصورت سياحتي هنڌ آهن، هر سال هزارين سياح هتي ايندا آهن. * رزمڪ ڪيڊٽ ڪاليج ملڪ جي مشهور ۽ تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ آهي، ۽ ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان شاگرد هتي پڙهڻ لاءِ ايندا آهن. اهو پڻ ڏسو: * بنون ضلعو * ميران شاهه * ڏکڻ وزيرستان ضلعو. the headquarters of North Waziristan District, It is connected with [[Bannu]] and other important places in the district by metalled roads. This town houses the offices of all government departments in the agency and also serves as a market centre for people of the area. Razmak and Shawaal Valleys are both summer resorts for the local Waziristanis and beautiful tourist spots for tourists, thousands of tourists visit here annually. Razmak Cadet College is one of the most famous and historical educational institutions of the country, and students from all corners of the country come to study here.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. ==See also== * [[Bannu District]] * [[Miranshah]] * [[South Waziristan District]] ==حوالا== {{حوالا}} ==External links== {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/waziristan_and_mughal_empire.shtml Waziristan and Mughal empire]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224404/http://www.khyber.org/history/a/nehru_in_waziristan.shtml Nehru in Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20040714025220/http://www.khyber.org/images/maps/waziristan.gif Sketch map of Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224403/http://www.khyber.org/history/a/mehsuds_and_wazirs_the_king-ma.shtml Mehsuds and Wazirs, the King-makers in a game of thrones]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/lawrence_of_arabia_in_wazirist.shtml Lawrence of Arabia in Waziristan]}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Authority control}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:وزيرستان]] 3p2sh9jl67xjhloiwqj778mdiqnyqka 383165 383164 2026-06-07T10:03:24Z Memon2025 21315 /* دلچسپي جا هنڌ */ 383165 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{more citations needed|date=February 2015}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} '''North Waziristan District''' ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] of [[Bannu Division]] in the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. It is the northern part of [[Waziristan]], a mountainous region of northwest [[Pakistan]], bordering [[Afghanistan]] and covering {{convert|4707|km²|sqmi}}.<ref>[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> The capital city of North Waziristan is [[Miranshah]].<ref>[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == Overview and history == North Waziristan comprises the area west and south-west of [[Khyber Pakhtunkhwa]] between the [[Kurram River]] (Tochi) to the north and the [[Gomal River]] to the south. [[Miranshah]] is district headquarter of North Waziristan. The city of [[Bannu]] lies immediately to the east, while the largest town on the Afghan side of the border is [[Khost]]. North Waziristan is divided into the three subdivisions of [[Mirali]], [[Miran Shah Subdivision|Miran Shah]], and [[Razmak]]. The three subdivisions are further divided into nine tehsils: [[Datta Khel Tehsil]], [[Dossali Tehsil]], [[Gharyum Tehsil]], [[Ghulam Khan Tehsil]], [[Mir Ali Tehsil]], [[Miran Shah Tehsil]], [[Razmak Tehsil]], [[Shewa Tehsil]], [[Spinwam Tehsil]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === British Raj (1894–1947) === The British entered Waziristan in 1894. After the British military operations in 1894–95, Waziristan was divided into two "agencies", [[North Waziristan Agency|North Waziristan]] and [[South Waziristan Agency|South Waziristan]].<ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> The two parts have quite distinct characteristics, though both tribes are subgroups of the [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir tribe]], after which the region is named.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === War on Terror === In 2014, about 98,640 people were reported to be [[internally displaced person|internally displaced]] from North Waziristan as a result of [[Operation Zarb-e-Azb]], a military offensive against militant extremists launched by the [[Pakistan Army]] along the Pak-Afghan border.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === Creation of district === In 2018 after approval by Pakistan's parliament, the [[Federally Administered Tribal Areas]] of Pakistan were merged into [[Khyber Pakhtunkhwa]] Province, the former [[North Waziristan Agency]] (which had been a part of FATA) then became a district.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == Administration == North Waziristan District is currently subdivided into nine [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|tehsils]].<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Datta Khel Tehsil]] |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |[[Dossali Tehsil]] |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |[[Gharyum Tehsil]] |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |[[Ghulam Khan Tehsil]] |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |[[Mir Ali Tehsil]] |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |[[Miran Shah Tehsil]] |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |[[Razmak Tehsil]] |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |[[Shewa Tehsil]] |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |[[Spinwam Tehsil]] |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Muhammad Iqbal Khan (Khyber Pakhtunkhwa politician)|Muhammad Iqbal Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||PK-111 North Waziristan-I|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]||Independent||PK-112 North Waziristan-II |} == آباديات == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} As آبادي: تاريخي آبادي. سال. ذريعات <nowiki>:</nowiki> 2023 جي مردم شماري جي مطابق، اتر وزيرستان ضلعي ۾ 99,595 گهر ۽ آبادي 693,332 آهي. ضلعي ۾ جنس جو تناسب 104.71 مردن کان 100 عورتن جو آهي ۽ خواندگي جي شرح 32.82٪ آهي: مردن لاءِ 46.94٪ ۽ عورتن لاءِ 18.03٪. 254,259 (سروي ڪيل آبادي جو 36.68٪) 10 سالن کان گهٽ عمر وارا آهن. 4,131 (0.60٪) شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ضلعي ۾ 2,170 (0.31٪) ماڻهو مذهبي اقليتن مان هئا، خاص طور تي عيسائي. پشتو غالب ٻولي هئي، جيڪا آبادي جو 99.66٪ ڳالهائي ٿو. of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], North Waziristan district has 99,595 households and a population of 693,332. The district has a sex ratio of 104.71 males to 100 females and a literacy rate of 32.82%: 46.94% for males and 18.03% for females. 254,259 (36.68% of the surveyed population) are under 10 years of age. 4,131 (0.60%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2,170 (0.31%) people in the district were from religious minorities, mainly [[Christians]].<ref>{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> [[Pashto]] was the predominant language, spoken by 99.66% of the population.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> == کان کني == علائقي ۾ هيٺيان معدنيات مليا آهن: *Copper بويا ۾ آتش فشانن سان لاڳاپيل [[ڪاپر (ٽامو)|ٽامو]]<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> == قابل ذڪر ماڻهو == * ارسلا خان، پاڪستاني سياستدان *محمد وسيم، پاڪستاني ڪرڪٽر *محسن داور، پاڪستاني سياستدان *فقير ايپي، پشتون فريڊم فائٽر *گيلامان وزير، پشتو شاعر * مير ڪلام، پاڪستاني سياستدان == دلچسپي جا هنڌ == ميران شاهه اتر وزيرستان ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر آهي، اهو بنون ۽ ضلعي جي ٻين اهم هنڌن سان ٺهيل رستن سان ڳنڍيل آهي. هن شهر ۾ ايجنسي جي سڀني سرڪاري کاتن جا آفيس آهن ۽ علائقي جي ماڻهن لاءِ مارڪيٽ سينٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو. رزمڪ ۽ شوال واديون ٻئي مقامي وزيرستانين لاءِ سمر ريسارٽ ۽ سياحن لاءِ خوبصورت سياحتي هنڌ آهن، هر سال هزارين سياح هتي ايندا آهن. رزمڪ ڪيڊٽ ڪاليج ملڪ جي مشهور ۽ تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان شاگرد هتي پڙهڻ لاءِ ايندا آهن.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. ==See also== * [[Bannu District]] * [[Miranshah]] * [[South Waziristan District]] ==حوالا== {{حوالا}} ==External links== {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/waziristan_and_mughal_empire.shtml Waziristan and Mughal empire]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224404/http://www.khyber.org/history/a/nehru_in_waziristan.shtml Nehru in Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20040714025220/http://www.khyber.org/images/maps/waziristan.gif Sketch map of Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224403/http://www.khyber.org/history/a/mehsuds_and_wazirs_the_king-ma.shtml Mehsuds and Wazirs, the King-makers in a game of thrones]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/lawrence_of_arabia_in_wazirist.shtml Lawrence of Arabia in Waziristan]}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Authority control}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:وزيرستان]] fxi9awmr8oyh7pp29ujwwchlodnpr5r 383166 383165 2026-06-07T10:05:29Z Memon2025 21315 /* See also */ 383166 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{more citations needed|date=February 2015}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} '''North Waziristan District''' ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] of [[Bannu Division]] in the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. It is the northern part of [[Waziristan]], a mountainous region of northwest [[Pakistan]], bordering [[Afghanistan]] and covering {{convert|4707|km²|sqmi}}.<ref>[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> The capital city of North Waziristan is [[Miranshah]].<ref>[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == Overview and history == North Waziristan comprises the area west and south-west of [[Khyber Pakhtunkhwa]] between the [[Kurram River]] (Tochi) to the north and the [[Gomal River]] to the south. [[Miranshah]] is district headquarter of North Waziristan. The city of [[Bannu]] lies immediately to the east, while the largest town on the Afghan side of the border is [[Khost]]. North Waziristan is divided into the three subdivisions of [[Mirali]], [[Miran Shah Subdivision|Miran Shah]], and [[Razmak]]. The three subdivisions are further divided into nine tehsils: [[Datta Khel Tehsil]], [[Dossali Tehsil]], [[Gharyum Tehsil]], [[Ghulam Khan Tehsil]], [[Mir Ali Tehsil]], [[Miran Shah Tehsil]], [[Razmak Tehsil]], [[Shewa Tehsil]], [[Spinwam Tehsil]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === British Raj (1894–1947) === The British entered Waziristan in 1894. After the British military operations in 1894–95, Waziristan was divided into two "agencies", [[North Waziristan Agency|North Waziristan]] and [[South Waziristan Agency|South Waziristan]].<ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> The two parts have quite distinct characteristics, though both tribes are subgroups of the [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir tribe]], after which the region is named.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === War on Terror === In 2014, about 98,640 people were reported to be [[internally displaced person|internally displaced]] from North Waziristan as a result of [[Operation Zarb-e-Azb]], a military offensive against militant extremists launched by the [[Pakistan Army]] along the Pak-Afghan border.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === Creation of district === In 2018 after approval by Pakistan's parliament, the [[Federally Administered Tribal Areas]] of Pakistan were merged into [[Khyber Pakhtunkhwa]] Province, the former [[North Waziristan Agency]] (which had been a part of FATA) then became a district.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == Administration == North Waziristan District is currently subdivided into nine [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|tehsils]].<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Datta Khel Tehsil]] |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |[[Dossali Tehsil]] |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |[[Gharyum Tehsil]] |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |[[Ghulam Khan Tehsil]] |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |[[Mir Ali Tehsil]] |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |[[Miran Shah Tehsil]] |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |[[Razmak Tehsil]] |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |[[Shewa Tehsil]] |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |[[Spinwam Tehsil]] |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Muhammad Iqbal Khan (Khyber Pakhtunkhwa politician)|Muhammad Iqbal Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||PK-111 North Waziristan-I|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]||Independent||PK-112 North Waziristan-II |} == آباديات == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} As آبادي: تاريخي آبادي. سال. ذريعات <nowiki>:</nowiki> 2023 جي مردم شماري جي مطابق، اتر وزيرستان ضلعي ۾ 99,595 گهر ۽ آبادي 693,332 آهي. ضلعي ۾ جنس جو تناسب 104.71 مردن کان 100 عورتن جو آهي ۽ خواندگي جي شرح 32.82٪ آهي: مردن لاءِ 46.94٪ ۽ عورتن لاءِ 18.03٪. 254,259 (سروي ڪيل آبادي جو 36.68٪) 10 سالن کان گهٽ عمر وارا آهن. 4,131 (0.60٪) شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ضلعي ۾ 2,170 (0.31٪) ماڻهو مذهبي اقليتن مان هئا، خاص طور تي عيسائي. پشتو غالب ٻولي هئي، جيڪا آبادي جو 99.66٪ ڳالهائي ٿو. of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], North Waziristan district has 99,595 households and a population of 693,332. The district has a sex ratio of 104.71 males to 100 females and a literacy rate of 32.82%: 46.94% for males and 18.03% for females. 254,259 (36.68% of the surveyed population) are under 10 years of age. 4,131 (0.60%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2,170 (0.31%) people in the district were from religious minorities, mainly [[Christians]].<ref>{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> [[Pashto]] was the predominant language, spoken by 99.66% of the population.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> == کان کني == علائقي ۾ هيٺيان معدنيات مليا آهن: *Copper بويا ۾ آتش فشانن سان لاڳاپيل [[ڪاپر (ٽامو)|ٽامو]]<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> == قابل ذڪر ماڻهو == * ارسلا خان، پاڪستاني سياستدان *محمد وسيم، پاڪستاني ڪرڪٽر *محسن داور، پاڪستاني سياستدان *فقير ايپي، پشتون فريڊم فائٽر *گيلامان وزير، پشتو شاعر * مير ڪلام، پاڪستاني سياستدان == دلچسپي جا هنڌ == ميران شاهه اتر وزيرستان ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر آهي، اهو بنون ۽ ضلعي جي ٻين اهم هنڌن سان ٺهيل رستن سان ڳنڍيل آهي. هن شهر ۾ ايجنسي جي سڀني سرڪاري کاتن جا آفيس آهن ۽ علائقي جي ماڻهن لاءِ مارڪيٽ سينٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو. رزمڪ ۽ شوال واديون ٻئي مقامي وزيرستانين لاءِ سمر ريسارٽ ۽ سياحن لاءِ خوبصورت سياحتي هنڌ آهن، هر سال هزارين سياح هتي ايندا آهن. رزمڪ ڪيڊٽ ڪاليج ملڪ جي مشهور ۽ تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان شاگرد هتي پڙهڻ لاءِ ايندا آهن.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[بنون ضلعو]] * [[ميران شاهه]] * [[ڏکڻ وزیرستان]] ==حوالا== {{حوالا}} ==External links== {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/waziristan_and_mughal_empire.shtml Waziristan and Mughal empire]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224404/http://www.khyber.org/history/a/nehru_in_waziristan.shtml Nehru in Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20040714025220/http://www.khyber.org/images/maps/waziristan.gif Sketch map of Waziristan]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224403/http://www.khyber.org/history/a/mehsuds_and_wazirs_the_king-ma.shtml Mehsuds and Wazirs, the King-makers in a game of thrones]}} * {{usurped|1=[https://archive.today/20150410224402/http://www.khyber.org/history/a/lawrence_of_arabia_in_wazirist.shtml Lawrence of Arabia in Waziristan]}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Authority control}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:وزيرستان]] mll3d8a81et95me3ekkez69i0ttdy8f 383167 383166 2026-06-07T10:07:27Z Memon2025 21315 /* External links */ 383167 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{more citations needed|date=February 2015}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} '''North Waziristan District''' ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] of [[Bannu Division]] in the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. It is the northern part of [[Waziristan]], a mountainous region of northwest [[Pakistan]], bordering [[Afghanistan]] and covering {{convert|4707|km²|sqmi}}.<ref>[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> The capital city of North Waziristan is [[Miranshah]].<ref>[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == Overview and history == North Waziristan comprises the area west and south-west of [[Khyber Pakhtunkhwa]] between the [[Kurram River]] (Tochi) to the north and the [[Gomal River]] to the south. [[Miranshah]] is district headquarter of North Waziristan. The city of [[Bannu]] lies immediately to the east, while the largest town on the Afghan side of the border is [[Khost]]. North Waziristan is divided into the three subdivisions of [[Mirali]], [[Miran Shah Subdivision|Miran Shah]], and [[Razmak]]. The three subdivisions are further divided into nine tehsils: [[Datta Khel Tehsil]], [[Dossali Tehsil]], [[Gharyum Tehsil]], [[Ghulam Khan Tehsil]], [[Mir Ali Tehsil]], [[Miran Shah Tehsil]], [[Razmak Tehsil]], [[Shewa Tehsil]], [[Spinwam Tehsil]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === British Raj (1894–1947) === The British entered Waziristan in 1894. After the British military operations in 1894–95, Waziristan was divided into two "agencies", [[North Waziristan Agency|North Waziristan]] and [[South Waziristan Agency|South Waziristan]].<ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> The two parts have quite distinct characteristics, though both tribes are subgroups of the [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir tribe]], after which the region is named.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === War on Terror === In 2014, about 98,640 people were reported to be [[internally displaced person|internally displaced]] from North Waziristan as a result of [[Operation Zarb-e-Azb]], a military offensive against militant extremists launched by the [[Pakistan Army]] along the Pak-Afghan border.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === Creation of district === In 2018 after approval by Pakistan's parliament, the [[Federally Administered Tribal Areas]] of Pakistan were merged into [[Khyber Pakhtunkhwa]] Province, the former [[North Waziristan Agency]] (which had been a part of FATA) then became a district.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == Administration == North Waziristan District is currently subdivided into nine [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|tehsils]].<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Datta Khel Tehsil]] |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |[[Dossali Tehsil]] |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |[[Gharyum Tehsil]] |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |[[Ghulam Khan Tehsil]] |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |[[Mir Ali Tehsil]] |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |[[Miran Shah Tehsil]] |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |[[Razmak Tehsil]] |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |[[Shewa Tehsil]] |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |[[Spinwam Tehsil]] |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Muhammad Iqbal Khan (Khyber Pakhtunkhwa politician)|Muhammad Iqbal Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||PK-111 North Waziristan-I|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]||Independent||PK-112 North Waziristan-II |} == آباديات == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} As آبادي: تاريخي آبادي. سال. ذريعات <nowiki>:</nowiki> 2023 جي مردم شماري جي مطابق، اتر وزيرستان ضلعي ۾ 99,595 گهر ۽ آبادي 693,332 آهي. ضلعي ۾ جنس جو تناسب 104.71 مردن کان 100 عورتن جو آهي ۽ خواندگي جي شرح 32.82٪ آهي: مردن لاءِ 46.94٪ ۽ عورتن لاءِ 18.03٪. 254,259 (سروي ڪيل آبادي جو 36.68٪) 10 سالن کان گهٽ عمر وارا آهن. 4,131 (0.60٪) شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ضلعي ۾ 2,170 (0.31٪) ماڻهو مذهبي اقليتن مان هئا، خاص طور تي عيسائي. پشتو غالب ٻولي هئي، جيڪا آبادي جو 99.66٪ ڳالهائي ٿو. of the [[2023 Pakistani census|2023 census]], North Waziristan district has 99,595 households and a population of 693,332. The district has a sex ratio of 104.71 males to 100 females and a literacy rate of 32.82%: 46.94% for males and 18.03% for females. 254,259 (36.68% of the surveyed population) are under 10 years of age. 4,131 (0.60%) live in urban areas.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 2,170 (0.31%) people in the district were from religious minorities, mainly [[Christians]].<ref>{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> [[Pashto]] was the predominant language, spoken by 99.66% of the population.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> == کان کني == علائقي ۾ هيٺيان معدنيات مليا آهن: *Copper بويا ۾ آتش فشانن سان لاڳاپيل [[ڪاپر (ٽامو)|ٽامو]]<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> == قابل ذڪر ماڻهو == * ارسلا خان، پاڪستاني سياستدان *محمد وسيم، پاڪستاني ڪرڪٽر *محسن داور، پاڪستاني سياستدان *فقير ايپي، پشتون فريڊم فائٽر *گيلامان وزير، پشتو شاعر * مير ڪلام، پاڪستاني سياستدان == دلچسپي جا هنڌ == ميران شاهه اتر وزيرستان ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر آهي، اهو بنون ۽ ضلعي جي ٻين اهم هنڌن سان ٺهيل رستن سان ڳنڍيل آهي. هن شهر ۾ ايجنسي جي سڀني سرڪاري کاتن جا آفيس آهن ۽ علائقي جي ماڻهن لاءِ مارڪيٽ سينٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو. رزمڪ ۽ شوال واديون ٻئي مقامي وزيرستانين لاءِ سمر ريسارٽ ۽ سياحن لاءِ خوبصورت سياحتي هنڌ آهن، هر سال هزارين سياح هتي ايندا آهن. رزمڪ ڪيڊٽ ڪاليج ملڪ جي مشهور ۽ تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان شاگرد هتي پڙهڻ لاءِ ايندا آهن.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[بنون ضلعو]] * [[ميران شاهه]] * [[ڏکڻ وزیرستان]] ==حوالا== {{حوالا}} == خارجي لنڪس == {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. {{Authority control}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:وزيرستان]] sbplqct9ajpjj3uvnou1jz8ruc0o445 383168 383167 2026-06-07T10:19:27Z Memon2025 21315 /* آباديات */ 383168 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{more citations needed|date=February 2015}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Use dmy dates|date=June 2022}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} '''North Waziristan District''' ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) is a [[Districts of Pakistan|district]] of [[Bannu Division]] in the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. It is the northern part of [[Waziristan]], a mountainous region of northwest [[Pakistan]], bordering [[Afghanistan]] and covering {{convert|4707|km²|sqmi}}.<ref>[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> The capital city of North Waziristan is [[Miranshah]].<ref>[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == Overview and history == North Waziristan comprises the area west and south-west of [[Khyber Pakhtunkhwa]] between the [[Kurram River]] (Tochi) to the north and the [[Gomal River]] to the south. [[Miranshah]] is district headquarter of North Waziristan. The city of [[Bannu]] lies immediately to the east, while the largest town on the Afghan side of the border is [[Khost]]. North Waziristan is divided into the three subdivisions of [[Mirali]], [[Miran Shah Subdivision|Miran Shah]], and [[Razmak]]. The three subdivisions are further divided into nine tehsils: [[Datta Khel Tehsil]], [[Dossali Tehsil]], [[Gharyum Tehsil]], [[Ghulam Khan Tehsil]], [[Mir Ali Tehsil]], [[Miran Shah Tehsil]], [[Razmak Tehsil]], [[Shewa Tehsil]], [[Spinwam Tehsil]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === British Raj (1894–1947) === The British entered Waziristan in 1894. After the British military operations in 1894–95, Waziristan was divided into two "agencies", [[North Waziristan Agency|North Waziristan]] and [[South Waziristan Agency|South Waziristan]].<ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> The two parts have quite distinct characteristics, though both tribes are subgroups of the [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir tribe]], after which the region is named.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === War on Terror === In 2014, about 98,640 people were reported to be [[internally displaced person|internally displaced]] from North Waziristan as a result of [[Operation Zarb-e-Azb]], a military offensive against militant extremists launched by the [[Pakistan Army]] along the Pak-Afghan border.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === Creation of district === In 2018 after approval by Pakistan's parliament, the [[Federally Administered Tribal Areas]] of Pakistan were merged into [[Khyber Pakhtunkhwa]] Province, the former [[North Waziristan Agency]] (which had been a part of FATA) then became a district.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == Administration == North Waziristan District is currently subdivided into nine [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|tehsils]].<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Datta Khel Tehsil]] |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |[[Dossali Tehsil]] |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |[[Gharyum Tehsil]] |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |[[Ghulam Khan Tehsil]] |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |[[Mir Ali Tehsil]] |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |[[Miran Shah Tehsil]] |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |[[Razmak Tehsil]] |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |[[Shewa Tehsil]] |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |[[Spinwam Tehsil]] |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Muhammad Iqbal Khan (Khyber Pakhtunkhwa politician)|Muhammad Iqbal Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||PK-111 North Waziristan-I|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]||Independent||PK-112 North Waziristan-II |} == آباديات == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= ذريعات:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} سال <small>2023</small>ع جي مردم شماري جي مطابق، اتر وزيرستان ضلعي ۾ <small>99,595</small> گهر ۽ آبادي <small>6,93,332</small> آهي. <ref name=":0">{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ جنس جو تناسب <small>104.71</small> مردن کان <small>100</small> عورتن جو آهي<ref name=":0" /> ۽ خواندگي جي شرح %<small>32.82</small> (مردن لاءِ %<small>46.94</small> ۽ عورتن لاءِ %<small>18.03</small>) آهي. <small>2,54,259</small> (سروي ڪيل آبادي جو %<small>36.68</small>) <small>10</small> سالن کان گهٽ عمر وارا آهن. <small>4,131</small> (%<small>0.60</small>) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> <ref name=":0" /> ضلعي ۾ <small>2,170</small> (%<small>0.31</small>) ماڻهو مذهبي اقليتن مان، خاص طور تي عيسائي هئا.<ref name=":0" /> [[پشتو ٻولي|پشتو]] غالب ٻولي هئي، جيڪا آبادي جو %<small>99.66</small> ڳالهائي ٿو.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> == کان کني == علائقي ۾ هيٺيان معدنيات مليا آهن: *Copper بويا ۾ آتش فشانن سان لاڳاپيل [[ڪاپر (ٽامو)|ٽامو]]<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> == قابل ذڪر ماڻهو == * ارسلا خان، پاڪستاني سياستدان *محمد وسيم، پاڪستاني ڪرڪٽر *محسن داور، پاڪستاني سياستدان *فقير ايپي، پشتون فريڊم فائٽر *گيلامان وزير، پشتو شاعر * مير ڪلام، پاڪستاني سياستدان == دلچسپي جا هنڌ == ميران شاهه اتر وزيرستان ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر آهي، اهو بنون ۽ ضلعي جي ٻين اهم هنڌن سان ٺهيل رستن سان ڳنڍيل آهي. هن شهر ۾ ايجنسي جي سڀني سرڪاري کاتن جا آفيس آهن ۽ علائقي جي ماڻهن لاءِ مارڪيٽ سينٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو. رزمڪ ۽ شوال واديون ٻئي مقامي وزيرستانين لاءِ سمر ريسارٽ ۽ سياحن لاءِ خوبصورت سياحتي هنڌ آهن، هر سال هزارين سياح هتي ايندا آهن. رزمڪ ڪيڊٽ ڪاليج ملڪ جي مشهور ۽ تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان شاگرد هتي پڙهڻ لاءِ ايندا آهن.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[بنون ضلعو]] * [[ميران شاهه]] * [[ڏکڻ وزیرستان]] ==حوالا== {{حوالا}} == خارجي لنڪس == {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. {{Authority control}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:وزيرستان]] nmezjqcovyz4qodak55p9m9yh4l3x2q 383169 383168 2026-06-07T10:38:04Z Memon2025 21315 /* */ 383169 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. == تفصيل == {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) '''اتر وزيرستان ضلعو''' ([[پشتو ٻولي|پشتو]]:، [[اردو]]:) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ [[بنون ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. اهو وزيرستان, افغانستان سان ملندڙ, اتر اولهه پاڪستان جو هڪ جبل وارو علائقو, جو اتريون حصو آهي ۽ 4,707 چورس ڪلوميٽر (1817 چورس ميل) تي پکڙيل آهي.<ref name=":1" /> اتر وزيرستان جو گاديءَ جو هنڌ ميران شاهه آهي.<ref name=":2" /> == جائزو ۽ تاريخ == اتر وزيرستان خيبر پختونخوا جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه واري علائقي تي مشتمل آهي جيڪو اتر ۾ ڪرم ندي (ٽوچي) ۽ ڏکڻ ۾ گومل ندي جي وچ ۾ آهي. ميران شاهه اتر وزيرستان جو ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. بنون شهر فوري طور تي اوڀر ۾ واقع آهي، جڏهن ته سرحد جي افغان پاسي سڀ کان وڏو شهر خوست آهي. اتر وزيرستان ٽن سب ڊويزنن ميرعلي، ميران شاهه ۽ رزمڪ ۾ ورهايل آهي. ٽنهي سب ڊويزنن کي وڌيڪ نو تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي: دته خيل تحصيل، دوسالي تحصيل، گهاريوم تحصيل، غلام خان تحصيل، مير علي تحصيل، ميران شاهه تحصيل، رزمڪ تحصيل، شيوا تحصيل، اسپن وام تحصيل. the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. It is the northern part of [[Waziristan]], a mountainous region of northwest [[Pakistan]], bordering [[Afghanistan]] and covering {{convert|4707|km²|sqmi}}.<ref name=":1">[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> The capital city of North Waziristan is [[Miranshah]].<ref name=":2">[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == Overview and history == North Waziristan comprises the area west and south-west of [[Khyber Pakhtunkhwa]] between the [[Kurram River]] (Tochi) to the north and the [[Gomal River]] to the south. [[Miranshah]] is district headquarter of North Waziristan. The city of [[Bannu]] lies immediately to the east, while the largest town on the Afghan side of the border is [[Khost]]. North Waziristan is divided into the three subdivisions of [[Mirali]], [[Miran Shah Subdivision|Miran Shah]], and [[Razmak]]. The three subdivisions are further divided into nine tehsils: [[Datta Khel Tehsil]], [[Dossali Tehsil]], [[Gharyum Tehsil]], [[Ghulam Khan Tehsil]], [[Mir Ali Tehsil]], [[Miran Shah Tehsil]], [[Razmak Tehsil]], [[Shewa Tehsil]], [[Spinwam Tehsil]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === British Raj (1894–1947) === The British entered Waziristan in 1894. After the British military operations in 1894–95, Waziristan was divided into two "agencies", [[North Waziristan Agency|North Waziristan]] and [[South Waziristan Agency|South Waziristan]].<ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> The two parts have quite distinct characteristics, though both tribes are subgroups of the [[Wazir (Pashtun tribe)|Wazir tribe]], after which the region is named.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === War on Terror === In 2014, about 98,640 people were reported to be [[internally displaced person|internally displaced]] from North Waziristan as a result of [[Operation Zarb-e-Azb]], a military offensive against militant extremists launched by the [[Pakistan Army]] along the Pak-Afghan border.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === Creation of district === In 2018 after approval by Pakistan's parliament, the [[Federally Administered Tribal Areas]] of Pakistan were merged into [[Khyber Pakhtunkhwa]] Province, the former [[North Waziristan Agency]] (which had been a part of FATA) then became a district.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == Administration == North Waziristan District is currently subdivided into nine [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|tehsils]].<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Datta Khel Tehsil]] |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |[[Dossali Tehsil]] |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |[[Gharyum Tehsil]] |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |[[Ghulam Khan Tehsil]] |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |[[Mir Ali Tehsil]] |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |[[Miran Shah Tehsil]] |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |[[Razmak Tehsil]] |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |[[Shewa Tehsil]] |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |[[Spinwam Tehsil]] |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Muhammad Iqbal Khan (Khyber Pakhtunkhwa politician)|Muhammad Iqbal Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||PK-111 North Waziristan-I|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]||Independent||PK-112 North Waziristan-II |} == آباديات == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= ذريعات:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} سال <small>2023</small>ع جي مردم شماري جي مطابق، اتر وزيرستان ضلعي ۾ <small>99,595</small> گهر ۽ آبادي <small>6,93,332</small> آهي. <ref name=":0">{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ جنس جو تناسب <small>104.71</small> مردن کان <small>100</small> عورتن جو آهي<ref name=":0" /> ۽ خواندگي جي شرح %<small>32.82</small> (مردن لاءِ %<small>46.94</small> ۽ عورتن لاءِ %<small>18.03</small>) آهي. <small>2,54,259</small> (سروي ڪيل آبادي جو %<small>36.68</small>) <small>10</small> سالن کان گهٽ عمر وارا آهن. <small>4,131</small> (%<small>0.60</small>) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> <ref name=":0" /> ضلعي ۾ <small>2,170</small> (%<small>0.31</small>) ماڻهو مذهبي اقليتن مان، خاص طور تي عيسائي هئا.<ref name=":0" /> [[پشتو ٻولي|پشتو]] غالب ٻولي هئي، جيڪا آبادي جو %<small>99.66</small> ڳالهائي ٿو.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> == کان کني == علائقي ۾ هيٺيان معدنيات مليا آهن: *Copper بويا ۾ آتش فشانن سان لاڳاپيل [[ڪاپر (ٽامو)|ٽامو]]<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> == قابل ذڪر ماڻهو == * ارسلا خان، پاڪستاني سياستدان *محمد وسيم، پاڪستاني ڪرڪٽر *محسن داور، پاڪستاني سياستدان *فقير ايپي، پشتون فريڊم فائٽر *گيلامان وزير، پشتو شاعر * مير ڪلام، پاڪستاني سياستدان == دلچسپي جا هنڌ == ميران شاهه اتر وزيرستان ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر آهي، اهو بنون ۽ ضلعي جي ٻين اهم هنڌن سان ٺهيل رستن سان ڳنڍيل آهي. هن شهر ۾ ايجنسي جي سڀني سرڪاري کاتن جا آفيس آهن ۽ علائقي جي ماڻهن لاءِ مارڪيٽ سينٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو. رزمڪ ۽ شوال واديون ٻئي مقامي وزيرستانين لاءِ سمر ريسارٽ ۽ سياحن لاءِ خوبصورت سياحتي هنڌ آهن، هر سال هزارين سياح هتي ايندا آهن. رزمڪ ڪيڊٽ ڪاليج ملڪ جي مشهور ۽ تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان شاگرد هتي پڙهڻ لاءِ ايندا آهن.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[بنون ضلعو]] * [[ميران شاهه]] * [[ڏکڻ وزیرستان]] ==حوالا== {{حوالا}} == خارجي لنڪس == {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. {{Authority control}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:وزيرستان]] 4id2ls2i29c9ljllrezhrwcq32pcbfg 383170 383169 2026-06-07T10:45:30Z Memon2025 21315 /* Overview and history */ 383170 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. == تفصيل == {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) '''اتر وزيرستان ضلعو''' ([[پشتو ٻولي|پشتو]]:، [[اردو]]:) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ [[بنون ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. اهو وزيرستان, افغانستان سان ملندڙ, اتر اولهه پاڪستان جو هڪ جبل وارو علائقو, جو اتريون حصو آهي ۽ 4,707 چورس ڪلوميٽر (1817 چورس ميل) تي پکڙيل آهي.<ref name=":1" /> اتر وزيرستان جو گاديءَ جو هنڌ ميران شاهه آهي.<ref name=":2" /> == جائزو ۽ تاريخ == اتر وزيرستان خيبر پختونخوا جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه واري علائقي تي مشتمل آهي جيڪو اتر ۾ ڪرم ندي (ٽوچي) ۽ ڏکڻ ۾ گومل ندي جي وچ ۾ آهي. ميران شاهه اتر وزيرستان جو ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. بنون شهر فوري طور تي اوڀر ۾ واقع آهي، جڏهن ته سرحد جي افغان پاسي سڀ کان وڏو شهر خوست آهي. اتر وزيرستان ٽن سب ڊويزنن ميرعلي، ميران شاهه ۽ رزمڪ ۾ ورهايل آهي. ٽنهي سب ڊويزنن کي وڌيڪ نو تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي: دته خيل تحصيل، دوسالي تحصيل، گهاريوم تحصيل، غلام خان تحصيل، مير علي تحصيل، ميران شاهه تحصيل، رزمڪ تحصيل، شيوا تحصيل، اسپن وام تحصيل. the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. It is the northern part of [[Waziristan]], a mountainous region of northwest [[Pakistan]], bordering [[Afghanistan]] and covering {{convert|4707|km²|sqmi}}.<ref name=":1">[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> The capital city of North Waziristan is [[Miranshah]].<ref name=":2">[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> North Waziristan comprises the area west and south-west of [[Khyber Pakhtunkhwa]] between the [[Kurram River]] (Tochi) to the north and the [[Gomal River]] to the south. [[Miranshah]] is district headquarter of North Waziristan. The city of [[Bannu]] lies immediately to the east, while the largest town on the Afghan side of the border is [[Khost]]. North Waziristan is divided into the three subdivisions of [[Mirali]], [[Miran Shah Subdivision|Miran Shah]], and [[Razmak]]. The three subdivisions are further divided into nine tehsils: [[Datta Khel Tehsil]], [[Dossali Tehsil]], [[Gharyum Tehsil]], [[Ghulam Khan Tehsil]], [[Mir Ali Tehsil]], [[Miran Shah Tehsil]], [[Razmak Tehsil]], [[Shewa Tehsil]], [[Spinwam Tehsil]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === برطانوي راج (1894-1947) === برطانوي 1894 ۾ وزيرستان ۾ داخل ٿيا. 1894-95 ۾ برطانوي فوجي آپريشن کان پوءِ، وزيرستان کي ٻن "ايجنسين"، اتر وزيرستان ۽ ڏکڻ وزيرستان ۾ ورهايو ويو. <ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> ٻنهي حصن ۾ ڪافي مختلف خاصيتون آهن، جيتوڻيڪ ٻئي قبيلا وزير قبيلي جا ذيلي گروپ آهن، جن جي نالي تي هن علائقي جو نالو رکيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === دهشتگردي جي خلاف جنگ === 2014 ۾، آپريشن ضرب عضب جي نتيجي ۾ اتر وزيرستان مان لڳ ڀڳ 98,640 ماڻهن جي اندروني طور تي بي گھر ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جيڪو پاڪ-افغان سرحد تي پاڪستاني فوج پاران شروع ڪيل شدت پسند انتهاپسندن خلاف هڪ فوجي ڪارروائي هئي.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === ضلعي جو قيام === 2018 ۾ پاڪستان جي پارليامينٽ جي منظوري کان پوءِ، پاڪستان جا وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقا خيبر پختونخوا صوبي ۾ ضم ڪيا ويا، اڳوڻي اتر وزيرستان ايجنسي (جيڪا فاٽا جو حصو هئي) پوءِ هڪ ضلعو بڻجي وئي.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == Administration == North Waziristan District is currently subdivided into nine [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|tehsils]].<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Literacy rate (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !Union Councils |- |[[Datta Khel Tehsil]] |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |[[Dossali Tehsil]] |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |[[Gharyum Tehsil]] |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |[[Ghulam Khan Tehsil]] |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |[[Mir Ali Tehsil]] |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |[[Miran Shah Tehsil]] |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |[[Razmak Tehsil]] |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |[[Shewa Tehsil]] |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |[[Spinwam Tehsil]] |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === Provincial Assembly === {| class="wikitable sortable" |- ! Member of Provincial Assembly !! Party affiliation !! Constituency !! Year |- | [[Muhammad Iqbal Khan (Khyber Pakhtunkhwa politician)|Muhammad Iqbal Khan]]||[[Pakistan Tehreek-e-Insaf]] ||PK-111 North Waziristan-I|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | [[Mir Kalam|Mir Kalam Wazir]]||Independent||PK-112 North Waziristan-II |} == آباديات == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= ذريعات:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} سال <small>2023</small>ع جي مردم شماري جي مطابق، اتر وزيرستان ضلعي ۾ <small>99,595</small> گهر ۽ آبادي <small>6,93,332</small> آهي. <ref name=":0">{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ جنس جو تناسب <small>104.71</small> مردن کان <small>100</small> عورتن جو آهي<ref name=":0" /> ۽ خواندگي جي شرح %<small>32.82</small> (مردن لاءِ %<small>46.94</small> ۽ عورتن لاءِ %<small>18.03</small>) آهي. <small>2,54,259</small> (سروي ڪيل آبادي جو %<small>36.68</small>) <small>10</small> سالن کان گهٽ عمر وارا آهن. <small>4,131</small> (%<small>0.60</small>) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> <ref name=":0" /> ضلعي ۾ <small>2,170</small> (%<small>0.31</small>) ماڻهو مذهبي اقليتن مان، خاص طور تي عيسائي هئا.<ref name=":0" /> [[پشتو ٻولي|پشتو]] غالب ٻولي هئي، جيڪا آبادي جو %<small>99.66</small> ڳالهائي ٿو.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> == کان کني == علائقي ۾ هيٺيان معدنيات مليا آهن: *Copper بويا ۾ آتش فشانن سان لاڳاپيل [[ڪاپر (ٽامو)|ٽامو]]<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> == قابل ذڪر ماڻهو == * ارسلا خان، پاڪستاني سياستدان *محمد وسيم، پاڪستاني ڪرڪٽر *محسن داور، پاڪستاني سياستدان *فقير ايپي، پشتون فريڊم فائٽر *گيلامان وزير، پشتو شاعر * مير ڪلام، پاڪستاني سياستدان == دلچسپي جا هنڌ == ميران شاهه اتر وزيرستان ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر آهي، اهو بنون ۽ ضلعي جي ٻين اهم هنڌن سان ٺهيل رستن سان ڳنڍيل آهي. هن شهر ۾ ايجنسي جي سڀني سرڪاري کاتن جا آفيس آهن ۽ علائقي جي ماڻهن لاءِ مارڪيٽ سينٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو. رزمڪ ۽ شوال واديون ٻئي مقامي وزيرستانين لاءِ سمر ريسارٽ ۽ سياحن لاءِ خوبصورت سياحتي هنڌ آهن، هر سال هزارين سياح هتي ايندا آهن. رزمڪ ڪيڊٽ ڪاليج ملڪ جي مشهور ۽ تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان شاگرد هتي پڙهڻ لاءِ ايندا آهن.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[بنون ضلعو]] * [[ميران شاهه]] * [[ڏکڻ وزیرستان]] ==حوالا== {{حوالا}} == خارجي لنڪس == {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. {{Authority control}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:وزيرستان]] pyr97hwcr0u71w841kb9erbguhr2f4f 383171 383170 2026-06-07T11:03:14Z Memon2025 21315 /* Administration */ 383171 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. == تفصيل == {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) '''اتر وزيرستان ضلعو''' ([[پشتو ٻولي|پشتو]]:، [[اردو]]:) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ [[بنون ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. اهو وزيرستان, افغانستان سان ملندڙ, اتر اولهه پاڪستان جو هڪ جبل وارو علائقو, جو اتريون حصو آهي ۽ 4,707 چورس ڪلوميٽر (1817 چورس ميل) تي پکڙيل آهي.<ref name=":1" /> اتر وزيرستان جو گاديءَ جو هنڌ ميران شاهه آهي.<ref name=":2" /> == جائزو ۽ تاريخ == اتر وزيرستان خيبر پختونخوا جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه واري علائقي تي مشتمل آهي جيڪو اتر ۾ ڪرم ندي (ٽوچي) ۽ ڏکڻ ۾ گومل ندي جي وچ ۾ آهي. ميران شاهه اتر وزيرستان جو ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. بنون شهر فوري طور تي اوڀر ۾ واقع آهي، جڏهن ته سرحد جي افغان پاسي سڀ کان وڏو شهر خوست آهي. اتر وزيرستان ٽن سب ڊويزنن ميرعلي، ميران شاهه ۽ رزمڪ ۾ ورهايل آهي. ٽنهي سب ڊويزنن کي وڌيڪ نو تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي: دته خيل تحصيل، دوسالي تحصيل، گهاريوم تحصيل، غلام خان تحصيل، مير علي تحصيل، ميران شاهه تحصيل، رزمڪ تحصيل، شيوا تحصيل، اسپن وام تحصيل. the [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. It is the northern part of [[Waziristan]], a mountainous region of northwest [[Pakistan]], bordering [[Afghanistan]] and covering {{convert|4707|km²|sqmi}}.<ref name=":1">[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> The capital city of North Waziristan is [[Miranshah]].<ref name=":2">[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> North Waziristan comprises the area west and south-west of [[Khyber Pakhtunkhwa]] between the [[Kurram River]] (Tochi) to the north and the [[Gomal River]] to the south. [[Miranshah]] is district headquarter of North Waziristan. The city of [[Bannu]] lies immediately to the east, while the largest town on the Afghan side of the border is [[Khost]]. North Waziristan is divided into the three subdivisions of [[Mirali]], [[Miran Shah Subdivision|Miran Shah]], and [[Razmak]]. The three subdivisions are further divided into nine tehsils: [[Datta Khel Tehsil]], [[Dossali Tehsil]], [[Gharyum Tehsil]], [[Ghulam Khan Tehsil]], [[Mir Ali Tehsil]], [[Miran Shah Tehsil]], [[Razmak Tehsil]], [[Shewa Tehsil]], [[Spinwam Tehsil]].<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === برطانوي راج (1894-1947) === برطانوي 1894 ۾ وزيرستان ۾ داخل ٿيا. 1894-95 ۾ برطانوي فوجي آپريشن کان پوءِ، وزيرستان کي ٻن "ايجنسين"، اتر وزيرستان ۽ ڏکڻ وزيرستان ۾ ورهايو ويو. <ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> ٻنهي حصن ۾ ڪافي مختلف خاصيتون آهن، جيتوڻيڪ ٻئي قبيلا وزير قبيلي جا ذيلي گروپ آهن، جن جي نالي تي هن علائقي جو نالو رکيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === دهشتگردي جي خلاف جنگ === 2014 ۾، آپريشن ضرب عضب جي نتيجي ۾ اتر وزيرستان مان لڳ ڀڳ 98,640 ماڻهن جي اندروني طور تي بي گھر ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جيڪو پاڪ-افغان سرحد تي پاڪستاني فوج پاران شروع ڪيل شدت پسند انتهاپسندن خلاف هڪ فوجي ڪارروائي هئي.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === ضلعي جو قيام === 2018 ۾ پاڪستان جي پارليامينٽ جي منظوري کان پوءِ، پاڪستان جا وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقا خيبر پختونخوا صوبي ۾ ضم ڪيا ويا، اڳوڻي اتر وزيرستان ايجنسي (جيڪا فاٽا جو حصو هئي) پوءِ هڪ ضلعو بڻجي وئي.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == انتظاميه == اتر وزيرستان ضلعو هن وقت نو تحصيلن ۾ ورهايل آهي.<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تحصيل !علائقو (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !کثافت (ppl/km²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |دته خيل |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |دوسالي |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |گهاريوم |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |غلام خان |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |مير علي |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |ميران شاهه |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |رزمڪ |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |شيوا |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |اسپن وام |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === صوبائي اسيمبلي === {| class="wikitable sortable" |- ! صوبائي اسيمبلي جو ميمبر !! پارٽي الحاق !! تڪ !! سال |- | محمد اقبال خان||[[پاڪستان تحريڪ انصاف]]||[[پي ڪي-103 (اتر وزيرستان-1)|پي ڪي-111 اتر وزيرستان-I]]|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | مير ڪلام وزير||آزاد||[[پي ڪي-104 (اتر وزيرستان-2)|پي ڪي-112 اتر وزيرستان-II]] |} == آباديات == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= ذريعات:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} سال <small>2023</small>ع جي مردم شماري جي مطابق، اتر وزيرستان ضلعي ۾ <small>99,595</small> گهر ۽ آبادي <small>6,93,332</small> آهي. <ref name=":0">{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ جنس جو تناسب <small>104.71</small> مردن کان <small>100</small> عورتن جو آهي<ref name=":0" /> ۽ خواندگي جي شرح %<small>32.82</small> (مردن لاءِ %<small>46.94</small> ۽ عورتن لاءِ %<small>18.03</small>) آهي. <small>2,54,259</small> (سروي ڪيل آبادي جو %<small>36.68</small>) <small>10</small> سالن کان گهٽ عمر وارا آهن. <small>4,131</small> (%<small>0.60</small>) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> <ref name=":0" /> ضلعي ۾ <small>2,170</small> (%<small>0.31</small>) ماڻهو مذهبي اقليتن مان، خاص طور تي عيسائي هئا.<ref name=":0" /> [[پشتو ٻولي|پشتو]] غالب ٻولي هئي، جيڪا آبادي جو %<small>99.66</small> ڳالهائي ٿو.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> == کان کني == علائقي ۾ هيٺيان معدنيات مليا آهن: *Copper بويا ۾ آتش فشانن سان لاڳاپيل [[ڪاپر (ٽامو)|ٽامو]]<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> == قابل ذڪر ماڻهو == * ارسلا خان، پاڪستاني سياستدان *محمد وسيم، پاڪستاني ڪرڪٽر *محسن داور، پاڪستاني سياستدان *فقير ايپي، پشتون فريڊم فائٽر *گيلامان وزير، پشتو شاعر * مير ڪلام، پاڪستاني سياستدان == دلچسپي جا هنڌ == ميران شاهه اتر وزيرستان ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر آهي، اهو بنون ۽ ضلعي جي ٻين اهم هنڌن سان ٺهيل رستن سان ڳنڍيل آهي. هن شهر ۾ ايجنسي جي سڀني سرڪاري کاتن جا آفيس آهن ۽ علائقي جي ماڻهن لاءِ مارڪيٽ سينٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو. رزمڪ ۽ شوال واديون ٻئي مقامي وزيرستانين لاءِ سمر ريسارٽ ۽ سياحن لاءِ خوبصورت سياحتي هنڌ آهن، هر سال هزارين سياح هتي ايندا آهن. رزمڪ ڪيڊٽ ڪاليج ملڪ جي مشهور ۽ تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان شاگرد هتي پڙهڻ لاءِ ايندا آهن.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[بنون ضلعو]] * [[ميران شاهه]] * [[ڏکڻ وزیرستان]] ==حوالا== {{حوالا}} == خارجي لنڪس == {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. {{Authority control}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:وزيرستان]] e8zwduiwtv8dm6liev4q94zrro5j4td 383172 383171 2026-06-07T11:07:02Z Memon2025 21315 /* جائزو ۽ تاريخ */ 383172 wikitext text/x-wiki [[File:North_Waziristan_District,_Khyber_Pakhtunkhwa.png | thumb | 220x124px | right | خيبرپختونخوا ۾ اتر وزيرستان ضلعو]]'''اتر وزيرستان''' [[قبائلی علاقہ جات|پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو]] آھي جنھن کي اتر وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. جيڪو بنون جي سنگم تي واقع آھي۔ ھن جو صدر مقام ميران شاھ آھي. == تفصيل == {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) '''اتر وزيرستان ضلعو''' ([[پشتو ٻولي|پشتو]]:، [[اردو]]:) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ [[بنون ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. اهو وزيرستان, افغانستان سان ملندڙ, اتر اولهه پاڪستان جو هڪ جبل وارو علائقو, جو اتريون حصو آهي ۽ 4,707 چورس ڪلوميٽر (1817 چورس ميل) تي پکڙيل آهي.<ref name=":1">[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> اتر وزيرستان جو گاديءَ جو هنڌ ميران شاهه آهي.<ref name=":2">[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == جائزو ۽ تاريخ == اتر وزيرستان خيبر پختونخوا جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه واري علائقي تي مشتمل آهي جيڪو اتر ۾ ڪرم ندي (ٽوچي) ۽ ڏکڻ ۾ گومل ندي جي وچ ۾ آهي. ميران شاهه اتر وزيرستان جو ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. بنون شهر فوري طور تي اوڀر ۾ واقع آهي، جڏهن ته سرحد جي افغان پاسي سڀ کان وڏو شهر خوست آهي. اتر وزيرستان ٽن سب ڊويزنن ميرعلي، ميران شاهه ۽ رزمڪ ۾ ورهايل آهي. ٽنهي سب ڊويزنن کي وڌيڪ نو تعلقن: دته خيل، دوسالي، گهاريوم، غلام خان، مير علي، ميران شاهه، رزمڪ، شيوا، اسپن وام تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === برطانوي راج (1894-1947) === برطانوي 1894 ۾ وزيرستان ۾ داخل ٿيا. 1894-95 ۾ برطانوي فوجي آپريشن کان پوءِ، وزيرستان کي ٻن "ايجنسين"، اتر وزيرستان ۽ ڏکڻ وزيرستان ۾ ورهايو ويو. <ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> ٻنهي حصن ۾ ڪافي مختلف خاصيتون آهن، جيتوڻيڪ ٻئي قبيلا وزير قبيلي جا ذيلي گروپ آهن، جن جي نالي تي هن علائقي جو نالو رکيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === دهشتگردي جي خلاف جنگ === 2014 ۾، آپريشن ضرب عضب جي نتيجي ۾ اتر وزيرستان مان لڳ ڀڳ 98,640 ماڻهن جي اندروني طور تي بي گھر ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جيڪو پاڪ-افغان سرحد تي پاڪستاني فوج پاران شروع ڪيل شدت پسند انتهاپسندن خلاف هڪ فوجي ڪارروائي هئي.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === ضلعي جو قيام === 2018 ۾ پاڪستان جي پارليامينٽ جي منظوري کان پوءِ، پاڪستان جا وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقا خيبر پختونخوا صوبي ۾ ضم ڪيا ويا، اڳوڻي اتر وزيرستان ايجنسي (جيڪا فاٽا جو حصو هئي) پوءِ هڪ ضلعو بڻجي وئي.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == انتظاميه == اتر وزيرستان ضلعو هن وقت نو تحصيلن ۾ ورهايل آهي.<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تحصيل !علائقو (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !کثافت (ppl/km²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |دته خيل |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |دوسالي |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |گهاريوم |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |غلام خان |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |مير علي |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |ميران شاهه |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |رزمڪ |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |شيوا |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |اسپن وام |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === صوبائي اسيمبلي === {| class="wikitable sortable" |- ! صوبائي اسيمبلي جو ميمبر !! پارٽي الحاق !! تڪ !! سال |- | محمد اقبال خان||[[پاڪستان تحريڪ انصاف]]||[[پي ڪي-103 (اتر وزيرستان-1)|پي ڪي-111 اتر وزيرستان-I]]|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | مير ڪلام وزير||آزاد||[[پي ڪي-104 (اتر وزيرستان-2)|پي ڪي-112 اتر وزيرستان-II]] |} == آباديات == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= ذريعات:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} سال <small>2023</small>ع جي مردم شماري جي مطابق، اتر وزيرستان ضلعي ۾ <small>99,595</small> گهر ۽ آبادي <small>6,93,332</small> آهي. <ref name=":0">{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ جنس جو تناسب <small>104.71</small> مردن کان <small>100</small> عورتن جو آهي<ref name=":0" /> ۽ خواندگي جي شرح %<small>32.82</small> (مردن لاءِ %<small>46.94</small> ۽ عورتن لاءِ %<small>18.03</small>) آهي. <small>2,54,259</small> (سروي ڪيل آبادي جو %<small>36.68</small>) <small>10</small> سالن کان گهٽ عمر وارا آهن. <small>4,131</small> (%<small>0.60</small>) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> <ref name=":0" /> ضلعي ۾ <small>2,170</small> (%<small>0.31</small>) ماڻهو مذهبي اقليتن مان، خاص طور تي عيسائي هئا.<ref name=":0" /> [[پشتو ٻولي|پشتو]] غالب ٻولي هئي، جيڪا آبادي جو %<small>99.66</small> ڳالهائي ٿو.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> == کان کني == علائقي ۾ هيٺيان معدنيات مليا آهن: *Copper بويا ۾ آتش فشانن سان لاڳاپيل [[ڪاپر (ٽامو)|ٽامو]]<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> == قابل ذڪر ماڻهو == * ارسلا خان، پاڪستاني سياستدان *محمد وسيم، پاڪستاني ڪرڪٽر *محسن داور، پاڪستاني سياستدان *فقير ايپي، پشتون فريڊم فائٽر *گيلامان وزير، پشتو شاعر * مير ڪلام، پاڪستاني سياستدان == دلچسپي جا هنڌ == ميران شاهه اتر وزيرستان ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر آهي، اهو بنون ۽ ضلعي جي ٻين اهم هنڌن سان ٺهيل رستن سان ڳنڍيل آهي. هن شهر ۾ ايجنسي جي سڀني سرڪاري کاتن جا آفيس آهن ۽ علائقي جي ماڻهن لاءِ مارڪيٽ سينٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو. رزمڪ ۽ شوال واديون ٻئي مقامي وزيرستانين لاءِ سمر ريسارٽ ۽ سياحن لاءِ خوبصورت سياحتي هنڌ آهن، هر سال هزارين سياح هتي ايندا آهن. رزمڪ ڪيڊٽ ڪاليج ملڪ جي مشهور ۽ تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان شاگرد هتي پڙهڻ لاءِ ايندا آهن.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[بنون ضلعو]] * [[ميران شاهه]] * [[ڏکڻ وزیرستان]] ==حوالا== {{حوالا}} == خارجي لنڪس == {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. {{Authority control}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:وزيرستان]] jk75i05bzvu2pr8pvs5tf5xavyzyh4z 383173 383172 2026-06-07T11:08:04Z Memon2025 21315 /* */ 383173 wikitext text/x-wiki == تفصيل == {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} ({{langx|ps|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}, {{langx|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}) '''اتر وزيرستان ضلعو''' ([[پشتو ٻولي|پشتو]]:، [[اردو]]:) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ [[بنون ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. اهو وزيرستان, افغانستان سان ملندڙ, اتر اولهه پاڪستان جو هڪ جبل وارو علائقو, جو اتريون حصو آهي ۽ 4,707 چورس ڪلوميٽر (1817 چورس ميل) تي پکڙيل آهي.<ref name=":1">[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> اتر وزيرستان جو گاديءَ جو هنڌ ميران شاهه آهي.<ref name=":2">[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == جائزو ۽ تاريخ == اتر وزيرستان خيبر پختونخوا جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه واري علائقي تي مشتمل آهي جيڪو اتر ۾ ڪرم ندي (ٽوچي) ۽ ڏکڻ ۾ گومل ندي جي وچ ۾ آهي. ميران شاهه اتر وزيرستان جو ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. بنون شهر فوري طور تي اوڀر ۾ واقع آهي، جڏهن ته سرحد جي افغان پاسي سڀ کان وڏو شهر خوست آهي. اتر وزيرستان ٽن سب ڊويزنن ميرعلي، ميران شاهه ۽ رزمڪ ۾ ورهايل آهي. ٽنهي سب ڊويزنن کي وڌيڪ نو تعلقن: دته خيل، دوسالي، گهاريوم، غلام خان، مير علي، ميران شاهه، رزمڪ، شيوا، اسپن وام تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === برطانوي راج (1894-1947) === برطانوي 1894 ۾ وزيرستان ۾ داخل ٿيا. 1894-95 ۾ برطانوي فوجي آپريشن کان پوءِ، وزيرستان کي ٻن "ايجنسين"، اتر وزيرستان ۽ ڏکڻ وزيرستان ۾ ورهايو ويو. <ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> ٻنهي حصن ۾ ڪافي مختلف خاصيتون آهن، جيتوڻيڪ ٻئي قبيلا وزير قبيلي جا ذيلي گروپ آهن، جن جي نالي تي هن علائقي جو نالو رکيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === دهشتگردي جي خلاف جنگ === 2014 ۾، آپريشن ضرب عضب جي نتيجي ۾ اتر وزيرستان مان لڳ ڀڳ 98,640 ماڻهن جي اندروني طور تي بي گھر ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جيڪو پاڪ-افغان سرحد تي پاڪستاني فوج پاران شروع ڪيل شدت پسند انتهاپسندن خلاف هڪ فوجي ڪارروائي هئي.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === ضلعي جو قيام === 2018 ۾ پاڪستان جي پارليامينٽ جي منظوري کان پوءِ، پاڪستان جا وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقا خيبر پختونخوا صوبي ۾ ضم ڪيا ويا، اڳوڻي اتر وزيرستان ايجنسي (جيڪا فاٽا جو حصو هئي) پوءِ هڪ ضلعو بڻجي وئي.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == انتظاميه == اتر وزيرستان ضلعو هن وقت نو تحصيلن ۾ ورهايل آهي.<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تحصيل !علائقو (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !کثافت (ppl/km²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |دته خيل |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |دوسالي |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |گهاريوم |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |غلام خان |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |مير علي |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |ميران شاهه |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |رزمڪ |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |شيوا |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |اسپن وام |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === صوبائي اسيمبلي === {| class="wikitable sortable" |- ! صوبائي اسيمبلي جو ميمبر !! پارٽي الحاق !! تڪ !! سال |- | محمد اقبال خان||[[پاڪستان تحريڪ انصاف]]||[[پي ڪي-103 (اتر وزيرستان-1)|پي ڪي-111 اتر وزيرستان-I]]|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | مير ڪلام وزير||آزاد||[[پي ڪي-104 (اتر وزيرستان-2)|پي ڪي-112 اتر وزيرستان-II]] |} == آباديات == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= ذريعات:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} سال <small>2023</small>ع جي مردم شماري جي مطابق، اتر وزيرستان ضلعي ۾ <small>99,595</small> گهر ۽ آبادي <small>6,93,332</small> آهي. <ref name=":0">{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ جنس جو تناسب <small>104.71</small> مردن کان <small>100</small> عورتن جو آهي<ref name=":0" /> ۽ خواندگي جي شرح %<small>32.82</small> (مردن لاءِ %<small>46.94</small> ۽ عورتن لاءِ %<small>18.03</small>) آهي. <small>2,54,259</small> (سروي ڪيل آبادي جو %<small>36.68</small>) <small>10</small> سالن کان گهٽ عمر وارا آهن. <small>4,131</small> (%<small>0.60</small>) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> <ref name=":0" /> ضلعي ۾ <small>2,170</small> (%<small>0.31</small>) ماڻهو مذهبي اقليتن مان، خاص طور تي عيسائي هئا.<ref name=":0" /> [[پشتو ٻولي|پشتو]] غالب ٻولي هئي، جيڪا آبادي جو %<small>99.66</small> ڳالهائي ٿو.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> == کان کني == علائقي ۾ هيٺيان معدنيات مليا آهن: *Copper بويا ۾ آتش فشانن سان لاڳاپيل [[ڪاپر (ٽامو)|ٽامو]]<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> == قابل ذڪر ماڻهو == * ارسلا خان، پاڪستاني سياستدان *محمد وسيم، پاڪستاني ڪرڪٽر *محسن داور، پاڪستاني سياستدان *فقير ايپي، پشتون فريڊم فائٽر *گيلامان وزير، پشتو شاعر * مير ڪلام، پاڪستاني سياستدان == دلچسپي جا هنڌ == ميران شاهه اتر وزيرستان ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر آهي، اهو بنون ۽ ضلعي جي ٻين اهم هنڌن سان ٺهيل رستن سان ڳنڍيل آهي. هن شهر ۾ ايجنسي جي سڀني سرڪاري کاتن جا آفيس آهن ۽ علائقي جي ماڻهن لاءِ مارڪيٽ سينٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو. رزمڪ ۽ شوال واديون ٻئي مقامي وزيرستانين لاءِ سمر ريسارٽ ۽ سياحن لاءِ خوبصورت سياحتي هنڌ آهن، هر سال هزارين سياح هتي ايندا آهن. رزمڪ ڪيڊٽ ڪاليج ملڪ جي مشهور ۽ تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان شاگرد هتي پڙهڻ لاءِ ايندا آهن.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[بنون ضلعو]] * [[ميران شاهه]] * [[ڏکڻ وزیرستان]] ==حوالا== {{حوالا}} == خارجي لنڪس == {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. {{Authority control}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:وزيرستان]] cob45zdbevy16c1vayfqn2617bpkx58 383174 383173 2026-06-07T11:11:38Z Memon2025 21315 383174 wikitext text/x-wiki {{Short description|Third-tier administrative unit of Pakistan}} {{redirect|North Waziristan|the agency|North Waziristan Agency}} {{Use Pakistani English|date=April 2017}} {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions --> | name =اتر وزيرستان ضلعو<br>North Waziristan District | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع شمالی وزیرستان}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|شمالي وزیرستان ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = ps<!-- ISO 639-2 code e.g. "ur" for Urdu. --> | settlement_type = [[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] <!-- images --->| image_skyline = {{Photomontage |size = 280 |photo1a = Shawall Bush Irea 15 - panoramio.jpg |photo2a = Mir Ali Patasi Adda 7 - panoramio.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = Top: Shawal Valley<br>Bottom: street in [[Mir Ali, Pakistan|Mir Ali]] <!-- maps and coordinates ------>| image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = North Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | coordinates = {{coord|32.98161274532541|70.13333546791706|display=title}} | subdivision_type = Country | subdivision_name = {{Flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Subdivisions of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Divisions of Pakistan|Division]] | subdivision_name2 = [[Bannu Division|Bannu]] <!-- established --------------->| established_title = Established | established_date = 1910 (as an [[Agency (country subdivision)|agency]] of [[Federally Administered Tribal Areas]]) <!-- seat, smaller parts ------->| seat_type = Headquarters | seat = [[Miranshah]] | parts_type = Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]] | parts_style = para | p1 = 9 | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders -->| government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/|title=District North Waziristan|access-date=11 February 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | government_type = District Administration | leader_party = | leader_title = [[Mayor]] | leader_name = N/A | leader_title1 = [[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]] | leader_name1 = Manzoor Ahmed Afridi | leader_title2 = District Police Officer | leader_name2 = Farhan Khan [[Police Service of Pakistan|(BPS-18 PSP)]] | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_total_km2 = 4,707 <!-- elevation ----------------->| elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = <!-- population ----------------> | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_total = 693137 | population_as_of = [[2023 Pakistani census|2023]] | population_density_km2 = auto <!-- time zone(s) -------------->| population_urban = 4131 (0.60%) | population_rural = 689,201 | demographics_type1 = Literacy | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_title1 = Literacy rate | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | utc_offset1 = +5 <!-- postal codes, area code --->| postal_code_type = <!-- enter ZIP code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | iso_code = <!-- twin cities ---------------> | blank_name_sec1 = Main language | blank_info_sec1 = [[Pashto]] <!-- website, footnotes -------->| website = {{url|northwaziristan.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''Total:'''<br />32.82% | '''Male:'''<br />46.94% | '''Female:'''<br />18.03% }} }} '''اتر وزيرستان ضلعو''' ([[پشتو ٻولي|پشتو]]: شمالي وزیرستان ولسوالۍ، [[اردو]]: ضلع شمالی وزیرستان) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ [[بنون ڊويزن]] جو هڪ ضلعو آهي. اهو وزيرستان، افغانستان سان ملندڙ، اتر اولهه پاڪستان جو هڪ جبل وارو علائقو، جو اتريون حصو آهي ۽ 4,707 چورس ڪلوميٽر (1817 چورس ميل) تي پکڙيل آهي.<ref name=":1">[https://opendata.kp.gov.pk/organization/about/district-administration-north-waziristan District Administration North Waziristan - Khyber Pakhtunkwha Open Data Portal]</ref> اتر وزيرستان جو گاديءَ جو هنڌ ميران شاهه آهي.<ref name=":2">[https://nwcci.com.pk/AboutNW North Waziristan District Profile]</ref> == جائزو ۽ تاريخ == اتر وزيرستان خيبر پختونخوا جي اولهه ۽ ڏکڻ اولهه واري علائقي تي مشتمل آهي جيڪو اتر ۾ ڪرم ندي (ٽوچي) ۽ ڏکڻ ۾ گومل ندي جي وچ ۾ آهي. ميران شاهه اتر وزيرستان جو ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. بنون شهر فوري طور تي اوڀر ۾ واقع آهي، جڏهن ته سرحد جي افغان پاسي سڀ کان وڏو شهر خوست آهي. اتر وزيرستان ٽن سب ڊويزنن ميرعلي، ميران شاهه ۽ رزمڪ ۾ ورهايل آهي. ٽنهي سب ڊويزنن کي وڌيڪ نو تعلقن: دته خيل، دوسالي، گهاريوم، غلام خان، مير علي، ميران شاهه، رزمڪ، شيوا، اسپن وام تعلقن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref>{{Cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP – North Waziristan|website=pbscensus.gov.pk|access-date=2018-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref> === برطانوي راج (1894-1947) === برطانوي 1894 ۾ وزيرستان ۾ داخل ٿيا. 1894-95 ۾ برطانوي فوجي آپريشن کان پوءِ، وزيرستان کي ٻن "ايجنسين"، اتر وزيرستان ۽ ڏکڻ وزيرستان ۾ ورهايو ويو. <ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> ٻنهي حصن ۾ ڪافي مختلف خاصيتون آهن، جيتوڻيڪ ٻئي قبيلا وزير قبيلي جا ذيلي گروپ آهن، جن جي نالي تي هن علائقي جو نالو رکيو ويو آهي.<ref>{{cite journal |publisher=Naval Postgraduate School |title=Tribe: Ahmadzai Wazir |url=http://www.nps.edu/programs/ccs/Docs/Pakistan/Tribes/Ahmadzai_Wazir.pdf}}</ref> === دهشتگردي جي خلاف جنگ === 2014 ۾، آپريشن ضرب عضب جي نتيجي ۾ اتر وزيرستان مان لڳ ڀڳ 98,640 ماڻهن جي اندروني طور تي بي گھر ٿيڻ جي رپورٽ ڪئي وئي، جيڪو پاڪ-افغان سرحد تي پاڪستاني فوج پاران شروع ڪيل شدت پسند انتهاپسندن خلاف هڪ فوجي ڪارروائي هئي.<ref>{{Cite web |last=Sherazi |first=Zahir Shah |date=2014-07-08 |title=North Waziristan IDPs figure reaches 800,000 |url=https://www.dawn.com/news/1117879 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref name="13July">{{cite news |date=14 July 2014 |title=Air raids flatten 5 militant hideouts |work=[[The Express Tribune]] |url=http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |url-status=live |access-date=14 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140715081512/http://tribune.com.pk/story/735366/air-raids-flatten-5-militant-hideouts/ |archive-date=15 July 2014}}</ref> === ضلعي جو قيام === 2018 ۾ پاڪستان جي پارليامينٽ جي منظوري کان پوءِ، پاڪستان جا وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقا خيبر پختونخوا صوبي ۾ ضم ڪيا ويا، اڳوڻي اتر وزيرستان ايجنسي (جيڪا فاٽا جو حصو هئي) پوءِ هڪ ضلعو بڻجي وئي.<ref>{{Cite news|url=https://nation.com.pk/01-Jun-2018/president-signs-fata-kp-merger-bill-into-law|title=President signs Fata-KP merger bill into law|date=2018-06-01|work=The Nation|location=|access-date=2018-07-06|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Wasim |first=Amir |date=2018-05-24 |title=National Assembly green-lights Fata-KP merger by passing 'historic' bill |url=https://www.dawn.com/news/1409710 |access-date=2022-07-24 |website=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |language=en}}</ref><ref>{{cite web |last=Sirmed |first=Marvi |date=29 May 2018 |title=For FATA residents, the good news may be short-lived – Daily Times |url=https://dailytimes.com.pk/246106/for-fata-residents-the-good-news-may-be-short-lived/ |access-date=30 May 2018 |website=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]}}</ref> == انتظاميه == اتر وزيرستان ضلعو هن وقت نو تحصيلن ۾ ورهايل آهي.<ref name="census">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP [PDF]|publisher=pbscensus.gov.pk|date=2018-01-03|access-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326141546/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NOR_WAZIRISTAN_AGENCY_SUMMARY.pdf|archive-date=26 March 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=District North Waziristan |url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-north-waziristan/ |access-date=2022-07-24 |website=Local Government, Elections and Rural Development Department |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Assessment Report: North Waziristan Agency IDP's - Pakistan {{!}} ReliefWeb |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/assessment-report-north-waziristan-agency-idp-s |access-date=2022-07-24 |website=reliefweb.int |language=en}}</ref> {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تحصيل !علائقو (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !کثافت (ppl/km²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |دته خيل |1,807 |92,196 |100.53 |30.63% | |- |دوسالي |250 |50,524 |100.29 |33.02% | |- |گهاريوم |320 |18,931 |102.01 |17.74% | |- |غلام خان |191 |31,015 |99.33 |8.44% | |- |مير علي |605 |229,647 |107.7 |38.31% | |- |ميران شاهه |402 |123,317 |102.02 |36.53% | |- |رزمڪ |191 |49,367 |134.63 |26.62% | |- |شيوا |393 |44,126 |112.28 |38.36% | |- |اسپن وام |548 |54,209 |99.82 |23.47% | |} === صوبائي اسيمبلي === {| class="wikitable sortable" |- ! صوبائي اسيمبلي جو ميمبر !! پارٽي الحاق !! تڪ !! سال |- | محمد اقبال خان||[[پاڪستان تحريڪ انصاف]]||[[پي ڪي-103 (اتر وزيرستان-1)|پي ڪي-111 اتر وزيرستان-I]]|| rowspan="2" |[[2018 Khyber Pakhtunkhwa provincial election|2018]] |- | مير ڪلام وزير||آزاد||[[پي ڪي-104 (اتر وزيرستان-2)|پي ڪي-112 اتر وزيرستان-II]] |} == آباديات == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1951 |128,235 |1961 |159,470 |1972 |250,663 |1981 |238,910 |1998 |361,246 |2017 |540,546 |2023 |693,332 |footnote= ذريعات:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2017census">{{cite web|title=Detailed results (Census 2023)|url=https://www.pbs.gov.pk/digital-census/detailed-results |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} سال <small>2023</small>ع جي مردم شماري جي مطابق، اتر وزيرستان ضلعي ۾ <small>99,595</small> گهر ۽ آبادي <small>6,93,332</small> آهي. <ref name=":0">{{Cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ جنس جو تناسب <small>104.71</small> مردن کان <small>100</small> عورتن جو آهي<ref name=":0" /> ۽ خواندگي جي شرح %<small>32.82</small> (مردن لاءِ %<small>46.94</small> ۽ عورتن لاءِ %<small>18.03</small>) آهي. <small>2,54,259</small> (سروي ڪيل آبادي جو %<small>36.68</small>) <small>10</small> سالن کان گهٽ عمر وارا آهن. <small>4,131</small> (%<small>0.60</small>) شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023 census">{{cite web|title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk|publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> <ref name=":0" /> ضلعي ۾ <small>2,170</small> (%<small>0.31</small>) ماڻهو مذهبي اقليتن مان، خاص طور تي عيسائي هئا.<ref name=":0" /> [[پشتو ٻولي|پشتو]] غالب ٻولي هئي، جيڪا آبادي جو %<small>99.66</small> ڳالهائي ٿو.<ref>{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] }}</ref> == کان کني == علائقي ۾ هيٺيان معدنيات مليا آهن: *Copper بويا ۾ آتش فشانن سان لاڳاپيل [[ڪاپر (ٽامو)|ٽامو]]<ref>{{cite journal|last=Nawazkahn|first=M|title=PAKISTAN MINERAL DEVELOPMENT CORPORATION-FATA-DC PESHAWAR|journal=Geological Report of Shinkai Copper Mineralization North Waziristan Agency|url=https://www.scribd.com/doc/14052388/copper-geological-report|access-date=19 October 2010}}</ref> == قابل ذڪر ماڻهو == * ارسلا خان، پاڪستاني سياستدان *محمد وسيم، پاڪستاني ڪرڪٽر *محسن داور، پاڪستاني سياستدان *فقير ايپي، پشتون فريڊم فائٽر *گيلامان وزير، پشتو شاعر * مير ڪلام، پاڪستاني سياستدان == دلچسپي جا هنڌ == ميران شاهه اتر وزيرستان ضلعي جو هيڊ ڪوارٽر آهي، اهو بنون ۽ ضلعي جي ٻين اهم هنڌن سان ٺهيل رستن سان ڳنڍيل آهي. هن شهر ۾ ايجنسي جي سڀني سرڪاري کاتن جا آفيس آهن ۽ علائقي جي ماڻهن لاءِ مارڪيٽ سينٽر طور پڻ ڪم ڪري ٿو. رزمڪ ۽ شوال واديون ٻئي مقامي وزيرستانين لاءِ سمر ريسارٽ ۽ سياحن لاءِ خوبصورت سياحتي هنڌ آهن، هر سال هزارين سياح هتي ايندا آهن. رزمڪ ڪيڊٽ ڪاليج ملڪ جي مشهور ۽ تاريخي تعليمي ادارن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي ڪنڊ ڪڙڇ مان شاگرد هتي پڙهڻ لاءِ ايندا آهن.<ref>{{cite web|last=Yusufzai|first=Rahimullah|title=24 FC soldiers die in N Waziristan suicide bombing|url=http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|publisher=The Indonesian Embassy, Islamabad Pakistan|access-date=19 October 2010|archive-date=21 July 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721121031/http://server.kbri-islamabad.go.id/index.php?option=com_content&task=view&id=1227&Itemid=53|url-status=dead}}</ref> ==وزيرستان جا قبيلا== وزير ۽ داوڙ قبيلا ھتان جا وڏا قبيلا شمار ٿين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[بنون ضلعو]] * [[ميران شاهه]] * [[ڏکڻ وزیرستان]] ==حوالا== {{حوالا}} == خارجي لنڪس == {{commons category|North Waziristan District}} * {{Cite EB1911|wstitle=Waziristan|volume=28|pages=435–436}} This includes an Empire-centric view of the politics and demographics. {{Authority control}} [[زمرو:اتر وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:وزيرستان]] 4o0l5quw60b1nrzvmwa6kv0p63iozvp 0 30399 383130 287225 2026-06-07T06:28:22Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 383130 wikitext text/x-wiki [[عڪس:FATA_Dist_South_Wazir.svg|thumb|ددفاٽا جو ضلعي نقشو]] '''ڏکڻ وزيرستان''' پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو آھي جنھن کي ڏکڻ وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. ھن جو صدرمقام وانا آھي. محسود قبيلو ھتان جو سڀ کان وڏو قبيلو آھي. ان کان علاوه وزير قبيلو به اھم آھي۔ 1895ع تائين ھي علائقو ڊيرا اسماعيل خان ۽ بنون جو ڊپٽي ڪمشنر ڪنٽرول ڪندو ھو۔ 1893ع ۾ افغانستان جو امير ھڪ معاھدي جي تحت ھنن علائقن جي دعوي تان دستبردار ٿي ويو۔ == ھاڻوڪي حالت == 2003 جي فوجي آپريشن کان اڳ ھي پرسڪون علائقو ھوندو ھيو پر فوجي آپريشن ۽ مختلف وقتن ٿيندڙ ڊرون حملن جي سبب ھتي امن ۽ امان جي صورتحال نھايت خراب رھي آھي. چيو ويندو آھي ته تحريڪ طالبان پاڪستان ھن علائقي ۾ جنم ورتو. پاڪستان جون اڪثر پابندي مڙھيل تنظيمن جو ھي علائقو مرڪز رھيو آھي. آڪٽوبر 2009 ۾ پاڪ فوج ھتي مبينہ دھشت گردن جي خلاف آپريشن راھ نجات شروع ڪئي. == پڻ ڏسو == * [[شمالی وزیرستان|اتر وزيرستان]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڏکڻ وزيرستان مٿيون ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] pqyvd9a4m13artmfviojchs23ckeaw8 383151 383130 2026-06-07T07:17:44Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 383151 wikitext text/x-wiki [[عڪس:FATA_Dist_South_Wazir.svg|thumb|ددفاٽا جو ضلعي نقشو]] '''ڏکڻ وزيرستان''' پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو آھي جنھن کي ڏکڻ وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. ھن جو صدرمقام وانا آھي. محسود قبيلو ھتان جو سڀ کان وڏو قبيلو آھي. ان کان علاوه وزير قبيلو به اھم آھي۔ 1895ع تائين ھي علائقو ڊيرا اسماعيل خان ۽ بنون جو ڊپٽي ڪمشنر ڪنٽرول ڪندو ھو۔ 1893ع ۾ افغانستان جو امير ھڪ معاھدي جي تحت ھنن علائقن جي دعوي تان دستبردار ٿي ويو۔ == ھاڻوڪي حالت == 2003 جي فوجي آپريشن کان اڳ ھي پرسڪون علائقو ھوندو ھيو پر فوجي آپريشن ۽ مختلف وقتن ٿيندڙ ڊرون حملن جي سبب ھتي امن ۽ امان جي صورتحال نھايت خراب رھي آھي. چيو ويندو آھي ته تحريڪ طالبان پاڪستان ھن علائقي ۾ جنم ورتو. پاڪستان جون اڪثر پابندي مڙھيل تنظيمن جو ھي علائقو مرڪز رھيو آھي. آڪٽوبر 2009 ۾ پاڪ فوج ھتي مبينہ دھشت گردن جي خلاف آپريشن راھ نجات شروع ڪئي. == پڻ ڏسو == * [[شمالی وزیرستان|اتر وزيرستان]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] 6uf1q4fd5kyx9nq2lptu84pvxmfr1un 383152 383151 2026-06-07T07:18:50Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 383152 wikitext text/x-wiki [[عڪس:FATA_Dist_South_Wazir.svg|thumb|ددفاٽا جو ضلعي نقشو]] '''ڏکڻ وزيرستان''' پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو آھي جنھن کي ڏکڻ وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. ھن جو صدرمقام وانا آھي. محسود قبيلو ھتان جو سڀ کان وڏو قبيلو آھي. ان کان علاوه وزير قبيلو به اھم آھي۔ 1895ع تائين ھي علائقو ڊيرا اسماعيل خان ۽ بنون جو ڊپٽي ڪمشنر ڪنٽرول ڪندو ھو۔ 1893ع ۾ افغانستان جو امير ھڪ معاھدي جي تحت ھنن علائقن جي دعوي تان دستبردار ٿي ويو۔ == ھاڻوڪي حالت == 2003 جي فوجي آپريشن کان اڳ ھي پرسڪون علائقو ھوندو ھيو پر فوجي آپريشن ۽ مختلف وقتن ٿيندڙ ڊرون حملن جي سبب ھتي امن ۽ امان جي صورتحال نھايت خراب رھي آھي. چيو ويندو آھي ته تحريڪ طالبان پاڪستان ھن علائقي ۾ جنم ورتو. پاڪستان جون اڪثر پابندي مڙھيل تنظيمن جو ھي علائقو مرڪز رھيو آھي. آڪٽوبر 2009 ۾ پاڪ فوج ھتي مبينہ دھشت گردن جي خلاف آپريشن راھ نجات شروع ڪئي. == پڻ ڏسو == * [[شمالی وزیرستان|اتر وزيرستان]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جي تاريخ]] 702hp8ybb9nl36n0jxcineti59tdmba 383153 383152 2026-06-07T07:19:57Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:خيبر پختونخوا جي تاريخ]]; added [[Category:خيبر پختونخوا جي سياسي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 383153 wikitext text/x-wiki [[عڪس:FATA_Dist_South_Wazir.svg|thumb|ددفاٽا جو ضلعي نقشو]] '''ڏکڻ وزيرستان''' پاڪستان جو ھڪ قبائلي علائقو آھي جنھن کي ڏکڻ وزيرستان ايجنسي به چيو ويندو آھي. ھن جو صدرمقام وانا آھي. محسود قبيلو ھتان جو سڀ کان وڏو قبيلو آھي. ان کان علاوه وزير قبيلو به اھم آھي۔ 1895ع تائين ھي علائقو ڊيرا اسماعيل خان ۽ بنون جو ڊپٽي ڪمشنر ڪنٽرول ڪندو ھو۔ 1893ع ۾ افغانستان جو امير ھڪ معاھدي جي تحت ھنن علائقن جي دعوي تان دستبردار ٿي ويو۔ == ھاڻوڪي حالت == 2003 جي فوجي آپريشن کان اڳ ھي پرسڪون علائقو ھوندو ھيو پر فوجي آپريشن ۽ مختلف وقتن ٿيندڙ ڊرون حملن جي سبب ھتي امن ۽ امان جي صورتحال نھايت خراب رھي آھي. چيو ويندو آھي ته تحريڪ طالبان پاڪستان ھن علائقي ۾ جنم ورتو. پاڪستان جون اڪثر پابندي مڙھيل تنظيمن جو ھي علائقو مرڪز رھيو آھي. آڪٽوبر 2009 ۾ پاڪ فوج ھتي مبينہ دھشت گردن جي خلاف آپريشن راھ نجات شروع ڪئي. == پڻ ڏسو == * [[شمالی وزیرستان|اتر وزيرستان]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جي سياسي جاگرافي]] kdrfuajgxfo7gcjl40seqw69gqm0t29 0 34177 383020 319305 2026-06-06T12:41:06Z Ibne maryam 17680 /* */ 383020 wikitext text/x-wiki {{Short description|قرباني واري عيد، اسلام ۾ ٻئي عيد}} {{Hatnote|رمضان کانپوء يڪم شوال واري عيد لاء، ڏسو [[عيد الفطر]]}} {{Infobox holiday | holiday_name = عيد الاضحي (قرباني جي عيد) | official_name = عيد الاضحيٰ (عربي) | image = Eid Blessings WDL6855.png | caption = سال 1730ع جو هڪ خطاطي جو نمونو جن تي عربي ۾ عيد الاضحي جي تبريڪ لکل آهي. | observedby = سڄي دنيا جا مسلمان | type = اسلامي تهوار | significance = الله جي حڪم جي تعميل ۾ ابراهيم عليه السلام جي پنهنجي پٽ جي قرباني ڏيڻ جي رضامندي جي ياد ۾ | begins = 10 ذوالحج | ends = 13 ذوالحج | date2025 = 6 - 10 جون، 2025ع | observances = نماز عيد، قرباني | relatedto = [[اسلام ۾ ابراهيم|ابراهيم عليه السلام]] جي قرباني جي ياد ۾، [[حج]] جو فرض "وقوف عرفه" به هڪ ڏينهن پهريون 9 ذي الحج تي ڪيو ويندو آهي. | alt = | nickname = قرباني جي عيد، وڏي عيد | litcolor = | celebrations = عيد الاضحيٰ جي ٽي ڏينهن ۾ مسلمان قرباني ڪند آهن. | date = 9 ذوالحج | weekday = 3 | month = ذوالحج | scheduling = | duration = 3 days | frequency = هر هجري سال | firsttime = [[اسلام ۾ ابراهيم|ابراهيم عليه السلام]] پنهنجي پٽ کي قرباني لاء پيش ڪيو ۽ [[الله]] هن جاء تي هڪ رڍ جي قرباني کي، قرباني طور قبول ڪيو. | startedby = [[محمد|رسول الله صلي الله عليه وآلهٖ وسلم]] هن کي [[الله]] حڪم موجب، ابراهيم عليه السلام جي قرباني جي ياد ۾ جاري ڪيو ۽ هن ڏينهن کي تهوار مقرر ڪيو. }} '''قرباني واري عيد''' يا '''عيد الاضحيٰ'''، هڪ اسلامي تهوار آهي، جيڪا قرباني جي روايت سان لاڳاپيل آهي، جيڪا مسلمان [[اسلام ۾ ابراهيم|ابراهيم عليه السلام]] جي قرباني جي ياد ۾ ملهائيندا آهن ۽ هي جو تهوار، قرباني لاء مقرر ڪيو ويو آھي. مسلمان ٻن طرح جون عيدون ملھائيندا آھن. ھڪ کي [[عيد الفطر]] ۽ ٻي کي عيد الاضحيٰ چيو ويندو آھي. عيد الاضحيٰ [[ذوالحج]] جي ڏھ تاريخ تي ملھائي ويندي آھي. ھڪ ڏينھن اڳ 9 ذوالحج جنهن کي "يوم عرفه" سڏيو وڃي ٿو، حاجي عرفات جي ميدان ۾ به پهچندا آهن، جيڪو حج جو لازم رڪن آھي. انس بن مالڪ فرمائن ٿا تہ، "جھالت جي دور ۾ ماڻھن سال ۾ ٻہ ڏينھن راند روند جي لاءِ مقرر ڪري ڇڏيا ھئا. رسول الله (صلي الله عليه وآلهٖ وسلم) جڏھن مديني منور تشريف آندي تہ ارشاد فرمايو، "ماڻھن جي راند روند جي لاءِ ٻہ ڏينھن مقرر ھيا، الله تعاليٰ انھن کي انھن کان بھتر ڏينھن، يعني عيدالفطر ۽ عيد الاضحيٰ ۾ تبديل ڪري ڇڏيو آھي". <ref>سنن نسائي:جلد اول:حديث نمبر 1561 </ref> ذوالحج جي 9 تاريخ کي يوم عرفه يا عرفه جو ڏينهن سڏيندا آهن ۽ 10 ذوالحج کي يوم النحر يا قرباني جو ڏينهن سڏبو آهي ۽ 10، 11, 12 ۽ 13 ذوالحج کي ايام تشريق سڏيندا آهن.<ref name="آسان فقه"> - ڪتاب: آسان فقه، از: مولانا محمد يوسف اصلاحي، مترجم: محمد عاشق ڌامراھا، مھراڻ اڪيڊمي شڪارپور، جنوري 2002 - صہ 277 کان 282 </ref> عيد الاضحيٰ اسلام ۾ ٻن مکيه تہوارن مان ٻيو عيد الفطر سان گڏ آهي. اها هجري ڪئلينڊر جي آخري مهيني يعني 12هين مهيني، ذوالحج جي 10 تاريخ تي پوي ٿي.<ref>{{cite encyclopedia|title=Eid al-Adha {{!}} Meaning, Observances, & Traditions|url=https://www.britannica.com/topic/Eid-al-Adha|encyclopedia=Encyclopedia Britannica|language=en|date=11 March 2025}}</ref> قرباني ۽ تڪبير (الله جي وڏائي بيان ڪرڻ) کي عام طور تي ايندڙ ٽن ڏينهن تائين اڳتي وڌايو ويندو آهي، جن کي تشريق جا ڏينهن چيو ويندو آهي. عيد الاضحيٰ کي ڪڏهن ڪڏهن "وڏي عيد" به چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ ته ان جي ملهائڻ کي 3 ڏينهن وڌيڪ وڌايو ويندو آهي.<ref name="Metro2020-07-31-01a2">{{cite web|url=https://metro.co.uk/2018/08/21/why-eid-ul-adha-referred-big-eid-7865194/|title=What is the story of Eid al-Adha and why is it referred to as Big Eid?|last1=Haigh|first1=Phil|date=31 July 2020|website=Metro|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200923074640/https://metro.co.uk/2018/08/21/why-eid-ul-adha-referred-big-eid-7865194/|archive-date=2020-09-23|access-date=25 April 2021|quote=Simply, Eid al-Adha is considered the holier of the two religious holidays and so it is referred to as 'Big Eid' while Eid al Fitr can be known as 'Lesser Eid'. Eid al-Kabir means 'Greater Eid' and is used in Yemen, Syria, and North Africa, while other translations of 'Large Eid' are used in Pashto, Kashmiri, Urdu and Hindi. This distinction is also known in the Arab world, but by calling 'Bari Eid' bari, this Eid is already disadvantaged. It is the 'other Eid'. 'Bari Eid', or Eid-ul-Azha, has the advantage of having two major rituals, as both have the prayer, but it alone has a sacrifice. 'Bari Eid' brings all Muslims together in celebrating Hajj, which is a reminder of the Abrahamic sacrifice, while 'Choti Eid' commemorates solely the end of the fasting of Ramazan.}}</ref> عيد الفطر وانگر، عيد جي نماز عيد الاضحيٰ جي صبح ادا ڪئي ويندي آهي، جنهن کان پوءِ ٻڪري، رڍ، ڳئون يا اٺ جي قرباني ادا ڪئي ويندي آهي. اسلامي روايت ۾، اهو ابراهيم جي پنهنجي پٽ، اسماعيل (عليه السلام) کي قربان ڪرڻ جي رضامندي کي خدا جي حڪم جي اطاعت جي عمل طور تي عزت ڏئي ٿو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=O69zjVnjL10C&dq=Others+refer+to+either+Isaac+or+Ishmael+with+the+honorific+title+(+laqab+)+%22+Sacrifice+of+God+%22+attached+to+the+name.&pg=PA140|title=Journeys in Holy Lands: The Evolution of the Abraham-Ishmael Legends in Islamic Exegesis|last1=Firestone|first1=Reuven|date=January 1990|publisher=SUNY Press|isbn=978-0-7914-0331-0}}</ref> حاجي عام طور تي عيد الاضحيٰ تي حج جو مناسڪ، يعني بيت الله جو طواف ۽ صفا ۽ مروه جي ٽڪرين جي درميان سعي ڪندا آهن، ان سان گڏ عيد جي ڏينهن ۽ ايندڙ ٻن ڏينهن جمرات (پٿر جيڪا ان جاء تي رکيل آهن جتي شيطان نافرني وسوسو وجهڻ جي ڪوشش ڪيو) تي رمي (ڪنڪريون مارڻ جو عمل) ادا ڪندا آهن. ==عيد جي نماز== عيد جي نماز ۾ ٻہ رڪعتون واجب شامل آهن ۽ ان جي صحيح ۽ واجب ھجڻ لاء ساڳيا شرط آھن جيڪي جمعي جي نماز جا آھن پر عيد جي نماز ۾ خطبو شرط ناھي جيڪو جمعي جي نماز ۾ لازمي شرط ھوندو آھي.<ref name="آسان فقه" /> عيد نماز ۾ خطبو سنت آھي. عيد جي نماز جو وقت سج نڪرڻ سان پيلاڻ جي ختم ٿيڻ بعد شروع ٿئي ٿو ۽ سج جي زوال تائين جاري رھي ٿو پر مستحب آھي تہ عيد نماز ۾ دير نہ ڪئي وڃي. اھا نماز اڪيلي سر نہ ٿي پڙھي سگھجي.<ref name="آسان فقه" /> ان جي قضا ڪانہ ٿيندي آهي. ھن نماز ۾ اذان ۽ اقامت نہ ٿيندي آهي. عيد نماز ۾ عورتن ۽ ٻارن کي شرڪت جي اجازت آهي، پر واجب نه آھي.<ref name="آسان فقه" /> عيد جو خطبو سنت آھي پر ان جو ٻڌڻ واجب آهي. خطبو نماز بعد پڙھڻ سنت آھي.<ref name="آسان فقه" /> ٻہ خطبا پڙھڻ ۽ ٻنھي جي وچ ۾ جمعي جي نماز جي خطبي واري وقفي جيترو ويھڻ سنت آھي.<ref name="آسان فقه" /> ==عيدالاضحي جون سنتون== عيد الضحي ج جي ڏينهن عيدگاھ وڃڻ کان پھريون ڪجهه نہ کائڻ سنت آھي. عيدگاھ وڃڻ وقت بلند آواز ۾ تڪبيرون پڙھڻ سنت آھي. == عيد الاضحيٰ جو ڏينهن == ٻي عيدالاضحي آھي جيڪا ڏھ ذي الحج جي ڏينھن ۾ آتي آھي ۽ ھي ٻنھي عيدن ۾ وڏي ۽ افضل عيد آھي ۽ حج جي مڪمل ٿيڻ کان بعد اچي ٿي جڏھن مسلمان حج مڪمل ڪري وٺن ٿا تو الله تعالٰي انھن کي معاف ڪرديتا آھي۔ ان لاءِ حج جي تڪميل يوم عرفہ ۾ وقوف عرفہ تي ٿيندي آھي جيڪو حج جو ھڪ عظيم رڪن آھي جيئن تہ نبي صلي الله عليه وسلم ڪا فرمان آھي: يوم عرفہ باھ کان آزادي جو ڏينھن آھي جنھن ۾ الله تعالٰي ھر شخص کي باھ کان آزادي ڏيندو آھي عرفات ۾ وقوف ڪرڻ وارن۽ ٻين ملڪن ۾ رھنڻ وارن مسلمانون کي بہ آزادي ملندي آھي ۔ 1. - ھي ڏينھن الله تعالٰي وٽ سڀ کان بھترين ڏينھن آھي : حافظ ابن قيم رحمه الله تعالٰي زاد المعاد ( 1 / 54 ) ۾ چون ٿا : [الله تعالٰي وٽ سڀ کان افضل ۽ بھتر ڏينھن يوم النحر ( عيدالاضحي ) جو ڏينھن آھي ۽ اھو حج اڪبر وارو ڏينھن آھي] ( نبي صلي الله عليه وسلم جو فرمان آھي : يقينن يوم النحر الله تعالٰي وٽ بھترين ڏينھن آھي ) <ref>سنن ابوداؤد حديث نمبر 1765 </ref> 2. – ھي حج اڪبر وارو ڏينھن آھي : <br/> ابن عمر رضي الله تعالٰي عنھما بيان ڪن ٿا تہ نبي صلي الله عليه وسلم اس حج جي دوران جيڪو انھن ڪيو ھو يوم النحر( عيد الاضحي ) والري ڏينھن جمرات جي وچ ۾ بيھي ڪري فرمائڻ لڳا تہ حج اڪبر وارو ڏينھن آھي ۔ <ref>صحيح بخاري حديث نمبر 1742 </ref> نبي اڪرم صلي الله عليه وسلم فرمايو : يوم عرفہ ۽ يوم النحر ۽ ايام تشريق اسان اھل اسلام جي عيد جا ڏينھن آھن ۽ ھي سڀ کائڻ پيئڻ جا ڏينھن آھنن ۔ <ref>سنن ترمذي حديث نمبر 773 </ref> ==گيلري== مٿان کان، کاٻي کان ساڄي: [[ترڪي]] جي شهر [[استنبول]] ۾ عيد جي نماز، [[قاهره]]، [[مصر]] ۾ قرباني جو منظر، [[ايران]] جي شهر اهواز ۾ عيد جي تقريب ٻارن کي عيد جو تحفو، عيدي ڏيڻ جو منظر، [[مراڪش]] ۾ قرباني لاءِ مخصوص ڪيل رڍ، [[البانيا]] ۾ عيد جي نماز ادا ڪن جو منظر. [[File:Eid al adha compilation.jpg]] ==پڻ ڏسو== [[:باب:اسلام]] * [[حج]] * [[عيد الفطر]] * [[اسلام ۾ ابراهيم|ابراھيم عليه السلام]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{عيد}} {{اسلامي موڪلون}} {{حج جا موضوع}} {{ڪومنز زمرو|Eid ul-adha}} [[زمرو:عيد]] [[زمرو:نماز]] [[زمرو:حج]] [[زمرو:اسلامي تقويم]] [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي مقدس ڏينھن]] [[زمرو:ايران ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:افغانستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:ڀارت ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:ترڪي ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:سري لنڪا ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:سعودي عرب ۾ عام موڪلن جا ڏينهن]] [[زمرو:مصر ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:ميانمار ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:ازبڪستان ۾ عام موڪلون]] [[زمرو:آذربائيجان ۾ عام موڪل جا ڏينهن]] ==حوالا== {{حوالا}} g78d5nerf8s3av5mmrw4b1fr3hh1jvh 0 40956 383005 313660 2026-06-06T12:26:10Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:انجنيئرنگ جا شعبا]]; added [[Category:اسلامي اصطلاح]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 383005 wikitext text/x-wiki '''تعجيل وراثت''' (Acceleration of succession) وراثت ۾ عجلت يا تڪڙ. اسلامي [[وراثت]] جي [[قانون]] ۾ [[وارث]] جو ھڪ اھڙو عمل جيڪو وراثت جي لاءِ تڪڙ وارو ھجي ان کي ناپسنديده قرار ڏنو ويو آهي. تعجيل وراثت ۾ وارث [[مورث]] کي [[قتل]] ڪندو يا ڪرائي ڇڏيندو آهي تہ جيئن ورثو يا [[ترڪو]] جلدي ان کي ملي سگھي. [[اسلام]] ۾ وارث جي ان قدم کي وراثت کان محرومي جو ھڪ سبب قرار ڏنو ويو آهي. [[محمد|نبي سڳوري]] صه جن جو فرمان آهي تہ:"لا وراثنه لقاتل" يعني مورث جي قاتل لاءِ ڪو ترڪو ڪانھي.<ref>ڪتاب: قانوني لغت؛ مرتب: جسٽس ڊاڪٽر تنزيل الرحمان؛ ايڊيشن:2013؛ پي.ايل.ڊي. پبلشرز، لاھور</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] f3nhdcc4gwpt1488yrrbj8ag3ck1mpf 383006 383005 2026-06-06T12:26:32Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فقه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 383006 wikitext text/x-wiki '''تعجيل وراثت''' (Acceleration of succession) وراثت ۾ عجلت يا تڪڙ. اسلامي [[وراثت]] جي [[قانون]] ۾ [[وارث]] جو ھڪ اھڙو عمل جيڪو وراثت جي لاءِ تڪڙ وارو ھجي ان کي ناپسنديده قرار ڏنو ويو آهي. تعجيل وراثت ۾ وارث [[مورث]] کي [[قتل]] ڪندو يا ڪرائي ڇڏيندو آهي تہ جيئن ورثو يا [[ترڪو]] جلدي ان کي ملي سگھي. [[اسلام]] ۾ وارث جي ان قدم کي وراثت کان محرومي جو ھڪ سبب قرار ڏنو ويو آهي. [[محمد|نبي سڳوري]] صه جن جو فرمان آهي تہ:"لا وراثنه لقاتل" يعني مورث جي قاتل لاءِ ڪو ترڪو ڪانھي.<ref>ڪتاب: قانوني لغت؛ مرتب: جسٽس ڊاڪٽر تنزيل الرحمان؛ ايڊيشن:2013؛ پي.ايل.ڊي. پبلشرز، لاھور</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:فقه]] 2irf0hsqg6sshxawut64fp63afnbxmw 383009 383006 2026-06-06T12:29:53Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 383009 wikitext text/x-wiki '''تعجيل وراثت''' (Acceleration of succession) وراثت ۾ عجلت يا تڪڙ. اسلامي [[وراثت]] جي [[قانون]] ۾ [[وارث]] جو ھڪ اھڙو عمل جيڪو وراثت جي لاءِ تڪڙ وارو ھجي ان کي ناپسنديده قرار ڏنو ويو آهي. تعجيل وراثت ۾ وارث [[مورث]] کي [[قتل]] ڪندو يا ڪرائي ڇڏيندو آهي تہ جيئن ورثو يا [[ترڪو]] جلدي ان کي ملي سگھي. [[اسلام]] ۾ وارث جي ان قدم کي وراثت کان محرومي جو ھڪ سبب قرار ڏنو ويو آهي. [[محمد|نبي سڳوري]] صه جن جو فرمان آهي تہ:"لا وراثنه لقاتل" يعني مورث جي قاتل لاءِ ڪو ترڪو ڪانھي.<ref>ڪتاب: قانوني لغت؛ مرتب: جسٽس ڊاڪٽر تنزيل الرحمان؛ ايڊيشن:2013؛ پي.ايل.ڊي. پبلشرز، لاھور</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي فقه]] 99cf84it38r4zc045xfwoeyg1dz0ytm 0 41251 383010 248343 2026-06-06T12:30:36Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اسلامي فقه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 383010 wikitext text/x-wiki '''وراثت جو اسلامي قانون''':{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Islamic Law of Inheritance '''}}اسلامي نظام ۾ ورثي ۽ [[وراثت]] جي ورھاست کي وڏي اھميت حاصل آھي. ورثي لاءِ اصول ۽ قائدا [[قرآن]] پاڪ ۾ موجود آھن جڏھن ته انھن جي [[تشريح]] سنت نبويءَ ۾ ڪئي وئي آھي. قرآني حڪم مطابق وراثت جي صحيح طريقي سان ورھاست ڪرڻ گھرجي جنھن جو تفصيل ملڪي قانونن ۾ درج آھي<ref name="سرتيون" />. ==وراثت جي ورھاست جا بنيادي اصول== وارث، منقوله ۽ غير منقوله جائداد مان حصي وٺڻ لاءِ حقدار بڻيا. وارثن ۽ سندن حصن جو تعين شرعي حڪمن موجب ڪيو ويندو. وارثن ۾ پھرئين درجي وارن وارثن کي Sharers يا '''[[ذوي الفروض]]''' ڪوٺيو ويندو آھي. ھي اھي وارث آھن. جن جا حصا [[شريعت]] مقرر ڪيا آھن. ھي تيرنھن فرد آھن يعني پيءُ، ڏاڏو، ماءُ شريڪ ماٽيلو ڀاءٌ، ڀيڻ، مڙس، زال، ماءُ، ڌيءُ، پوٽي، سڳي ڀيڻ، پيءُ شريڪ ماٽيلي ڀيڻ ۽ ڀاءُ ڏاڏي ۽ ناني<ref name="سرتيون" />. متوفي جي خوني يعني رت جي مٽيءَ وارا مائٽ جن جو تعلق پھرئين درجي يعني Sharers سان ھوندو آھي. اھي ٻئي ۽ ٽئين درجي جي وارثن کي وراثت کان محروم ڪري ڇڏيندا آھن<ref name="سرتيون" />. نسل ۾ ويجھا مائٽ، ڌيءُ ۽ پٽ ان بعد پوٽا پوٽي ۽ پوءِ سندن ولاد، جڏھن نسب ۾ نزديڪ ترين ماءُ پيءُ آھن. پوءِ ڏاڏو، ڏاڏي ۽ ان کان مٿي<ref name="سرتيون" />. متوفيءَ جا وارث اھي ئي هقدار ھوندا جيڪي جيئرا ھوندا آھن<ref name="سرتيون" />. ورٿي جي ورھاست متوفي جي مذھب ۽ فرقي مطابق ٿيندي ۽ نه وارث جي مذھب ۽ فرقي پٽاندر<ref name="سرتيون" />. ==وراثت جي ورھاست ۽ اثاثن جو تفصيل== متوفي يا گذاري ويندڙ جي اھا ملڪيت ورھائي ويندي آھي جنھن جو ھو ٻئي ڪنھن جي شرڪت يا ڀائيواريءَ کان سواءِ پاڻ مالڪ ھوندو. پوءِ اھا ملڪيت، سندس زور بازوءِ جو نتيجو ھجي يا وري کيس ورثي ۾ ملي ھجي يا گفٽ طور حاصل ٿي ھجي يا جنھن جا حق ھن خريد ڪيا ھوندا. ھاڻي سڀ کان پھرين گذاري ويندڙ، جي منقوله ۽ غير منقوله جائداد جي تفصيل جي فھرست جوڙي ويندي<ref name="سرتيون" />. جيڪڏھن گذاري ويندڙ، پنھنجي حياتيءَ ۾ پنھنجي زال يا مڙس سان ازدواجي تعلق ختم ڪري ڇڏيو ھوندو ته ان صورت ۾ ھو ھڪ ٻئي جي ورثي مان حقدار نه ھوندا<ref name="سرتيون" />. گذاري ويندڙ ڏانھن رھيل قرضن جي تفصيل، بيماريءَ جو خرچ، ڪفن دفن جو خرچ، زال جي ادائگيءَ قابل مھر جي رقم وغيره جو به حساب ڪيو ويندو<ref name="سرتيون" />. گذاري ويندڙ جيڪڏھن ڪنھن جي حق ۾ وصيت ڪئي آھي ته ان جو تفصيل پڻ مرتب ڪيو ويندو ۽ پوءِ اھا سموري رقم جيڪا گذاري ويندڙ تي واجب آھي. مثال قرض، بيماري، ڪفن، دفن تي خرچ زال جي [[حق مھر|مھر]] جي رقم، عدت ٽئين نان نفقعو. اگر متوفيءَ ڪا [[وصيت]] ڪئي آھي ته ھڪ ڀاڱي ٽي (ٽيون حصو) ڪٽيو ويندو ۽ باقي ملڪيت وارثن ۾ ورھائي ويندي<ref name="سرتيون" />. ==سني مڪتب فڪر موجب وارثن جو تفصيل== '''[[ذوي الفروض]]''' (Sharers) '''[[عصبات]]''' (Residuaries) '''[[ذوي الارحام]]''' (Uterine Relations) ===شيئررس يا ذوي الفروض=== اسلامي قانون وراثت ۾ ذوي الفروض ۾ اُھي وارث شامل آھن، جيڪي ڪن مخصوص حالتن ۾ مقرر ٿيل ورٿي جي رقم وصول ڪندا آھن<ref name="سرتيون" />. *پيءُ: جيڪڏھن گذاري ويندڙ کي اولاد آھي ته پيءُ کي ملڪيت جو ڇھون حصو6/1 ملندو. پر جي اولاد نه ھجي يا باقي حصو به پيءُ کي (Residuri) جي حيثيت ۾ ملندو<ref name="سرتيون" />. *ڏاڏو: جيڪڏھن پيءُ موجود ناھي ته ڏاڏي کي ملڪيت جو ڇھون حصو ملندو پر جي پيءُ آھي ته ڏاڏو ملڪيت کان محروم رھندو<ref name="سرتيون" />. *ماءُ: جيڪڏھن گذاري ويندڙ کي اولاد آھي ته ماءُ کي جائداد مان 6/1 حصو ملندو. پر جي اولاد يا ڀيڻ ناھن ته جائداد مان 3/1 حصو ماءُ کي ملندو<ref name="سرتيون" />. *ڏاڏي/ناني: جيڪڏھن ماءُ جيئري ناھي ته ماءُ جو حصو ڏاڏيءَ کي ملندو پر جي ڏاڏي به جيئري ناھي ته اھو حصو ناني کي ملندو. پر جي پيءُ جيئرو آھي ته ڏاڏي ۽ ناني ملڪيت کان محروم رھنديون ۽ ماءُ جو حصو به، پيءُ کي ملندو<ref name="سرتيون" />. *مڙس: جيڪڏھن اولاد آھي ته مڙس کي چوٿون حصو پر جي اولاد ناھي ته ھڪ ڀاڱي ٻه 2/1 حصو مڙس کي ملندو<ref name="سرتيون" />. *زال: جي اولاد آھي ته زال کي اٺون حصو ملندو ۽ جي اولاد ناھي ته جائداد جو چوٿون حصو ملندو، پر جي ٻه يا ٻن کان وڌ زالون آھن ته حصو برابر ورھائبو<ref name="سرتيون" />. *ڌيءَ: جي پٽ ناھي ته ڌيءُ کي ملڪيت جو اڌ حصو ملندو ٻه يا ٻن کان وڌ ڌين جي صورت ۾ ملڪيت جي 3/2 حصو سمورين ڌيئن ۾ برابر ورھائبو. البت پٽ جي موجودگيءَ ۾ ورثو پٽ کي ٻه ۽ ڌيءُ کي ھڪ پَتي ملندي<ref name="سرتيون" />. *پوٽي: جيڪڏھن ڌيءَ ناھي ته پوٽيءَ کي ڌيءَ جيتري پَتي ملندي، پر جي ٻه يا ٻن کان وڌ ڌيون آھن ته پوٽيءَ کي ملڪيت مان حصو نه ملندو. پر جي ھڪ ڌيءَ آھي ته پوٽيءَ کي ڇھون حصو ملندو<ref name="سرتيون" />. *سڳي ڀيڻ: جيڪڏھن گذاري ويندڙ کي اولاد ۽ پيءُ نه جي ته سڳي ڀيڻ کي 2/1 حصو ملندو جيڪڏھن ٻه يا ٻن کان وڌ سڳيون ڀيڻون آھن ته 3/2 حصو ملندو. البت جيڪڏھن ڀاءُ موجود آھي ته ڀاءُ جا ٻه حصا ۽ ڀيڻ جو ھڪ حصو ھوندو<ref name="سرتيون" />. *ماٽيلا ڀاءُ ڀيڻ: جيڪڏھن گذاري ويندڙ کي اولاد، پيءُ ۽ سڳا ڀاءُ ڀيڻ موجود نه آھن ته پيءُ شريڪ ڀيڻ کي سڳي ڀيڻ جو حصو ملندو، نه ته کيس ملڪيت نه ملندي. ماٽيلي ڀاءُ جي موجودگيءَ جو کيس يعني ماٽيلي ڀيڻ کي ھڪ حصو ۽ ڀاءُ کي ٻه حصا ملڪيت ملندي<ref name="سرتيون" />. *ماٽيلا ڀاءُ ڀيڻ: جيڪڏھن گذاري ويندڙ کي اولاد، پيءُ ۽ سڳا ڀاءُ ڀيڻ نه آھن. ماءُ شريڪ ماٽيلي ڀيڻ يا ڀاءُ کان ملڪيت جو ڇھون حصو ملندو پر جي ٻه يا ٻنکان وڌ ھوندو ته 3/1 حصو ڀائرن ۽ ڀينرن ۾ ھڪ جيترو ورھائبو. ===عصبات (Residuaries)=== عصبات ۾ اھي وارث شامل ھوندا آھن جن جا حصا قرآن ۽ سنت ۾ مقرر نه ھوندا آھن. پر ھو Sharers جا مقرر حصا ڪڍڻ کان پوءِ بچيل ورثي جا حقدار ھوندا آھن ۽ قرآني حڪم مطابق ھڪ حصو عورت کي ملندو آھي ۽ ٻه حصا مڙد کي<ref name="سرتيون" />، عصبات جي تفصيل ڪجهه ھن ريت آھي *پٽ ڌيءَ: جيڪڏھن پٽ نه ھجي ته پوٽو ۽ پوٽي، جي پوٽو نه ھجي پڙ پوٽو. پڙ پوٽي ۽ ان کان ھيٺ<ref name="سرتيون" />. *پيءُ، پٽ، پوٽو، پڙ پوٽو نه ھوندو ته ان صورت ۾ پيءُ کي حصو ملندو. جي پيءُ به ناھي ته ڏاڏو حقدار بڻبو ۽ ڏاڏو به ناھي ته پڙ ڏاڏو ۽ ان کان مٿيون مائٽ حقدار ٿيندو<ref name="سرتيون" />. *سڳا ڀاءُ ڀيڻ: جيڪڏھن گذاري ويندڙ کي سڳا ڀاءُ ڀيڻ موجود ناھن ته ماٽيلا ڀاءُ ڀيڻ حقدار ٿيندا، پر جي ماٽيلا ڀاءُ ڀيڻ موجود نه آھن، ته سڳو ڀائٽيو ڀائٽي ۽ جي سڳا ڀائٽيا ڀائٽي نه آھن ته ماٽيلو ڀائيٽو ۽ ڀائٽي حقدار ٿيندا<ref name="سرتيون" />. *چاچو پڦي: جيڪڏھن چاچو موجود نه آھي ته سوٽ حقدار ٿيندو<ref name="سرتيون" />. *پيءُ جو چاچو، پيءُ جي پڦي: جيڪڏھن پيءُ جو چاچو پيءُ جي پڦي نه آھن، پيٽ جو سوٽ ۽ پيءُ جي سوٽ حقدار ٿيندا<ref name="سرتيون" />. ===ذوي الارحام (Uterine Relations)=== ذي الارحام ۾ اھي وارث شامل آھن جن جو تعلق گذاري ويندڙ سان ڪنھن عورت جي ناتي سان ھجي ۽ انھن کي ملڪيت مان حصو فقط ان صورت ۾ ملندو آھي، جڏھن Sharers يا Residuaries منجھان ڪو به وارث موجود نه آھي<ref name="سرتيون" />. *ڌيءُ جو اولاد (ڏوھاٽا ۽ ڏوھٽي) جي ڏوھٽا ۽ ڏوھٽيون نه ھجڻ ته پوٽيءَ جو اولاد جيڪڏھن پوٽيءَ جو اولاد نه ھجي ته ڀائٽيءَ جو اولاد جي ڀائٽي نه آھي ته ڀاڻج جو اولاد<ref name="سرتيون" />. *نانو ۽ ناني نه ھجن ته پڙنانو ۽ ان کان مٿي. جيڪڏھن نانو يا پڙنانو نه ھجي ته مامو ۽ ماسي پر جي اھي به موجود نه آھن ته سندن اولاد<ref name="سرتيون" />. ==فقه جعفريه مطابق وارثن جو تفصيل== فقه جعفريه ۾ سمورن وارثن کي ٻن حصن ۾ ورھايو ويو آھي. ذوي الفروض جن جا حصا قرآن موجب مقرر آھن ۽ جن تي سڀني کي اتفاق آھي. عصبات جيڪي باقي بچيل ورثي جا حقدار آھن. فقه جعفريه ۾ رت جي رشتي جي وارثن کي ٽن درجن ۾ ورھايو ويو آھي<ref name="سرتيون" />. پھرين درجي جي وارثن جي موجودگيءَ ۾ ٻئي ۽ ٽئين درجي جا وارث محروم رھندا آھن. پھرين درجي جي وارثن جي غير موجودگيءَ ۾ ٻئي درجي ۽ ٻئي درجي جي وارثن کي وراثت مان حصو ملندو آھي<ref name="سرتيون" />. البت زال ۽ مڙس ڪنھن به درجي جي وارثن سان گڏ ھڪ ٻئي جي ورثي ۾ مقرر حصي لاءِ حقدار ھوند ا آھن<ref name="سرتيون" />. پھرين درجي جي وارثن ۾ ماءُ، پيءُ، پٽ ڌيءُ ۽ ان جي اولاد پوءِ ڀلي ھو ڪيترو نه ھيٺين درجي جو ھجي شامل آھي، اولاد جي موجودگيءَ ۾ گذاري ويندڙ جي حصي مان ماءُ پيءُ کي ڇھون حصو ملندو آھي. البت جيڪڏھن اولاد موجود نه ھجي ته ماءُ کي ٽيون حصو ۽ بقي پيءُ کي ملندو<ref name="سرتيون" />. ٻئي درجي جي وارثن ۾ ڏاڏو، ڏاڏي، نانو، ناني، ڀاءُ، ڀيڻ ۽ ان جو اولاد شامل ھوندو آھي. ڀاءُ پيڪن جي غير موجودگيءَ ۾ سمورو ورثو ڏاڏي ڏاڏيءَ ۾ ھڪ حصو ۽ ٻن حصن جي حساب سان ورھائبو. ٽئين درجي جي وارثن ۾ چاچا پڦيون، ماما، ماسيون ۽ ان جو اولاد شامل آھي، چاچن ۽ پڦين کي ورثي جا ٻه، ٽيان حصا ملندا جڏھن ته مامي ۽ ماسين کي ھڪ ٽيون حصو ملندو. انھن جي غير موجودگيءَ ۾ انھن جي اولادن کي اھو حصو ملندو<ref name="سرتيون" />. ==يتيمن جو وراثت ۾ حق== مسلم عائلي قانون 1964ع جي ايڪٽ چار تحت جيڪڏھن گذاري ويندڙ جو پٽ يا ڌيءَ سندس حياتيءَ ۾ ئي گذاري وڃن ته سندس وفات کان پوءِ سندس پوٽا ۽ پوٽيون، ڏھٽا ۽ ڏھٽيون، ماءُ پيءُ جي قائم مقام ھئڻ جي صورت ۾ ان جو حصو وٺندا ۽ کين ڏاڏي ۽ ناني جي وراثت مان اوترو ئي حصو ملندو. جيڪو کيس سندن والدين جي حياتيءَ جي صورت ۾ ملڻو ھئو<ref name="سرتيون" />. ذڪر ڪيل ايڪٽ چار ۾ ترميم لاءِ اسلامي نظرياتي ڪائونسل سفارش ڪيل آھي، ته جيڪڏھن ڪنھن ماڻھوءَ جي حياتيءَ ۾ سندس ڌيءُ يا پٽ فوت ٿي وڃن ۽ ٻيو پٽ يا ڌيءُ سندس وفات وقت جيئرا ھجن ته ان ڌيءُ ۽ پٽ جو اولاد پنھنجي ناني ۽ ڏاڏي جي وراثت مان ايترو حصو کڻندو، جيتري جي وصيت سندس ناني يا ڏاڏي سندن حق ۾ ڪئي ھوندي. بشرطيڪ اھا وصيت مجموعي طور تي ميت جي ابتدائي واجبات ادا ڪرڻ بعد ڪل ورثي جي ٽئين حصي کان وڌ نه ھجي<ref name="سرتيون" />. البت جيڪڏھن ڏاڏي يا ناني، ذڪر ڪيل اولاد جي حق ۾ وصيت ناھي ڪئي ته ان ڏاڏي يا ناني جي وارثن تي لازم آھي ته ذڪر ڪيل اولاد کي ايترو نفقو ادا ڪن جيترو عائلي عدالت متعلقه ڪمن تي غور ڪرڻ کان پوءِ اسلامي شريعت مطابق انھن لاءِ تجويز ڪيو آھي<ref name ="سرتيون " > - رسالو: سرتيون؛مضمون:اچو ته قانون سکون ( قانون ۽ انصاف ڪميشنس جي ڪتاب قانون فھمي تان ورتل) ؛از: تنوير جوڻيجو آڪٽوبر2005؛ پبلشر:سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>. قرآن فرمائي ٿو ته: {{quote|وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا <br>ترجمو: "۽ جڏھن ورھاڱي مھل مائٽيءَ وارا ۽ يتيم ۽ مسڪين حاضر ٿين تڏھن اُن (مال) مان اُنھن ماڻھن کي (ڪجهه) ڏيو ۽ اُنھن کي مٺي ڳالھ چئو" |سورہ النساء: 8|}} ھن آيت ۾ ميت جي وارثن کي خطاب آھي ۽ کين ھدايت ڪئي وئي آهي تہ ميراث جي تقسيم وقت خاندان م غريب۽ مسڪين، ۽ يتيم ٻار اچن تہ کين بہ ڪجهه نہ ڪجهه ڏيو توڻي اھي وارث نہ بہ آھن پوءِ بہ انھن سان تنگدلي نہ ڪيو<ref name="مودودي" />. حديث ۾ اچي ٿو ته جنگ احد کان پوء حضرت سعد بن ربيع جي زال پنھنجي ٻن ڌيئن کي وٺي نبي {{درود}} جي خدمت ۾ حاضر ٿي ۽ عرض ڪيائين تہ "يا رسول الله! ھي سعد جون ڌيئرون آھن جيڪو توهان سان گڏ ھو ۽ احد ۾ شھيد ٿي ويو. انھن جي چاچي پوري ملڪيت تي قبضو ڪري ڇڏيو آھي ۽ انھن لاء ھڪ داڻو بہ نہ ڇڏيو آهي. ھاڻي ھنن ڇوڪرين سان ڪير نڪاح ڪندو ". ان موقعي تي سورہ النساء جي مٿين آيت نمبر 8 نازل ٿي<ref name="مودودي" />. ==وراثت مان محروميءَ جا سبب== عام طرح ھيٺ بيان ڪيل ڪنھن وارث کي وراثت جي حق محروم ڪري سگھجي ٿو<ref name="سرتيون" />. غير مسلمان شخص، مسلمان جو وارث نه ٿو ٿي سگھي<ref name="سرتيون" />. قاتل کي مقتول جي حصي مان ورثو نه ملندو، مثال ڪو پٽ پيءُ کي قتل ڪري ته ان پٽ کي ورثو نه ملندو<ref name="سرتيون" />. حرام النسب (بنا نڪاح جي پيدا ٿيندو اولاد) پنھنجي مائٽن جي ورثي جو وارث نه ٿو ٿي سگھي<ref name="سرتيون" />. ==عورت جي وراثت لاءِ قانوني تحفظ== ڪنھن به شخص جي وفات کان ھڪدم پوءِ، سمورا وارث سندس ملڪيت جا حقدار بڻجي ويندا آھن، جن کي ڪنھن به حالت ۾ پنھنجن حصن کان محروم نه ٿو ڪري سگھجي<ref name="سرتيون" />. سپريم ڪورٽ جي ڏنل فيصلي (پي ايل ڊي 1990 صفحو1) مطابق ڀاءُ، ڀيڻ، زال يا ڌيءُ کي زندگيءَ ۾ ڏنل تحفن يا ٻين خرچن باعث کين سندن ورثي جي حق کان محروم نه ٿو ڪري سگھجي<ref name="سرتيون" />. اھڙي طرح ڌيءُ جي شاديءَ تي ٿيندڙ خرچ، ڏاج ۽ ٻيا تحفا، ورثي جي حق جو نعم البدل ناھن ۽ نه زال کي مھر جي ادائگي کيس سندس ورثي جي حق کان محروم ڪري سگھي ٿي يا متاثر ڪري سگھي ٿي<ref name="سرتيون" />. ملڪي قانون مطابق اھا متعلقه ادارن جي ذميواري آھي ته گذاري ويندڙ جي جائداد جي سڀني وارثن پوءِ توڙي اھي مڙد ھجن يا عورتون انھن جي نالي منتقلي ٿئي<ref name="سرتيون" />. جائداد يا ملڪيت جي منتقليءَ کان پوءِ ڪو وارث پنھنجو حصو وڪڻڻ چاھي يا گفٽ طور ڏيڻ چاھي ته اھو کيس اختيار آھي. پر وارث جي نالي جائداد جي منتقليءَ کان سواءِ، گفٽ ۾ ملڪيت ڏيڻ کي مشڪوڪ تصور ڪيو ويندو<ref name="سرتيون" />. اسلامي نظرياتي ڪائونسل تجويز ڪري ٿي ته نمبردار، چئرمن، يونين ڪائونسل علائقي جي ڪائونسل جي ذميواري آھي ته ٽيھن ڏينھن اندر گذاري ويل جي ملڪيت ۽ وارثن جو تعين ڪري بئنڪ اڪائونٽ جي صورت ۾ فيصلي کان اڳ ڪفن دفن لاءِ گھٽ ۾ گھٽ ھڪ وارث کي گھٽ ۾ گھٽ ڏھ ھزار رپيا عدالت جي فيصلي کان سواءِ بئنڪ مينيجر، شاھدن جي تصديق سان ڏئي ته جيئن وارثن کي تڪليف نه ٿئي<ref name="سرتيون" />. قرآن فرمائي ٿو ته<ref name="مودودي" />: {{quote|لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ ۚ نَصِيبًا مَفْرُوضًا<br>ترجمو: "مردن جي لاءِ سن مال مان حصو آھي جيڪو پيء ماء يا رشتيدارن ڇڏيو ھجي، ۽ عورتن جي لاء بہ ان مال مان حصو آهي جيڪو پيء ماءُ ۽ رشتيدارن ڇڏيو ھجي، توڻي ٿورو ھجي يا گھڻو، ۽ اھو حصو (الله جي طرفان) مقرر آھي." |سورہ النساء: 7|}} مٿين آيت مان واضح طور تي پنج قانوني حڪم ڏنا ويا آهن: # ميراث ۾ رڳو مردن جو حصو ناھي پر عورتون پڻ حقدار آهن<ref name="مودودي" />. #ميراث لازمي طور تي تقسيم ٿيڻ گھرجي توڻي ڪيڏي بہ گھٽ ڇونه ھجي<ref name="مودودي" />. جيڪڏهن مرن وارو ھڪ گز ڪپڙو بہ ڇڏي وڃي ۽ ان جا ڏھ وارث ھجن تہ پوء بہ ان ڪپڙي جي تقسيم لازم آهي. اھا ٻي ڳالھ آهي تہ ڪو وارث ٻئي جي حق ۾ پنھنجو حصو نه وٺي<ref name="مودودي" />. # وراثت جو قانون ھر قسم جي مال ۽ ملڪيت تي لاڳو آھي<ref name="مودودي" />. # ميراث جو حق ان وقت پيدا ٿيندو آهي جڏھن مورث مال ڇڏي مئو ھجي<ref name="مودودي" />. # قريب تر رشتيدارن جي موجودگي ۾ بعيد تر رشتيدارن کي ميراث نہ ملندي<ref name =" مودودي" > - ڪتاب: تفھيم القرآن ، جلد اول ، ابوالاعلي مودودي، اداره ترجمان القرآن ، لاھور ڇاپو 35 مارچ 2003، صه : 324 کان 331 </ref>. ==حڪومت جو حصو== ڪجهه مسلمان ملڪن جي رياستن مغربي تقليد ۾ [[وفات ٽيڪس]] (Death Duty) رائج ڪئي آھي جنھن جو مقصد اھو آهي ته حڪومت بہ ميت جي ميراث ۾ وارٽ آهي<ref name="مودودي" />. اسلام ۾ حڪومت جو حصو صرف تڏهن ٿيندو آهي جڏھن مرڻ واري جو ڪوبه قريب يا بعيد رشتيدار نہ ھوندو آھي ۽ ان جو سمورو ورثو متروڪ شين (unclaimed property) وانگر بيت المال ۾ داخل ٿي ويندو آهي. حڪومت جي حصو ھجڻ جي ٻي صورت مرحوم جي وصيت ھوندي آھي<ref name="مودودي" />. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي فقه]] lj4oewfhv6d72n0jsesneyd4l1wga5o 383013 383010 2026-06-06T12:33:25Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 383013 wikitext text/x-wiki '''وراثت جو اسلامي قانون''':{{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Islamic Law of Inheritance '''}}اسلامي نظام ۾ ورثي ۽ [[وراثت]] جي ورھاست کي وڏي اھميت حاصل آھي. ورثي لاءِ اصول ۽ قائدا [[قرآن]] پاڪ ۾ موجود آھن جڏھن ته انھن جي [[تشريح]] سنت نبويءَ ۾ ڪئي وئي آھي. قرآني حڪم مطابق وراثت جي صحيح طريقي سان ورھاست ڪرڻ گھرجي جنھن جو تفصيل ملڪي قانونن ۾ درج آھي<ref name="سرتيون" />. ==وراثت جي ورھاست جا بنيادي اصول== وارث، منقوله ۽ غير منقوله جائداد مان حصي وٺڻ لاءِ حقدار بڻيا. وارثن ۽ سندن حصن جو تعين شرعي حڪمن موجب ڪيو ويندو. وارثن ۾ پھرئين درجي وارن وارثن کي Sharers يا '''[[ذوي الفروض]]''' ڪوٺيو ويندو آھي. ھي اھي وارث آھن. جن جا حصا [[شريعت]] مقرر ڪيا آھن. ھي تيرنھن فرد آھن يعني پيءُ، ڏاڏو، ماءُ شريڪ ماٽيلو ڀاءٌ، ڀيڻ، مڙس، زال، ماءُ، ڌيءُ، پوٽي، سڳي ڀيڻ، پيءُ شريڪ ماٽيلي ڀيڻ ۽ ڀاءُ ڏاڏي ۽ ناني<ref name="سرتيون" />. متوفي جي خوني يعني رت جي مٽيءَ وارا مائٽ جن جو تعلق پھرئين درجي يعني Sharers سان ھوندو آھي. اھي ٻئي ۽ ٽئين درجي جي وارثن کي وراثت کان محروم ڪري ڇڏيندا آھن<ref name="سرتيون" />. نسل ۾ ويجھا مائٽ، ڌيءُ ۽ پٽ ان بعد پوٽا پوٽي ۽ پوءِ سندن ولاد، جڏھن نسب ۾ نزديڪ ترين ماءُ پيءُ آھن. پوءِ ڏاڏو، ڏاڏي ۽ ان کان مٿي<ref name="سرتيون" />. متوفيءَ جا وارث اھي ئي هقدار ھوندا جيڪي جيئرا ھوندا آھن<ref name="سرتيون" />. ورٿي جي ورھاست متوفي جي مذھب ۽ فرقي مطابق ٿيندي ۽ نه وارث جي مذھب ۽ فرقي پٽاندر<ref name="سرتيون" />. ==وراثت جي ورھاست ۽ اثاثن جو تفصيل== متوفي يا گذاري ويندڙ جي اھا ملڪيت ورھائي ويندي آھي جنھن جو ھو ٻئي ڪنھن جي شرڪت يا ڀائيواريءَ کان سواءِ پاڻ مالڪ ھوندو. پوءِ اھا ملڪيت، سندس زور بازوءِ جو نتيجو ھجي يا وري کيس ورثي ۾ ملي ھجي يا گفٽ طور حاصل ٿي ھجي يا جنھن جا حق ھن خريد ڪيا ھوندا. ھاڻي سڀ کان پھرين گذاري ويندڙ، جي منقوله ۽ غير منقوله جائداد جي تفصيل جي فھرست جوڙي ويندي<ref name="سرتيون" />. جيڪڏھن گذاري ويندڙ، پنھنجي حياتيءَ ۾ پنھنجي زال يا مڙس سان ازدواجي تعلق ختم ڪري ڇڏيو ھوندو ته ان صورت ۾ ھو ھڪ ٻئي جي ورثي مان حقدار نه ھوندا<ref name="سرتيون" />. گذاري ويندڙ ڏانھن رھيل قرضن جي تفصيل، بيماريءَ جو خرچ، ڪفن دفن جو خرچ، زال جي ادائگيءَ قابل مھر جي رقم وغيره جو به حساب ڪيو ويندو<ref name="سرتيون" />. گذاري ويندڙ جيڪڏھن ڪنھن جي حق ۾ وصيت ڪئي آھي ته ان جو تفصيل پڻ مرتب ڪيو ويندو ۽ پوءِ اھا سموري رقم جيڪا گذاري ويندڙ تي واجب آھي. مثال قرض، بيماري، ڪفن، دفن تي خرچ زال جي [[حق مھر|مھر]] جي رقم، عدت ٽئين نان نفقعو. اگر متوفيءَ ڪا [[وصيت]] ڪئي آھي ته ھڪ ڀاڱي ٽي (ٽيون حصو) ڪٽيو ويندو ۽ باقي ملڪيت وارثن ۾ ورھائي ويندي<ref name="سرتيون" />. ==سني مڪتب فڪر موجب وارثن جو تفصيل== '''[[ذوي الفروض]]''' (Sharers) '''[[عصبات]]''' (Residuaries) '''[[ذوي الارحام]]''' (Uterine Relations) ===شيئررس يا ذوي الفروض=== اسلامي قانون وراثت ۾ ذوي الفروض ۾ اُھي وارث شامل آھن، جيڪي ڪن مخصوص حالتن ۾ مقرر ٿيل ورٿي جي رقم وصول ڪندا آھن<ref name="سرتيون" />. *پيءُ: جيڪڏھن گذاري ويندڙ کي اولاد آھي ته پيءُ کي ملڪيت جو ڇھون حصو6/1 ملندو. پر جي اولاد نه ھجي يا باقي حصو به پيءُ کي (Residuri) جي حيثيت ۾ ملندو<ref name="سرتيون" />. *ڏاڏو: جيڪڏھن پيءُ موجود ناھي ته ڏاڏي کي ملڪيت جو ڇھون حصو ملندو پر جي پيءُ آھي ته ڏاڏو ملڪيت کان محروم رھندو<ref name="سرتيون" />. *ماءُ: جيڪڏھن گذاري ويندڙ کي اولاد آھي ته ماءُ کي جائداد مان 6/1 حصو ملندو. پر جي اولاد يا ڀيڻ ناھن ته جائداد مان 3/1 حصو ماءُ کي ملندو<ref name="سرتيون" />. *ڏاڏي/ناني: جيڪڏھن ماءُ جيئري ناھي ته ماءُ جو حصو ڏاڏيءَ کي ملندو پر جي ڏاڏي به جيئري ناھي ته اھو حصو ناني کي ملندو. پر جي پيءُ جيئرو آھي ته ڏاڏي ۽ ناني ملڪيت کان محروم رھنديون ۽ ماءُ جو حصو به، پيءُ کي ملندو<ref name="سرتيون" />. *مڙس: جيڪڏھن اولاد آھي ته مڙس کي چوٿون حصو پر جي اولاد ناھي ته ھڪ ڀاڱي ٻه 2/1 حصو مڙس کي ملندو<ref name="سرتيون" />. *زال: جي اولاد آھي ته زال کي اٺون حصو ملندو ۽ جي اولاد ناھي ته جائداد جو چوٿون حصو ملندو، پر جي ٻه يا ٻن کان وڌ زالون آھن ته حصو برابر ورھائبو<ref name="سرتيون" />. *ڌيءَ: جي پٽ ناھي ته ڌيءُ کي ملڪيت جو اڌ حصو ملندو ٻه يا ٻن کان وڌ ڌين جي صورت ۾ ملڪيت جي 3/2 حصو سمورين ڌيئن ۾ برابر ورھائبو. البت پٽ جي موجودگيءَ ۾ ورثو پٽ کي ٻه ۽ ڌيءُ کي ھڪ پَتي ملندي<ref name="سرتيون" />. *پوٽي: جيڪڏھن ڌيءَ ناھي ته پوٽيءَ کي ڌيءَ جيتري پَتي ملندي، پر جي ٻه يا ٻن کان وڌ ڌيون آھن ته پوٽيءَ کي ملڪيت مان حصو نه ملندو. پر جي ھڪ ڌيءَ آھي ته پوٽيءَ کي ڇھون حصو ملندو<ref name="سرتيون" />. *سڳي ڀيڻ: جيڪڏھن گذاري ويندڙ کي اولاد ۽ پيءُ نه جي ته سڳي ڀيڻ کي 2/1 حصو ملندو جيڪڏھن ٻه يا ٻن کان وڌ سڳيون ڀيڻون آھن ته 3/2 حصو ملندو. البت جيڪڏھن ڀاءُ موجود آھي ته ڀاءُ جا ٻه حصا ۽ ڀيڻ جو ھڪ حصو ھوندو<ref name="سرتيون" />. *ماٽيلا ڀاءُ ڀيڻ: جيڪڏھن گذاري ويندڙ کي اولاد، پيءُ ۽ سڳا ڀاءُ ڀيڻ موجود نه آھن ته پيءُ شريڪ ڀيڻ کي سڳي ڀيڻ جو حصو ملندو، نه ته کيس ملڪيت نه ملندي. ماٽيلي ڀاءُ جي موجودگيءَ جو کيس يعني ماٽيلي ڀيڻ کي ھڪ حصو ۽ ڀاءُ کي ٻه حصا ملڪيت ملندي<ref name="سرتيون" />. *ماٽيلا ڀاءُ ڀيڻ: جيڪڏھن گذاري ويندڙ کي اولاد، پيءُ ۽ سڳا ڀاءُ ڀيڻ نه آھن. ماءُ شريڪ ماٽيلي ڀيڻ يا ڀاءُ کان ملڪيت جو ڇھون حصو ملندو پر جي ٻه يا ٻنکان وڌ ھوندو ته 3/1 حصو ڀائرن ۽ ڀينرن ۾ ھڪ جيترو ورھائبو. ===عصبات (Residuaries)=== عصبات ۾ اھي وارث شامل ھوندا آھن جن جا حصا قرآن ۽ سنت ۾ مقرر نه ھوندا آھن. پر ھو Sharers جا مقرر حصا ڪڍڻ کان پوءِ بچيل ورثي جا حقدار ھوندا آھن ۽ قرآني حڪم مطابق ھڪ حصو عورت کي ملندو آھي ۽ ٻه حصا مڙد کي<ref name="سرتيون" />، عصبات جي تفصيل ڪجهه ھن ريت آھي *پٽ ڌيءَ: جيڪڏھن پٽ نه ھجي ته پوٽو ۽ پوٽي، جي پوٽو نه ھجي پڙ پوٽو. پڙ پوٽي ۽ ان کان ھيٺ<ref name="سرتيون" />. *پيءُ، پٽ، پوٽو، پڙ پوٽو نه ھوندو ته ان صورت ۾ پيءُ کي حصو ملندو. جي پيءُ به ناھي ته ڏاڏو حقدار بڻبو ۽ ڏاڏو به ناھي ته پڙ ڏاڏو ۽ ان کان مٿيون مائٽ حقدار ٿيندو<ref name="سرتيون" />. *سڳا ڀاءُ ڀيڻ: جيڪڏھن گذاري ويندڙ کي سڳا ڀاءُ ڀيڻ موجود ناھن ته ماٽيلا ڀاءُ ڀيڻ حقدار ٿيندا، پر جي ماٽيلا ڀاءُ ڀيڻ موجود نه آھن، ته سڳو ڀائٽيو ڀائٽي ۽ جي سڳا ڀائٽيا ڀائٽي نه آھن ته ماٽيلو ڀائيٽو ۽ ڀائٽي حقدار ٿيندا<ref name="سرتيون" />. *چاچو پڦي: جيڪڏھن چاچو موجود نه آھي ته سوٽ حقدار ٿيندو<ref name="سرتيون" />. *پيءُ جو چاچو، پيءُ جي پڦي: جيڪڏھن پيءُ جو چاچو پيءُ جي پڦي نه آھن، پيٽ جو سوٽ ۽ پيءُ جي سوٽ حقدار ٿيندا<ref name="سرتيون" />. ===ذوي الارحام (Uterine Relations)=== ذي الارحام ۾ اھي وارث شامل آھن جن جو تعلق گذاري ويندڙ سان ڪنھن عورت جي ناتي سان ھجي ۽ انھن کي ملڪيت مان حصو فقط ان صورت ۾ ملندو آھي، جڏھن Sharers يا Residuaries منجھان ڪو به وارث موجود نه آھي<ref name="سرتيون" />. *ڌيءُ جو اولاد (ڏوھاٽا ۽ ڏوھٽي) جي ڏوھٽا ۽ ڏوھٽيون نه ھجڻ ته پوٽيءَ جو اولاد جيڪڏھن پوٽيءَ جو اولاد نه ھجي ته ڀائٽيءَ جو اولاد جي ڀائٽي نه آھي ته ڀاڻج جو اولاد<ref name="سرتيون" />. *نانو ۽ ناني نه ھجن ته پڙنانو ۽ ان کان مٿي. جيڪڏھن نانو يا پڙنانو نه ھجي ته مامو ۽ ماسي پر جي اھي به موجود نه آھن ته سندن اولاد<ref name="سرتيون" />. ==فقه جعفريه مطابق وارثن جو تفصيل== فقه جعفريه ۾ سمورن وارثن کي ٻن حصن ۾ ورھايو ويو آھي. ذوي الفروض جن جا حصا قرآن موجب مقرر آھن ۽ جن تي سڀني کي اتفاق آھي. عصبات جيڪي باقي بچيل ورثي جا حقدار آھن. فقه جعفريه ۾ رت جي رشتي جي وارثن کي ٽن درجن ۾ ورھايو ويو آھي<ref name="سرتيون" />. پھرين درجي جي وارثن جي موجودگيءَ ۾ ٻئي ۽ ٽئين درجي جا وارث محروم رھندا آھن. پھرين درجي جي وارثن جي غير موجودگيءَ ۾ ٻئي درجي ۽ ٻئي درجي جي وارثن کي وراثت مان حصو ملندو آھي<ref name="سرتيون" />. البت زال ۽ مڙس ڪنھن به درجي جي وارثن سان گڏ ھڪ ٻئي جي ورثي ۾ مقرر حصي لاءِ حقدار ھوند ا آھن<ref name="سرتيون" />. پھرين درجي جي وارثن ۾ ماءُ، پيءُ، پٽ ڌيءُ ۽ ان جي اولاد پوءِ ڀلي ھو ڪيترو نه ھيٺين درجي جو ھجي شامل آھي، اولاد جي موجودگيءَ ۾ گذاري ويندڙ جي حصي مان ماءُ پيءُ کي ڇھون حصو ملندو آھي. البت جيڪڏھن اولاد موجود نه ھجي ته ماءُ کي ٽيون حصو ۽ بقي پيءُ کي ملندو<ref name="سرتيون" />. ٻئي درجي جي وارثن ۾ ڏاڏو، ڏاڏي، نانو، ناني، ڀاءُ، ڀيڻ ۽ ان جو اولاد شامل ھوندو آھي. ڀاءُ پيڪن جي غير موجودگيءَ ۾ سمورو ورثو ڏاڏي ڏاڏيءَ ۾ ھڪ حصو ۽ ٻن حصن جي حساب سان ورھائبو. ٽئين درجي جي وارثن ۾ چاچا پڦيون، ماما، ماسيون ۽ ان جو اولاد شامل آھي، چاچن ۽ پڦين کي ورثي جا ٻه، ٽيان حصا ملندا جڏھن ته مامي ۽ ماسين کي ھڪ ٽيون حصو ملندو. انھن جي غير موجودگيءَ ۾ انھن جي اولادن کي اھو حصو ملندو<ref name="سرتيون" />. ==يتيمن جو وراثت ۾ حق== مسلم عائلي قانون 1964ع جي ايڪٽ چار تحت جيڪڏھن گذاري ويندڙ جو پٽ يا ڌيءَ سندس حياتيءَ ۾ ئي گذاري وڃن ته سندس وفات کان پوءِ سندس پوٽا ۽ پوٽيون، ڏھٽا ۽ ڏھٽيون، ماءُ پيءُ جي قائم مقام ھئڻ جي صورت ۾ ان جو حصو وٺندا ۽ کين ڏاڏي ۽ ناني جي وراثت مان اوترو ئي حصو ملندو. جيڪو کيس سندن والدين جي حياتيءَ جي صورت ۾ ملڻو ھئو<ref name="سرتيون" />. ذڪر ڪيل ايڪٽ چار ۾ ترميم لاءِ اسلامي نظرياتي ڪائونسل سفارش ڪيل آھي، ته جيڪڏھن ڪنھن ماڻھوءَ جي حياتيءَ ۾ سندس ڌيءُ يا پٽ فوت ٿي وڃن ۽ ٻيو پٽ يا ڌيءُ سندس وفات وقت جيئرا ھجن ته ان ڌيءُ ۽ پٽ جو اولاد پنھنجي ناني ۽ ڏاڏي جي وراثت مان ايترو حصو کڻندو، جيتري جي وصيت سندس ناني يا ڏاڏي سندن حق ۾ ڪئي ھوندي. بشرطيڪ اھا وصيت مجموعي طور تي ميت جي ابتدائي واجبات ادا ڪرڻ بعد ڪل ورثي جي ٽئين حصي کان وڌ نه ھجي<ref name="سرتيون" />. البت جيڪڏھن ڏاڏي يا ناني، ذڪر ڪيل اولاد جي حق ۾ وصيت ناھي ڪئي ته ان ڏاڏي يا ناني جي وارثن تي لازم آھي ته ذڪر ڪيل اولاد کي ايترو نفقو ادا ڪن جيترو عائلي عدالت متعلقه ڪمن تي غور ڪرڻ کان پوءِ اسلامي شريعت مطابق انھن لاءِ تجويز ڪيو آھي<ref name ="سرتيون " > - رسالو: سرتيون؛مضمون:اچو ته قانون سکون ( قانون ۽ انصاف ڪميشنس جي ڪتاب قانون فھمي تان ورتل) ؛از: تنوير جوڻيجو آڪٽوبر2005؛ پبلشر:سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو </ref>. قرآن فرمائي ٿو ته: {{quote|وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَىٰ وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا <br>ترجمو: "۽ جڏھن ورھاڱي مھل مائٽيءَ وارا ۽ يتيم ۽ مسڪين حاضر ٿين تڏھن اُن (مال) مان اُنھن ماڻھن کي (ڪجهه) ڏيو ۽ اُنھن کي مٺي ڳالھ چئو" |سورہ النساء: 8|}} ھن آيت ۾ ميت جي وارثن کي خطاب آھي ۽ کين ھدايت ڪئي وئي آهي تہ ميراث جي تقسيم وقت خاندان م غريب۽ مسڪين، ۽ يتيم ٻار اچن تہ کين بہ ڪجهه نہ ڪجهه ڏيو توڻي اھي وارث نہ بہ آھن پوءِ بہ انھن سان تنگدلي نہ ڪيو<ref name="مودودي" />. حديث ۾ اچي ٿو ته جنگ احد کان پوء حضرت سعد بن ربيع جي زال پنھنجي ٻن ڌيئن کي وٺي نبي {{درود}} جي خدمت ۾ حاضر ٿي ۽ عرض ڪيائين تہ "يا رسول الله! ھي سعد جون ڌيئرون آھن جيڪو توهان سان گڏ ھو ۽ احد ۾ شھيد ٿي ويو. انھن جي چاچي پوري ملڪيت تي قبضو ڪري ڇڏيو آھي ۽ انھن لاء ھڪ داڻو بہ نہ ڇڏيو آهي. ھاڻي ھنن ڇوڪرين سان ڪير نڪاح ڪندو ". ان موقعي تي سورہ النساء جي مٿين آيت نمبر 8 نازل ٿي<ref name="مودودي" />. ==وراثت مان محروميءَ جا سبب== عام طرح ھيٺ بيان ڪيل ڪنھن وارث کي وراثت جي حق محروم ڪري سگھجي ٿو<ref name="سرتيون" />. غير مسلمان شخص، مسلمان جو وارث نه ٿو ٿي سگھي<ref name="سرتيون" />. قاتل کي مقتول جي حصي مان ورثو نه ملندو، مثال ڪو پٽ پيءُ کي قتل ڪري ته ان پٽ کي ورثو نه ملندو<ref name="سرتيون" />. حرام النسب (بنا نڪاح جي پيدا ٿيندو اولاد) پنھنجي مائٽن جي ورثي جو وارث نه ٿو ٿي سگھي<ref name="سرتيون" />. ==عورت جي وراثت لاءِ قانوني تحفظ== ڪنھن به شخص جي وفات کان ھڪدم پوءِ، سمورا وارث سندس ملڪيت جا حقدار بڻجي ويندا آھن، جن کي ڪنھن به حالت ۾ پنھنجن حصن کان محروم نه ٿو ڪري سگھجي<ref name="سرتيون" />. سپريم ڪورٽ جي ڏنل فيصلي (پي ايل ڊي 1990 صفحو1) مطابق ڀاءُ، ڀيڻ، زال يا ڌيءُ کي زندگيءَ ۾ ڏنل تحفن يا ٻين خرچن باعث کين سندن ورثي جي حق کان محروم نه ٿو ڪري سگھجي<ref name="سرتيون" />. اھڙي طرح ڌيءُ جي شاديءَ تي ٿيندڙ خرچ، ڏاج ۽ ٻيا تحفا، ورثي جي حق جو نعم البدل ناھن ۽ نه زال کي مھر جي ادائگي کيس سندس ورثي جي حق کان محروم ڪري سگھي ٿي يا متاثر ڪري سگھي ٿي<ref name="سرتيون" />. ملڪي قانون مطابق اھا متعلقه ادارن جي ذميواري آھي ته گذاري ويندڙ جي جائداد جي سڀني وارثن پوءِ توڙي اھي مڙد ھجن يا عورتون انھن جي نالي منتقلي ٿئي<ref name="سرتيون" />. جائداد يا ملڪيت جي منتقليءَ کان پوءِ ڪو وارث پنھنجو حصو وڪڻڻ چاھي يا گفٽ طور ڏيڻ چاھي ته اھو کيس اختيار آھي. پر وارث جي نالي جائداد جي منتقليءَ کان سواءِ، گفٽ ۾ ملڪيت ڏيڻ کي مشڪوڪ تصور ڪيو ويندو<ref name="سرتيون" />. اسلامي نظرياتي ڪائونسل تجويز ڪري ٿي ته نمبردار، چئرمن، يونين ڪائونسل علائقي جي ڪائونسل جي ذميواري آھي ته ٽيھن ڏينھن اندر گذاري ويل جي ملڪيت ۽ وارثن جو تعين ڪري بئنڪ اڪائونٽ جي صورت ۾ فيصلي کان اڳ ڪفن دفن لاءِ گھٽ ۾ گھٽ ھڪ وارث کي گھٽ ۾ گھٽ ڏھ ھزار رپيا عدالت جي فيصلي کان سواءِ بئنڪ مينيجر، شاھدن جي تصديق سان ڏئي ته جيئن وارثن کي تڪليف نه ٿئي<ref name="سرتيون" />. قرآن فرمائي ٿو ته<ref name="مودودي" />: {{quote|لِلرِّجَالِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ وَلِلنِّسَاءِ نَصِيبٌ مِمَّا تَرَكَ الْوَالِدَانِ وَالْأَقْرَبُونَ مِمَّا قَلَّ مِنْهُ أَوْ كَثُرَ ۚ نَصِيبًا مَفْرُوضًا<br>ترجمو: "مردن جي لاءِ سن مال مان حصو آھي جيڪو پيء ماء يا رشتيدارن ڇڏيو ھجي، ۽ عورتن جي لاء بہ ان مال مان حصو آهي جيڪو پيء ماءُ ۽ رشتيدارن ڇڏيو ھجي، توڻي ٿورو ھجي يا گھڻو، ۽ اھو حصو (الله جي طرفان) مقرر آھي." |سورہ النساء: 7|}} مٿين آيت مان واضح طور تي پنج قانوني حڪم ڏنا ويا آهن: # ميراث ۾ رڳو مردن جو حصو ناھي پر عورتون پڻ حقدار آهن<ref name="مودودي" />. #ميراث لازمي طور تي تقسيم ٿيڻ گھرجي توڻي ڪيڏي بہ گھٽ ڇونه ھجي<ref name="مودودي" />. جيڪڏهن مرن وارو ھڪ گز ڪپڙو بہ ڇڏي وڃي ۽ ان جا ڏھ وارث ھجن تہ پوء بہ ان ڪپڙي جي تقسيم لازم آهي. اھا ٻي ڳالھ آهي تہ ڪو وارث ٻئي جي حق ۾ پنھنجو حصو نه وٺي<ref name="مودودي" />. # وراثت جو قانون ھر قسم جي مال ۽ ملڪيت تي لاڳو آھي<ref name="مودودي" />. # ميراث جو حق ان وقت پيدا ٿيندو آهي جڏھن مورث مال ڇڏي مئو ھجي<ref name="مودودي" />. # قريب تر رشتيدارن جي موجودگي ۾ بعيد تر رشتيدارن کي ميراث نہ ملندي<ref name =" مودودي" > - ڪتاب: تفھيم القرآن ، جلد اول ، ابوالاعلي مودودي، اداره ترجمان القرآن ، لاھور ڇاپو 35 مارچ 2003، صه : 324 کان 331 </ref>. ==حڪومت جو حصو== ڪجهه مسلمان ملڪن جي رياستن مغربي تقليد ۾ [[وفات ٽيڪس]] (Death Duty) رائج ڪئي آھي جنھن جو مقصد اھو آهي ته حڪومت بہ ميت جي ميراث ۾ وارٽ آهي<ref name="مودودي" />. اسلام ۾ حڪومت جو حصو صرف تڏهن ٿيندو آهي جڏھن مرڻ واري جو ڪوبه قريب يا بعيد رشتيدار نہ ھوندو آھي ۽ ان جو سمورو ورثو متروڪ شين (unclaimed property) وانگر بيت المال ۾ داخل ٿي ويندو آهي. حڪومت جي حصو ھجڻ جي ٻي صورت مرحوم جي وصيت ھوندي آھي<ref name="مودودي" />. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:وراثت]] [[زمرو:اسلامي قانون]] 2zhq5dm4ygrjgiotkbe6eythevs11zv 0 41253 383011 113033 2026-06-06T12:31:18Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اسلامي اصطلاح]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 383011 wikitext text/x-wiki وصيت: (Bequest) قرآن مجيد ۾ وراثت جو قانون مقرر ڪرڻ سان گڏو گڏ ماڻھوءَ کي مرڻ کان اڳ پنھنجي ملڪيت مان وصيت جي به ھدايت ڏنل آھي. ڪوبه عاقل بالغ شخص پنھنجي منقوله يا غيرمنقوله ملڪيت جي باري ۾ وصيت ڪري سگھي ٿو، جيڪا زباني يا تحريري صورت ۾ ٿي سگھي ٿي. وصيت ڪرڻ وقت ٻه مسلمان عاقل ۽ بالغ مڙد يا ھڪ مڙد ۽ ٻن عورتن جي موجودگي بطور شاھد ضروري آھي. البت موت وقت جيڪڏھن مسلمان شاھد موجود نه ھجي ته اھل ڪتاب مان عادل ۽ عاقل ۽ بالغ ٻن مڙدن جي وصيت ضروري آھي. فرمان نبوي موجب وصيت جي اجازت رڳو ھڪ ڀاڱي ٽئين حصي تائين محدود آھي. ۽ رڳو انھن ماڻھن جي حق ۾ جائز آھي جيڪي وارثن جي فھرست ۾ شامل نه ھجن. ھن اصول تحت والدين جي موجودگيءَ ۾ ڀيڻ، ڀاءُ ۽ ڏاڏي ۽ ڏاڏيءَ جي حق ۾ وصيت ٿي سگھي ٿي. ڇو ته مائٽن جي موجودگيءَ ۾ ھي وارث جي حق ۾ يا ڪنھن غير وارث جي حق ۾ ٽئين حصي کان وڌيڪ جائداد جي وصيت کي ڪورٽ ۾ چئلينج ڪري سگھن ٿا ۽ ٽئين حصي کان وڌ وصيت کي منسوخ ڪرائي سگھن ٿا.<ref>{رسالو: سرتيون؛مضمون:اچو ته قانون سکون؛از: تنوير جوڻيجو آڪٽوبر2005؛ پبلشر:سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو}</ref> ==رگ ويد== قديم هندن ۾ لکيل وصيت (Will) ڪرڻ جو رواج هئو ئي ڪونه، سموري ملڪيت جو مالڪ پيءُ هوندو هو. پيءُ کان پوءِ سندس سڀ ملڪيت سندس پٽن جي ٿيندي هئي. ڪنهن کي پٽ نه هوندو هو، ته سندس سموري ملڪيت سندس ڏهٽن کي ملندي هئي، نه ڌيئن کي. اڄ به اهو ئي قائدو آهي. رواجي طرح ڀاءُ پنهنجي ملڪيت مان پنهنجيءَ ڀيڻ کي حصي ڏيڻ لاءِ ٻڌل ڪونه هوندو هو (رگ ويد، منڊل ٽيون، 31، 2). انهيءَ هوندي به جيڪڏهن ڪنهن ڇوڪريءَ کي سندس دل وٽان گهوٽ نه ملندو هو، يا ڪنوارو رهڻ پسند ڪندي هئي، يا ڪنهن مرض ۾ مبتلا هئڻ سبب سڄي عمر ڪنواري رهندي هئي ۽ اهڙيءَ حالت ۾ پيءُ جي ملڪيت مان حصو گهرندي هئي، ته ملندو هوس (منڊل ٻيون، 7، 17) انهيءَ ريت ڀائر پنهنجا ڀال ڀلائيندا هئا. ته ڀيڻ عزت آبروءَ سان سکي سهنجي جيوت ڪاٽيندي هئي ۽ ڪنهن ٻئي جي محتاجي ڪڍڻي ڪانه پوندي هيس. جيڪڏهن اباڻي ملڪيت ماڳهين خير ڪا هوندي هئي، ته پوءِ ڇوڪري لاچار ٿي، ڪا ڪرت ڪار وڃي ڪندي هئي، ۽ وقتي لالچن ۾ ڦاسندي هئي. جنهن ڇوڪريءَ جو اوهي نڪو واهي هوندو هو، تنهن جي پٺيان لفنگا پوندا هئا، ۽ ڪي ته آخر کليو کلايو بد پيشو اختيار ڪنديون هيون (رگ ويد، منڊل پهريون، 124، 7، چوٿون، 5، 5).<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page20.html}} </ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] k2h9y0rjr66nss3mau5kqefs61dg9hv 383012 383011 2026-06-06T12:31:53Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اسلامي فقه]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 383012 wikitext text/x-wiki وصيت: (Bequest) قرآن مجيد ۾ وراثت جو قانون مقرر ڪرڻ سان گڏو گڏ ماڻھوءَ کي مرڻ کان اڳ پنھنجي ملڪيت مان وصيت جي به ھدايت ڏنل آھي. ڪوبه عاقل بالغ شخص پنھنجي منقوله يا غيرمنقوله ملڪيت جي باري ۾ وصيت ڪري سگھي ٿو، جيڪا زباني يا تحريري صورت ۾ ٿي سگھي ٿي. وصيت ڪرڻ وقت ٻه مسلمان عاقل ۽ بالغ مڙد يا ھڪ مڙد ۽ ٻن عورتن جي موجودگي بطور شاھد ضروري آھي. البت موت وقت جيڪڏھن مسلمان شاھد موجود نه ھجي ته اھل ڪتاب مان عادل ۽ عاقل ۽ بالغ ٻن مڙدن جي وصيت ضروري آھي. فرمان نبوي موجب وصيت جي اجازت رڳو ھڪ ڀاڱي ٽئين حصي تائين محدود آھي. ۽ رڳو انھن ماڻھن جي حق ۾ جائز آھي جيڪي وارثن جي فھرست ۾ شامل نه ھجن. ھن اصول تحت والدين جي موجودگيءَ ۾ ڀيڻ، ڀاءُ ۽ ڏاڏي ۽ ڏاڏيءَ جي حق ۾ وصيت ٿي سگھي ٿي. ڇو ته مائٽن جي موجودگيءَ ۾ ھي وارث جي حق ۾ يا ڪنھن غير وارث جي حق ۾ ٽئين حصي کان وڌيڪ جائداد جي وصيت کي ڪورٽ ۾ چئلينج ڪري سگھن ٿا ۽ ٽئين حصي کان وڌ وصيت کي منسوخ ڪرائي سگھن ٿا.<ref>{رسالو: سرتيون؛مضمون:اچو ته قانون سکون؛از: تنوير جوڻيجو آڪٽوبر2005؛ پبلشر:سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو}</ref> ==رگ ويد== قديم هندن ۾ لکيل وصيت (Will) ڪرڻ جو رواج هئو ئي ڪونه، سموري ملڪيت جو مالڪ پيءُ هوندو هو. پيءُ کان پوءِ سندس سڀ ملڪيت سندس پٽن جي ٿيندي هئي. ڪنهن کي پٽ نه هوندو هو، ته سندس سموري ملڪيت سندس ڏهٽن کي ملندي هئي، نه ڌيئن کي. اڄ به اهو ئي قائدو آهي. رواجي طرح ڀاءُ پنهنجي ملڪيت مان پنهنجيءَ ڀيڻ کي حصي ڏيڻ لاءِ ٻڌل ڪونه هوندو هو (رگ ويد، منڊل ٽيون، 31، 2). انهيءَ هوندي به جيڪڏهن ڪنهن ڇوڪريءَ کي سندس دل وٽان گهوٽ نه ملندو هو، يا ڪنوارو رهڻ پسند ڪندي هئي، يا ڪنهن مرض ۾ مبتلا هئڻ سبب سڄي عمر ڪنواري رهندي هئي ۽ اهڙيءَ حالت ۾ پيءُ جي ملڪيت مان حصو گهرندي هئي، ته ملندو هوس (منڊل ٻيون، 7، 17) انهيءَ ريت ڀائر پنهنجا ڀال ڀلائيندا هئا. ته ڀيڻ عزت آبروءَ سان سکي سهنجي جيوت ڪاٽيندي هئي ۽ ڪنهن ٻئي جي محتاجي ڪڍڻي ڪانه پوندي هيس. جيڪڏهن اباڻي ملڪيت ماڳهين خير ڪا هوندي هئي، ته پوءِ ڇوڪري لاچار ٿي، ڪا ڪرت ڪار وڃي ڪندي هئي، ۽ وقتي لالچن ۾ ڦاسندي هئي. جنهن ڇوڪريءَ جو اوهي نڪو واهي هوندو هو، تنهن جي پٺيان لفنگا پوندا هئا، ۽ ڪي ته آخر کليو کلايو بد پيشو اختيار ڪنديون هيون (رگ ويد، منڊل پهريون، 124، 7، چوٿون، 5، 5).<ref>{ڪتاب: قديم سنڌ ؛ از: ڀيرومل مهرچند آڏواڻي ؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page20.html}} </ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اسلامي اصطلاح]] [[زمرو:اسلامي فقه]] h7awfbkaib0pyzssrlobulzdtwmxc3l 0 41673 383107 255648 2026-06-07T02:43:39Z Intisar Ali 8681 383107 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = ناصرالدين قباچو |title |image = Old City building multan.jpeg |image caption= ملتان جي ھڪ قديم عمارت |succession = پھريون غوري ايمپائر، پوء دھلي جي غلام گھراڻي جي ايمپائر جو سنڌ ۾ گورنر ۽ پوء سنڌ جو خودمختيار حاڪم |predecessor = [[سيف الملوڪ]] |successor =[[نظام الملڪ]] |regent = شھاب الدين غوري؛ قطب الدين ايبڪ |reign =1203 کان 1228 تائين |spouses = قطب الدين ايبڪ جون ٻہ ڌيئر |issue = |full name = ناصرالدين قباچو |house = غلام |dynasty = غلام گھراڻو |father = |mother = |birth_name = |birth_date = |birth_place = ڪيومينيا |death_date = 1228 |death_place = سنڌونديءَ تي |date of burial = |place of burial = |religion = اسلام }} ناصر الدين قباچو: قطب الدين جي شادي تاج الدين يلدوز جي ڌيءَ سان ٿي هئي ۽ قطب الدين جون ٻه ڌيئرون ناصر الدين قباچي ۽ پنهنجي غلام شمس الدين التمش کي ڏنل هيون. رحيمداد خان مولائي شيدائي لکي ٿو تہ: ناصرالدين قباچه قراخطائي ترڪي نسل مان هو. هن اُچ کي پنهنجو تختگاه مقرر ڪيو، جت مضبوط قلعو هو. شريف ادريسيءَ سنه 11300ع ۾ جڏهن ملتان کي ڏٺو هو، ان وقت راوي ندي شهر هيٺان وهندي هئي. سنه 606ههھ (1210ع) ۾ قطب الدين ايبڪ وفات ڪئي. سندس پٽ آرام شاهه لاهور جي تخت تي ويٺو، مگر هڪ سال کان پوءِ تخت تان لاٿو ويو. التمش، جو ان وقت بيانه جو حاڪم هو، سنه 607ههھ (1210ع) ۾ اميرن جي اتفاق راءِ سان دهليءَ جي تخت تي ويٺو.<ref name ="جنت السنڌ"> ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>سنه 612ههھ (1218ع) ۾ تاج الدين يلدوز پنجاب تي ڪاهه ڪئي، مگر التمش کان شڪست کائي گرفتار ٿي ويو. سنه 614ههھ (1217ع) ۾ ناصرالدين قبچه پنجاب تي قبضي ڪرڻ لاءِ ڪوشش ڪئي، پر ڪامياب ٿي نه سگهيو. التمش جي وزير نظام الملڪ بن ابو سعيد جنيديءَ اُچ تي ڪاهه ڪئي، ناصرالدين گجرات ڏانهن ڀڄي ويو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ ديبل جي رستي کان سيوهڻ جي قلعي تي قبض: ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. سنه 625ههھ (1228ع) ۾ التمش بنگال جي باغين کي دٻائڻ کان پوءِ ڪامياب ٿي اوچ جي قلعي تي قبضو ڪيو. التمش جي اچڻ جو ٻڌي، ناصرالدين بکر جي قلعي ۾ وڃي لڪو. وري جڏهن دهليءَ جي لشڪر بکر تي ڪاهه ڪئي، تڏهن ناصرالدين خزاني جون ٻيڙيون ڀرائي ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي، پر خزانن سميت درياءَ ۾ ٻڏي مئو. هن سنه 602ههھ کان سنه 625ههھ تائين، جملي 23 ورهيه سنڌ تي هن حڪومت ڪئي. ڪيچ مڪران به سندس ماتحت هو.<ref name = "جنت السنڌ "/> ===وڌيڪ تفصيل=== ناصر الدين قباچه 1206ع کان 1228ع تائين سنڌ ۽ ملتان تي حڪومت ڪندڙ غلام حڪمران هو. سندس سلطنت اگرچه مختصر عرصي لاءِ قائم رهي، پر سنڌ، ملتان ۽ اتر-اولهه هندستان جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ سندس ڪردار اهم سمجهيو وڃي ٿو. قباچه جو دور سياسي جنگين، منگولن جي دٻاءَ، خوارزم شاهه جي حملن ۽ دهلي سلطنت سان ٽڪراءَ سان ڀريل هو، پر ساڳئي وقت سندس درٻار علم، ادب، فقه، حديث، تاريخ ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز بڻجي وئي. خراسان، غزني ۽ غور مان منگول تباهيءَ کان بچي آيل عالمن، اديبن، صوفين ۽ فقيهن کي قباچه پنهنجي درٻار ۾ پناهه ڏني. بعد ۾ جڏهن سندس سلطنت دهلي سلطنت ۾ شامل ٿي وئي، تڏهن به اهي عالم دهلي جي سلطانن هيٺ علمي سرگرميون جاري رکندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=28–43 }}</ref> ناصر الدين قباچه 1206ع کان 1228ع تائين سنڌ ۽ ملتان تي حڪومت ڪندڙ غلام حڪمران هو. سندس سلطنت اگرچه مختصر عرصي لاءِ قائم رهي، پر سنڌ، ملتان ۽ اتر-اولهه هندستان جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ سندس ڪردار اهم سمجهيو وڃي ٿو. قباچه جو دور سياسي جنگين، منگولن جي دٻاءَ، خوارزم شاهه جي حملن ۽ دهلي سلطنت سان ٽڪراءَ سان ڀريل هو، پر ساڳئي وقت سندس درٻار علم، ادب، فقه، حديث، تاريخ ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز بڻجي وئي. خراسان، غزني ۽ غور مان منگول تباهيءَ کان بچي آيل عالمن، اديبن، صوفين ۽ فقيهن کي قباچه پنهنجي درٻار ۾ پناهه ڏني. بعد ۾ جڏهن سندس سلطنت دهلي سلطنت ۾ شامل ٿي وئي، تڏهن به اهي عالم دهلي جي سلطانن هيٺ علمي سرگرميون جاري رکندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=28–43 }}</ref> == غلام اداري جو پس منظر == ترڪي غلام اداري جو بنياد عباسي دور ۾ پيو. عباسي خلافت جي پوئين دور ۾ انهيءَ اداري مان ڪيترائي غلام خاندان اڀريا، جن ۾ طولوني ۽ اخشيدي خاندان شامل هئا، جن اسلامي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ مسلمان سلطنتن هن اداري کي نموني طور اختيار ڪيو. حڪمران غلامن کي ذاتي محافظ، درٻاري خادم، فوجي سپاهي ۽ اعليٰ انتظامي عهدن تي مقرر ڪندا هئا. يعقوب بن ليث وٽ لڳ ڀڳ ٻه هزار غلام هئا، جيڪي سندس ذاتي خدمتگار ۽ محافظ طور ڪم ڪندا هئا. سندس ڀاءُ امير به ننڍي عمر جا غلام خريد ڪري کين مختلف فنن، هنر ۽ فوجي خدمتن ۾ تربيت ڏيندو هو، ۽ ڪڏهن ڪڏهن انهن کي فوجي ڪمانڊرن وٽ جاسوس طور به مقرر ڪيو ويندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids99">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=99 }}</ref> سامانين، قراخاني، غزنوي ۽ غوري حڪمرانن به غلام اداري کي پنهنجي حڪومت جي قيام، واڌ ۽ استحڪام لاءِ استعمال ڪيو. ترڪي غلام فوجي مهارت، انتظامي صلاحيت، وفاداري ۽ فرمانبرداري سبب مشهور ٿيا. غلامن جو تعداد وڌڻ سان انهن کي قابليت موجب مختلف درجن ۾ ورهايو ويو. عام غلامن کان سواءِ “غلامان خاص” يا “غلامان سلطاني” به هوندا هئا، جيڪي سلطان جا ذاتي خادم ۽ محافظ هوندا هئا.<ref name="BosworthGhaznavids101">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=101 }}</ref> اهي غلام ماوراءالنهر جي بازارن مان حڪمرانن ۽ اميرن طرفان خريد ڪيا ويندا هئا. سلطان کي غلام تحفي طور ڏيڻ جو رواج پڻ موجود هو، جڏهن ته جنگين ۾ گرفتار ٿيل ماڻهو به غلام بڻايا ويندا هئا. مشرقي اسلامي سلطنتن ۾ غلامن جون بازارون هيون، جتي ترڪي غلامن جون قيمتون سندن جسماني بناوت، ذهني صلاحيت ۽ قابليت موجب مختلف هونديون هيون. انهن غلامن کي مختلف فنن ۾ تربيت ڏني ويندي هئي، جيتوڻيڪ انهن لاءِ ڪو مڪمل منظم تعليمي نظام موجود نه هو. جيڪڏهن ڪو غلام ڪنهن دولتمند ۽ مهربان مالڪ وٽ پهچندو هو، ته هو سندس ٻارن سان گڏ تعليم حاصل ڪري سگهندو هو ۽ پنهنجي صلاحيتن جي بنياد تي ترقي ڪري سگهندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids102">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=102 }}</ref> سلطان جي خدمت ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ غلام کي پهرين ذاتي خدمتن تي مقرر ڪيو ويندو هو، جهڙوڪ ساقي خاص، چاشنيگير، طشت دار، يوزبان، مشعل دار، چتر دار ۽ جامه دار. قابليت ۽ ڪارڪردگي ڏيکارڻ تي کين اعليٰ عهدن تي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ جاگيرون عطا ڪيون وينديون هيون. انهن لاءِ سڀ کان وڏو عهدو صوبي جي گورنري يا شاهي فوج جي سپهه سالاري هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == سلطان معز الدين غوري ۽ سندس غلام == غوري حڪمرانن غلام اداري کي غزنوي سلطنت کان ورثي ۾ ورتو ۽ ان کي پنهنجي سلطنت جي قيام ۽ واڌ لاءِ ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو. سلطان معز الدين غوري کي پٽ نه هو، فقط هڪ ڌيءَ هئي. هو ترڪي غلام خريد ڪرڻ جو تمام گهڻو شوقين هو. جڏهن به کيس ڪنهن نئين باصلاحيت غلام جي شهرت جو پتو پوندو هو، ته هو کيس حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو. منهاج سراج موجب معز الدين غوري وٽ ترڪي غلامن جو وڏو تعداد هو، جن مان ڪيترائي اوڀر جي ملڪن ۾ فوجي صلاحيت، سرگرمي ۽ مهارت سبب مشهور ٿيا.<ref name="TabaqatRaverty410">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=410–411 }}</ref><ref name="RavertyTabaqat497">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=497 }}</ref> هڪ ڀيري جڏهن سلطان کان پڇيو ويو ته سندس وفات کان پوءِ سندس نالو ڪير زنده رکندو، ته هن جواب ڏنو ته ٻين بادشاهن جا هڪ يا ٻه پٽ هوندا آهن، پر سندس هزارين پٽ آهن، يعني سندس ترڪي غلام، جيڪي سندس سلطنت جا وارث ٿيندا. بعد جي تاريخ ۾ اهو قول صحيح ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ ته معزي غلامن هندستان ۽ افغانستان جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="TabaqatRaverty411">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=411 }}</ref> معز الدين غوري پنهنجي ٽن غلامن تاج الدين يلدوز، قطب الدين ايبڪ ۽ ناصر الدين قباچه کي ٻين کان وڌيڪ چاهيندو هو. اهي ٽيئي سندس سرپرستيءَ ۾ اڀريا ۽ نون فتح ڪيل علائقن جا گورنر مقرر ٿيا. سلطان جي وفات کان اڳ اهي ٽيئي مختلف صوبن جا حڪمران بڻجي چڪا هئا.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == تاج الدين يلدوز ۽ قطب الدين ايبڪ == تاج الدين يلدوز ننڍي عمر ۾ سلطان معز الدين غوري طرفان خريد ڪيو ويو. وفاداري ۽ قابليت سبب هو جلد ذميوار عهدن تي مقرر ٿيو ۽ غلامن جو سردار بڻيو. کيس ڪرمان ۽ سنقران جاگير طور ڏنا ويا. سلطان جڏهن هندستان مان واپس ايندي ڪرمان ۾ ترسندو هو، ته يلدوز سندس اعزاز ۾ دعوت ڪندو ۽ اميرن ۾ هزار خلعتون ۽ ٽوپيون ورهائيندو هو. آخري ڀيري سلطان ڪرمان آيو، ته هن پنهنجي لاءِ هڪ خلعت ۽ ٽوپي چونڊي ۽ پنهنجي خاص پوشاڪ يلدوز کي عطا ڪئي. کيس ڪارو سائبان پڻ ڏنو ويو، جنهن مان کيس جانشين بڻائڻ جو اشارو سمجهيو ويو.<ref name="Tabaqat411-412">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=411–412 }}</ref> قطب الدين ايبڪ کي قاضي فخر الدين بن عبدالعزيز نيشاپور ۾ خريد ڪيو. هن قاضي جي ٻارن سان گڏ تعليم حاصل ڪئي. بعد ۾ کيس غزني آندو ويو، جتي معز الدين غوري کيس خريد ڪيو. جسماني طور هو تمام سهڻو يا مضبوط نه هو، پر سندس اندر اعليٰ خوبيون هيون. سلطان کيس پسند ڪندو ۽ مٿس اعتماد رکندو هو. هو امير آخور، يعني شاهي اصطبل جو نگران، بڻيو. هندستان جي فتح کان پوءِ سلطان کيس اتي نائب السلطنت مقرر ڪيو، جتي هن سپهه سالار ۽ منتظم طور پنهنجي صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Tabaqat416">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=416 }}</ref> == قباچه جي شروعاتي زندگي == ناصر الدين قباچه جي خاندان، قبيلي، وطن يا غلام بڻجڻ بابت واضح معلومات موجود نه آهي. پر تاريخي روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ذهين، هوشيار، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو ماڻهو هو. منهاج سراج کيس وڏي عقل، تدبر، حڪمت، مهارت ۽ تجربي جو مالڪ سڏي ٿو.<ref name="Raverty581">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=581 }}</ref> قباچه سلطان معز الدين غوري جي خدمت ۾ مختلف عهدن تي ڪم ڪيو. امڪان آهي ته هن گهٽ رتبي کان شروعات ڪئي ۽ آهستي آهستي اعليٰ عهدن تائين پهتو. مختلف کاتن ۽ عهدن تي ڪم ڪرڻ سبب هن کي انتظاميا ۽ فوجي نظام جو عملي تجربو حاصل ٿيو، جنهن کيس پنهنجين صلاحيتن کي ظاهر ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="TabaqatRaverty419-531">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=419 }}</ref><ref name="Raverty531">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=531 }}</ref> ملڪ ناصر الدين ايتمر، جيڪو اچ ۽ ملتان جو گورنر هو، جي وفات کان پوءِ قباچه کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو ويو. هن حيثيت ۾ کيس سلطان جو اعتماد حاصل رهيو. سلطان معز الدين پنهنجي پسنديده غلامن کي خانداني رشتن ۾ ڳنڍڻ چاهيندو هو، تنهنڪري هن يلدوز کي حڪم ڏنو ته پنهنجي ٻه ڌيئرون ايبڪ ۽ قباچه سان پرڻائي. قباچه بعد ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان به شادي ڪئي. ايبڪ جي وڏي ڌيءَ مان کيس علاء الدين بهرام شاهه نالي پٽ ڄائو، جيڪو جوان، سهڻو ۽ آرام پسند هو.<ref name="Tabaqat411-419">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=411، 419 }}</ref><ref name="Raverty532">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=532 }}</ref> سلطان معز الدين جي حياتيءَ ۾ يلدوز، ايبڪ ۽ قباچه جي وچ ۾ اتحاد برقرار رهيو، پر سلطان جي وفات کان پوءِ اقتدار جي خواهش کين هڪ ٻئي جو مخالف بڻائي ڇڏيو. قباچه ايبڪ سان دوستاڻو رويو رکيو، پر يلدوز سان سندس لاڳاپا خراب ٿيا ۽ لاهور جي قبضي تي ٻنهي ۾ جنگ ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == غوري سلطنت جي ورهاست == سلطان معز الدين غوري جي وفات کان پوءِ غزني جي اميرن سلطان غياث الدين محمود سام کي تخت تي ويهڻ جي دعوت ڏني، پر هن فيروز ڪوهه ۾ رهڻ کي ترجيح ڏني ۽ معز الدين جي سلطنت سندس غلامن حوالي ڪئي. هن يلدوز کي آزاديءَ جو خط ۽ خلعت موڪلي، جنهن کان پوءِ يلدوز غزني تي قبضو ڪيو. ساڳئي طرح قطب الدين ايبڪ کي آزاديءَ جو خط، سلطان جو لقب، چتر ۽ ٻيون شاهي نشانيون مليون، ۽ هن هندستان ۾ پنهنجي آزاد حڪومت جو اعلان ڪيو.<ref name="Tabaqat412">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=412 }}</ref><ref name="Firishtah240">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=1 |page=240 }}</ref> قباچه جي باري ۾ اهڙو ڪو واضح حوالو نه ملي ٿو ته کيس به اهڙو شاهي فرمان يا نشان مليو هو يا نه. ايبڪ جي حياتيءَ ۾، معز الدين جي وصيت موجب، قباچه ايبڪ سان وفادار رهيو ۽ اچ مان وقت بوقت وٽس ويندو رهيو. نظرياتي طور اچ ۽ ملتان دهلي سلطنت جو صوبو سمجهيا ويندا هئا. ايبڪ جي وفات کان پوءِ التتمش انهيءَ بنياد تي قباچه جي آزادي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ کيس پنهنجو تابع سمجهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == قباچه جي خودمختياري == قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچه معز الدين غوري جي عهد کان آزاد ٿي ويو ۽ پنهنجي خودمختياري جو اعلان ڪيو. هن آرام شاهه جي بالادستي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پاڻ کي انهيءَ صوبي جو جائز حڪمران سمجهيو، جيڪو کيس سلطان معز الدين غوري طرفان ڏنو ويو هو.<ref name="Firishtah893">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=2 |page=893 }}</ref> اچ ۽ ملتان اڳ ئي سندس قبضي ۾ هئا. هن پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ وڌايو ۽ لاهور، تبرهند، ڪهرام ۽ سرسوتي تائين علائقن جا قلعا ۽ شهر پنهنجي قبضي ۾ آندا. ٻئي پاسي هن سيوهڻ ۽ ديبل تي قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح سامونڊي ڪناري تائين سنڌ جا قلعا ۽ شهر سندس سلطنت ۾ شامل ٿيا. هن سومرن سان جنگ ڪئي ۽ سندن طاقت کي اهڙو ڪمزور ڪيو جو اهي ڳوٺاڻن حيثيت ۾ وڃي ٻيلن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="TabaqatRaverty532-533">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=419 }}</ref><ref name="Raverty532-533">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |pages=532–533 }}</ref> سنڌ جي ست مقامي راڻن قباچه جي بالادستي قبول ڪئي ۽ کيس خراج ڏنو. ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ'' موجب انهن ۾ ديربيلا جو راڻو بوهنر، روپه جي تونگ ۽ تافته علائقي جو راڻو سينار، منڪترا جو راڻو جيسر، ديرا سيوي جو راڻو وکيو، ڀاڳني جو راڻو چنو، هماڪوٽ جو راڻو جيا ۽ بنڀران واهه جي مين ننگر جو راڻو جسوڌن شامل هئا.<ref name="TuhfatLubbRanas">{{cite book |title=تحفة الڪرام ۽ لب تاريخ سنڌ ۾ ڄاڻايل سنڌ جا مقامي راڻا |pages=قباچه جي دور بابت حوالو }}</ref> وسيع علائقن تي قبضي قباچه کي طاقتور ۽ وسيلن وارو حڪمران بڻايو. هو التتمش ۽ يلدوز ٻنهي لاءِ خطرناڪ حريف بڻجي ويو. هن مڪمل خودمختياري اختيار ڪئي، “ملڪ” بدران “سلطان” جو لقب اختيار ڪيو ۽ شاهي چتر استعمال ڪيو، جيڪو بادشاهيءَ جي نشاني هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == گاديون: اچ ۽ ملتان == اچ ۽ ملتان قباچه جي سلطنت جا اهم مرڪز هئا. اچ سياسي تبديلين سبب آباد ۽ اهم شهر بڻيو. جڏهن محمود غزنوي ٻئي ڀيري ملتان تي حملو ڪري ان کي تباهه ڪيو، ته شهر جا امير ۽ شاهوڪار ماڻهو لڏي اچ ۾ اچي آباد ٿيا، جنهن کان پوءِ اچ وڏو شهر بڻجي ويو.<ref name="RavertyUch">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |volume=1 |note=اچ جي نالي بابت حوالو }}</ref> غزنوي دور ۾ شيخ صفي الدين گازروني اچ پهتو ۽ اتي خانقاهه ۽ مدرسو قائم ڪيائين. اهو مدرسو ايترو مشهور ٿيو جو ان ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن مان ٻه هزار شاگرد پڙهندا هئا. اچ علم جو مرڪز بڻجي ويو ۽ گازروني ۽ فيروزي نالي ٻه مدرسا علمي حيثيت ۾ مشهور ٿيا.<ref name="QadriJahaniyan74">{{cite book |last=قادري |first=محمد ايوب |title=مخدوم جهانيان جهانگشت |location=ڪراچي |year=1963 |page=74 }}</ref><ref name="QadriJahaniyan76">{{cite book |last=قادري |first=محمد ايوب |title=مخدوم جهانيان جهانگشت |location=ڪراچي |year=1963 |page=76 }}</ref> سلطان معز الدين غوري اچ کي ڀٽيه حڪمران کان فتح ڪري ايتمر کي جاگير طور ڏنو. ايتمر جي وفات کان پوءِ اهو قباچه جي قبضي ۾ آيو ۽ سندس سلطنت جو اهم شهر بڻيو. ملتان، جيڪو غوري حڪمرانن 1186ع ۾ فتح ڪيو هو، پڻ قباچه جي قبضي ۾ آيو. خودمختياري کان پوءِ ملتان سندس سلطنت جو ٻيو اهم شهر بڻيو ۽ جلد ئي ديني، ادبي ۽ ثقافتي مرڪز طور ترقي ڪري “قبة الاسلام” سڏجڻ لڳو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == سڪا == قباچه آزاد بادشاهه طور پنهنجا سڪا جاري ڪيا. انهن سڪن تي هندي ۽ عربي لکتون موجود هيون، جنهن مان سندس مذهبي رواداري ۽ سياسي حڪمت عملي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="ThomasChronicles100">{{cite book |last=ٿامس |first=اي. |title=Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |location=لنڊن |year=1871 |page=100 }}</ref> == درٻار ۽ علمي سرپرستي == منگولن جي حملن خوارزم، خراسان، ايران ۽ افغانستان جي مسلمان سلطنتن کي تباهه ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ ڪيترائي امير، عالم، فقيهه، اديب ۽ صوفي هندستان ڏانهن لڏي آيا. پنجاب جي اتر-اولهه جا رستا کوکر قبيلن سبب غير محفوظ هئا، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو اچ ۽ ملتان پهتا. قباچه نه رڳو انهن کي خوش آمديد چيو، پر کين سهولتون، وظيفا ۽ جاگيرون به ڏنيون. سندس درٻار ۾ اهڙا وڏا عالم، اديب ۽ ديني شخصيتون گڏ ٿيون جو اها علمي حيثيت ۾ دهلي جي درٻار کان به اڳتي سمجهي وئي.<ref name="TabaqatRaverty534-539">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=419–420 }}</ref><ref name="Masumi35">{{cite book |last=بکرِي |first=مير معصوم |title=تاريخ معصومي |location=پٽنا |year=1938 |page=35 }}</ref> جڏهن قطب الدين ڪاشاني ملتان پهتو، ته قباچه سندس لاءِ ديني مدرسو ٺهرايو. 1226ع ۾ مشهور مؤرخ منهاج سراج خراسان کان اچ پهتو، ته مدرسه فيروزيه سندس نگرانيءَ هيٺ ڏنو ويو. کيس قباچه جي پٽ علاء الدين بهرام شاهه جي فوج ۾ قاضي القضات پڻ مقرر ڪيو ويو.<ref name="Tabaqat420">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=420 }}</ref> مشهور شاعر ۽ اديب سديد الدين عوفي، جيڪو ''جوامع الحڪايات'' ۽ ''لباب الالباب'' جو مصنف هو، 1227ع ۾ قباچه جي درٻار ۾ آيو. قباچه جي وزير عين الملڪ فخر الدين سندس سرپرستي ڪئي. اهو وزير عالمن جو دوست هو، ۽ سنڌ جي مشهور تاريخ ''چچ نامو'' يا ''فتح نامو'' علي ڪوفي طرفان سندس سرپرستيءَ هيٺ فارسي ۾ ترجمو ٿيو. قباچه جي درٻار سان لاڳاپيل شاعرن ۾ شمس الدين محمد الڪاتب، ضياء الدين سجزي ۽ فضل ملتاني جا نالا به ملن ٿا.<ref name="Tabaqat454Bazm50">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=454 }}</ref><ref name="BazmMamlukiya50">{{cite book |last=عبدالرحمان |first=صباح الدين |title=بزم مملوڪيه |location=اعظم ڳڙهه |year=1954 |page=50 }}</ref> == يلدوز ۽ التتمش سان ٽڪراءُ == قباچه طرفان لاهور، تبرهند، ڪهرام ۽ سرسوتي تي قبضو ۽ سندس سياسي طاقت ۾ واڌ يلدوز ۽ التتمش ٻنهي لاءِ ڳڻتي جو سبب بڻيا. اهي ٻئي پاڻ کي سلطان معز الدين غوري جي سلطنت جا وارث سمجهندا هئا، تنهنڪري ڪنهن ٻئي آزاد ۽ طاقتور حڪمران کي برداشت ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. قباچه جو يلدوز سان لاهور جي قبضي تي ٽڪراءُ ٿيو، پر يلدوز جي سپهه سالار خواجه معين الملڪ سنجري کيس شڪست ڏني. ان کان پوءِ قباچه لاهور ڇڏي سنڌ ۾ پنهنجي طاقت گڏ ڪرڻ لڳو.<ref name="Tabaqat411Yilduz">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=411 }}</ref> فرشته موجب يلدوز جي فوج اچ ۽ ملتان تي حملو ڪيو، پر قباچه ان کي پسپا ڪيو. جڏهن 1215ع-1216ع ۾ يلدوز التتمش هٿان شڪست کائي قيد ٿيو، ته قباچه لاهور تي قبضو ڪيو. انهيءَ سبب سندس التتمش سان ٽڪراءُ ٿيو. 1216ع ۾ چمبه وٽ قباچه ۽ التتمش جي وچ ۾ جنگ ٿي، جنهن ۾ قباچه شڪست کائي لاهور ڀڄي ويو. سندس جهنڊا، نغارا، لشڪري سامان ۽ وڏي مال غنيمت التتمش جي فوج جي هٿ لڳي. قباچه پوءِ اچ ڏانهن هليو ويو، پر التتمش ان وقت سندس پٺيان نه ويو.<ref name="Firishtah894">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=2 |page=894 }}</ref><ref name="TajulMaathir240">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=تاج المآثر |volume=2 |page=240 }}</ref> التتمش ان مرحلي تي قباچه کي مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو، ڇاڪاڻ ته قباچه سنڌ ۾ طاقتور هو، وٽس وسيلا ۽ فوجي طاقت موجود هئي، ۽ هو مقبول به هو. ٻئي طرف التتمش پاڻ دهلي ۾ مڪمل طور محفوظ نه هو، تنهنڪري آخري مقابلو ڪجهه وقت لاءِ ملتوي ٿي ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌ ۾ اچڻ == قباچه يلدوز ۽ التتمش جهڙن حريفن جي مقابلي ۾ پنهنجي سلطنت قائم رکڻ جي صلاحيت رکي پيو. هن سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت جو بنياد وڌو، مقامي حڪمرانن ۽ راڻن کي شڪست ڏني، امن قائم ڪيو ۽ زرعي خوشحالي لاءِ ماحول فراهم ڪيو. پر 1221ع کان 1223ع تائين جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچه لاءِ وڏي آفت ثابت ٿي. جلال الدين، جيڪو چنگيز خان هٿان شڪست کائي سنڌو درياهه پار ڪري آيو هو، پاڻ تباهيءَ جو شڪار هوندي به سنڌ لاءِ تباهي کڻي آيو. پناهه وٺڻ بدران هن شهرن ۽ قلعن تي قبضو ڪرڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ جنگيون ڪرڻ شروع ڪيون.<ref name="BoyleJalalIndus29">{{cite book |last=بوائل |first=جي. اي. |title=Jalal al-Din Khwarazm Shah in the Indus Valley |journal=سنڌ ڪوارٽرلي |volume=7 |year=1979 |page=29 }}</ref> جلال الدين خوارزم شاهه کوکر راجا راءِ سڪنن کوکر سان اتحاد ڪيو، جنهن جي قباچه سان دشمني هئي. راجا جي چوڻ تي جلال الدين ازبڪ پاءِ کي قباچه خلاف موڪليو. ازبڪ اچ ڀرسان قباچه تي اوچتو حملو ڪيو. قباچه شڪست کائي ٻيڙيءَ وسيلي بکر ۽ پوءِ ملتان ڏانهن ڀڄي ويو. ازبڪ قباچه جو لشڪري ڪيمپ قبضو ڪري فتح جي خبر جلال الدين کي موڪلي، جيڪو اچي قباچه جي ڪيمپ ۾ رهيو.<ref name="JahanGusha396">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=396 }}</ref> جلال الدين ملتان ڏانهن سفير موڪلي قباچه کان امير خان جي پٽ ۽ ڌيءَ جي حوالگي گهري، جيڪي سنڌو درياهه واري جنگ کان پوءِ قباچه جي درٻار ۾ پناهه وٺي آيا هئا. هن مال پڻ گهريو. قباچه جنگ کان بچڻ لاءِ اهو مطالبو قبول ڪيو، ان شرط تي ته سندس علائقن تي حملو نه ڪيو وڃي.<ref name="JahanGusha397">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=397 }}</ref> جلال الدين اچ ڇڏي بالالا ۽ منڪالا ڏانهن ويو. سيالڪوٽ ۾ کيس چنگيز خان طرفان موڪليل منگول فوج جي خبر ملي، تنهنڪري هو واپس موٽيو. ملتان پهچي هن ٻيهر قباچه کان مال گهريو. قباچه هن ڀيري انڪار ڪيو ۽ جنگ لاءِ تيار ٿيو. جلال الدين جنگ کان پاسو ڪري اچ ڏانهن ويو. قباچه جي غير موجودگيءَ ۾ اچ جي شهرين سخت مزاحمت ڪئي ۽ هٿيار نه وڌا. جلال الدين ڪاوڙ ۾ شهر کي ساڙي ڇڏيو ۽ پوءِ سدوستان، يعني سيوهڻ، ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="JahanGusha397b">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=397 }}</ref> سيوهڻ ۾ قباچه جو گورنر فخر الدين سالار هو. جلال الدين جي سپهه سالار ازبڪ خان کيس شڪست ڏئي شهر تي قبضو ڪيو. جلال الدين جي اچڻ تي فخر الدين سالار تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي ۽ ڪفن پائي سندس اڳيان حاضر ٿيو. کيس معاف ڪري ٻيهر پنهنجي عهدي تي رکيو ويو. جلال الدين اتي هڪ مهينو رهيو ۽ پوءِ ٺٽي ڏانهن وڌيو. رستي ۾ هن قباچه جي علائقن ۾ قتل، ڦرلٽ، باهه ۽ تباهي ڪئي. 1223ع ۾ هن ٺٽي تي قبضو ڪيو، شهر جي چوڌاري علائقن کي لٽيو ۽ ديبل کي به ڦريو. جڏهن هو سنڌ مان ويو، ته سنڌ تباهه ۽ ساڙيل حالت ۾ ڇڏي ويو.<ref name="JahanGusha393-398">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |pages=393–398 }}</ref><ref name="ElliotDawson564">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=هندستان جي تاريخ بابت ماخذ |volume=2 |page=564 }}</ref><ref name="Tabaqat412Debal">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=412 }}</ref> == منگول حملو == جلال الدين خوارزم شاهه جي آمد سان منگول فوجون به سندس ڳولا ۾ هندستاني سرحدن تائين پهتيون. کيس نه ڳولي سگهڻ کان پوءِ انهن علائقن کي لٽيو. منگول حملو قباچه جي سلطنت لاءِ آخري وڏو ڌڪ ثابت ٿيو. چنگيز خان طرابي نويان کي قباچه خلاف موڪليو. هو ملتان پهتو ۽ قلعي جو گهيرو ڪيو، جيڪو چاليهه ڏينهن جاري رهيو. هن ڪجهه دروازا ڊاهي ڇڏيا ۽ قلعو فتح ڪرڻ جي ويجهو هو، پر سخت گرمي سبب واپس هليو ويو. ملتان فتح نه ٿيو، پر سڄو صوبو تباهه ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty537-538">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=419–420 }}</ref><ref name="Raverty537-538">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 | == غلام اداري جو پس منظر == ترڪي غلام اداري جو بنياد عباسي دور ۾ پيو. عباسي خلافت جي پوئين دور ۾ انهيءَ اداري مان ڪيترائي غلام خاندان اڀريا، جن ۾ طولوني ۽ اخشيدي خاندان شامل هئا، جن اسلامي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ مسلمان سلطنتن هن اداري کي نموني طور اختيار ڪيو. حڪمران غلامن کي ذاتي محافظ، درٻاري خادم، فوجي سپاهي ۽ اعليٰ انتظامي عهدن تي مقرر ڪندا هئا. يعقوب بن ليث وٽ لڳ ڀڳ ٻه هزار غلام هئا، جيڪي سندس ذاتي خدمتگار ۽ محافظ طور ڪم ڪندا هئا. سندس ڀاءُ امير به ننڍي عمر جا غلام خريد ڪري کين مختلف فنن، هنر ۽ فوجي خدمتن ۾ تربيت ڏيندو هو، ۽ ڪڏهن ڪڏهن انهن کي فوجي ڪمانڊرن وٽ جاسوس طور به مقرر ڪيو ويندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids99">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=99 }}</ref> سامانين، قراخاني، غزنوي ۽ غوري حڪمرانن به غلام اداري کي پنهنجي حڪومت جي قيام، واڌ ۽ استحڪام لاءِ استعمال ڪيو. ترڪي غلام فوجي مهارت، انتظامي صلاحيت، وفاداري ۽ فرمانبرداري سبب مشهور ٿيا. غلامن جو تعداد وڌڻ سان انهن کي قابليت موجب مختلف درجن ۾ ورهايو ويو. عام غلامن کان سواءِ “غلامان خاص” يا “غلامان سلطاني” به هوندا هئا، جيڪي سلطان جا ذاتي خادم ۽ محافظ هوندا هئا.<ref name="BosworthGhaznavids101">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=101 }}</ref> اهي غلام ماوراءالنهر جي بازارن مان حڪمرانن ۽ اميرن طرفان خريد ڪيا ويندا هئا. سلطان کي غلام تحفي طور ڏيڻ جو رواج پڻ موجود هو، جڏهن ته جنگين ۾ گرفتار ٿيل ماڻهو به غلام بڻايا ويندا هئا. مشرقي اسلامي سلطنتن ۾ غلامن جون بازارون هيون، جتي ترڪي غلامن جون قيمتون سندن جسماني بناوت، ذهني صلاحيت ۽ قابليت موجب مختلف هونديون هيون. انهن غلامن کي مختلف فنن ۾ تربيت ڏني ويندي هئي، جيتوڻيڪ انهن لاءِ ڪو مڪمل منظم تعليمي نظام موجود نه هو. جيڪڏهن ڪو غلام ڪنهن دولتمند ۽ مهربان مالڪ وٽ پهچندو هو، ته هو سندس ٻارن سان گڏ تعليم حاصل ڪري سگهندو هو ۽ پنهنجي صلاحيتن جي بنياد تي ترقي ڪري سگهندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids102">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=102 }}</ref> سلطان جي خدمت ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ غلام کي پهرين ذاتي خدمتن تي مقرر ڪيو ويندو هو، جهڙوڪ ساقي خاص، چاشنيگير، طشت دار، يوزبان، مشعل دار، چتر دار ۽ جامه دار. قابليت ۽ ڪارڪردگي ڏيکارڻ تي کين اعليٰ عهدن تي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ جاگيرون عطا ڪيون وينديون هيون. انهن لاءِ سڀ کان وڏو عهدو صوبي جي گورنري يا شاهي فوج جي سپهه سالاري هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> تاريخ فرشتي جي ٻي جلد ۾ آهي ته ناصر الدين قباچو سلطان شهاب الدين غوري جو تمام بهادر ۽ ذهين غلام هو، سلطان شهاب الدين جي خدمت ۾ رهي ڪري هن بادشاهي جا اصول ۽ آداب سکيا. جڏهن اچ جو امير گذاري ويو ته سلطان شهاب الدين اچ جي حڪومت ناصر الدين قباچي جي حوالي ڪئي ۽ کيس قطب الدين ايبڪ جي فرمان جو پابند بڻايو. قطب الدين، ناصر الدين کي پنهنجون ٻه ڌيئرون هڪٻئي مٿان نڪاح ۾ ڏنيون. ==ناصر الدين جو سنڌ ۽ ملتان تي مستقل قبضو== چچ نامي مطابق: التمش سمورن فتح ڪيل ملڪ کي چئن وڏن پرڳڻن ۾ ورهايو:<br> (1) وچ وارو ملڪ، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ دهلي هو. سو شمس الدين التمش سڌيءَ طرح پنهنجي هٿ ۾ رکيو<br>. (2) اچ، ملتان ۽ سنڌ، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ ملتان هو، سو ناصر الدين قباچه جي گورنريءَ ۾ ڏنائين، جيڪو التمش جو سنڍو ۽ قطب الدين جو ٻيو نمبر ناٺي هو ۽ آرام شاهه جي وقت ۾ اتي جو گورنر مقرر ٿيل هو<br>. (3) لکنؤ علائقي خلجي خاندان جي شهزادن جي سنڀال هيٺ ڇڏيائين<br>. (4) لاهور پرڳڻو تاج الدين يلدوز جي گورنريءَ ۾ ڏنائين<br>. ناصر الدين قباچه هڪڙو بي پرواهه ۽ بهادر شخص هو. هو التمش جي ايتري پرواهه نه ڪندو هو، جيتري ٻيا گورنر ڪندا هئا. هن بکر ۽ بکر کان گهڻو هيٺ سنڌ ملڪ پنهنجيءَ نظر مان ڪڍيو ۽ پنهنجي تابع ڪيو هو<ref name =" نظاماڻي" > - ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سنڌ (پنج ڀاڱا گڏ) مصنف؛ مولوي نور محمد نظاماڻي, عبدالغني عبدالله, محمد صديق ”مسافر“ ايڊيشن؛ پهريون 2006ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي ڪاپي رائيٽ مهراڻ اڪيڊمي </ref>. سلطان قطب الدين ايبڪ جي مرڻ کان پوءِ اميرن وزيرن (11 ــ 1210ع) ۾ سندس پٽ آرام شاهه کي دهلي جي تخت تي ويهاريو پر ان کي حڪومت هلائڻ جو ڍنگ نه هو. انهيءَ زماني ۾ ناصر الدين قباچي سنڌ ۽ ملتان جي بچيل علائقي تي به قبضو ڪري پنهنجي آزادي جو اعلان ڪري پاڻ کي سلطان سڏرائڻ لڳو ۽ سنڌ ۽ ملتان ۾ پنهنجو سڪو ۽ خطبو جاري ڪرايائين. غزني کان تاج الدين يلدوز ڪيترا دفعا سنڌ ڏانهن فوجون موڪليون پر نامراد موٽي ويون. طبقات ناصري ۾ آهي ته سلطان قطب الدين جي وفات کان پوءِ 11 ــ 1210ع ۾ ناصر الدين اچ ۽ ملتان تي چڙهائي ڪئي. ملتان کان پوءِ هندستان ديبل ۽ سنڌ جي شهرن، ڳوٺن ۽ قلعن تي قبضو ڪري پنهنجو خطبو پڙهايو ۽ تاج الدين يلدوز جي غزني فوجن کي ڪيترائي عالم فاضل ۽ ڏاها ناصر الدين جي درٻار سان واڳيل رهيا ۽ انعام ۽ اڪرام جا حقدار بڻجندا رهيا. (طبقات ناصري ــ ص 57 ـ 56) آرام شاهه جي اکڙائپ هندستاني حڪومت جا چار ڀاڱا ڪري ڇڏيا. بنگال ۾ حسام الدين عوض آزاد ٿي ويٺو. تاج الدين يلدوز غزني ۽ پوري پنجاب تي قبضو ڪري ورتو. سنڌ ۽ ملتان ۾ ناصر الدين قباچي پنهنجو خطبو پڙهايو، باقي وڃي آگرو ۽ اودهه آرام شاهه جي هٿن ۾ رهيو. اميرن وزيرن ملڪ جو اهڙو حال ڏسي بدايون جي امير شمس الدين التمش کي آرام شاهه جي جاءِ تي تخت تي ويهاريو. آرام شاهه جي صرف هڪ سال حڪومت رهي..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. قطب الدين ايبڪ جو غلام ۽ ڄاٽو شمس الدين التمش 11 ــ 1210ع ۾ دهلي جو تخت سنڀاليندي ئي پنجاب تي قبضي ڪرڻ جو سوچڻ لڳو ــ اڃا هو سوچي ئي رهيو هو ته پنجاب کان تاج الدين لشڪر ڪاهي اچي دهلي تي حملو ڪيو پر التمش جي تلوار ناڪام ڪري ڇڏيس ۽ پوءِ بدايون جي جيل ۾ لوڙي مري ويو. 18 ــ 1217ع ۾ ناصر الدين پنجاب تي حملو ڪري لاهور تي قبضو ڪري ورتو ۽ سرهند تائين وڃي پهتو پر التمش کيس اڳيان اچي ملتان طرف ڀڄائي ڇڏيو. 22 ــ 1221ع ۾ سلطان جلال الدين خوارزم، چنگيز خان کان هار کائي پنهنجا گهوڙا سنڌو درياءَ ٽپائي اچي ناصر الدين ۽ التمش کان مدد گهريائين پر ٻنهي کيس جواب ڏنو ۽ هو مايوس ٿي واپس ويندي اچ شهر کي باهه ڏيندو ۽ ناصر الدين قباچي جي شهرن ۽ ڳوٺن کي برباد ڪندو ڪيچ ۽ مڪران رستي عراق وڃي نڪتو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ملتان تي مغلن جو حملو== چنگيز خان جو پٽ چغتائي خان مغلن جو هڪ ڪٽڪ وٺي ملتان کي اچي گهيرو ڪيائين، ملتان جي حاڪم مقابلي ڪرڻ بدران عافيت ان ۾ سمجهي ته قلعي جا دروازا مضبوطيءَ سان بند ڪري ويهي رهجي. مغل چاليهن ڏينهن تائين ملتان مٿان ويٺا رهيا پر ناصر الدين سياڻپ اها ڪئي جو شهر جي ماڻهن تي خوب خرچ ڪيو ۽ انهن ڏينهن ۾ کين عيش ۽ آرام پهچايو. مغل آخر طويل گهيري کان تنگ ٿي ڪيچ ۽ مڪران هليا ويا. ==ملڪ خان خلجي جو سيوستان تي قبضو== 27 ــ 1226ع ملڪ خان خلجي منصوره جي علائقي ۽ سيوستان جي شهرن تي قبضو ڪيو ته ناصر الدين قباچو سندس مقابلي لاءِ پهتو، ٻنهي فوجن جون تلوارون پاڻ ۾ ٽڪرايون ۽ ملڪ خان خلجي انهن تلوارن جو کاڄ بڻجي ويو. ناصر الدين فتح جا جهنڊا لهرائيندو ملتان ۽ اچ ۾ موٽي آيو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==شيخ بهاءُ الدين زڪريا جي حمايت التمش جي حق ۾== سلطان ناصر الدين قباچو۽ سلطان شمس الدين التمش هڪٻئي جا دشمن هئا. ملتان تي ناصر الدين جو قبضو هو ۽ ملتان ۾ رهندڙ بزرگ ۽ ولي شيخ بهاءُ الدين زڪريا وري سلطان شمس الدين التمش جي نيڪي ۽ پرهيزگاريءَ کان ڏاڍو متاٿر هو. تنهن ڪري ملتان ۾ التمش جي وڌندڙ اثر ناصر الدين کي شيخ بهاءُ الدين تي ڪاوڙائي وڌو. جيئن ته ان وقت ملتان جو قاضي مولانا شرف الدين اسفهاني به شيخ صاحب جو پوئلڳ هو، تنهن ڪري ٻنهي گڏجي ڪري سلطان التمش کي قباچي جي پرڪارن جي خطن ذريعي سڌ ڏني. اهي اتفاق سان قباچي جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويا، قباچي جڏهن اهي خط پڙهيا ته شيخ ۽ قاضيءَ تي ڏمرجي پيو. ٻنهي کي پنهنجي درٻار ۾ گهرائي شيخ صاحب کي پنهنجي ساڄي هٿ کان ۽ قاضي شرف الدين کي سامهون ويهاريائين ۽ پوءِ پهريون خط قاضيءَ کي ڏئي چيائين ته ”هي خط تنهنجو آهي؟“ قاضي جواب ڏيڻ بدران خاموش رهيو ۽ قباچي جي اشاري سان جلاد قاضي شرف الدين کي شهيد ڪري ڇيو. وري شيخ بهاءُ الدين زڪريا کي پنهنجو خط ڏنو ويو ۽ شيخ صاحب وڏي سڪون ۽ اطمينان سان خط پڙهي ڪري بهادريءَ سان چيو ”ها هي منهنجو خط آهي ۽ مان الله جي حڪم سان لکيو آهي ۽ بلڪل صحيح لکيو آهي.“ اهو ٻڌي ڪري قباچو ڏڪي ويو ۽ شيخ صاحب کان معافي گهري وڏي ادب ۽ احترام سان موڪلايو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==التمش جي سنڌ ۽ ملتان تي ڪاهه== 1229ع ۾ سلطان التمش، ناصر الدين قباچي کي ڪچلڻ لاءِ سنڌ ۽ ملتان تي فوج چاڙهي آيو، ناصر الدين کي جڏهن خبر پئي ته بکر ڀڄي ويو ۽ پنهنجي وزير عين الملڪ حسين اشعري کي حڪم ڏنائين ته قلعي اچ جو سمورو خزانو بکر پهچائي. سلطانالتمش پهريان لشڪر سان گڏ ٻن سردارن ملڪ عزالدين محمد ۽ ڪزلخان کي اچ موڪليو ۽ پوءِ پاڻ اچي هڪ مهيني تائين اچ جو گهيرو ڪريون ويٺو رهيو. اتان پنهنجي وزير نظام الملڪ محمد بن اسعد کي ناصر الدين جي پويان موڪليو. نظام الملڪ بکر جو گهيرو ڪري اچ موٽي آيو ۽ التمش کيس اچ جي زمينداري سونپي دهلي هليو آيو. نظام الملڪ ٻن مهينن جي لاڳيتي گهيري کان پوءِ 27 جمادي الثاني 625ھ (1228ع) تي اچ جو قلعو فتح ڪري ورتو.<ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ناصر الدين جو زوال== فرشتي مطابق جڏهن نظام الملڪ اچ کان پوءِ بکر جو گهيرو ڪيو ته ناصر الدين کي هاڻي ٻي ڪا واهه نظر نه آئي ۽ پنهنجي مائٽن سان گڏ هيرا موتي ۽ ڌن دولت کڻي ڪنهن ٻيٽ ڏانهن نڪتو پر رستي ۾ ئي سندس ٻيڙي اونڌي ٿي پئي ۽ هو ٻڏي مري ويو، جڏهن ته ٻيون ٻيڙيون پنهنجي منزل تائين پهتيون. طبقات ناصري ۾ وري آهي ته، هن اچ جي فتح جي خبر ٻڌي درياءُ ۾ ٽپو ڏئي انت آندو. ناصر الدين ڪجهه ڏينهن اڳ ۾ پنهنجي پٽ ملڪ علاؤ الدين بهرام شاهه کي سلطان التمش جي خدمت ۾ موڪليو هو ناصر الدين ٽوٽل ٻاويهه سال سنڌ ۽ ملتان تي حڪومت ڪئي. سندس مرڻ کان پوءِ سڄو خزانو سلطان التمش ڏانهن اماڻيو ويو ۽ سلطان ديبل کان وٺي سڄو ملڪ پنهنجي قبضي ۾ ڪري پنهنجا عامل مقرر ڪيا.<ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ديبل جي والي ملڪ سنان الدين جي اطاعت== ملڪ سنان الدين حبش جيڪو ان وقت ديبل جو والي هو، سلطان التمش اڳيان اطاعت جو ڪنڌ جهڪائي پاڻ کي سلطان سان ڳنڍي ڇڏيو. ==ناصر الدين قباچي جا علمي ڪارناما== قباچي جو دؤر علم جي حوالي سان سنڌ جو سنهري دؤر ڳڻيو وڃي ٿو. ڇاڪاڻ ته گهگرن جي ظلمن ۽ مغلن جي ڪاهن جي ڪري اولهه پنجاب جو رستو خطري کان خالي نه هو، تنهن ڪري ترڪستان، افغانستان ۽ خراسان کان اچڻ وارن ملتان جو رستو ورتو ۽ جيڪي به عالم، فاضل ۽ صوفي ان زماني ۾ هندستان آيا تن کي اچ وٽان ئي گذرڻو پيو. ڪيترائي سادات گهراڻا به هتان گذريا ۽ هي علائقو علمي مرڪز بڻجي ويو. <ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست== {{دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 3oilzf18fy2pxyncrqk69m3dsgtq28z 383176 383107 2026-06-07T11:33:36Z Intisar Ali 8681 383176 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = ناصرالدين قباچو |title |image = Old City building multan.jpeg |image caption= ملتان جي ھڪ قديم عمارت |succession = پھريون غوري ايمپائر، پوء دھلي جي غلام گھراڻي جي ايمپائر جو سنڌ ۾ گورنر ۽ پوء سنڌ جو خودمختيار حاڪم |predecessor = [[سيف الملوڪ]] |successor =[[نظام الملڪ]] |regent = شھاب الدين غوري؛ قطب الدين ايبڪ |reign =1203 کان 1228 تائين |spouses = قطب الدين ايبڪ جون ٻہ ڌيئر |issue = |full name = ناصرالدين قباچو |house = غلام |dynasty = غلام گھراڻو |father = |mother = |birth_name = |birth_date = |birth_place = ڪيومينيا |death_date = 1228 |death_place = سنڌونديءَ تي |date of burial = |place of burial = |religion = اسلام }} ناصر الدين قباچو: قطب الدين جي شادي تاج الدين يلدوز جي ڌيءَ سان ٿي هئي ۽ قطب الدين جون ٻه ڌيئرون ناصر الدين قباچي ۽ پنهنجي غلام شمس الدين التمش کي ڏنل هيون. رحيمداد خان مولائي شيدائي لکي ٿو تہ: ناصرالدين قباچه قراخطائي ترڪي نسل مان هو. هن اُچ کي پنهنجو تختگاه مقرر ڪيو، جت مضبوط قلعو هو. شريف ادريسيءَ سنه 11300ع ۾ جڏهن ملتان کي ڏٺو هو، ان وقت راوي ندي شهر هيٺان وهندي هئي. سنه 606ههھ (1210ع) ۾ قطب الدين ايبڪ وفات ڪئي. سندس پٽ آرام شاهه لاهور جي تخت تي ويٺو، مگر هڪ سال کان پوءِ تخت تان لاٿو ويو. التمش، جو ان وقت بيانه جو حاڪم هو، سنه 607ههھ (1210ع) ۾ اميرن جي اتفاق راءِ سان دهليءَ جي تخت تي ويٺو.<ref name ="جنت السنڌ"> ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>سنه 612ههھ (1218ع) ۾ تاج الدين يلدوز پنجاب تي ڪاهه ڪئي، مگر التمش کان شڪست کائي گرفتار ٿي ويو. سنه 614ههھ (1217ع) ۾ ناصرالدين قبچه پنجاب تي قبضي ڪرڻ لاءِ ڪوشش ڪئي، پر ڪامياب ٿي نه سگهيو. التمش جي وزير نظام الملڪ بن ابو سعيد جنيديءَ اُچ تي ڪاهه ڪئي، ناصرالدين گجرات ڏانهن ڀڄي ويو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ ديبل جي رستي کان سيوهڻ جي قلعي تي قبض: ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. سنه 625ههھ (1228ع) ۾ التمش بنگال جي باغين کي دٻائڻ کان پوءِ ڪامياب ٿي اوچ جي قلعي تي قبضو ڪيو. التمش جي اچڻ جو ٻڌي، ناصرالدين بکر جي قلعي ۾ وڃي لڪو. وري جڏهن دهليءَ جي لشڪر بکر تي ڪاهه ڪئي، تڏهن ناصرالدين خزاني جون ٻيڙيون ڀرائي ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي، پر خزانن سميت درياءَ ۾ ٻڏي مئو. هن سنه 602ههھ کان سنه 625ههھ تائين، جملي 23 ورهيه سنڌ تي هن حڪومت ڪئي. ڪيچ مڪران به سندس ماتحت هو.<ref name = "جنت السنڌ "/> ===وڌيڪ تفصيل=== ناصر الدين قباچه 1206ع کان 1228ع تائين سنڌ ۽ ملتان تي حڪومت ڪندڙ غلام حڪمران هو. سندس سلطنت اگرچه مختصر عرصي لاءِ قائم رهي، پر سنڌ، ملتان ۽ اتر-اولهه هندستان جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ سندس ڪردار اهم سمجهيو وڃي ٿو. قباچه جو دور سياسي جنگين، منگولن جي دٻاءَ، خوارزم شاهه جي حملن ۽ دهلي سلطنت سان ٽڪراءَ سان ڀريل هو، پر ساڳئي وقت سندس درٻار علم، ادب، فقه، حديث، تاريخ ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز بڻجي وئي. خراسان، غزني ۽ غور مان منگول تباهيءَ کان بچي آيل عالمن، اديبن، صوفين ۽ فقيهن کي قباچه پنهنجي درٻار ۾ پناهه ڏني. بعد ۾ جڏهن سندس سلطنت دهلي سلطنت ۾ شامل ٿي وئي، تڏهن به اهي عالم دهلي جي سلطانن هيٺ علمي سرگرميون جاري رکندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=28–43 }}</ref> == غلام اداري جو پس منظر == ترڪي غلام اداري جو بنياد عباسي دور ۾ پيو. عباسي خلافت جي پوئين دور ۾ انهيءَ اداري مان ڪيترائي غلام خاندان اڀريا، جن ۾ طولوني ۽ اخشيدي خاندان شامل هئا، جن اسلامي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ مسلمان سلطنتن هن اداري کي نموني طور اختيار ڪيو. حڪمران غلامن کي ذاتي محافظ، درٻاري خادم، فوجي سپاهي ۽ اعليٰ انتظامي عهدن تي مقرر ڪندا هئا. يعقوب بن ليث وٽ لڳ ڀڳ ٻه هزار غلام هئا، جيڪي سندس ذاتي خدمتگار ۽ محافظ طور ڪم ڪندا هئا. سندس ڀاءُ امير به ننڍي عمر جا غلام خريد ڪري کين مختلف فنن، هنر ۽ فوجي خدمتن ۾ تربيت ڏيندو هو، ۽ ڪڏهن ڪڏهن انهن کي فوجي ڪمانڊرن وٽ جاسوس طور به مقرر ڪيو ويندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids99">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=99 }}</ref> سامانين، قراخاني، غزنوي ۽ غوري حڪمرانن به غلام اداري کي پنهنجي حڪومت جي قيام، واڌ ۽ استحڪام لاءِ استعمال ڪيو. ترڪي غلام فوجي مهارت، انتظامي صلاحيت، وفاداري ۽ فرمانبرداري سبب مشهور ٿيا. غلامن جو تعداد وڌڻ سان انهن کي قابليت موجب مختلف درجن ۾ ورهايو ويو. عام غلامن کان سواءِ “غلامان خاص” يا “غلامان سلطاني” به هوندا هئا، جيڪي سلطان جا ذاتي خادم ۽ محافظ هوندا هئا.<ref name="BosworthGhaznavids101">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=101 }}</ref> اهي غلام ماوراءالنهر جي بازارن مان حڪمرانن ۽ اميرن طرفان خريد ڪيا ويندا هئا. سلطان کي غلام تحفي طور ڏيڻ جو رواج پڻ موجود هو، جڏهن ته جنگين ۾ گرفتار ٿيل ماڻهو به غلام بڻايا ويندا هئا. مشرقي اسلامي سلطنتن ۾ غلامن جون بازارون هيون، جتي ترڪي غلامن جون قيمتون سندن جسماني بناوت، ذهني صلاحيت ۽ قابليت موجب مختلف هونديون هيون. انهن غلامن کي مختلف فنن ۾ تربيت ڏني ويندي هئي، جيتوڻيڪ انهن لاءِ ڪو مڪمل منظم تعليمي نظام موجود نه هو. جيڪڏهن ڪو غلام ڪنهن دولتمند ۽ مهربان مالڪ وٽ پهچندو هو، ته هو سندس ٻارن سان گڏ تعليم حاصل ڪري سگهندو هو ۽ پنهنجي صلاحيتن جي بنياد تي ترقي ڪري سگهندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids102">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=102 }}</ref> سلطان جي خدمت ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ غلام کي پهرين ذاتي خدمتن تي مقرر ڪيو ويندو هو، جهڙوڪ ساقي خاص، چاشنيگير، طشت دار، يوزبان، مشعل دار، چتر دار ۽ جامه دار. قابليت ۽ ڪارڪردگي ڏيکارڻ تي کين اعليٰ عهدن تي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ جاگيرون عطا ڪيون وينديون هيون. انهن لاءِ سڀ کان وڏو عهدو صوبي جي گورنري يا شاهي فوج جي سپهه سالاري هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == سلطان معز الدين غوري ۽ سندس غلام == غوري حڪمرانن غلام اداري کي غزنوي سلطنت کان ورثي ۾ ورتو ۽ ان کي پنهنجي سلطنت جي قيام ۽ واڌ لاءِ ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو. سلطان معز الدين غوري کي پٽ نه هو، فقط هڪ ڌيءَ هئي. هو ترڪي غلام خريد ڪرڻ جو تمام گهڻو شوقين هو. جڏهن به کيس ڪنهن نئين باصلاحيت غلام جي شهرت جو پتو پوندو هو، ته هو کيس حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو. منهاج سراج موجب معز الدين غوري وٽ ترڪي غلامن جو وڏو تعداد هو، جن مان ڪيترائي اوڀر جي ملڪن ۾ فوجي صلاحيت، سرگرمي ۽ مهارت سبب مشهور ٿيا.<ref name="TabaqatRaverty410">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=410–411 }}</ref><ref name="RavertyTabaqat497">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=497 }}</ref> هڪ ڀيري جڏهن سلطان کان پڇيو ويو ته سندس وفات کان پوءِ سندس نالو ڪير زنده رکندو، ته هن جواب ڏنو ته ٻين بادشاهن جا هڪ يا ٻه پٽ هوندا آهن، پر سندس هزارين پٽ آهن، يعني سندس ترڪي غلام، جيڪي سندس سلطنت جا وارث ٿيندا. بعد جي تاريخ ۾ اهو قول صحيح ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ ته معزي غلامن هندستان ۽ افغانستان جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="TabaqatRaverty411">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=411 }}</ref> معز الدين غوري پنهنجي ٽن غلامن تاج الدين يلدوز، قطب الدين ايبڪ ۽ ناصر الدين قباچه کي ٻين کان وڌيڪ چاهيندو هو. اهي ٽيئي سندس سرپرستيءَ ۾ اڀريا ۽ نون فتح ڪيل علائقن جا گورنر مقرر ٿيا. سلطان جي وفات کان اڳ اهي ٽيئي مختلف صوبن جا حڪمران بڻجي چڪا هئا.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == تاج الدين يلدوز ۽ قطب الدين ايبڪ == تاج الدين يلدوز ننڍي عمر ۾ سلطان معز الدين غوري طرفان خريد ڪيو ويو. وفاداري ۽ قابليت سبب هو جلد ذميوار عهدن تي مقرر ٿيو ۽ غلامن جو سردار بڻيو. کيس ڪرمان ۽ سنقران جاگير طور ڏنا ويا. سلطان جڏهن هندستان مان واپس ايندي ڪرمان ۾ ترسندو هو، ته يلدوز سندس اعزاز ۾ دعوت ڪندو ۽ اميرن ۾ هزار خلعتون ۽ ٽوپيون ورهائيندو هو. آخري ڀيري سلطان ڪرمان آيو، ته هن پنهنجي لاءِ هڪ خلعت ۽ ٽوپي چونڊي ۽ پنهنجي خاص پوشاڪ يلدوز کي عطا ڪئي. کيس ڪارو سائبان پڻ ڏنو ويو، جنهن مان کيس جانشين بڻائڻ جو اشارو سمجهيو ويو.<ref name="Tabaqat411-412">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=411–412 }}</ref> قطب الدين ايبڪ کي قاضي فخر الدين بن عبدالعزيز نيشاپور ۾ خريد ڪيو. هن قاضي جي ٻارن سان گڏ تعليم حاصل ڪئي. بعد ۾ کيس غزني آندو ويو، جتي معز الدين غوري کيس خريد ڪيو. جسماني طور هو تمام سهڻو يا مضبوط نه هو، پر سندس اندر اعليٰ خوبيون هيون. سلطان کيس پسند ڪندو ۽ مٿس اعتماد رکندو هو. هو امير آخور، يعني شاهي اصطبل جو نگران، بڻيو. هندستان جي فتح کان پوءِ سلطان کيس اتي نائب السلطنت مقرر ڪيو، جتي هن سپهه سالار ۽ منتظم طور پنهنجي صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Tabaqat416">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=416 }}</ref> == قباچه جي شروعاتي زندگي == ناصر الدين قباچه جي خاندان، قبيلي، وطن يا غلام بڻجڻ بابت واضح معلومات موجود نه آهي. پر تاريخي روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ذهين، هوشيار، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو ماڻهو هو. منهاج سراج کيس وڏي عقل، تدبر، حڪمت، مهارت ۽ تجربي جو مالڪ سڏي ٿو.<ref name="Raverty581">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=581 }}</ref> قباچه سلطان معز الدين غوري جي خدمت ۾ مختلف عهدن تي ڪم ڪيو. امڪان آهي ته هن گهٽ رتبي کان شروعات ڪئي ۽ آهستي آهستي اعليٰ عهدن تائين پهتو. مختلف کاتن ۽ عهدن تي ڪم ڪرڻ سبب هن کي انتظاميا ۽ فوجي نظام جو عملي تجربو حاصل ٿيو، جنهن کيس پنهنجين صلاحيتن کي ظاهر ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="TabaqatRaverty419-531">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=419 }}</ref><ref name="Raverty531">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=531 }}</ref> ملڪ ناصر الدين ايتمر، جيڪو اچ ۽ ملتان جو گورنر هو، جي وفات کان پوءِ قباچه کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو ويو. هن حيثيت ۾ کيس سلطان جو اعتماد حاصل رهيو. سلطان معز الدين پنهنجي پسنديده غلامن کي خانداني رشتن ۾ ڳنڍڻ چاهيندو هو، تنهنڪري هن يلدوز کي حڪم ڏنو ته پنهنجي ٻه ڌيئرون ايبڪ ۽ قباچه سان پرڻائي. قباچه بعد ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان به شادي ڪئي. ايبڪ جي وڏي ڌيءَ مان کيس علاء الدين بهرام شاهه نالي پٽ ڄائو، جيڪو جوان، سهڻو ۽ آرام پسند هو.<ref name="Tabaqat411-419">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=411، 419 }}</ref><ref name="Raverty532">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=532 }}</ref> سلطان معز الدين جي حياتيءَ ۾ يلدوز، ايبڪ ۽ قباچه جي وچ ۾ اتحاد برقرار رهيو، پر سلطان جي وفات کان پوءِ اقتدار جي خواهش کين هڪ ٻئي جو مخالف بڻائي ڇڏيو. قباچه ايبڪ سان دوستاڻو رويو رکيو، پر يلدوز سان سندس لاڳاپا خراب ٿيا ۽ لاهور جي قبضي تي ٻنهي ۾ جنگ ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == غوري سلطنت جي ورهاست == سلطان معز الدين غوري جي وفات کان پوءِ غزني جي اميرن سلطان غياث الدين محمود سام کي تخت تي ويهڻ جي دعوت ڏني، پر هن فيروز ڪوهه ۾ رهڻ کي ترجيح ڏني ۽ معز الدين جي سلطنت سندس غلامن حوالي ڪئي. هن يلدوز کي آزاديءَ جو خط ۽ خلعت موڪلي، جنهن کان پوءِ يلدوز غزني تي قبضو ڪيو. ساڳئي طرح قطب الدين ايبڪ کي آزاديءَ جو خط، سلطان جو لقب، چتر ۽ ٻيون شاهي نشانيون مليون، ۽ هن هندستان ۾ پنهنجي آزاد حڪومت جو اعلان ڪيو.<ref name="Tabaqat412">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=412 }}</ref><ref name="Firishtah240">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=1 |page=240 }}</ref> قباچه جي باري ۾ اهڙو ڪو واضح حوالو نه ملي ٿو ته کيس به اهڙو شاهي فرمان يا نشان مليو هو يا نه. ايبڪ جي حياتيءَ ۾، معز الدين جي وصيت موجب، قباچه ايبڪ سان وفادار رهيو ۽ اچ مان وقت بوقت وٽس ويندو رهيو. نظرياتي طور اچ ۽ ملتان دهلي سلطنت جو صوبو سمجهيا ويندا هئا. ايبڪ جي وفات کان پوءِ التتمش انهيءَ بنياد تي قباچه جي آزادي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ کيس پنهنجو تابع سمجهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == قباچه جي خودمختياري == قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچه معز الدين غوري جي عهد کان آزاد ٿي ويو ۽ پنهنجي خودمختياري جو اعلان ڪيو. هن آرام شاهه جي بالادستي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پاڻ کي انهيءَ صوبي جو جائز حڪمران سمجهيو، جيڪو کيس سلطان معز الدين غوري طرفان ڏنو ويو هو.<ref name="Firishtah893">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=2 |page=893 }}</ref> اچ ۽ ملتان اڳ ئي سندس قبضي ۾ هئا. هن پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ وڌايو ۽ لاهور، تبرهند، ڪهرام ۽ سرسوتي تائين علائقن جا قلعا ۽ شهر پنهنجي قبضي ۾ آندا. ٻئي پاسي هن سيوهڻ ۽ ديبل تي قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح سامونڊي ڪناري تائين سنڌ جا قلعا ۽ شهر سندس سلطنت ۾ شامل ٿيا. هن سومرن سان جنگ ڪئي ۽ سندن طاقت کي اهڙو ڪمزور ڪيو جو اهي ڳوٺاڻن حيثيت ۾ وڃي ٻيلن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="TabaqatRaverty532-533">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=419 }}</ref><ref name="Raverty532-533">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |pages=532–533 }}</ref> سنڌ جي ست مقامي راڻن قباچه جي بالادستي قبول ڪئي ۽ کيس خراج ڏنو. ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ'' موجب انهن ۾ ديربيلا جو راڻو بوهنر، روپه جي تونگ ۽ تافته علائقي جو راڻو سينار، منڪترا جو راڻو جيسر، ديرا سيوي جو راڻو وکيو، ڀاڳني جو راڻو چنو، هماڪوٽ جو راڻو جيا ۽ بنڀران واهه جي مين ننگر جو راڻو جسوڌن شامل هئا.<ref name="TuhfatLubbRanas">{{cite book |title=تحفة الڪرام ۽ لب تاريخ سنڌ ۾ ڄاڻايل سنڌ جا مقامي راڻا |pages=قباچه جي دور بابت حوالو }}</ref> وسيع علائقن تي قبضي قباچه کي طاقتور ۽ وسيلن وارو حڪمران بڻايو. هو التتمش ۽ يلدوز ٻنهي لاءِ خطرناڪ حريف بڻجي ويو. هن مڪمل خودمختياري اختيار ڪئي، “ملڪ” بدران “سلطان” جو لقب اختيار ڪيو ۽ شاهي چتر استعمال ڪيو، جيڪو بادشاهيءَ جي نشاني هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == گاديون: اچ ۽ ملتان == اچ ۽ ملتان قباچه جي سلطنت جا اهم مرڪز هئا. اچ سياسي تبديلين سبب آباد ۽ اهم شهر بڻيو. جڏهن محمود غزنوي ٻئي ڀيري ملتان تي حملو ڪري ان کي تباهه ڪيو، ته شهر جا امير ۽ شاهوڪار ماڻهو لڏي اچ ۾ اچي آباد ٿيا، جنهن کان پوءِ اچ وڏو شهر بڻجي ويو.<ref name="RavertyUch">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |volume=1 |note=اچ جي نالي بابت حوالو }}</ref> غزنوي دور ۾ شيخ صفي الدين گازروني اچ پهتو ۽ اتي خانقاهه ۽ مدرسو قائم ڪيائين. اهو مدرسو ايترو مشهور ٿيو جو ان ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن مان ٻه هزار شاگرد پڙهندا هئا. اچ علم جو مرڪز بڻجي ويو ۽ گازروني ۽ فيروزي نالي ٻه مدرسا علمي حيثيت ۾ مشهور ٿيا.<ref name="QadriJahaniyan74">{{cite book |last=قادري |first=محمد ايوب |title=مخدوم جهانيان جهانگشت |location=ڪراچي |year=1963 |page=74 }}</ref><ref name="QadriJahaniyan76">{{cite book |last=قادري |first=محمد ايوب |title=مخدوم جهانيان جهانگشت |location=ڪراچي |year=1963 |page=76 }}</ref> سلطان معز الدين غوري اچ کي ڀٽيه حڪمران کان فتح ڪري ايتمر کي جاگير طور ڏنو. ايتمر جي وفات کان پوءِ اهو قباچه جي قبضي ۾ آيو ۽ سندس سلطنت جو اهم شهر بڻيو. ملتان، جيڪو غوري حڪمرانن 1186ع ۾ فتح ڪيو هو، پڻ قباچه جي قبضي ۾ آيو. خودمختياري کان پوءِ ملتان سندس سلطنت جو ٻيو اهم شهر بڻيو ۽ جلد ئي ديني، ادبي ۽ ثقافتي مرڪز طور ترقي ڪري “قبة الاسلام” سڏجڻ لڳو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == سڪا == قباچه آزاد بادشاهه طور پنهنجا سڪا جاري ڪيا. انهن سڪن تي هندي ۽ عربي لکتون موجود هيون، جنهن مان سندس مذهبي رواداري ۽ سياسي حڪمت عملي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="ThomasChronicles100">{{cite book |last=ٿامس |first=اي. |title=Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |location=لنڊن |year=1871 |page=100 }}</ref> == درٻار ۽ علمي سرپرستي == منگولن جي حملن خوارزم، خراسان، ايران ۽ افغانستان جي مسلمان سلطنتن کي تباهه ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ ڪيترائي امير، عالم، فقيهه، اديب ۽ صوفي هندستان ڏانهن لڏي آيا. پنجاب جي اتر-اولهه جا رستا کوکر قبيلن سبب غير محفوظ هئا، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو اچ ۽ ملتان پهتا. قباچه نه رڳو انهن کي خوش آمديد چيو، پر کين سهولتون، وظيفا ۽ جاگيرون به ڏنيون. سندس درٻار ۾ اهڙا وڏا عالم، اديب ۽ ديني شخصيتون گڏ ٿيون جو اها علمي حيثيت ۾ دهلي جي درٻار کان به اڳتي سمجهي وئي.<ref name="TabaqatRaverty534-539">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=419–420 }}</ref><ref name="Masumi35">{{cite book |last=بکرِي |first=مير معصوم |title=تاريخ معصومي |location=پٽنا |year=1938 |page=35 }}</ref> جڏهن قطب الدين ڪاشاني ملتان پهتو، ته قباچه سندس لاءِ ديني مدرسو ٺهرايو. 1226ع ۾ مشهور مؤرخ منهاج سراج خراسان کان اچ پهتو، ته مدرسه فيروزيه سندس نگرانيءَ هيٺ ڏنو ويو. کيس قباچه جي پٽ علاء الدين بهرام شاهه جي فوج ۾ قاضي القضات پڻ مقرر ڪيو ويو.<ref name="Tabaqat420">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=420 }}</ref> مشهور شاعر ۽ اديب سديد الدين عوفي، جيڪو ''جوامع الحڪايات'' ۽ ''لباب الالباب'' جو مصنف هو، 1227ع ۾ قباچه جي درٻار ۾ آيو. قباچه جي وزير عين الملڪ فخر الدين سندس سرپرستي ڪئي. اهو وزير عالمن جو دوست هو، ۽ سنڌ جي مشهور تاريخ ''چچ نامو'' يا ''فتح نامو'' علي ڪوفي طرفان سندس سرپرستيءَ هيٺ فارسي ۾ ترجمو ٿيو. قباچه جي درٻار سان لاڳاپيل شاعرن ۾ شمس الدين محمد الڪاتب، ضياء الدين سجزي ۽ فضل ملتاني جا نالا به ملن ٿا.<ref name="Tabaqat454Bazm50">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=454 }}</ref><ref name="BazmMamlukiya50">{{cite book |last=عبدالرحمان |first=صباح الدين |title=بزم مملوڪيه |location=اعظم ڳڙهه |year=1954 |page=50 }}</ref> == يلدوز ۽ التتمش سان ٽڪراءُ == قباچه طرفان لاهور، تبرهند، ڪهرام ۽ سرسوتي تي قبضو ۽ سندس سياسي طاقت ۾ واڌ يلدوز ۽ التتمش ٻنهي لاءِ ڳڻتي جو سبب بڻيا. اهي ٻئي پاڻ کي سلطان معز الدين غوري جي سلطنت جا وارث سمجهندا هئا، تنهنڪري ڪنهن ٻئي آزاد ۽ طاقتور حڪمران کي برداشت ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. قباچه جو يلدوز سان لاهور جي قبضي تي ٽڪراءُ ٿيو، پر يلدوز جي سپهه سالار خواجه معين الملڪ سنجري کيس شڪست ڏني. ان کان پوءِ قباچه لاهور ڇڏي سنڌ ۾ پنهنجي طاقت گڏ ڪرڻ لڳو.<ref name="Tabaqat411Yilduz">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=411 }}</ref> فرشته موجب يلدوز جي فوج اچ ۽ ملتان تي حملو ڪيو، پر قباچه ان کي پسپا ڪيو. جڏهن 1215ع-1216ع ۾ يلدوز التتمش هٿان شڪست کائي قيد ٿيو، ته قباچه لاهور تي قبضو ڪيو. انهيءَ سبب سندس التتمش سان ٽڪراءُ ٿيو. 1216ع ۾ چمبه وٽ قباچه ۽ التتمش جي وچ ۾ جنگ ٿي، جنهن ۾ قباچه شڪست کائي لاهور ڀڄي ويو. سندس جهنڊا، نغارا، لشڪري سامان ۽ وڏي مال غنيمت التتمش جي فوج جي هٿ لڳي. قباچه پوءِ اچ ڏانهن هليو ويو، پر التتمش ان وقت سندس پٺيان نه ويو.<ref name="Firishtah894">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=2 |page=894 }}</ref><ref name="TajulMaathir240">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=تاج المآثر |volume=2 |page=240 }}</ref> التتمش ان مرحلي تي قباچه کي مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو، ڇاڪاڻ ته قباچه سنڌ ۾ طاقتور هو، وٽس وسيلا ۽ فوجي طاقت موجود هئي، ۽ هو مقبول به هو. ٻئي طرف التتمش پاڻ دهلي ۾ مڪمل طور محفوظ نه هو، تنهنڪري آخري مقابلو ڪجهه وقت لاءِ ملتوي ٿي ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌ ۾ اچڻ == قباچه يلدوز ۽ التتمش جهڙن حريفن جي مقابلي ۾ پنهنجي سلطنت قائم رکڻ جي صلاحيت رکي پيو. هن سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت جو بنياد وڌو، مقامي حڪمرانن ۽ راڻن کي شڪست ڏني، امن قائم ڪيو ۽ زرعي خوشحالي لاءِ ماحول فراهم ڪيو. پر 1221ع کان 1223ع تائين جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچه لاءِ وڏي آفت ثابت ٿي. جلال الدين، جيڪو چنگيز خان هٿان شڪست کائي سنڌو درياهه پار ڪري آيو هو، پاڻ تباهيءَ جو شڪار هوندي به سنڌ لاءِ تباهي کڻي آيو. پناهه وٺڻ بدران هن شهرن ۽ قلعن تي قبضو ڪرڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ جنگيون ڪرڻ شروع ڪيون.<ref name="BoyleJalalIndus29">{{cite book |last=بوائل |first=جي. اي. |title=Jalal al-Din Khwarazm Shah in the Indus Valley |journal=سنڌ ڪوارٽرلي |volume=7 |year=1979 |page=29 }}</ref> جلال الدين خوارزم شاهه کوکر راجا راءِ سڪنن کوکر سان اتحاد ڪيو، جنهن جي قباچه سان دشمني هئي. راجا جي چوڻ تي جلال الدين ازبڪ پاءِ کي قباچه خلاف موڪليو. ازبڪ اچ ڀرسان قباچه تي اوچتو حملو ڪيو. قباچه شڪست کائي ٻيڙيءَ وسيلي بکر ۽ پوءِ ملتان ڏانهن ڀڄي ويو. ازبڪ قباچه جو لشڪري ڪيمپ قبضو ڪري فتح جي خبر جلال الدين کي موڪلي، جيڪو اچي قباچه جي ڪيمپ ۾ رهيو.<ref name="JahanGusha396">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=396 }}</ref> جلال الدين ملتان ڏانهن سفير موڪلي قباچه کان امير خان جي پٽ ۽ ڌيءَ جي حوالگي گهري، جيڪي سنڌو درياهه واري جنگ کان پوءِ قباچه جي درٻار ۾ پناهه وٺي آيا هئا. هن مال پڻ گهريو. قباچه جنگ کان بچڻ لاءِ اهو مطالبو قبول ڪيو، ان شرط تي ته سندس علائقن تي حملو نه ڪيو وڃي.<ref name="JahanGusha397">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=397 }}</ref> جلال الدين اچ ڇڏي بالالا ۽ منڪالا ڏانهن ويو. سيالڪوٽ ۾ کيس چنگيز خان طرفان موڪليل منگول فوج جي خبر ملي، تنهنڪري هو واپس موٽيو. ملتان پهچي هن ٻيهر قباچه کان مال گهريو. قباچه هن ڀيري انڪار ڪيو ۽ جنگ لاءِ تيار ٿيو. جلال الدين جنگ کان پاسو ڪري اچ ڏانهن ويو. قباچه جي غير موجودگيءَ ۾ اچ جي شهرين سخت مزاحمت ڪئي ۽ هٿيار نه وڌا. جلال الدين ڪاوڙ ۾ شهر کي ساڙي ڇڏيو ۽ پوءِ سدوستان، يعني سيوهڻ، ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="JahanGusha397b">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=397 }}</ref> سيوهڻ ۾ قباچه جو گورنر فخر الدين سالار هو. جلال الدين جي سپهه سالار ازبڪ خان کيس شڪست ڏئي شهر تي قبضو ڪيو. جلال الدين جي اچڻ تي فخر الدين سالار تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي ۽ ڪفن پائي سندس اڳيان حاضر ٿيو. کيس معاف ڪري ٻيهر پنهنجي عهدي تي رکيو ويو. جلال الدين اتي هڪ مهينو رهيو ۽ پوءِ ٺٽي ڏانهن وڌيو. رستي ۾ هن قباچه جي علائقن ۾ قتل، ڦرلٽ، باهه ۽ تباهي ڪئي. 1223ع ۾ هن ٺٽي تي قبضو ڪيو، شهر جي چوڌاري علائقن کي لٽيو ۽ ديبل کي به ڦريو. جڏهن هو سنڌ مان ويو، ته سنڌ تباهه ۽ ساڙيل حالت ۾ ڇڏي ويو.<ref name="JahanGusha393-398">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |pages=393–398 }}</ref><ref name="ElliotDawson564">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=هندستان جي تاريخ بابت ماخذ |volume=2 |page=564 }}</ref><ref name="Tabaqat412Debal">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=412 }}</ref> == منگول حملو == جلال الدين خوارزم شاهه جي آمد سان منگول فوجون به سندس ڳولا ۾ هندستاني سرحدن تائين پهتيون. کيس نه ڳولي سگهڻ کان پوءِ انهن علائقن کي لٽيو. منگول حملو قباچه جي سلطنت لاءِ آخري وڏو ڌڪ ثابت ٿيو. چنگيز خان طرابي نويان کي قباچه خلاف موڪليو. هو ملتان پهتو ۽ قلعي جو گهيرو ڪيو، جيڪو چاليهه ڏينهن جاري رهيو. هن ڪجهه دروازا ڊاهي ڇڏيا ۽ قلعو فتح ڪرڻ جي ويجهو هو، پر سخت گرمي سبب واپس هليو ويو. ملتان فتح نه ٿيو، پر سڄو صوبو تباهه ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty537-538">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=419–420 }}</ref><ref name="Raverty537-538">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 | == غلام اداري جو پس منظر == ترڪي غلام اداري جو بنياد عباسي دور ۾ پيو. عباسي خلافت جي پوئين دور ۾ انهيءَ اداري مان ڪيترائي غلام خاندان اڀريا، جن ۾ طولوني ۽ اخشيدي خاندان شامل هئا، جن اسلامي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ مسلمان سلطنتن هن اداري کي نموني طور اختيار ڪيو. حڪمران غلامن کي ذاتي محافظ، درٻاري خادم، فوجي سپاهي ۽ اعليٰ انتظامي عهدن تي مقرر ڪندا هئا. يعقوب بن ليث وٽ لڳ ڀڳ ٻه هزار غلام هئا، جيڪي سندس ذاتي خدمتگار ۽ محافظ طور ڪم ڪندا هئا. سندس ڀاءُ امير به ننڍي عمر جا غلام خريد ڪري کين مختلف فنن، هنر ۽ فوجي خدمتن ۾ تربيت ڏيندو هو، ۽ ڪڏهن ڪڏهن انهن کي فوجي ڪمانڊرن وٽ جاسوس طور به مقرر ڪيو ويندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids99">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=99 }}</ref> سامانين، قراخاني، غزنوي ۽ غوري حڪمرانن به غلام اداري کي پنهنجي حڪومت جي قيام، واڌ ۽ استحڪام لاءِ استعمال ڪيو. ترڪي غلام فوجي مهارت، انتظامي صلاحيت، وفاداري ۽ فرمانبرداري سبب مشهور ٿيا. غلامن جو تعداد وڌڻ سان انهن کي قابليت موجب مختلف درجن ۾ ورهايو ويو. عام غلامن کان سواءِ “غلامان خاص” يا “غلامان سلطاني” به هوندا هئا، جيڪي سلطان جا ذاتي خادم ۽ محافظ هوندا هئا.<ref name="BosworthGhaznavids101">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=101 }}</ref> اهي غلام ماوراءالنهر جي بازارن مان حڪمرانن ۽ اميرن طرفان خريد ڪيا ويندا هئا. سلطان کي غلام تحفي طور ڏيڻ جو رواج پڻ موجود هو، جڏهن ته جنگين ۾ گرفتار ٿيل ماڻهو به غلام بڻايا ويندا هئا. مشرقي اسلامي سلطنتن ۾ غلامن جون بازارون هيون، جتي ترڪي غلامن جون قيمتون سندن جسماني بناوت، ذهني صلاحيت ۽ قابليت موجب مختلف هونديون هيون. انهن غلامن کي مختلف فنن ۾ تربيت ڏني ويندي هئي، جيتوڻيڪ انهن لاءِ ڪو مڪمل منظم تعليمي نظام موجود نه هو. جيڪڏهن ڪو غلام ڪنهن دولتمند ۽ مهربان مالڪ وٽ پهچندو هو، ته هو سندس ٻارن سان گڏ تعليم حاصل ڪري سگهندو هو ۽ پنهنجي صلاحيتن جي بنياد تي ترقي ڪري سگهندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids102">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=102 }}</ref> سلطان جي خدمت ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ غلام کي پهرين ذاتي خدمتن تي مقرر ڪيو ويندو هو، جهڙوڪ ساقي خاص، چاشنيگير، طشت دار، يوزبان، مشعل دار، چتر دار ۽ جامه دار. قابليت ۽ ڪارڪردگي ڏيکارڻ تي کين اعليٰ عهدن تي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ جاگيرون عطا ڪيون وينديون هيون. انهن لاءِ سڀ کان وڏو عهدو صوبي جي گورنري يا شاهي فوج جي سپهه سالاري هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> تاريخ فرشتي جي ٻي جلد ۾ آهي ته ناصر الدين قباچو سلطان شهاب الدين غوري جو تمام بهادر ۽ ذهين غلام هو، سلطان شهاب الدين جي خدمت ۾ رهي ڪري هن بادشاهي جا اصول ۽ آداب سکيا. جڏهن اچ جو امير گذاري ويو ته سلطان شهاب الدين اچ جي حڪومت ناصر الدين قباچي جي حوالي ڪئي ۽ کيس قطب الدين ايبڪ جي فرمان جو پابند بڻايو. قطب الدين، ناصر الدين کي پنهنجون ٻه ڌيئرون هڪٻئي مٿان نڪاح ۾ ڏنيون. ==ناصر الدين جو سنڌ ۽ ملتان تي مستقل قبضو== چچ نامي مطابق: التمش سمورن فتح ڪيل ملڪ کي چئن وڏن پرڳڻن ۾ ورهايو:<br> (1) وچ وارو ملڪ، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ دهلي هو. سو شمس الدين التمش سڌيءَ طرح پنهنجي هٿ ۾ رکيو<br>. (2) اچ، ملتان ۽ سنڌ، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ ملتان هو، سو ناصر الدين قباچه جي گورنريءَ ۾ ڏنائين، جيڪو التمش جو سنڍو ۽ قطب الدين جو ٻيو نمبر ناٺي هو ۽ آرام شاهه جي وقت ۾ اتي جو گورنر مقرر ٿيل هو<br>. (3) لکنؤ علائقي خلجي خاندان جي شهزادن جي سنڀال هيٺ ڇڏيائين<br>. (4) لاهور پرڳڻو تاج الدين يلدوز جي گورنريءَ ۾ ڏنائين<br>. ناصر الدين قباچه هڪڙو بي پرواهه ۽ بهادر شخص هو. هو التمش جي ايتري پرواهه نه ڪندو هو، جيتري ٻيا گورنر ڪندا هئا. هن بکر ۽ بکر کان گهڻو هيٺ سنڌ ملڪ پنهنجيءَ نظر مان ڪڍيو ۽ پنهنجي تابع ڪيو هو<ref name =" نظاماڻي" > - ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سنڌ (پنج ڀاڱا گڏ) مصنف؛ مولوي نور محمد نظاماڻي, عبدالغني عبدالله, محمد صديق ”مسافر“ ايڊيشن؛ پهريون 2006ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي ڪاپي رائيٽ مهراڻ اڪيڊمي </ref>. سلطان قطب الدين ايبڪ جي مرڻ کان پوءِ اميرن وزيرن (11 ــ 1210ع) ۾ سندس پٽ آرام شاهه کي دهلي جي تخت تي ويهاريو پر ان کي حڪومت هلائڻ جو ڍنگ نه هو. انهيءَ زماني ۾ ناصر الدين قباچي سنڌ ۽ ملتان جي بچيل علائقي تي به قبضو ڪري پنهنجي آزادي جو اعلان ڪري پاڻ کي سلطان سڏرائڻ لڳو ۽ سنڌ ۽ ملتان ۾ پنهنجو سڪو ۽ خطبو جاري ڪرايائين. غزني کان تاج الدين يلدوز ڪيترا دفعا سنڌ ڏانهن فوجون موڪليون پر نامراد موٽي ويون. طبقات ناصري ۾ آهي ته سلطان قطب الدين جي وفات کان پوءِ 11 ــ 1210ع ۾ ناصر الدين اچ ۽ ملتان تي چڙهائي ڪئي. ملتان کان پوءِ هندستان ديبل ۽ سنڌ جي شهرن، ڳوٺن ۽ قلعن تي قبضو ڪري پنهنجو خطبو پڙهايو ۽ تاج الدين يلدوز جي غزني فوجن کي ڪيترائي عالم فاضل ۽ ڏاها ناصر الدين جي درٻار سان واڳيل رهيا ۽ انعام ۽ اڪرام جا حقدار بڻجندا رهيا. (طبقات ناصري ــ ص 57 ـ 56) آرام شاهه جي اکڙائپ هندستاني حڪومت جا چار ڀاڱا ڪري ڇڏيا. بنگال ۾ حسام الدين عوض آزاد ٿي ويٺو. تاج الدين يلدوز غزني ۽ پوري پنجاب تي قبضو ڪري ورتو. سنڌ ۽ ملتان ۾ ناصر الدين قباچي پنهنجو خطبو پڙهايو، باقي وڃي آگرو ۽ اودهه آرام شاهه جي هٿن ۾ رهيو. اميرن وزيرن ملڪ جو اهڙو حال ڏسي بدايون جي امير شمس الدين التمش کي آرام شاهه جي جاءِ تي تخت تي ويهاريو. آرام شاهه جي صرف هڪ سال حڪومت رهي..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. قطب الدين ايبڪ جو غلام ۽ ڄاٽو شمس الدين التمش 11 ــ 1210ع ۾ دهلي جو تخت سنڀاليندي ئي پنجاب تي قبضي ڪرڻ جو سوچڻ لڳو ــ اڃا هو سوچي ئي رهيو هو ته پنجاب کان تاج الدين لشڪر ڪاهي اچي دهلي تي حملو ڪيو پر التمش جي تلوار ناڪام ڪري ڇڏيس ۽ پوءِ بدايون جي جيل ۾ لوڙي مري ويو. 18 ــ 1217ع ۾ ناصر الدين پنجاب تي حملو ڪري لاهور تي قبضو ڪري ورتو ۽ سرهند تائين وڃي پهتو پر التمش کيس اڳيان اچي ملتان طرف ڀڄائي ڇڏيو. 22 ــ 1221ع ۾ سلطان جلال الدين خوارزم، چنگيز خان کان هار کائي پنهنجا گهوڙا سنڌو درياءَ ٽپائي اچي ناصر الدين ۽ التمش کان مدد گهريائين پر ٻنهي کيس جواب ڏنو ۽ هو مايوس ٿي واپس ويندي اچ شهر کي باهه ڏيندو ۽ ناصر الدين قباچي جي شهرن ۽ ڳوٺن کي برباد ڪندو ڪيچ ۽ مڪران رستي عراق وڃي نڪتو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ملتان تي مغلن جو حملو== چنگيز خان جو پٽ چغتائي خان مغلن جو هڪ ڪٽڪ وٺي ملتان کي اچي گهيرو ڪيائين، ملتان جي حاڪم مقابلي ڪرڻ بدران عافيت ان ۾ سمجهي ته قلعي جا دروازا مضبوطيءَ سان بند ڪري ويهي رهجي. مغل چاليهن ڏينهن تائين ملتان مٿان ويٺا رهيا پر ناصر الدين سياڻپ اها ڪئي جو شهر جي ماڻهن تي خوب خرچ ڪيو ۽ انهن ڏينهن ۾ کين عيش ۽ آرام پهچايو. مغل آخر طويل گهيري کان تنگ ٿي ڪيچ ۽ مڪران هليا ويا. ==ملڪ خان خلجي جو سيوستان تي قبضو== 27 ــ 1226ع ملڪ خان خلجي منصوره جي علائقي ۽ سيوستان جي شهرن تي قبضو ڪيو ته ناصر الدين قباچو سندس مقابلي لاءِ پهتو، ٻنهي فوجن جون تلوارون پاڻ ۾ ٽڪرايون ۽ ملڪ خان خلجي انهن تلوارن جو کاڄ بڻجي ويو. ناصر الدين فتح جا جهنڊا لهرائيندو ملتان ۽ اچ ۾ موٽي آيو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==شيخ بهاءُ الدين زڪريا جي حمايت التمش جي حق ۾== سلطان ناصر الدين قباچو۽ سلطان شمس الدين التمش هڪٻئي جا دشمن هئا. ملتان تي ناصر الدين جو قبضو هو ۽ ملتان ۾ رهندڙ بزرگ ۽ ولي شيخ بهاءُ الدين زڪريا وري سلطان شمس الدين التمش جي نيڪي ۽ پرهيزگاريءَ کان ڏاڍو متاٿر هو. تنهن ڪري ملتان ۾ التمش جي وڌندڙ اثر ناصر الدين کي شيخ بهاءُ الدين تي ڪاوڙائي وڌو. جيئن ته ان وقت ملتان جو قاضي مولانا شرف الدين اسفهاني به شيخ صاحب جو پوئلڳ هو، تنهن ڪري ٻنهي گڏجي ڪري سلطان التمش کي قباچي جي پرڪارن جي خطن ذريعي سڌ ڏني. اهي اتفاق سان قباچي جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويا، قباچي جڏهن اهي خط پڙهيا ته شيخ ۽ قاضيءَ تي ڏمرجي پيو. ٻنهي کي پنهنجي درٻار ۾ گهرائي شيخ صاحب کي پنهنجي ساڄي هٿ کان ۽ قاضي شرف الدين کي سامهون ويهاريائين ۽ پوءِ پهريون خط قاضيءَ کي ڏئي چيائين ته ”هي خط تنهنجو آهي؟“ قاضي جواب ڏيڻ بدران خاموش رهيو ۽ قباچي جي اشاري سان جلاد قاضي شرف الدين کي شهيد ڪري ڇيو. وري شيخ بهاءُ الدين زڪريا کي پنهنجو خط ڏنو ويو ۽ شيخ صاحب وڏي سڪون ۽ اطمينان سان خط پڙهي ڪري بهادريءَ سان چيو ”ها هي منهنجو خط آهي ۽ مان الله جي حڪم سان لکيو آهي ۽ بلڪل صحيح لکيو آهي.“ اهو ٻڌي ڪري قباچو ڏڪي ويو ۽ شيخ صاحب کان معافي گهري وڏي ادب ۽ احترام سان موڪلايو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==التمش جي سنڌ ۽ ملتان تي ڪاهه== 1229ع ۾ سلطان التمش، ناصر الدين قباچي کي ڪچلڻ لاءِ سنڌ ۽ ملتان تي فوج چاڙهي آيو، ناصر الدين کي جڏهن خبر پئي ته بکر ڀڄي ويو ۽ پنهنجي وزير عين الملڪ حسين اشعري کي حڪم ڏنائين ته قلعي اچ جو سمورو خزانو بکر پهچائي. سلطانالتمش پهريان لشڪر سان گڏ ٻن سردارن ملڪ عزالدين محمد ۽ ڪزلخان کي اچ موڪليو ۽ پوءِ پاڻ اچي هڪ مهيني تائين اچ جو گهيرو ڪريون ويٺو رهيو. اتان پنهنجي وزير نظام الملڪ محمد بن اسعد کي ناصر الدين جي پويان موڪليو. نظام الملڪ بکر جو گهيرو ڪري اچ موٽي آيو ۽ التمش کيس اچ جي زمينداري سونپي دهلي هليو آيو. نظام الملڪ ٻن مهينن جي لاڳيتي گهيري کان پوءِ 27 جمادي الثاني 625ھ (1228ع) تي اچ جو قلعو فتح ڪري ورتو.<ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ناصر الدين جو زوال== فرشتي مطابق جڏهن نظام الملڪ اچ کان پوءِ بکر جو گهيرو ڪيو ته ناصر الدين کي هاڻي ٻي ڪا واهه نظر نه آئي ۽ پنهنجي مائٽن سان گڏ هيرا موتي ۽ ڌن دولت کڻي ڪنهن ٻيٽ ڏانهن نڪتو پر رستي ۾ ئي سندس ٻيڙي اونڌي ٿي پئي ۽ هو ٻڏي مري ويو، جڏهن ته ٻيون ٻيڙيون پنهنجي منزل تائين پهتيون. طبقات ناصري ۾ وري آهي ته، هن اچ جي فتح جي خبر ٻڌي درياءُ ۾ ٽپو ڏئي انت آندو. ناصر الدين ڪجهه ڏينهن اڳ ۾ پنهنجي پٽ ملڪ علاؤ الدين بهرام شاهه کي سلطان التمش جي خدمت ۾ موڪليو هو ناصر الدين ٽوٽل ٻاويهه سال سنڌ ۽ ملتان تي حڪومت ڪئي. سندس مرڻ کان پوءِ سڄو خزانو سلطان التمش ڏانهن اماڻيو ويو ۽ سلطان ديبل کان وٺي سڄو ملڪ پنهنجي قبضي ۾ ڪري پنهنجا عامل مقرر ڪيا.<ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ديبل جي والي ملڪ سنان الدين جي اطاعت== ملڪ سنان الدين حبش جيڪو ان وقت ديبل جو والي هو، سلطان التمش اڳيان اطاعت جو ڪنڌ جهڪائي پاڻ کي سلطان سان ڳنڍي ڇڏيو. ==ناصر الدين قباچي جا علمي ڪارناما== قباچي جو دؤر علم جي حوالي سان سنڌ جو سنهري دؤر ڳڻيو وڃي ٿو. ڇاڪاڻ ته گهگرن جي ظلمن ۽ مغلن جي ڪاهن جي ڪري اولهه پنجاب جو رستو خطري کان خالي نه هو، تنهن ڪري ترڪستان، افغانستان ۽ خراسان کان اچڻ وارن ملتان جو رستو ورتو ۽ جيڪي به عالم، فاضل ۽ صوفي ان زماني ۾ هندستان آيا تن کي اچ وٽان ئي گذرڻو پيو. ڪيترائي سادات گهراڻا به هتان گذريا ۽ هي علائقو علمي مرڪز بڻجي ويو. <ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست== {{دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] 83sk8j6enl49ls9kfhas6o32ao4587p 383177 383176 2026-06-07T11:38:01Z Intisar Ali 8681 /* غلام اداري جو پس منظر */ 383177 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = ناصرالدين قباچو |title |image = Old City building multan.jpeg |image caption= ملتان جي ھڪ قديم عمارت |succession = پھريون غوري ايمپائر، پوء دھلي جي غلام گھراڻي جي ايمپائر جو سنڌ ۾ گورنر ۽ پوء سنڌ جو خودمختيار حاڪم |predecessor = [[سيف الملوڪ]] |successor =[[نظام الملڪ]] |regent = شھاب الدين غوري؛ قطب الدين ايبڪ |reign =1203 کان 1228 تائين |spouses = قطب الدين ايبڪ جون ٻہ ڌيئر |issue = |full name = ناصرالدين قباچو |house = غلام |dynasty = غلام گھراڻو |father = |mother = |birth_name = |birth_date = |birth_place = ڪيومينيا |death_date = 1228 |death_place = سنڌونديءَ تي |date of burial = |place of burial = |religion = اسلام }} ناصر الدين قباچو: قطب الدين جي شادي تاج الدين يلدوز جي ڌيءَ سان ٿي هئي ۽ قطب الدين جون ٻه ڌيئرون ناصر الدين قباچي ۽ پنهنجي غلام شمس الدين التمش کي ڏنل هيون. رحيمداد خان مولائي شيدائي لکي ٿو تہ: ناصرالدين قباچه قراخطائي ترڪي نسل مان هو. هن اُچ کي پنهنجو تختگاه مقرر ڪيو، جت مضبوط قلعو هو. شريف ادريسيءَ سنه 11300ع ۾ جڏهن ملتان کي ڏٺو هو، ان وقت راوي ندي شهر هيٺان وهندي هئي. سنه 606ههھ (1210ع) ۾ قطب الدين ايبڪ وفات ڪئي. سندس پٽ آرام شاهه لاهور جي تخت تي ويٺو، مگر هڪ سال کان پوءِ تخت تان لاٿو ويو. التمش، جو ان وقت بيانه جو حاڪم هو، سنه 607ههھ (1210ع) ۾ اميرن جي اتفاق راءِ سان دهليءَ جي تخت تي ويٺو.<ref name ="جنت السنڌ"> ڪتاب جو نالو ؛ جنت السنڌ تصنيف؛ رحيمداد خان مولائي شيدائي ايڊيشن؛ پهريون 2000، ٻيون 2006ع ڇپائيندڙ؛ سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچي</ref>سنه 612ههھ (1218ع) ۾ تاج الدين يلدوز پنجاب تي ڪاهه ڪئي، مگر التمش کان شڪست کائي گرفتار ٿي ويو. سنه 614ههھ (1217ع) ۾ ناصرالدين قبچه پنجاب تي قبضي ڪرڻ لاءِ ڪوشش ڪئي، پر ڪامياب ٿي نه سگهيو. التمش جي وزير نظام الملڪ بن ابو سعيد جنيديءَ اُچ تي ڪاهه ڪئي، ناصرالدين گجرات ڏانهن ڀڄي ويو، پر ٿورن ڏينهن کان پوءِ ديبل جي رستي کان سيوهڻ جي قلعي تي قبض: ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. سنه 625ههھ (1228ع) ۾ التمش بنگال جي باغين کي دٻائڻ کان پوءِ ڪامياب ٿي اوچ جي قلعي تي قبضو ڪيو. التمش جي اچڻ جو ٻڌي، ناصرالدين بکر جي قلعي ۾ وڃي لڪو. وري جڏهن دهليءَ جي لشڪر بکر تي ڪاهه ڪئي، تڏهن ناصرالدين خزاني جون ٻيڙيون ڀرائي ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي، پر خزانن سميت درياءَ ۾ ٻڏي مئو. هن سنه 602ههھ کان سنه 625ههھ تائين، جملي 23 ورهيه سنڌ تي هن حڪومت ڪئي. ڪيچ مڪران به سندس ماتحت هو.<ref name = "جنت السنڌ "/> ===وڌيڪ تفصيل=== ناصر الدين قباچه 1206ع کان 1228ع تائين سنڌ ۽ ملتان تي حڪومت ڪندڙ غلام حڪمران هو. سندس سلطنت اگرچه مختصر عرصي لاءِ قائم رهي، پر سنڌ، ملتان ۽ اتر-اولهه هندستان جي سياسي ۽ ثقافتي تاريخ ۾ سندس ڪردار اهم سمجهيو وڃي ٿو. قباچه جو دور سياسي جنگين، منگولن جي دٻاءَ، خوارزم شاهه جي حملن ۽ دهلي سلطنت سان ٽڪراءَ سان ڀريل هو، پر ساڳئي وقت سندس درٻار علم، ادب، فقه، حديث، تاريخ ۽ اسلامي تعليم جو اهم مرڪز بڻجي وئي. خراسان، غزني ۽ غور مان منگول تباهيءَ کان بچي آيل عالمن، اديبن، صوفين ۽ فقيهن کي قباچه پنهنجي درٻار ۾ پناهه ڏني. بعد ۾ جڏهن سندس سلطنت دهلي سلطنت ۾ شامل ٿي وئي، تڏهن به اهي عالم دهلي جي سلطانن هيٺ علمي سرگرميون جاري رکندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=28–43 }}</ref> == غلام اداري جو پس منظر == ترڪي غلام اداري جو بنياد عباسي دور ۾ پيو. عباسي خلافت جي پوئين دور ۾ انهيءَ اداري مان ڪيترائي غلام خاندان اڀريا، جن ۾ طولوني ۽ اخشيدي خاندان شامل هئا، جن اسلامي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ مسلمان سلطنتن هن اداري کي نموني طور اختيار ڪيو. حڪمران غلامن کي ذاتي محافظ، درٻاري خادم، فوجي سپاهي ۽ اعليٰ انتظامي عهدن تي مقرر ڪندا هئا. يعقوب بن ليث وٽ لڳ ڀڳ ٻه هزار غلام هئا، جيڪي سندس ذاتي خدمتگار ۽ محافظ طور ڪم ڪندا هئا. سندس ڀاءُ امير به ننڍي عمر جا غلام خريد ڪري کين مختلف فنن، هنر ۽ فوجي خدمتن ۾ تربيت ڏيندو هو، ۽ ڪڏهن ڪڏهن انهن کي فوجي ڪمانڊرن وٽ جاسوس طور به مقرر ڪيو ويندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids99">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=99 }}</ref> سامانين، قراخاني، غزنوي ۽ غوري حڪمرانن به غلام اداري کي پنهنجي حڪومت جي قيام، واڌ ۽ استحڪام لاءِ استعمال ڪيو. ترڪي غلام فوجي مهارت، انتظامي صلاحيت، وفاداري ۽ فرمانبرداري سبب مشهور ٿيا. غلامن جو تعداد وڌڻ سان انهن کي قابليت موجب مختلف درجن ۾ ورهايو ويو. عام غلامن کان سواءِ “غلامان خاص” يا “غلامان سلطاني” به هوندا هئا، جيڪي سلطان جا ذاتي خادم ۽ محافظ هوندا هئا.<ref name="BosworthGhaznavids101">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=101 }}</ref> اهي غلام ماوراءالنهر جي بازارن مان حڪمرانن ۽ اميرن طرفان خريد ڪيا ويندا هئا. سلطان کي غلام تحفي طور ڏيڻ جو رواج پڻ موجود هو، جڏهن ته جنگين ۾ گرفتار ٿيل ماڻهو به غلام بڻايا ويندا هئا. مشرقي اسلامي سلطنتن ۾ غلامن جون بازارون هيون، جتي ترڪي غلامن جون قيمتون سندن جسماني بناوت، ذهني صلاحيت ۽ قابليت موجب مختلف هونديون هيون. انهن غلامن کي مختلف فنن ۾ تربيت ڏني ويندي هئي، جيتوڻيڪ انهن لاءِ ڪو مڪمل منظم تعليمي نظام موجود نه هو. جيڪڏهن ڪو غلام ڪنهن دولتمند ۽ مهربان مالڪ وٽ پهچندو هو، ته هو سندس ٻارن سان گڏ تعليم حاصل ڪري سگهندو هو ۽ پنهنجي صلاحيتن جي بنياد تي ترقي ڪري سگهندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids102">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=102 }}</ref> سلطان جي خدمت ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ غلام کي پهرين ذاتي خدمتن تي مقرر ڪيو ويندو هو، جهڙوڪ ساقي خاص، چاشنيگير، طشت دار، يوزبان، مشعل دار، چتر دار ۽ جامه دار. قابليت ۽ ڪارڪردگي ڏيکارڻ تي کين اعليٰ عهدن تي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ جاگيرون عطا ڪيون وينديون هيون. انهن لاءِ سڀ کان وڏو عهدو صوبي جي گورنري يا شاهي فوج جي سپهه سالاري هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == سلطان معز الدين غوري ۽ سندس غلام == غوري حڪمرانن غلام اداري کي غزنوي سلطنت کان ورثي ۾ ورتو ۽ ان کي پنهنجي سلطنت جي قيام ۽ واڌ لاءِ ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو. سلطان معز الدين غوري کي پٽ نه هو، فقط هڪ ڌيءَ هئي. هو ترڪي غلام خريد ڪرڻ جو تمام گهڻو شوقين هو. جڏهن به کيس ڪنهن نئين باصلاحيت غلام جي شهرت جو پتو پوندو هو، ته هو کيس حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو. منهاج سراج موجب معز الدين غوري وٽ ترڪي غلامن جو وڏو تعداد هو، جن مان ڪيترائي اوڀر جي ملڪن ۾ فوجي صلاحيت، سرگرمي ۽ مهارت سبب مشهور ٿيا.<ref name="TabaqatRaverty410">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=410–411 }}</ref><ref name="RavertyTabaqat497">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=497 }}</ref> هڪ ڀيري جڏهن سلطان کان پڇيو ويو ته سندس وفات کان پوءِ سندس نالو ڪير زنده رکندو، ته هن جواب ڏنو ته ٻين بادشاهن جا هڪ يا ٻه پٽ هوندا آهن، پر سندس هزارين پٽ آهن، يعني سندس ترڪي غلام، جيڪي سندس سلطنت جا وارث ٿيندا. بعد جي تاريخ ۾ اهو قول صحيح ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ ته معزي غلامن هندستان ۽ افغانستان جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="TabaqatRaverty411">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=411 }}</ref> معز الدين غوري پنهنجي ٽن غلامن تاج الدين يلدوز، قطب الدين ايبڪ ۽ ناصر الدين قباچه کي ٻين کان وڌيڪ چاهيندو هو. اهي ٽيئي سندس سرپرستيءَ ۾ اڀريا ۽ نون فتح ڪيل علائقن جا گورنر مقرر ٿيا. سلطان جي وفات کان اڳ اهي ٽيئي مختلف صوبن جا حڪمران بڻجي چڪا هئا.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == تاج الدين يلدوز ۽ قطب الدين ايبڪ == تاج الدين يلدوز ننڍي عمر ۾ سلطان معز الدين غوري طرفان خريد ڪيو ويو. وفاداري ۽ قابليت سبب هو جلد ذميوار عهدن تي مقرر ٿيو ۽ غلامن جو سردار بڻيو. کيس ڪرمان ۽ سنقران جاگير طور ڏنا ويا. سلطان جڏهن هندستان مان واپس ايندي ڪرمان ۾ ترسندو هو، ته يلدوز سندس اعزاز ۾ دعوت ڪندو ۽ اميرن ۾ هزار خلعتون ۽ ٽوپيون ورهائيندو هو. آخري ڀيري سلطان ڪرمان آيو، ته هن پنهنجي لاءِ هڪ خلعت ۽ ٽوپي چونڊي ۽ پنهنجي خاص پوشاڪ يلدوز کي عطا ڪئي. کيس ڪارو سائبان پڻ ڏنو ويو، جنهن مان کيس جانشين بڻائڻ جو اشارو سمجهيو ويو.<ref name="Tabaqat411-412">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=411–412 }}</ref> قطب الدين ايبڪ کي قاضي فخر الدين بن عبدالعزيز نيشاپور ۾ خريد ڪيو. هن قاضي جي ٻارن سان گڏ تعليم حاصل ڪئي. بعد ۾ کيس غزني آندو ويو، جتي معز الدين غوري کيس خريد ڪيو. جسماني طور هو تمام سهڻو يا مضبوط نه هو، پر سندس اندر اعليٰ خوبيون هيون. سلطان کيس پسند ڪندو ۽ مٿس اعتماد رکندو هو. هو امير آخور، يعني شاهي اصطبل جو نگران، بڻيو. هندستان جي فتح کان پوءِ سلطان کيس اتي نائب السلطنت مقرر ڪيو، جتي هن سپهه سالار ۽ منتظم طور پنهنجي صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Tabaqat416">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=416 }}</ref> == قباچه جي شروعاتي زندگي == ناصر الدين قباچه جي خاندان، قبيلي، وطن يا غلام بڻجڻ بابت واضح معلومات موجود نه آهي. پر تاريخي روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ذهين، هوشيار، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو ماڻهو هو. منهاج سراج کيس وڏي عقل، تدبر، حڪمت، مهارت ۽ تجربي جو مالڪ سڏي ٿو.<ref name="Raverty581">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=581 }}</ref> قباچه سلطان معز الدين غوري جي خدمت ۾ مختلف عهدن تي ڪم ڪيو. امڪان آهي ته هن گهٽ رتبي کان شروعات ڪئي ۽ آهستي آهستي اعليٰ عهدن تائين پهتو. مختلف کاتن ۽ عهدن تي ڪم ڪرڻ سبب هن کي انتظاميا ۽ فوجي نظام جو عملي تجربو حاصل ٿيو، جنهن کيس پنهنجين صلاحيتن کي ظاهر ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="TabaqatRaverty419-531">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=419 }}</ref><ref name="Raverty531">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=531 }}</ref> ملڪ ناصر الدين ايتمر، جيڪو اچ ۽ ملتان جو گورنر هو، جي وفات کان پوءِ قباچه کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو ويو. هن حيثيت ۾ کيس سلطان جو اعتماد حاصل رهيو. سلطان معز الدين پنهنجي پسنديده غلامن کي خانداني رشتن ۾ ڳنڍڻ چاهيندو هو، تنهنڪري هن يلدوز کي حڪم ڏنو ته پنهنجي ٻه ڌيئرون ايبڪ ۽ قباچه سان پرڻائي. قباچه بعد ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان به شادي ڪئي. ايبڪ جي وڏي ڌيءَ مان کيس علاء الدين بهرام شاهه نالي پٽ ڄائو، جيڪو جوان، سهڻو ۽ آرام پسند هو.<ref name="Tabaqat411-419">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=411، 419 }}</ref><ref name="Raverty532">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=532 }}</ref> سلطان معز الدين جي حياتيءَ ۾ يلدوز، ايبڪ ۽ قباچه جي وچ ۾ اتحاد برقرار رهيو، پر سلطان جي وفات کان پوءِ اقتدار جي خواهش کين هڪ ٻئي جو مخالف بڻائي ڇڏيو. قباچه ايبڪ سان دوستاڻو رويو رکيو، پر يلدوز سان سندس لاڳاپا خراب ٿيا ۽ لاهور جي قبضي تي ٻنهي ۾ جنگ ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == غوري سلطنت جي ورهاست == سلطان معز الدين غوري جي وفات کان پوءِ غزني جي اميرن سلطان غياث الدين محمود سام کي تخت تي ويهڻ جي دعوت ڏني، پر هن فيروز ڪوهه ۾ رهڻ کي ترجيح ڏني ۽ معز الدين جي سلطنت سندس غلامن حوالي ڪئي. هن يلدوز کي آزاديءَ جو خط ۽ خلعت موڪلي، جنهن کان پوءِ يلدوز غزني تي قبضو ڪيو. ساڳئي طرح قطب الدين ايبڪ کي آزاديءَ جو خط، سلطان جو لقب، چتر ۽ ٻيون شاهي نشانيون مليون، ۽ هن هندستان ۾ پنهنجي آزاد حڪومت جو اعلان ڪيو.<ref name="Tabaqat412">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=412 }}</ref><ref name="Firishtah240">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=1 |page=240 }}</ref> قباچه جي باري ۾ اهڙو ڪو واضح حوالو نه ملي ٿو ته کيس به اهڙو شاهي فرمان يا نشان مليو هو يا نه. ايبڪ جي حياتيءَ ۾، معز الدين جي وصيت موجب، قباچه ايبڪ سان وفادار رهيو ۽ اچ مان وقت بوقت وٽس ويندو رهيو. نظرياتي طور اچ ۽ ملتان دهلي سلطنت جو صوبو سمجهيا ويندا هئا. ايبڪ جي وفات کان پوءِ التتمش انهيءَ بنياد تي قباچه جي آزادي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ کيس پنهنجو تابع سمجهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == قباچه جي خودمختياري == قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچه معز الدين غوري جي عهد کان آزاد ٿي ويو ۽ پنهنجي خودمختياري جو اعلان ڪيو. هن آرام شاهه جي بالادستي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پاڻ کي انهيءَ صوبي جو جائز حڪمران سمجهيو، جيڪو کيس سلطان معز الدين غوري طرفان ڏنو ويو هو.<ref name="Firishtah893">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=2 |page=893 }}</ref> اچ ۽ ملتان اڳ ئي سندس قبضي ۾ هئا. هن پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ وڌايو ۽ لاهور، تبرهند، ڪهرام ۽ سرسوتي تائين علائقن جا قلعا ۽ شهر پنهنجي قبضي ۾ آندا. ٻئي پاسي هن سيوهڻ ۽ ديبل تي قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح سامونڊي ڪناري تائين سنڌ جا قلعا ۽ شهر سندس سلطنت ۾ شامل ٿيا. هن سومرن سان جنگ ڪئي ۽ سندن طاقت کي اهڙو ڪمزور ڪيو جو اهي ڳوٺاڻن حيثيت ۾ وڃي ٻيلن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="TabaqatRaverty532-533">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=419 }}</ref><ref name="Raverty532-533">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |pages=532–533 }}</ref> سنڌ جي ست مقامي راڻن قباچه جي بالادستي قبول ڪئي ۽ کيس خراج ڏنو. ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ'' موجب انهن ۾ ديربيلا جو راڻو بوهنر، روپه جي تونگ ۽ تافته علائقي جو راڻو سينار، منڪترا جو راڻو جيسر، ديرا سيوي جو راڻو وکيو، ڀاڳني جو راڻو چنو، هماڪوٽ جو راڻو جيا ۽ بنڀران واهه جي مين ننگر جو راڻو جسوڌن شامل هئا.<ref name="TuhfatLubbRanas">{{cite book |title=تحفة الڪرام ۽ لب تاريخ سنڌ ۾ ڄاڻايل سنڌ جا مقامي راڻا |pages=قباچه جي دور بابت حوالو }}</ref> وسيع علائقن تي قبضي قباچه کي طاقتور ۽ وسيلن وارو حڪمران بڻايو. هو التتمش ۽ يلدوز ٻنهي لاءِ خطرناڪ حريف بڻجي ويو. هن مڪمل خودمختياري اختيار ڪئي، “ملڪ” بدران “سلطان” جو لقب اختيار ڪيو ۽ شاهي چتر استعمال ڪيو، جيڪو بادشاهيءَ جي نشاني هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == گاديون: اچ ۽ ملتان == اچ ۽ ملتان قباچه جي سلطنت جا اهم مرڪز هئا. اچ سياسي تبديلين سبب آباد ۽ اهم شهر بڻيو. جڏهن محمود غزنوي ٻئي ڀيري ملتان تي حملو ڪري ان کي تباهه ڪيو، ته شهر جا امير ۽ شاهوڪار ماڻهو لڏي اچ ۾ اچي آباد ٿيا، جنهن کان پوءِ اچ وڏو شهر بڻجي ويو.<ref name="RavertyUch">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |volume=1 |note=اچ جي نالي بابت حوالو }}</ref> غزنوي دور ۾ شيخ صفي الدين گازروني اچ پهتو ۽ اتي خانقاهه ۽ مدرسو قائم ڪيائين. اهو مدرسو ايترو مشهور ٿيو جو ان ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن مان ٻه هزار شاگرد پڙهندا هئا. اچ علم جو مرڪز بڻجي ويو ۽ گازروني ۽ فيروزي نالي ٻه مدرسا علمي حيثيت ۾ مشهور ٿيا.<ref name="QadriJahaniyan74">{{cite book |last=قادري |first=محمد ايوب |title=مخدوم جهانيان جهانگشت |location=ڪراچي |year=1963 |page=74 }}</ref><ref name="QadriJahaniyan76">{{cite book |last=قادري |first=محمد ايوب |title=مخدوم جهانيان جهانگشت |location=ڪراچي |year=1963 |page=76 }}</ref> سلطان معز الدين غوري اچ کي ڀٽيه حڪمران کان فتح ڪري ايتمر کي جاگير طور ڏنو. ايتمر جي وفات کان پوءِ اهو قباچه جي قبضي ۾ آيو ۽ سندس سلطنت جو اهم شهر بڻيو. ملتان، جيڪو غوري حڪمرانن 1186ع ۾ فتح ڪيو هو، پڻ قباچه جي قبضي ۾ آيو. خودمختياري کان پوءِ ملتان سندس سلطنت جو ٻيو اهم شهر بڻيو ۽ جلد ئي ديني، ادبي ۽ ثقافتي مرڪز طور ترقي ڪري “قبة الاسلام” سڏجڻ لڳو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == سڪا == قباچه آزاد بادشاهه طور پنهنجا سڪا جاري ڪيا. انهن سڪن تي هندي ۽ عربي لکتون موجود هيون، جنهن مان سندس مذهبي رواداري ۽ سياسي حڪمت عملي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="ThomasChronicles100">{{cite book |last=ٿامس |first=اي. |title=Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |location=لنڊن |year=1871 |page=100 }}</ref> == درٻار ۽ علمي سرپرستي == منگولن جي حملن خوارزم، خراسان، ايران ۽ افغانستان جي مسلمان سلطنتن کي تباهه ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ ڪيترائي امير، عالم، فقيهه، اديب ۽ صوفي هندستان ڏانهن لڏي آيا. پنجاب جي اتر-اولهه جا رستا کوکر قبيلن سبب غير محفوظ هئا، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو اچ ۽ ملتان پهتا. قباچه نه رڳو انهن کي خوش آمديد چيو، پر کين سهولتون، وظيفا ۽ جاگيرون به ڏنيون. سندس درٻار ۾ اهڙا وڏا عالم، اديب ۽ ديني شخصيتون گڏ ٿيون جو اها علمي حيثيت ۾ دهلي جي درٻار کان به اڳتي سمجهي وئي.<ref name="TabaqatRaverty534-539">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=419–420 }}</ref><ref name="Masumi35">{{cite book |last=بکرِي |first=مير معصوم |title=تاريخ معصومي |location=پٽنا |year=1938 |page=35 }}</ref> جڏهن قطب الدين ڪاشاني ملتان پهتو، ته قباچه سندس لاءِ ديني مدرسو ٺهرايو. 1226ع ۾ مشهور مؤرخ منهاج سراج خراسان کان اچ پهتو، ته مدرسه فيروزيه سندس نگرانيءَ هيٺ ڏنو ويو. کيس قباچه جي پٽ علاء الدين بهرام شاهه جي فوج ۾ قاضي القضات پڻ مقرر ڪيو ويو.<ref name="Tabaqat420">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=420 }}</ref> مشهور شاعر ۽ اديب سديد الدين عوفي، جيڪو ''جوامع الحڪايات'' ۽ ''لباب الالباب'' جو مصنف هو، 1227ع ۾ قباچه جي درٻار ۾ آيو. قباچه جي وزير عين الملڪ فخر الدين سندس سرپرستي ڪئي. اهو وزير عالمن جو دوست هو، ۽ سنڌ جي مشهور تاريخ ''چچ نامو'' يا ''فتح نامو'' علي ڪوفي طرفان سندس سرپرستيءَ هيٺ فارسي ۾ ترجمو ٿيو. قباچه جي درٻار سان لاڳاپيل شاعرن ۾ شمس الدين محمد الڪاتب، ضياء الدين سجزي ۽ فضل ملتاني جا نالا به ملن ٿا.<ref name="Tabaqat454Bazm50">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=454 }}</ref><ref name="BazmMamlukiya50">{{cite book |last=عبدالرحمان |first=صباح الدين |title=بزم مملوڪيه |location=اعظم ڳڙهه |year=1954 |page=50 }}</ref> == يلدوز ۽ التتمش سان ٽڪراءُ == قباچه طرفان لاهور، تبرهند، ڪهرام ۽ سرسوتي تي قبضو ۽ سندس سياسي طاقت ۾ واڌ يلدوز ۽ التتمش ٻنهي لاءِ ڳڻتي جو سبب بڻيا. اهي ٻئي پاڻ کي سلطان معز الدين غوري جي سلطنت جا وارث سمجهندا هئا، تنهنڪري ڪنهن ٻئي آزاد ۽ طاقتور حڪمران کي برداشت ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. قباچه جو يلدوز سان لاهور جي قبضي تي ٽڪراءُ ٿيو، پر يلدوز جي سپهه سالار خواجه معين الملڪ سنجري کيس شڪست ڏني. ان کان پوءِ قباچه لاهور ڇڏي سنڌ ۾ پنهنجي طاقت گڏ ڪرڻ لڳو.<ref name="Tabaqat411Yilduz">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=411 }}</ref> فرشته موجب يلدوز جي فوج اچ ۽ ملتان تي حملو ڪيو، پر قباچه ان کي پسپا ڪيو. جڏهن 1215ع-1216ع ۾ يلدوز التتمش هٿان شڪست کائي قيد ٿيو، ته قباچه لاهور تي قبضو ڪيو. انهيءَ سبب سندس التتمش سان ٽڪراءُ ٿيو. 1216ع ۾ چمبه وٽ قباچه ۽ التتمش جي وچ ۾ جنگ ٿي، جنهن ۾ قباچه شڪست کائي لاهور ڀڄي ويو. سندس جهنڊا، نغارا، لشڪري سامان ۽ وڏي مال غنيمت التتمش جي فوج جي هٿ لڳي. قباچه پوءِ اچ ڏانهن هليو ويو، پر التتمش ان وقت سندس پٺيان نه ويو.<ref name="Firishtah894">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=2 |page=894 }}</ref><ref name="TajulMaathir240">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=تاج المآثر |volume=2 |page=240 }}</ref> التتمش ان مرحلي تي قباچه کي مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو، ڇاڪاڻ ته قباچه سنڌ ۾ طاقتور هو، وٽس وسيلا ۽ فوجي طاقت موجود هئي، ۽ هو مقبول به هو. ٻئي طرف التتمش پاڻ دهلي ۾ مڪمل طور محفوظ نه هو، تنهنڪري آخري مقابلو ڪجهه وقت لاءِ ملتوي ٿي ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌ ۾ اچڻ == قباچه يلدوز ۽ التتمش جهڙن حريفن جي مقابلي ۾ پنهنجي سلطنت قائم رکڻ جي صلاحيت رکي پيو. هن سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت جو بنياد وڌو، مقامي حڪمرانن ۽ راڻن کي شڪست ڏني، امن قائم ڪيو ۽ زرعي خوشحالي لاءِ ماحول فراهم ڪيو. پر 1221ع کان 1223ع تائين جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچه لاءِ وڏي آفت ثابت ٿي. جلال الدين، جيڪو چنگيز خان هٿان شڪست کائي سنڌو درياهه پار ڪري آيو هو، پاڻ تباهيءَ جو شڪار هوندي به سنڌ لاءِ تباهي کڻي آيو. پناهه وٺڻ بدران هن شهرن ۽ قلعن تي قبضو ڪرڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ جنگيون ڪرڻ شروع ڪيون.<ref name="BoyleJalalIndus29">{{cite book |last=بوائل |first=جي. اي. |title=Jalal al-Din Khwarazm Shah in the Indus Valley |journal=سنڌ ڪوارٽرلي |volume=7 |year=1979 |page=29 }}</ref> جلال الدين خوارزم شاهه کوکر راجا راءِ سڪنن کوکر سان اتحاد ڪيو، جنهن جي قباچه سان دشمني هئي. راجا جي چوڻ تي جلال الدين ازبڪ پاءِ کي قباچه خلاف موڪليو. ازبڪ اچ ڀرسان قباچه تي اوچتو حملو ڪيو. قباچه شڪست کائي ٻيڙيءَ وسيلي بکر ۽ پوءِ ملتان ڏانهن ڀڄي ويو. ازبڪ قباچه جو لشڪري ڪيمپ قبضو ڪري فتح جي خبر جلال الدين کي موڪلي، جيڪو اچي قباچه جي ڪيمپ ۾ رهيو.<ref name="JahanGusha396">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=396 }}</ref> جلال الدين ملتان ڏانهن سفير موڪلي قباچه کان امير خان جي پٽ ۽ ڌيءَ جي حوالگي گهري، جيڪي سنڌو درياهه واري جنگ کان پوءِ قباچه جي درٻار ۾ پناهه وٺي آيا هئا. هن مال پڻ گهريو. قباچه جنگ کان بچڻ لاءِ اهو مطالبو قبول ڪيو، ان شرط تي ته سندس علائقن تي حملو نه ڪيو وڃي.<ref name="JahanGusha397">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=397 }}</ref> جلال الدين اچ ڇڏي بالالا ۽ منڪالا ڏانهن ويو. سيالڪوٽ ۾ کيس چنگيز خان طرفان موڪليل منگول فوج جي خبر ملي، تنهنڪري هو واپس موٽيو. ملتان پهچي هن ٻيهر قباچه کان مال گهريو. قباچه هن ڀيري انڪار ڪيو ۽ جنگ لاءِ تيار ٿيو. جلال الدين جنگ کان پاسو ڪري اچ ڏانهن ويو. قباچه جي غير موجودگيءَ ۾ اچ جي شهرين سخت مزاحمت ڪئي ۽ هٿيار نه وڌا. جلال الدين ڪاوڙ ۾ شهر کي ساڙي ڇڏيو ۽ پوءِ سدوستان، يعني سيوهڻ، ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="JahanGusha397b">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=397 }}</ref> سيوهڻ ۾ قباچه جو گورنر فخر الدين سالار هو. جلال الدين جي سپهه سالار ازبڪ خان کيس شڪست ڏئي شهر تي قبضو ڪيو. جلال الدين جي اچڻ تي فخر الدين سالار تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي ۽ ڪفن پائي سندس اڳيان حاضر ٿيو. کيس معاف ڪري ٻيهر پنهنجي عهدي تي رکيو ويو. جلال الدين اتي هڪ مهينو رهيو ۽ پوءِ ٺٽي ڏانهن وڌيو. رستي ۾ هن قباچه جي علائقن ۾ قتل، ڦرلٽ، باهه ۽ تباهي ڪئي. 1223ع ۾ هن ٺٽي تي قبضو ڪيو، شهر جي چوڌاري علائقن کي لٽيو ۽ ديبل کي به ڦريو. جڏهن هو سنڌ مان ويو، ته سنڌ تباهه ۽ ساڙيل حالت ۾ ڇڏي ويو.<ref name="JahanGusha393-398">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |pages=393–398 }}</ref><ref name="ElliotDawson564">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=هندستان جي تاريخ بابت ماخذ |volume=2 |page=564 }}</ref><ref name="Tabaqat412Debal">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=412 }}</ref> == منگول حملو == جلال الدين خوارزم شاهه جي آمد سان منگول فوجون به سندس ڳولا ۾ هندستاني سرحدن تائين پهتيون. کيس نه ڳولي سگهڻ کان پوءِ انهن علائقن کي لٽيو. منگول حملو قباچه جي سلطنت لاءِ آخري وڏو ڌڪ ثابت ٿيو. چنگيز خان طرابي نويان کي قباچه خلاف موڪليو. هو ملتان پهتو ۽ قلعي جو گهيرو ڪيو، جيڪو چاليهه ڏينهن جاري رهيو. هن ڪجهه دروازا ڊاهي ڇڏيا ۽ قلعو فتح ڪرڻ جي ويجهو هو، پر سخت گرمي سبب واپس هليو ويو. ملتان فتح نه ٿيو، پر سڄو صوبو تباهه ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty537-538">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=419–420 }}</ref><ref name="Raverty537-538">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 | == غلام اداري جو پس منظر == ترڪي غلام اداري جو بنياد عباسي دور ۾ پيو. عباسي خلافت جي پوئين دور ۾ انهيءَ اداري مان ڪيترائي غلام خاندان اڀريا، جن ۾ طولوني ۽ اخشيدي خاندان شامل هئا، جن اسلامي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ مسلمان سلطنتن هن اداري کي نموني طور اختيار ڪيو. حڪمران غلامن کي ذاتي محافظ، درٻاري خادم، فوجي سپاهي ۽ اعليٰ انتظامي عهدن تي مقرر ڪندا هئا. يعقوب بن ليث وٽ لڳ ڀڳ ٻه هزار غلام هئا، جيڪي سندس ذاتي خدمتگار ۽ محافظ طور ڪم ڪندا هئا. سندس ڀاءُ امير به ننڍي عمر جا غلام خريد ڪري کين مختلف فنن، هنر ۽ فوجي خدمتن ۾ تربيت ڏيندو هو، ۽ ڪڏهن ڪڏهن انهن کي فوجي ڪمانڊرن وٽ جاسوس طور به مقرر ڪيو ويندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids99">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=99 }}</ref> سامانين، قراخاني، غزنوي ۽ غوري حڪمرانن به غلام اداري کي پنهنجي حڪومت جي قيام، واڌ ۽ استحڪام لاءِ استعمال ڪيو. ترڪي غلام فوجي مهارت، انتظامي صلاحيت، وفاداري ۽ فرمانبرداري سبب مشهور ٿيا. غلامن جو تعداد وڌڻ سان انهن کي قابليت موجب مختلف درجن ۾ ورهايو ويو. عام غلامن کان سواءِ “غلامان خاص” يا “غلامان سلطاني” به هوندا هئا، جيڪي سلطان جا ذاتي خادم ۽ محافظ هوندا هئا.<ref name="BosworthGhaznavids101">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=101 }}</ref> اهي غلام ماوراءالنهر جي بازارن مان حڪمرانن ۽ اميرن طرفان خريد ڪيا ويندا هئا. سلطان کي غلام تحفي طور ڏيڻ جو رواج پڻ موجود هو، جڏهن ته جنگين ۾ گرفتار ٿيل ماڻهو به غلام بڻايا ويندا هئا. مشرقي اسلامي سلطنتن ۾ غلامن جون بازارون هيون، جتي ترڪي غلامن جون قيمتون سندن جسماني بناوت، ذهني صلاحيت ۽ قابليت موجب مختلف هونديون هيون. انهن غلامن کي مختلف فنن ۾ تربيت ڏني ويندي هئي، جيتوڻيڪ انهن لاءِ ڪو مڪمل منظم تعليمي نظام موجود نه هو. جيڪڏهن ڪو غلام ڪنهن دولتمند ۽ مهربان مالڪ وٽ پهچندو هو، ته هو سندس ٻارن سان گڏ تعليم حاصل ڪري سگهندو هو ۽ پنهنجي صلاحيتن جي بنياد تي ترقي ڪري سگهندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids102">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=102 }}</ref> سلطان جي خدمت ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ غلام کي پهرين ذاتي خدمتن تي مقرر ڪيو ويندو هو، جهڙوڪ ساقي خاص، چاشنيگير، طشت دار، يوزبان، مشعل دار، چتر دار ۽ جامه دار. قابليت ۽ ڪارڪردگي ڏيکارڻ تي کين اعليٰ عهدن تي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ جاگيرون عطا ڪيون وينديون هيون. انهن لاءِ سڀ کان وڏو عهدو صوبي جي گورنري يا شاهي فوج جي سپهه سالاري هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> تاريخ فرشتي جي ٻي جلد ۾ آهي ته ناصر الدين قباچو سلطان شهاب الدين غوري جو تمام بهادر ۽ ذهين غلام هو، سلطان شهاب الدين جي خدمت ۾ رهي ڪري هن بادشاهي جا اصول ۽ آداب سکيا. جڏهن اچ جو امير گذاري ويو ته سلطان شهاب الدين اچ جي حڪومت ناصر الدين قباچي جي حوالي ڪئي ۽ کيس قطب الدين ايبڪ جي فرمان جو پابند بڻايو. قطب الدين، ناصر الدين کي پنهنجون ٻه ڌيئرون هڪٻئي مٿان نڪاح ۾ ڏنيون. ==ناصر الدين جو سنڌ ۽ ملتان تي مستقل قبضو== چچ نامي مطابق: التمش سمورن فتح ڪيل ملڪ کي چئن وڏن پرڳڻن ۾ ورهايو:<br> (1) وچ وارو ملڪ، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ دهلي هو. سو شمس الدين التمش سڌيءَ طرح پنهنجي هٿ ۾ رکيو<br>. (2) اچ، ملتان ۽ سنڌ، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ ملتان هو، سو ناصر الدين قباچه جي گورنريءَ ۾ ڏنائين، جيڪو التمش جو سنڍو ۽ قطب الدين جو ٻيو نمبر ناٺي هو ۽ آرام شاهه جي وقت ۾ اتي جو گورنر مقرر ٿيل هو<br>. (3) لکنؤ علائقي خلجي خاندان جي شهزادن جي سنڀال هيٺ ڇڏيائين<br>. (4) لاهور پرڳڻو تاج الدين يلدوز جي گورنريءَ ۾ ڏنائين<br>. ناصر الدين قباچه هڪڙو بي پرواهه ۽ بهادر شخص هو. هو التمش جي ايتري پرواهه نه ڪندو هو، جيتري ٻيا گورنر ڪندا هئا. هن بکر ۽ بکر کان گهڻو هيٺ سنڌ ملڪ پنهنجيءَ نظر مان ڪڍيو ۽ پنهنجي تابع ڪيو هو<ref name =" نظاماڻي" > - ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سنڌ (پنج ڀاڱا گڏ) مصنف؛ مولوي نور محمد نظاماڻي, عبدالغني عبدالله, محمد صديق ”مسافر“ ايڊيشن؛ پهريون 2006ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي ڪاپي رائيٽ مهراڻ اڪيڊمي </ref>. سلطان قطب الدين ايبڪ جي مرڻ کان پوءِ اميرن وزيرن (11 ــ 1210ع) ۾ سندس پٽ آرام شاهه کي دهلي جي تخت تي ويهاريو پر ان کي حڪومت هلائڻ جو ڍنگ نه هو. انهيءَ زماني ۾ ناصر الدين قباچي سنڌ ۽ ملتان جي بچيل علائقي تي به قبضو ڪري پنهنجي آزادي جو اعلان ڪري پاڻ کي سلطان سڏرائڻ لڳو ۽ سنڌ ۽ ملتان ۾ پنهنجو سڪو ۽ خطبو جاري ڪرايائين. غزني کان تاج الدين يلدوز ڪيترا دفعا سنڌ ڏانهن فوجون موڪليون پر نامراد موٽي ويون. طبقات ناصري ۾ آهي ته سلطان قطب الدين جي وفات کان پوءِ 11 ــ 1210ع ۾ ناصر الدين اچ ۽ ملتان تي چڙهائي ڪئي. ملتان کان پوءِ هندستان ديبل ۽ سنڌ جي شهرن، ڳوٺن ۽ قلعن تي قبضو ڪري پنهنجو خطبو پڙهايو ۽ تاج الدين يلدوز جي غزني فوجن کي ڪيترائي عالم فاضل ۽ ڏاها ناصر الدين جي درٻار سان واڳيل رهيا ۽ انعام ۽ اڪرام جا حقدار بڻجندا رهيا. (طبقات ناصري ــ ص 57 ـ 56) آرام شاهه جي اکڙائپ هندستاني حڪومت جا چار ڀاڱا ڪري ڇڏيا. بنگال ۾ حسام الدين عوض آزاد ٿي ويٺو. تاج الدين يلدوز غزني ۽ پوري پنجاب تي قبضو ڪري ورتو. سنڌ ۽ ملتان ۾ ناصر الدين قباچي پنهنجو خطبو پڙهايو، باقي وڃي آگرو ۽ اودهه آرام شاهه جي هٿن ۾ رهيو. اميرن وزيرن ملڪ جو اهڙو حال ڏسي بدايون جي امير شمس الدين التمش کي آرام شاهه جي جاءِ تي تخت تي ويهاريو. آرام شاهه جي صرف هڪ سال حڪومت رهي..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. قطب الدين ايبڪ جو غلام ۽ ڄاٽو شمس الدين التمش 11 ــ 1210ع ۾ دهلي جو تخت سنڀاليندي ئي پنجاب تي قبضي ڪرڻ جو سوچڻ لڳو ــ اڃا هو سوچي ئي رهيو هو ته پنجاب کان تاج الدين لشڪر ڪاهي اچي دهلي تي حملو ڪيو پر التمش جي تلوار ناڪام ڪري ڇڏيس ۽ پوءِ بدايون جي جيل ۾ لوڙي مري ويو. 18 ــ 1217ع ۾ ناصر الدين پنجاب تي حملو ڪري لاهور تي قبضو ڪري ورتو ۽ سرهند تائين وڃي پهتو پر التمش کيس اڳيان اچي ملتان طرف ڀڄائي ڇڏيو. 22 ــ 1221ع ۾ سلطان جلال الدين خوارزم، چنگيز خان کان هار کائي پنهنجا گهوڙا سنڌو درياءَ ٽپائي اچي ناصر الدين ۽ التمش کان مدد گهريائين پر ٻنهي کيس جواب ڏنو ۽ هو مايوس ٿي واپس ويندي اچ شهر کي باهه ڏيندو ۽ ناصر الدين قباچي جي شهرن ۽ ڳوٺن کي برباد ڪندو ڪيچ ۽ مڪران رستي عراق وڃي نڪتو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ملتان تي مغلن جو حملو== چنگيز خان جو پٽ چغتائي خان مغلن جو هڪ ڪٽڪ وٺي ملتان کي اچي گهيرو ڪيائين، ملتان جي حاڪم مقابلي ڪرڻ بدران عافيت ان ۾ سمجهي ته قلعي جا دروازا مضبوطيءَ سان بند ڪري ويهي رهجي. مغل چاليهن ڏينهن تائين ملتان مٿان ويٺا رهيا پر ناصر الدين سياڻپ اها ڪئي جو شهر جي ماڻهن تي خوب خرچ ڪيو ۽ انهن ڏينهن ۾ کين عيش ۽ آرام پهچايو. مغل آخر طويل گهيري کان تنگ ٿي ڪيچ ۽ مڪران هليا ويا. ==ملڪ خان خلجي جو سيوستان تي قبضو== 27 ــ 1226ع ملڪ خان خلجي منصوره جي علائقي ۽ سيوستان جي شهرن تي قبضو ڪيو ته ناصر الدين قباچو سندس مقابلي لاءِ پهتو، ٻنهي فوجن جون تلوارون پاڻ ۾ ٽڪرايون ۽ ملڪ خان خلجي انهن تلوارن جو کاڄ بڻجي ويو. ناصر الدين فتح جا جهنڊا لهرائيندو ملتان ۽ اچ ۾ موٽي آيو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==شيخ بهاءُ الدين زڪريا جي حمايت التمش جي حق ۾== سلطان ناصر الدين قباچو۽ سلطان شمس الدين التمش هڪٻئي جا دشمن هئا. ملتان تي ناصر الدين جو قبضو هو ۽ ملتان ۾ رهندڙ بزرگ ۽ ولي شيخ بهاءُ الدين زڪريا وري سلطان شمس الدين التمش جي نيڪي ۽ پرهيزگاريءَ کان ڏاڍو متاٿر هو. تنهن ڪري ملتان ۾ التمش جي وڌندڙ اثر ناصر الدين کي شيخ بهاءُ الدين تي ڪاوڙائي وڌو. جيئن ته ان وقت ملتان جو قاضي مولانا شرف الدين اسفهاني به شيخ صاحب جو پوئلڳ هو، تنهن ڪري ٻنهي گڏجي ڪري سلطان التمش کي قباچي جي پرڪارن جي خطن ذريعي سڌ ڏني. اهي اتفاق سان قباچي جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويا، قباچي جڏهن اهي خط پڙهيا ته شيخ ۽ قاضيءَ تي ڏمرجي پيو. ٻنهي کي پنهنجي درٻار ۾ گهرائي شيخ صاحب کي پنهنجي ساڄي هٿ کان ۽ قاضي شرف الدين کي سامهون ويهاريائين ۽ پوءِ پهريون خط قاضيءَ کي ڏئي چيائين ته ”هي خط تنهنجو آهي؟“ قاضي جواب ڏيڻ بدران خاموش رهيو ۽ قباچي جي اشاري سان جلاد قاضي شرف الدين کي شهيد ڪري ڇيو. وري شيخ بهاءُ الدين زڪريا کي پنهنجو خط ڏنو ويو ۽ شيخ صاحب وڏي سڪون ۽ اطمينان سان خط پڙهي ڪري بهادريءَ سان چيو ”ها هي منهنجو خط آهي ۽ مان الله جي حڪم سان لکيو آهي ۽ بلڪل صحيح لکيو آهي.“ اهو ٻڌي ڪري قباچو ڏڪي ويو ۽ شيخ صاحب کان معافي گهري وڏي ادب ۽ احترام سان موڪلايو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==التمش جي سنڌ ۽ ملتان تي ڪاهه== 1229ع ۾ سلطان التمش، ناصر الدين قباچي کي ڪچلڻ لاءِ سنڌ ۽ ملتان تي فوج چاڙهي آيو، ناصر الدين کي جڏهن خبر پئي ته بکر ڀڄي ويو ۽ پنهنجي وزير عين الملڪ حسين اشعري کي حڪم ڏنائين ته قلعي اچ جو سمورو خزانو بکر پهچائي. سلطانالتمش پهريان لشڪر سان گڏ ٻن سردارن ملڪ عزالدين محمد ۽ ڪزلخان کي اچ موڪليو ۽ پوءِ پاڻ اچي هڪ مهيني تائين اچ جو گهيرو ڪريون ويٺو رهيو. اتان پنهنجي وزير نظام الملڪ محمد بن اسعد کي ناصر الدين جي پويان موڪليو. نظام الملڪ بکر جو گهيرو ڪري اچ موٽي آيو ۽ التمش کيس اچ جي زمينداري سونپي دهلي هليو آيو. نظام الملڪ ٻن مهينن جي لاڳيتي گهيري کان پوءِ 27 جمادي الثاني 625ھ (1228ع) تي اچ جو قلعو فتح ڪري ورتو.<ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ناصر الدين جو زوال== فرشتي مطابق جڏهن نظام الملڪ اچ کان پوءِ بکر جو گهيرو ڪيو ته ناصر الدين کي هاڻي ٻي ڪا واهه نظر نه آئي ۽ پنهنجي مائٽن سان گڏ هيرا موتي ۽ ڌن دولت کڻي ڪنهن ٻيٽ ڏانهن نڪتو پر رستي ۾ ئي سندس ٻيڙي اونڌي ٿي پئي ۽ هو ٻڏي مري ويو، جڏهن ته ٻيون ٻيڙيون پنهنجي منزل تائين پهتيون. طبقات ناصري ۾ وري آهي ته، هن اچ جي فتح جي خبر ٻڌي درياءُ ۾ ٽپو ڏئي انت آندو. ناصر الدين ڪجهه ڏينهن اڳ ۾ پنهنجي پٽ ملڪ علاؤ الدين بهرام شاهه کي سلطان التمش جي خدمت ۾ موڪليو هو ناصر الدين ٽوٽل ٻاويهه سال سنڌ ۽ ملتان تي حڪومت ڪئي. سندس مرڻ کان پوءِ سڄو خزانو سلطان التمش ڏانهن اماڻيو ويو ۽ سلطان ديبل کان وٺي سڄو ملڪ پنهنجي قبضي ۾ ڪري پنهنجا عامل مقرر ڪيا.<ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ديبل جي والي ملڪ سنان الدين جي اطاعت== ملڪ سنان الدين حبش جيڪو ان وقت ديبل جو والي هو، سلطان التمش اڳيان اطاعت جو ڪنڌ جهڪائي پاڻ کي سلطان سان ڳنڍي ڇڏيو. ==ناصر الدين قباچي جا علمي ڪارناما== قباچي جو دؤر علم جي حوالي سان سنڌ جو سنهري دؤر ڳڻيو وڃي ٿو. ڇاڪاڻ ته گهگرن جي ظلمن ۽ مغلن جي ڪاهن جي ڪري اولهه پنجاب جو رستو خطري کان خالي نه هو، تنهن ڪري ترڪستان، افغانستان ۽ خراسان کان اچڻ وارن ملتان جو رستو ورتو ۽ جيڪي به عالم، فاضل ۽ صوفي ان زماني ۾ هندستان آيا تن کي اچ وٽان ئي گذرڻو پيو. ڪيترائي سادات گهراڻا به هتان گذريا ۽ هي علائقو علمي مرڪز بڻجي ويو. <ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست== {{دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] lp0y7hntxe7i60ssrp4crwxiuaoc5cb 383179 383177 2026-06-07T11:54:32Z Intisar Ali 8681 383179 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name = ناصرالدين قباچو |title |image = Old City building multan.jpeg |image caption= ملتان جي ھڪ قديم عمارت |succession = پھريون غوري ايمپائر، پوء دھلي جي غلام گھراڻي جي ايمپائر جو سنڌ ۾ گورنر ۽ پوء سنڌ جو خودمختيار حاڪم |predecessor = [[سيف الملوڪ]] |successor =[[نظام الملڪ]] |regent = شھاب الدين غوري؛ قطب الدين ايبڪ |reign =1203 کان 1228 تائين |spouses = قطب الدين ايبڪ جون ٻہ ڌيئر |issue = |full name = ناصرالدين قباچو |house = غلام |dynasty = غلام گھراڻو |father = |mother = |birth_name = |birth_date = |birth_place = ڪيومينيا |death_date = 1228 |death_place = سنڌونديءَ تي |date of burial = |place of burial = |religion = اسلام }} '''ناصر الدين قباچه''' (1206ع–1228ع) سلطان معز الدين غوري جي نامور ترڪي غلامن مان هڪ هو، جيڪو قراخطائي ترڪي نسل سان تعلق رکندو هو. معز الدين غوري کيس ٻين ٻن ممتاز غلامن، تاج الدين يلدوز ۽ قطب الدين ايبڪ، سان گڏ خاص قرب حاصل هو، ۽ سلطان جي وفات کان اڳ ئي هو مختلف صوبن جي حڪمرانيءَ تائين پهچي چڪو هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /><ref name="TabaqatRaverty410" /><ref name="RavertyTabaqat497" /> قطب الدين ايبڪ پنهنجي سياسي لاڳاپن کي مضبوط ڪرڻ لاءِ تاج الدين يلدوز جي ڌيءَ سان شادي ڪئي هئي، جڏهن ته سندس ٻن ڌيئرن مان هڪ ناصر الدين قباچه ۽ ٻي شمس الدين التمش سان پرڻائي وئي هئي.<ref name="جنت السنڌ" /> قباچه اُچ کي پنهنجو تختگاه بڻايو، جتي مضبوط قلعو موجود هو، ۽ 602هه/1206ع کان 625هه/1228ع تائين لڳ ڀڳ ٽئي ويهه سال سنڌ، ملتان ۽ ڪيچ مڪران تي حڪومت ڪندو رهيو.<ref name="جنت السنڌ" /> سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور دهلي سلطنت، تاج الدين يلدوز، خوارزمين ۽ منگول خطري جي وچ ۾ ڦاٿل رهي، پر ان باوجود قباچه پنهنجي اقتدار کي برقرار رکڻ لاءِ مسلسل جدوجهد ڪندو رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> قباچه جي حڪومت دوران دهليءَ جي تخت تي شمس الدين التمش جي ويهڻ کان پوءِ ٻنهي حڪمرانن وچ ۾ طاقت جي مقابلي جي شروعات ٿي. 614هه/1217ع ۾ قباچه پنجاب تي قبضي جي ڪوشش ڪئي، پر ناڪام رهيو، جڏهن ته التمش جي وزير نظام الملڪ جنيدي اُچ تي حملو ڪيو، جنهن سبب قباچه گجرات ڏانهن هليو ويو، جيتوڻيڪ بعد ۾ ديبل جي رستي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name="جنت السنڌ" /> آخرڪار 625هه/1228ع ۾ التمش بنگال جي بغاوتن کي دٻائڻ کان پوءِ اُچ ۽ پوءِ بکر تي ڪاهه ڪئي. قباچه خزاني سان ڀريل ٻيڙين ذريعي فرار ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي، پر درياهه ۾ ٻڏي فوت ٿي ويو ۽ اهڙيءَ طرح سندس حڪومت جو خاتمو ٿيو.<ref name="جنت السنڌ" /> سياسي ناڪاميءَ جي باوجود سندس سڀ کان اهم ورثو علمي ۽ ثقافتي ميدان ۾ هو؛ منگول تباهيءَ کان بچي خراسان، غزني ۽ غور مان لڏي آيل عالمن، فقيهن، محدثن، صوفين ۽ اديبن کي هن پنهنجي درٻار ۾ پناهه ڏني، جنهن سبب اُچ ۽ ملتان اسلامي علم ۽ ادب جا اهم مرڪز بڻيا. بعد ۾ جڏهن سندس سلطنت دهلي سلطنت ۾ ضم ٿي وئي، تڏهن به اهي عالم دهليءَ ۾ پنهنجون علمي خدمتون جاري رکندا رهيا ۽ برصغير ۾ اسلامي تاريخ، حديث، فقه ۽ ادب جي واڌاري ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == غلام اداري جو پس منظر == ترڪي غلام اداري جو بنياد عباسي دور ۾ پيو. عباسي خلافت جي پوئين دور ۾ انهيءَ اداري مان ڪيترائي غلام خاندان اڀريا، جن ۾ طولوني ۽ اخشيدي خاندان شامل هئا، جن اسلامي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ مسلمان سلطنتن هن اداري کي نموني طور اختيار ڪيو. حڪمران غلامن کي ذاتي محافظ، درٻاري خادم، فوجي سپاهي ۽ اعليٰ انتظامي عهدن تي مقرر ڪندا هئا. يعقوب بن ليث وٽ لڳ ڀڳ ٻه هزار غلام هئا، جيڪي سندس ذاتي خدمتگار ۽ محافظ طور ڪم ڪندا هئا. سندس ڀاءُ امير به ننڍي عمر جا غلام خريد ڪري کين مختلف فنن، هنر ۽ فوجي خدمتن ۾ تربيت ڏيندو هو، ۽ ڪڏهن ڪڏهن انهن کي فوجي ڪمانڊرن وٽ جاسوس طور به مقرر ڪيو ويندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids99">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=99 }}</ref> سامانين، قراخاني، غزنوي ۽ غوري حڪمرانن به غلام اداري کي پنهنجي حڪومت جي قيام، واڌ ۽ استحڪام لاءِ استعمال ڪيو. ترڪي غلام فوجي مهارت، انتظامي صلاحيت، وفاداري ۽ فرمانبرداري سبب مشهور ٿيا. غلامن جو تعداد وڌڻ سان انهن کي قابليت موجب مختلف درجن ۾ ورهايو ويو. عام غلامن کان سواءِ “غلامان خاص” يا “غلامان سلطاني” به هوندا هئا، جيڪي سلطان جا ذاتي خادم ۽ محافظ هوندا هئا.<ref name="BosworthGhaznavids101">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=101 }}</ref> اهي غلام ماوراءالنهر جي بازارن مان حڪمرانن ۽ اميرن طرفان خريد ڪيا ويندا هئا. سلطان کي غلام تحفي طور ڏيڻ جو رواج پڻ موجود هو، جڏهن ته جنگين ۾ گرفتار ٿيل ماڻهو به غلام بڻايا ويندا هئا. مشرقي اسلامي سلطنتن ۾ غلامن جون بازارون هيون، جتي ترڪي غلامن جون قيمتون سندن جسماني بناوت، ذهني صلاحيت ۽ قابليت موجب مختلف هونديون هيون. انهن غلامن کي مختلف فنن ۾ تربيت ڏني ويندي هئي، جيتوڻيڪ انهن لاءِ ڪو مڪمل منظم تعليمي نظام موجود نه هو. جيڪڏهن ڪو غلام ڪنهن دولتمند ۽ مهربان مالڪ وٽ پهچندو هو، ته هو سندس ٻارن سان گڏ تعليم حاصل ڪري سگهندو هو ۽ پنهنجي صلاحيتن جي بنياد تي ترقي ڪري سگهندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids102">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=102 }}</ref> سلطان جي خدمت ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ غلام کي پهرين ذاتي خدمتن تي مقرر ڪيو ويندو هو، جهڙوڪ ساقي خاص، چاشنيگير، طشت دار، يوزبان، مشعل دار، چتر دار ۽ جامه دار. قابليت ۽ ڪارڪردگي ڏيکارڻ تي کين اعليٰ عهدن تي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ جاگيرون عطا ڪيون وينديون هيون. انهن لاءِ سڀ کان وڏو عهدو صوبي جي گورنري يا شاهي فوج جي سپهه سالاري هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == سلطان معز الدين غوري ۽ سندس غلام == غوري حڪمرانن غلام اداري کي غزنوي سلطنت کان ورثي ۾ ورتو ۽ ان کي پنهنجي سلطنت جي قيام ۽ واڌ لاءِ ڪاميابيءَ سان استعمال ڪيو. سلطان معز الدين غوري کي پٽ نه هو، فقط هڪ ڌيءَ هئي. هو ترڪي غلام خريد ڪرڻ جو تمام گهڻو شوقين هو. جڏهن به کيس ڪنهن نئين باصلاحيت غلام جي شهرت جو پتو پوندو هو، ته هو کيس حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو هو. منهاج سراج موجب معز الدين غوري وٽ ترڪي غلامن جو وڏو تعداد هو، جن مان ڪيترائي اوڀر جي ملڪن ۾ فوجي صلاحيت، سرگرمي ۽ مهارت سبب مشهور ٿيا.<ref name="TabaqatRaverty410">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=410–411 }}</ref><ref name="RavertyTabaqat497">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=497 }}</ref> هڪ ڀيري جڏهن سلطان کان پڇيو ويو ته سندس وفات کان پوءِ سندس نالو ڪير زنده رکندو، ته هن جواب ڏنو ته ٻين بادشاهن جا هڪ يا ٻه پٽ هوندا آهن، پر سندس هزارين پٽ آهن، يعني سندس ترڪي غلام، جيڪي سندس سلطنت جا وارث ٿيندا. بعد جي تاريخ ۾ اهو قول صحيح ثابت ٿيو، ڇاڪاڻ ته معزي غلامن هندستان ۽ افغانستان جي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو.<ref name="TabaqatRaverty411">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=411 }}</ref> معز الدين غوري پنهنجي ٽن غلامن تاج الدين يلدوز، قطب الدين ايبڪ ۽ ناصر الدين قباچه کي ٻين کان وڌيڪ چاهيندو هو. اهي ٽيئي سندس سرپرستيءَ ۾ اڀريا ۽ نون فتح ڪيل علائقن جا گورنر مقرر ٿيا. سلطان جي وفات کان اڳ اهي ٽيئي مختلف صوبن جا حڪمران بڻجي چڪا هئا.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == تاج الدين يلدوز ۽ قطب الدين ايبڪ == تاج الدين يلدوز ننڍي عمر ۾ سلطان معز الدين غوري طرفان خريد ڪيو ويو. وفاداري ۽ قابليت سبب هو جلد ذميوار عهدن تي مقرر ٿيو ۽ غلامن جو سردار بڻيو. کيس ڪرمان ۽ سنقران جاگير طور ڏنا ويا. سلطان جڏهن هندستان مان واپس ايندي ڪرمان ۾ ترسندو هو، ته يلدوز سندس اعزاز ۾ دعوت ڪندو ۽ اميرن ۾ هزار خلعتون ۽ ٽوپيون ورهائيندو هو. آخري ڀيري سلطان ڪرمان آيو، ته هن پنهنجي لاءِ هڪ خلعت ۽ ٽوپي چونڊي ۽ پنهنجي خاص پوشاڪ يلدوز کي عطا ڪئي. کيس ڪارو سائبان پڻ ڏنو ويو، جنهن مان کيس جانشين بڻائڻ جو اشارو سمجهيو ويو.<ref name="Tabaqat411-412">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=411–412 }}</ref> قطب الدين ايبڪ کي قاضي فخر الدين بن عبدالعزيز نيشاپور ۾ خريد ڪيو. هن قاضي جي ٻارن سان گڏ تعليم حاصل ڪئي. بعد ۾ کيس غزني آندو ويو، جتي معز الدين غوري کيس خريد ڪيو. جسماني طور هو تمام سهڻو يا مضبوط نه هو، پر سندس اندر اعليٰ خوبيون هيون. سلطان کيس پسند ڪندو ۽ مٿس اعتماد رکندو هو. هو امير آخور، يعني شاهي اصطبل جو نگران، بڻيو. هندستان جي فتح کان پوءِ سلطان کيس اتي نائب السلطنت مقرر ڪيو، جتي هن سپهه سالار ۽ منتظم طور پنهنجي صلاحيت ڏيکاري.<ref name="Tabaqat416">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=416 }}</ref> == قباچه جي شروعاتي زندگي == ناصر الدين قباچه جي خاندان، قبيلي، وطن يا غلام بڻجڻ بابت واضح معلومات موجود نه آهي. پر تاريخي روايتن مان ظاهر ٿئي ٿو ته هو ذهين، هوشيار، تجربيڪار ۽ انتظامي صلاحيتن وارو ماڻهو هو. منهاج سراج کيس وڏي عقل، تدبر، حڪمت، مهارت ۽ تجربي جو مالڪ سڏي ٿو.<ref name="Raverty581">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=581 }}</ref> قباچه سلطان معز الدين غوري جي خدمت ۾ مختلف عهدن تي ڪم ڪيو. امڪان آهي ته هن گهٽ رتبي کان شروعات ڪئي ۽ آهستي آهستي اعليٰ عهدن تائين پهتو. مختلف کاتن ۽ عهدن تي ڪم ڪرڻ سبب هن کي انتظاميا ۽ فوجي نظام جو عملي تجربو حاصل ٿيو، جنهن کيس پنهنجين صلاحيتن کي ظاهر ڪرڻ جو موقعو ڏنو.<ref name="TabaqatRaverty419-531">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=419 }}</ref><ref name="Raverty531">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=531 }}</ref> ملڪ ناصر الدين ايتمر، جيڪو اچ ۽ ملتان جو گورنر هو، جي وفات کان پوءِ قباچه کي سندس جاءِ تي مقرر ڪيو ويو. هن حيثيت ۾ کيس سلطان جو اعتماد حاصل رهيو. سلطان معز الدين پنهنجي پسنديده غلامن کي خانداني رشتن ۾ ڳنڍڻ چاهيندو هو، تنهنڪري هن يلدوز کي حڪم ڏنو ته پنهنجي ٻه ڌيئرون ايبڪ ۽ قباچه سان پرڻائي. قباچه بعد ۾ ايبڪ جي ٻن ڌيئرن سان به شادي ڪئي. ايبڪ جي وڏي ڌيءَ مان کيس علاء الدين بهرام شاهه نالي پٽ ڄائو، جيڪو جوان، سهڻو ۽ آرام پسند هو.<ref name="Tabaqat411-419">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=411، 419 }}</ref><ref name="Raverty532">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |page=532 }}</ref> سلطان معز الدين جي حياتيءَ ۾ يلدوز، ايبڪ ۽ قباچه جي وچ ۾ اتحاد برقرار رهيو، پر سلطان جي وفات کان پوءِ اقتدار جي خواهش کين هڪ ٻئي جو مخالف بڻائي ڇڏيو. قباچه ايبڪ سان دوستاڻو رويو رکيو، پر يلدوز سان سندس لاڳاپا خراب ٿيا ۽ لاهور جي قبضي تي ٻنهي ۾ جنگ ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == غوري سلطنت جي ورهاست == سلطان معز الدين غوري جي وفات کان پوءِ غزني جي اميرن سلطان غياث الدين محمود سام کي تخت تي ويهڻ جي دعوت ڏني، پر هن فيروز ڪوهه ۾ رهڻ کي ترجيح ڏني ۽ معز الدين جي سلطنت سندس غلامن حوالي ڪئي. هن يلدوز کي آزاديءَ جو خط ۽ خلعت موڪلي، جنهن کان پوءِ يلدوز غزني تي قبضو ڪيو. ساڳئي طرح قطب الدين ايبڪ کي آزاديءَ جو خط، سلطان جو لقب، چتر ۽ ٻيون شاهي نشانيون مليون، ۽ هن هندستان ۾ پنهنجي آزاد حڪومت جو اعلان ڪيو.<ref name="Tabaqat412">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=412 }}</ref><ref name="Firishtah240">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=1 |page=240 }}</ref> قباچه جي باري ۾ اهڙو ڪو واضح حوالو نه ملي ٿو ته کيس به اهڙو شاهي فرمان يا نشان مليو هو يا نه. ايبڪ جي حياتيءَ ۾، معز الدين جي وصيت موجب، قباچه ايبڪ سان وفادار رهيو ۽ اچ مان وقت بوقت وٽس ويندو رهيو. نظرياتي طور اچ ۽ ملتان دهلي سلطنت جو صوبو سمجهيا ويندا هئا. ايبڪ جي وفات کان پوءِ التتمش انهيءَ بنياد تي قباچه جي آزادي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ کيس پنهنجو تابع سمجهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == قباچه جي خودمختياري == قطب الدين ايبڪ جي وفات کان پوءِ قباچه معز الدين غوري جي عهد کان آزاد ٿي ويو ۽ پنهنجي خودمختياري جو اعلان ڪيو. هن آرام شاهه جي بالادستي تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو ۽ پاڻ کي انهيءَ صوبي جو جائز حڪمران سمجهيو، جيڪو کيس سلطان معز الدين غوري طرفان ڏنو ويو هو.<ref name="Firishtah893">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=2 |page=893 }}</ref> اچ ۽ ملتان اڳ ئي سندس قبضي ۾ هئا. هن پنهنجي سلطنت کي وڌيڪ وڌايو ۽ لاهور، تبرهند، ڪهرام ۽ سرسوتي تائين علائقن جا قلعا ۽ شهر پنهنجي قبضي ۾ آندا. ٻئي پاسي هن سيوهڻ ۽ ديبل تي قبضو ڪيو. اهڙيءَ طرح سامونڊي ڪناري تائين سنڌ جا قلعا ۽ شهر سندس سلطنت ۾ شامل ٿيا. هن سومرن سان جنگ ڪئي ۽ سندن طاقت کي اهڙو ڪمزور ڪيو جو اهي ڳوٺاڻن حيثيت ۾ وڃي ٻيلن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="TabaqatRaverty532-533">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=419 }}</ref><ref name="Raverty532-533">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 |volume=1 |pages=532–533 }}</ref> سنڌ جي ست مقامي راڻن قباچه جي بالادستي قبول ڪئي ۽ کيس خراج ڏنو. ''تحفة الڪرام'' ۽ ''لب تاريخ سنڌ'' موجب انهن ۾ ديربيلا جو راڻو بوهنر، روپه جي تونگ ۽ تافته علائقي جو راڻو سينار، منڪترا جو راڻو جيسر، ديرا سيوي جو راڻو وکيو، ڀاڳني جو راڻو چنو، هماڪوٽ جو راڻو جيا ۽ بنڀران واهه جي مين ننگر جو راڻو جسوڌن شامل هئا.<ref name="TuhfatLubbRanas">{{cite book |title=تحفة الڪرام ۽ لب تاريخ سنڌ ۾ ڄاڻايل سنڌ جا مقامي راڻا |pages=قباچه جي دور بابت حوالو }}</ref> وسيع علائقن تي قبضي قباچه کي طاقتور ۽ وسيلن وارو حڪمران بڻايو. هو التتمش ۽ يلدوز ٻنهي لاءِ خطرناڪ حريف بڻجي ويو. هن مڪمل خودمختياري اختيار ڪئي، “ملڪ” بدران “سلطان” جو لقب اختيار ڪيو ۽ شاهي چتر استعمال ڪيو، جيڪو بادشاهيءَ جي نشاني هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == گاديون: اچ ۽ ملتان == اچ ۽ ملتان قباچه جي سلطنت جا اهم مرڪز هئا. اچ سياسي تبديلين سبب آباد ۽ اهم شهر بڻيو. جڏهن محمود غزنوي ٻئي ڀيري ملتان تي حملو ڪري ان کي تباهه ڪيو، ته شهر جا امير ۽ شاهوڪار ماڻهو لڏي اچ ۾ اچي آباد ٿيا، جنهن کان پوءِ اچ وڏو شهر بڻجي ويو.<ref name="RavertyUch">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |volume=1 |note=اچ جي نالي بابت حوالو }}</ref> غزنوي دور ۾ شيخ صفي الدين گازروني اچ پهتو ۽ اتي خانقاهه ۽ مدرسو قائم ڪيائين. اهو مدرسو ايترو مشهور ٿيو جو ان ۾ اسلامي دنيا جي مختلف علائقن مان ٻه هزار شاگرد پڙهندا هئا. اچ علم جو مرڪز بڻجي ويو ۽ گازروني ۽ فيروزي نالي ٻه مدرسا علمي حيثيت ۾ مشهور ٿيا.<ref name="QadriJahaniyan74">{{cite book |last=قادري |first=محمد ايوب |title=مخدوم جهانيان جهانگشت |location=ڪراچي |year=1963 |page=74 }}</ref><ref name="QadriJahaniyan76">{{cite book |last=قادري |first=محمد ايوب |title=مخدوم جهانيان جهانگشت |location=ڪراچي |year=1963 |page=76 }}</ref> سلطان معز الدين غوري اچ کي ڀٽيه حڪمران کان فتح ڪري ايتمر کي جاگير طور ڏنو. ايتمر جي وفات کان پوءِ اهو قباچه جي قبضي ۾ آيو ۽ سندس سلطنت جو اهم شهر بڻيو. ملتان، جيڪو غوري حڪمرانن 1186ع ۾ فتح ڪيو هو، پڻ قباچه جي قبضي ۾ آيو. خودمختياري کان پوءِ ملتان سندس سلطنت جو ٻيو اهم شهر بڻيو ۽ جلد ئي ديني، ادبي ۽ ثقافتي مرڪز طور ترقي ڪري “قبة الاسلام” سڏجڻ لڳو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == سڪا == قباچه آزاد بادشاهه طور پنهنجا سڪا جاري ڪيا. انهن سڪن تي هندي ۽ عربي لکتون موجود هيون، جنهن مان سندس مذهبي رواداري ۽ سياسي حڪمت عملي ظاهر ٿئي ٿي.<ref name="ThomasChronicles100">{{cite book |last=ٿامس |first=اي. |title=Chronicles of the Pathan Kings of Delhi |location=لنڊن |year=1871 |page=100 }}</ref> == درٻار ۽ علمي سرپرستي == منگولن جي حملن خوارزم، خراسان، ايران ۽ افغانستان جي مسلمان سلطنتن کي تباهه ڪري ڇڏيو. نتيجي ۾ ڪيترائي امير، عالم، فقيهه، اديب ۽ صوفي هندستان ڏانهن لڏي آيا. پنجاب جي اتر-اولهه جا رستا کوکر قبيلن سبب غير محفوظ هئا، تنهنڪري ڪيترائي ماڻهو اچ ۽ ملتان پهتا. قباچه نه رڳو انهن کي خوش آمديد چيو، پر کين سهولتون، وظيفا ۽ جاگيرون به ڏنيون. سندس درٻار ۾ اهڙا وڏا عالم، اديب ۽ ديني شخصيتون گڏ ٿيون جو اها علمي حيثيت ۾ دهلي جي درٻار کان به اڳتي سمجهي وئي.<ref name="TabaqatRaverty534-539">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=419–420 }}</ref><ref name="Masumi35">{{cite book |last=بکرِي |first=مير معصوم |title=تاريخ معصومي |location=پٽنا |year=1938 |page=35 }}</ref> جڏهن قطب الدين ڪاشاني ملتان پهتو، ته قباچه سندس لاءِ ديني مدرسو ٺهرايو. 1226ع ۾ مشهور مؤرخ منهاج سراج خراسان کان اچ پهتو، ته مدرسه فيروزيه سندس نگرانيءَ هيٺ ڏنو ويو. کيس قباچه جي پٽ علاء الدين بهرام شاهه جي فوج ۾ قاضي القضات پڻ مقرر ڪيو ويو.<ref name="Tabaqat420">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=420 }}</ref> مشهور شاعر ۽ اديب سديد الدين عوفي، جيڪو ''جوامع الحڪايات'' ۽ ''لباب الالباب'' جو مصنف هو، 1227ع ۾ قباچه جي درٻار ۾ آيو. قباچه جي وزير عين الملڪ فخر الدين سندس سرپرستي ڪئي. اهو وزير عالمن جو دوست هو، ۽ سنڌ جي مشهور تاريخ ''چچ نامو'' يا ''فتح نامو'' علي ڪوفي طرفان سندس سرپرستيءَ هيٺ فارسي ۾ ترجمو ٿيو. قباچه جي درٻار سان لاڳاپيل شاعرن ۾ شمس الدين محمد الڪاتب، ضياء الدين سجزي ۽ فضل ملتاني جا نالا به ملن ٿا.<ref name="Tabaqat454Bazm50">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=454 }}</ref><ref name="BazmMamlukiya50">{{cite book |last=عبدالرحمان |first=صباح الدين |title=بزم مملوڪيه |location=اعظم ڳڙهه |year=1954 |page=50 }}</ref> == يلدوز ۽ التتمش سان ٽڪراءُ == قباچه طرفان لاهور، تبرهند، ڪهرام ۽ سرسوتي تي قبضو ۽ سندس سياسي طاقت ۾ واڌ يلدوز ۽ التتمش ٻنهي لاءِ ڳڻتي جو سبب بڻيا. اهي ٻئي پاڻ کي سلطان معز الدين غوري جي سلطنت جا وارث سمجهندا هئا، تنهنڪري ڪنهن ٻئي آزاد ۽ طاقتور حڪمران کي برداشت ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. قباچه جو يلدوز سان لاهور جي قبضي تي ٽڪراءُ ٿيو، پر يلدوز جي سپهه سالار خواجه معين الملڪ سنجري کيس شڪست ڏني. ان کان پوءِ قباچه لاهور ڇڏي سنڌ ۾ پنهنجي طاقت گڏ ڪرڻ لڳو.<ref name="Tabaqat411Yilduz">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=411 }}</ref> فرشته موجب يلدوز جي فوج اچ ۽ ملتان تي حملو ڪيو، پر قباچه ان کي پسپا ڪيو. جڏهن 1215ع-1216ع ۾ يلدوز التتمش هٿان شڪست کائي قيد ٿيو، ته قباچه لاهور تي قبضو ڪيو. انهيءَ سبب سندس التتمش سان ٽڪراءُ ٿيو. 1216ع ۾ چمبه وٽ قباچه ۽ التتمش جي وچ ۾ جنگ ٿي، جنهن ۾ قباچه شڪست کائي لاهور ڀڄي ويو. سندس جهنڊا، نغارا، لشڪري سامان ۽ وڏي مال غنيمت التتمش جي فوج جي هٿ لڳي. قباچه پوءِ اچ ڏانهن هليو ويو، پر التتمش ان وقت سندس پٺيان نه ويو.<ref name="Firishtah894">{{cite book |last=فرشته |first=محمد قاسم |title=تاريخ فرشته |language=اردو |location=ڪراچي |year=1974 |volume=2 |page=894 }}</ref><ref name="TajulMaathir240">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=تاج المآثر |volume=2 |page=240 }}</ref> التتمش ان مرحلي تي قباچه کي مڪمل طور ختم نه ڪري سگهيو، ڇاڪاڻ ته قباچه سنڌ ۾ طاقتور هو، وٽس وسيلا ۽ فوجي طاقت موجود هئي، ۽ هو مقبول به هو. ٻئي طرف التتمش پاڻ دهلي ۾ مڪمل طور محفوظ نه هو، تنهنڪري آخري مقابلو ڪجهه وقت لاءِ ملتوي ٿي ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> == جلال الدين خوارزم شاهه جو سنڌ ۾ اچڻ == قباچه يلدوز ۽ التتمش جهڙن حريفن جي مقابلي ۾ پنهنجي سلطنت قائم رکڻ جي صلاحيت رکي پيو. هن سنڌ ۾ پنهنجي حڪومت جو بنياد وڌو، مقامي حڪمرانن ۽ راڻن کي شڪست ڏني، امن قائم ڪيو ۽ زرعي خوشحالي لاءِ ماحول فراهم ڪيو. پر 1221ع کان 1223ع تائين جلال الدين خوارزم شاهه جي سنڌ ۾ آمد قباچه لاءِ وڏي آفت ثابت ٿي. جلال الدين، جيڪو چنگيز خان هٿان شڪست کائي سنڌو درياهه پار ڪري آيو هو، پاڻ تباهيءَ جو شڪار هوندي به سنڌ لاءِ تباهي کڻي آيو. پناهه وٺڻ بدران هن شهرن ۽ قلعن تي قبضو ڪرڻ، ڦرلٽ ڪرڻ ۽ جنگيون ڪرڻ شروع ڪيون.<ref name="BoyleJalalIndus29">{{cite book |last=بوائل |first=جي. اي. |title=Jalal al-Din Khwarazm Shah in the Indus Valley |journal=سنڌ ڪوارٽرلي |volume=7 |year=1979 |page=29 }}</ref> جلال الدين خوارزم شاهه کوکر راجا راءِ سڪنن کوکر سان اتحاد ڪيو، جنهن جي قباچه سان دشمني هئي. راجا جي چوڻ تي جلال الدين ازبڪ پاءِ کي قباچه خلاف موڪليو. ازبڪ اچ ڀرسان قباچه تي اوچتو حملو ڪيو. قباچه شڪست کائي ٻيڙيءَ وسيلي بکر ۽ پوءِ ملتان ڏانهن ڀڄي ويو. ازبڪ قباچه جو لشڪري ڪيمپ قبضو ڪري فتح جي خبر جلال الدين کي موڪلي، جيڪو اچي قباچه جي ڪيمپ ۾ رهيو.<ref name="JahanGusha396">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=396 }}</ref> جلال الدين ملتان ڏانهن سفير موڪلي قباچه کان امير خان جي پٽ ۽ ڌيءَ جي حوالگي گهري، جيڪي سنڌو درياهه واري جنگ کان پوءِ قباچه جي درٻار ۾ پناهه وٺي آيا هئا. هن مال پڻ گهريو. قباچه جنگ کان بچڻ لاءِ اهو مطالبو قبول ڪيو، ان شرط تي ته سندس علائقن تي حملو نه ڪيو وڃي.<ref name="JahanGusha397">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=397 }}</ref> جلال الدين اچ ڇڏي بالالا ۽ منڪالا ڏانهن ويو. سيالڪوٽ ۾ کيس چنگيز خان طرفان موڪليل منگول فوج جي خبر ملي، تنهنڪري هو واپس موٽيو. ملتان پهچي هن ٻيهر قباچه کان مال گهريو. قباچه هن ڀيري انڪار ڪيو ۽ جنگ لاءِ تيار ٿيو. جلال الدين جنگ کان پاسو ڪري اچ ڏانهن ويو. قباچه جي غير موجودگيءَ ۾ اچ جي شهرين سخت مزاحمت ڪئي ۽ هٿيار نه وڌا. جلال الدين ڪاوڙ ۾ شهر کي ساڙي ڇڏيو ۽ پوءِ سدوستان، يعني سيوهڻ، ڏانهن روانو ٿيو.<ref name="JahanGusha397b">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |page=397 }}</ref> سيوهڻ ۾ قباچه جو گورنر فخر الدين سالار هو. جلال الدين جي سپهه سالار ازبڪ خان کيس شڪست ڏئي شهر تي قبضو ڪيو. جلال الدين جي اچڻ تي فخر الدين سالار تلوار ڳچيءَ ۾ وجهي ۽ ڪفن پائي سندس اڳيان حاضر ٿيو. کيس معاف ڪري ٻيهر پنهنجي عهدي تي رکيو ويو. جلال الدين اتي هڪ مهينو رهيو ۽ پوءِ ٺٽي ڏانهن وڌيو. رستي ۾ هن قباچه جي علائقن ۾ قتل، ڦرلٽ، باهه ۽ تباهي ڪئي. 1223ع ۾ هن ٺٽي تي قبضو ڪيو، شهر جي چوڌاري علائقن کي لٽيو ۽ ديبل کي به ڦريو. جڏهن هو سنڌ مان ويو، ته سنڌ تباهه ۽ ساڙيل حالت ۾ ڇڏي ويو.<ref name="JahanGusha393-398">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=جهان گشا |volume=2 |pages=393–398 }}</ref><ref name="ElliotDawson564">{{cite book |last=ايليٽ ۽ ڊائوسن |title=هندستان جي تاريخ بابت ماخذ |volume=2 |page=564 }}</ref><ref name="Tabaqat412Debal">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |page=412 }}</ref> == منگول حملو == جلال الدين خوارزم شاهه جي آمد سان منگول فوجون به سندس ڳولا ۾ هندستاني سرحدن تائين پهتيون. کيس نه ڳولي سگهڻ کان پوءِ انهن علائقن کي لٽيو. منگول حملو قباچه جي سلطنت لاءِ آخري وڏو ڌڪ ثابت ٿيو. چنگيز خان طرابي نويان کي قباچه خلاف موڪليو. هو ملتان پهتو ۽ قلعي جو گهيرو ڪيو، جيڪو چاليهه ڏينهن جاري رهيو. هن ڪجهه دروازا ڊاهي ڇڏيا ۽ قلعو فتح ڪرڻ جي ويجهو هو، پر سخت گرمي سبب واپس هليو ويو. ملتان فتح نه ٿيو، پر سڄو صوبو تباهه ٿي ويو.<ref name="TabaqatRaverty537-538">{{cite book |last=الجوزجاني |first=منهاج سراج |title=طبقات ناصري |location=ڪابل |year=1923–1924 |volume=1 |pages=419–420 }}</ref><ref name="Raverty537-538">{{cite book |last=راورٽي |first=ايڇ. جي. |title=Tabaqat-i-Nasiri |others=انگريزي ترجمو |location=ڪيلڪتا، ٻيهر ڇپيل لاهور |year=1881، 1977 | == غلام اداري جو پس منظر == ترڪي غلام اداري جو بنياد عباسي دور ۾ پيو. عباسي خلافت جي پوئين دور ۾ انهيءَ اداري مان ڪيترائي غلام خاندان اڀريا، جن ۾ طولوني ۽ اخشيدي خاندان شامل هئا، جن اسلامي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. بعد ۾ مسلمان سلطنتن هن اداري کي نموني طور اختيار ڪيو. حڪمران غلامن کي ذاتي محافظ، درٻاري خادم، فوجي سپاهي ۽ اعليٰ انتظامي عهدن تي مقرر ڪندا هئا. يعقوب بن ليث وٽ لڳ ڀڳ ٻه هزار غلام هئا، جيڪي سندس ذاتي خدمتگار ۽ محافظ طور ڪم ڪندا هئا. سندس ڀاءُ امير به ننڍي عمر جا غلام خريد ڪري کين مختلف فنن، هنر ۽ فوجي خدمتن ۾ تربيت ڏيندو هو، ۽ ڪڏهن ڪڏهن انهن کي فوجي ڪمانڊرن وٽ جاسوس طور به مقرر ڪيو ويندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids99">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=99 }}</ref> سامانين، قراخاني، غزنوي ۽ غوري حڪمرانن به غلام اداري کي پنهنجي حڪومت جي قيام، واڌ ۽ استحڪام لاءِ استعمال ڪيو. ترڪي غلام فوجي مهارت، انتظامي صلاحيت، وفاداري ۽ فرمانبرداري سبب مشهور ٿيا. غلامن جو تعداد وڌڻ سان انهن کي قابليت موجب مختلف درجن ۾ ورهايو ويو. عام غلامن کان سواءِ “غلامان خاص” يا “غلامان سلطاني” به هوندا هئا، جيڪي سلطان جا ذاتي خادم ۽ محافظ هوندا هئا.<ref name="BosworthGhaznavids101">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=101 }}</ref> اهي غلام ماوراءالنهر جي بازارن مان حڪمرانن ۽ اميرن طرفان خريد ڪيا ويندا هئا. سلطان کي غلام تحفي طور ڏيڻ جو رواج پڻ موجود هو، جڏهن ته جنگين ۾ گرفتار ٿيل ماڻهو به غلام بڻايا ويندا هئا. مشرقي اسلامي سلطنتن ۾ غلامن جون بازارون هيون، جتي ترڪي غلامن جون قيمتون سندن جسماني بناوت، ذهني صلاحيت ۽ قابليت موجب مختلف هونديون هيون. انهن غلامن کي مختلف فنن ۾ تربيت ڏني ويندي هئي، جيتوڻيڪ انهن لاءِ ڪو مڪمل منظم تعليمي نظام موجود نه هو. جيڪڏهن ڪو غلام ڪنهن دولتمند ۽ مهربان مالڪ وٽ پهچندو هو، ته هو سندس ٻارن سان گڏ تعليم حاصل ڪري سگهندو هو ۽ پنهنجي صلاحيتن جي بنياد تي ترقي ڪري سگهندو هو.<ref name="BosworthGhaznavids102">{{cite book |last=بوسورٿ |first=سي. اي. |title=The Ghaznavids |location=ايڊنبرا |year=1963 |page=102 }}</ref> سلطان جي خدمت ۾ داخل ٿيڻ کان پوءِ غلام کي پهرين ذاتي خدمتن تي مقرر ڪيو ويندو هو، جهڙوڪ ساقي خاص، چاشنيگير، طشت دار، يوزبان، مشعل دار، چتر دار ۽ جامه دار. قابليت ۽ ڪارڪردگي ڏيکارڻ تي کين اعليٰ عهدن تي ترقي ڏني ويندي هئي ۽ جاگيرون عطا ڪيون وينديون هيون. انهن لاءِ سڀ کان وڏو عهدو صوبي جي گورنري يا شاهي فوج جي سپهه سالاري هو.<ref name="MubarakAli-Essays-Qubachah" /> تاريخ فرشتي جي ٻي جلد ۾ آهي ته ناصر الدين قباچو سلطان شهاب الدين غوري جو تمام بهادر ۽ ذهين غلام هو، سلطان شهاب الدين جي خدمت ۾ رهي ڪري هن بادشاهي جا اصول ۽ آداب سکيا. جڏهن اچ جو امير گذاري ويو ته سلطان شهاب الدين اچ جي حڪومت ناصر الدين قباچي جي حوالي ڪئي ۽ کيس قطب الدين ايبڪ جي فرمان جو پابند بڻايو. قطب الدين، ناصر الدين کي پنهنجون ٻه ڌيئرون هڪٻئي مٿان نڪاح ۾ ڏنيون. ==ناصر الدين جو سنڌ ۽ ملتان تي مستقل قبضو== چچ نامي مطابق: التمش سمورن فتح ڪيل ملڪ کي چئن وڏن پرڳڻن ۾ ورهايو:<br> (1) وچ وارو ملڪ، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ دهلي هو. سو شمس الدين التمش سڌيءَ طرح پنهنجي هٿ ۾ رکيو<br>. (2) اچ، ملتان ۽ سنڌ، جنهن جي گاديءَ جو هنڌ ملتان هو، سو ناصر الدين قباچه جي گورنريءَ ۾ ڏنائين، جيڪو التمش جو سنڍو ۽ قطب الدين جو ٻيو نمبر ناٺي هو ۽ آرام شاهه جي وقت ۾ اتي جو گورنر مقرر ٿيل هو<br>. (3) لکنؤ علائقي خلجي خاندان جي شهزادن جي سنڀال هيٺ ڇڏيائين<br>. (4) لاهور پرڳڻو تاج الدين يلدوز جي گورنريءَ ۾ ڏنائين<br>. ناصر الدين قباچه هڪڙو بي پرواهه ۽ بهادر شخص هو. هو التمش جي ايتري پرواهه نه ڪندو هو، جيتري ٻيا گورنر ڪندا هئا. هن بکر ۽ بکر کان گهڻو هيٺ سنڌ ملڪ پنهنجيءَ نظر مان ڪڍيو ۽ پنهنجي تابع ڪيو هو<ref name =" نظاماڻي" > - ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ سنڌ (پنج ڀاڱا گڏ) مصنف؛ مولوي نور محمد نظاماڻي, عبدالغني عبدالله, محمد صديق ”مسافر“ ايڊيشن؛ پهريون 2006ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي ڪاپي رائيٽ مهراڻ اڪيڊمي </ref>. سلطان قطب الدين ايبڪ جي مرڻ کان پوءِ اميرن وزيرن (11 ــ 1210ع) ۾ سندس پٽ آرام شاهه کي دهلي جي تخت تي ويهاريو پر ان کي حڪومت هلائڻ جو ڍنگ نه هو. انهيءَ زماني ۾ ناصر الدين قباچي سنڌ ۽ ملتان جي بچيل علائقي تي به قبضو ڪري پنهنجي آزادي جو اعلان ڪري پاڻ کي سلطان سڏرائڻ لڳو ۽ سنڌ ۽ ملتان ۾ پنهنجو سڪو ۽ خطبو جاري ڪرايائين. غزني کان تاج الدين يلدوز ڪيترا دفعا سنڌ ڏانهن فوجون موڪليون پر نامراد موٽي ويون. طبقات ناصري ۾ آهي ته سلطان قطب الدين جي وفات کان پوءِ 11 ــ 1210ع ۾ ناصر الدين اچ ۽ ملتان تي چڙهائي ڪئي. ملتان کان پوءِ هندستان ديبل ۽ سنڌ جي شهرن، ڳوٺن ۽ قلعن تي قبضو ڪري پنهنجو خطبو پڙهايو ۽ تاج الدين يلدوز جي غزني فوجن کي ڪيترائي عالم فاضل ۽ ڏاها ناصر الدين جي درٻار سان واڳيل رهيا ۽ انعام ۽ اڪرام جا حقدار بڻجندا رهيا. (طبقات ناصري ــ ص 57 ـ 56) آرام شاهه جي اکڙائپ هندستاني حڪومت جا چار ڀاڱا ڪري ڇڏيا. بنگال ۾ حسام الدين عوض آزاد ٿي ويٺو. تاج الدين يلدوز غزني ۽ پوري پنجاب تي قبضو ڪري ورتو. سنڌ ۽ ملتان ۾ ناصر الدين قباچي پنهنجو خطبو پڙهايو، باقي وڃي آگرو ۽ اودهه آرام شاهه جي هٿن ۾ رهيو. اميرن وزيرن ملڪ جو اهڙو حال ڏسي بدايون جي امير شمس الدين التمش کي آرام شاهه جي جاءِ تي تخت تي ويهاريو. آرام شاهه جي صرف هڪ سال حڪومت رهي..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. قطب الدين ايبڪ جو غلام ۽ ڄاٽو شمس الدين التمش 11 ــ 1210ع ۾ دهلي جو تخت سنڀاليندي ئي پنجاب تي قبضي ڪرڻ جو سوچڻ لڳو ــ اڃا هو سوچي ئي رهيو هو ته پنجاب کان تاج الدين لشڪر ڪاهي اچي دهلي تي حملو ڪيو پر التمش جي تلوار ناڪام ڪري ڇڏيس ۽ پوءِ بدايون جي جيل ۾ لوڙي مري ويو. 18 ــ 1217ع ۾ ناصر الدين پنجاب تي حملو ڪري لاهور تي قبضو ڪري ورتو ۽ سرهند تائين وڃي پهتو پر التمش کيس اڳيان اچي ملتان طرف ڀڄائي ڇڏيو. 22 ــ 1221ع ۾ سلطان جلال الدين خوارزم، چنگيز خان کان هار کائي پنهنجا گهوڙا سنڌو درياءَ ٽپائي اچي ناصر الدين ۽ التمش کان مدد گهريائين پر ٻنهي کيس جواب ڏنو ۽ هو مايوس ٿي واپس ويندي اچ شهر کي باهه ڏيندو ۽ ناصر الدين قباچي جي شهرن ۽ ڳوٺن کي برباد ڪندو ڪيچ ۽ مڪران رستي عراق وڃي نڪتو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ملتان تي مغلن جو حملو== چنگيز خان جو پٽ چغتائي خان مغلن جو هڪ ڪٽڪ وٺي ملتان کي اچي گهيرو ڪيائين، ملتان جي حاڪم مقابلي ڪرڻ بدران عافيت ان ۾ سمجهي ته قلعي جا دروازا مضبوطيءَ سان بند ڪري ويهي رهجي. مغل چاليهن ڏينهن تائين ملتان مٿان ويٺا رهيا پر ناصر الدين سياڻپ اها ڪئي جو شهر جي ماڻهن تي خوب خرچ ڪيو ۽ انهن ڏينهن ۾ کين عيش ۽ آرام پهچايو. مغل آخر طويل گهيري کان تنگ ٿي ڪيچ ۽ مڪران هليا ويا. ==ملڪ خان خلجي جو سيوستان تي قبضو== 27 ــ 1226ع ملڪ خان خلجي منصوره جي علائقي ۽ سيوستان جي شهرن تي قبضو ڪيو ته ناصر الدين قباچو سندس مقابلي لاءِ پهتو، ٻنهي فوجن جون تلوارون پاڻ ۾ ٽڪرايون ۽ ملڪ خان خلجي انهن تلوارن جو کاڄ بڻجي ويو. ناصر الدين فتح جا جهنڊا لهرائيندو ملتان ۽ اچ ۾ موٽي آيو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==شيخ بهاءُ الدين زڪريا جي حمايت التمش جي حق ۾== سلطان ناصر الدين قباچو۽ سلطان شمس الدين التمش هڪٻئي جا دشمن هئا. ملتان تي ناصر الدين جو قبضو هو ۽ ملتان ۾ رهندڙ بزرگ ۽ ولي شيخ بهاءُ الدين زڪريا وري سلطان شمس الدين التمش جي نيڪي ۽ پرهيزگاريءَ کان ڏاڍو متاٿر هو. تنهن ڪري ملتان ۾ التمش جي وڌندڙ اثر ناصر الدين کي شيخ بهاءُ الدين تي ڪاوڙائي وڌو. جيئن ته ان وقت ملتان جو قاضي مولانا شرف الدين اسفهاني به شيخ صاحب جو پوئلڳ هو، تنهن ڪري ٻنهي گڏجي ڪري سلطان التمش کي قباچي جي پرڪارن جي خطن ذريعي سڌ ڏني. اهي اتفاق سان قباچي جي ماڻهن جي هٿ چڙهي ويا، قباچي جڏهن اهي خط پڙهيا ته شيخ ۽ قاضيءَ تي ڏمرجي پيو. ٻنهي کي پنهنجي درٻار ۾ گهرائي شيخ صاحب کي پنهنجي ساڄي هٿ کان ۽ قاضي شرف الدين کي سامهون ويهاريائين ۽ پوءِ پهريون خط قاضيءَ کي ڏئي چيائين ته ”هي خط تنهنجو آهي؟“ قاضي جواب ڏيڻ بدران خاموش رهيو ۽ قباچي جي اشاري سان جلاد قاضي شرف الدين کي شهيد ڪري ڇيو. وري شيخ بهاءُ الدين زڪريا کي پنهنجو خط ڏنو ويو ۽ شيخ صاحب وڏي سڪون ۽ اطمينان سان خط پڙهي ڪري بهادريءَ سان چيو ”ها هي منهنجو خط آهي ۽ مان الله جي حڪم سان لکيو آهي ۽ بلڪل صحيح لکيو آهي.“ اهو ٻڌي ڪري قباچو ڏڪي ويو ۽ شيخ صاحب کان معافي گهري وڏي ادب ۽ احترام سان موڪلايو..<ref>{ {{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==التمش جي سنڌ ۽ ملتان تي ڪاهه== 1229ع ۾ سلطان التمش، ناصر الدين قباچي کي ڪچلڻ لاءِ سنڌ ۽ ملتان تي فوج چاڙهي آيو، ناصر الدين کي جڏهن خبر پئي ته بکر ڀڄي ويو ۽ پنهنجي وزير عين الملڪ حسين اشعري کي حڪم ڏنائين ته قلعي اچ جو سمورو خزانو بکر پهچائي. سلطانالتمش پهريان لشڪر سان گڏ ٻن سردارن ملڪ عزالدين محمد ۽ ڪزلخان کي اچ موڪليو ۽ پوءِ پاڻ اچي هڪ مهيني تائين اچ جو گهيرو ڪريون ويٺو رهيو. اتان پنهنجي وزير نظام الملڪ محمد بن اسعد کي ناصر الدين جي پويان موڪليو. نظام الملڪ بکر جو گهيرو ڪري اچ موٽي آيو ۽ التمش کيس اچ جي زمينداري سونپي دهلي هليو آيو. نظام الملڪ ٻن مهينن جي لاڳيتي گهيري کان پوءِ 27 جمادي الثاني 625ھ (1228ع) تي اچ جو قلعو فتح ڪري ورتو.<ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ناصر الدين جو زوال== فرشتي مطابق جڏهن نظام الملڪ اچ کان پوءِ بکر جو گهيرو ڪيو ته ناصر الدين کي هاڻي ٻي ڪا واهه نظر نه آئي ۽ پنهنجي مائٽن سان گڏ هيرا موتي ۽ ڌن دولت کڻي ڪنهن ٻيٽ ڏانهن نڪتو پر رستي ۾ ئي سندس ٻيڙي اونڌي ٿي پئي ۽ هو ٻڏي مري ويو، جڏهن ته ٻيون ٻيڙيون پنهنجي منزل تائين پهتيون. طبقات ناصري ۾ وري آهي ته، هن اچ جي فتح جي خبر ٻڌي درياءُ ۾ ٽپو ڏئي انت آندو. ناصر الدين ڪجهه ڏينهن اڳ ۾ پنهنجي پٽ ملڪ علاؤ الدين بهرام شاهه کي سلطان التمش جي خدمت ۾ موڪليو هو ناصر الدين ٽوٽل ٻاويهه سال سنڌ ۽ ملتان تي حڪومت ڪئي. سندس مرڻ کان پوءِ سڄو خزانو سلطان التمش ڏانهن اماڻيو ويو ۽ سلطان ديبل کان وٺي سڄو ملڪ پنهنجي قبضي ۾ ڪري پنهنجا عامل مقرر ڪيا.<ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==ديبل جي والي ملڪ سنان الدين جي اطاعت== ملڪ سنان الدين حبش جيڪو ان وقت ديبل جو والي هو، سلطان التمش اڳيان اطاعت جو ڪنڌ جهڪائي پاڻ کي سلطان سان ڳنڍي ڇڏيو. ==ناصر الدين قباچي جا علمي ڪارناما== قباچي جو دؤر علم جي حوالي سان سنڌ جو سنهري دؤر ڳڻيو وڃي ٿو. ڇاڪاڻ ته گهگرن جي ظلمن ۽ مغلن جي ڪاهن جي ڪري اولهه پنجاب جو رستو خطري کان خالي نه هو، تنهن ڪري ترڪستان، افغانستان ۽ خراسان کان اچڻ وارن ملتان جو رستو ورتو ۽ جيڪي به عالم، فاضل ۽ صوفي ان زماني ۾ هندستان آيا تن کي اچ وٽان ئي گذرڻو پيو. ڪيترائي سادات گهراڻا به هتان گذريا ۽ هي علائقو علمي مرڪز بڻجي ويو. <ref> {{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book7/Book_page13.html}}ڪتاب جو نالو ؛ سنڌ جي تاريخ مصنف؛ اعجاز الحق قدوسي ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي } </ref>. ==دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست== {{دھلي جي غلام گھراڻي جي سنڌ ۾ گورنرن جي فھرست}} == حوالا == {{حوالا|2}} [[زمرو:سنڌ جي تاريخ]] bkc0yp7igm3a3en0j28ts3pr1nrxipg 0 48807 383154 312018 2026-06-07T07:43:28Z Mesumsahl 22326 /* آبادي */ 383154 wikitext text/x-wiki '''ڇاڇرو''':{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Chachro '''}} [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ضلعي جو تعلقو آهي، جيڪو [[پاڪستان]] جي ڏاکڻي اوڀر ڪنڊ تي، [[ٿر|ٿر ريگستان]] ۾، پاڪستان-ڀارت سرحد جي ويجهو واقع آهي. هن جي آبادي 3,71,769<ref>{{حوالو_ويب|url=https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/admin/tharparkar/81901__chachro/|title=Chachro (Taluka, Pakistan) - Population Statistics, Charts, Map and Location|website=www.citypopulation.de|access-date=2025-01-05}}</ref> ماڻهن تي مشتمل آهي. هي ضلعي ٿرپارڪر جي وچ واري علائقي [[ڍاٽ|ڍٽ (ڍاٽ)]] جو شهر آهي. رهواسي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] ٻولي ڳالهائين ٿا، آباديءَ جي اڪثريت مسلمانن تي مشتمل آهي.{{Infobox settlement | name = ڇاڇرو | official_name = Chachro | native_name = {{Nastaliq|}} | settlement_type = شھر | image_skyline = https://maps.app.goo.gl/Ur72MBa8CzuJjmwL9 | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{Coord|25|6|40|N|70|15|17|E|type:adm3rd_region:PK|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = left<!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو ]] | subdivision_name2 = [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ]] | population_total = | population_as_of = | population_est = | pop_est_as_of = | population_footnotes = | area_total_km2 = | elevation_m = | elevation_m_min = | elevation_m_max = | population_density_km2 = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = ڊائلنگ ڪوڊ | timezone1 = پاڪستان جو معياري وقت | utc_offset1 = +5 | website = | footnotes = }} == جاگرافي == ڇاڇرو تعلقو ٽن علائقن ۾ ورهايل آهي: [[کائڙ]]، [[ڪنٺو]] ۽ [[پارڪر (علائقو)|پارڪر]]. رهواسي [[ڍاٽڪي ٻولي|ڍاٽڪي]] ٻولي ڳالهائين ٿا، گڏوگڏ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] بہ ڳالهائين ٿا. آباديءَ جي اڪثريت مسلمانن تي مشتمل آهي، جڏهن تہ 1947ع ۾ پاڪستان جي آزادي کان پوءِ هندو ڀارت لڏي ويا. === آبادي === {| class="wikitable" !مردم شماري !آبادي (تعلقو ڇاڇرو) !آبادي (شهر ڇاڇرو) |- |1998 | style="text-align:right" |19,697 |... |- |2017 | style="text-align:right" |47,135 |23,315 |- |2023 | style="text-align:right" |52,376 |25,309 |} == تاريخ == هي تعلقو نہ رڳو ٿر پر پاڪستان جو وڏي ۾ وڏو تعلقو آهي. ڇاڇرو250 6 0 ڊگريون اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 700 18 0 ڊگريون اوڀر ڊگهائي ڦاڪ تي واقع آهي. هن شهر ۾ 1781ع ۾ مدد خان پٺاڻ وڏي ڦرلٽ ڪئي هئي، جڏهن ته 1965ع ۽ 1971ع جي لڙاين ۾ به هن ڀريي ڀڪليي شهر کي ڪافي نقـصـان پـهـتـو هـو. هـتـي مهيشوري، برهمڻ، سوٽهڙ، کٽي، مينگهواڙ، گُرڙا، بجير، ڪنڀار، سنگراسي، جنجهي، راهمان ۽ ٻيون ذاتيون رهن ٿيون. هي واپار جو سٺو مرڪز آهي. ڇاڇرو تعلقو 7249 چورس ڪلوميٽرن تي مشتمل آهي. ڇاڇرو روڊ رستي عمرڪوٽ، مٺي، چيلهار، اسلام ڪوٽ ۽ ڪانٽيي سان مليل آهي. هن تعلقي جا کٿا ۽ لويون مشهور آهن. هن شهر ۾ بجلي، واٽر سپلاءِ، ٽيليفون، اسڪول، گرلس هاءِ اسڪول، مختيارڪار آفيس، اسپتال، مسافرخانو ۽ ٻيون سهوليتون آهن. شھر جي رهاڪن ۾ ملازمت پيشہ ۽ پڙهيل لکيل ماڻهن جي اڪثريت آهي. پاڪستان جو سڀ کان وڏو ڪوئلي جو ذخيرو ٿرپارڪر ضلعي جي تعلقي ننگرپارڪر ۽ ڇاڇري تعلقي جي حدن ۾ مليو آهي، ان ڪري مستقبل ۾ هن شهر جي ترقيءَ جا امڪان روشن آهن. <ref>{{حوالو_ويب|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%DA%87%D8%A7%DA%87%D8%B1%D9%88%203|title=ڇاڇرو 3 : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2025-01-05}}</ref> هن تاريخي شهر جي خوبصورتي ۽ تعليم جي اهميت کي اجاگر ڪرڻ لاءِ شهرين پاران '''[[پينسل چوڪ، ڇاڇرو|پينسل چوڪ]]''' بہ ٺاهيو ويو آهي. هيءُ چوڪ خاص طور تي [[تعليم]] جي علامت طور ترتيب ڏنو ويو آهي، جنهن ۾ [[پينسل|پينسلن]] جي شڪل جا مجسما شامل ڪيا ويا. پينسل چوڪ نہ صرف شهر جي سونهن وڌائي ٿو، پر تعليم جي اهميت کي اجاگر ڪرڻ لاءِ پڻ هڪ اهم نشاني آهي. هيءُ [[ٿر]] ۾ پنهنجي نوعيت جو هڪ منفرد چوڪ آهي، جيڪو مقامي ماڻهن جي دلچسپي جو مرڪز پڻ بڻيل آهي.<ref>پينسل چوڪ</ref> === ڇاڇري جي نالي جي تاريخ === سوڍن امرڪوٽ تي قبضي ڪرڻ کان پوءِ پنهنجي حد اڳتي مٺيءَ تائين وڌائي ۽ راٺوڙن کي ڌڪي کائڙ بہ هٿ ڪيو، ۽ گادي نشين راڻي جي پاران اتي صوبا موڪليندا هئا. انهيءَ پاسي جيڪي راجپوت صوبا ٿي ويا، تن اُتي ڇڇر ۾ هڪ ڳوٺ ٻڌايو، جنهن کي اول ڇڇر پوءِ ڇڇرو چوندا هئا، جو لفظ نيٺ ڇاڇرو ٿيو. آسپاس جي حد کي ”ڇاڇراٽي“ چوندا آهن. اڄ تائين بہ انهيءَ نالي سان ٿري سڏيندا آهن.<ref name=":0">ڪتاب جو نالو ؛ تاريخ ريگستان (ڀاڱو پهريون) -مصنف؛ رائچند هريجن -ايڊيشن؛ چوٿون- سال؛ 2005ع -ڇپائيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو</ref> === ڀارتي فوج جو قبضو === ڇاڇرو 1971 جي پاڪستان-ڀارت جنگ دوران 11 مهينن تائين ڀارتي فوج جي قبضي ۾ رهيو. اهو 22 ڊسمبر 1972 تي شملہ معاهدي کان پوءِ پاڪستان ڏانهن واپس ڪيو ويو. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com.pk/books?id=4esMBAAAQBAJ&redir_esc=y|title=Vadophil: Issue No. 139|last=Society|first=Baroda Philatelic|publisher=Baroda Philatelic Society|language=en}}</ref> === يونين ڪائونسلون === ڇاڇرو، چيلهار، ڪانٽيو، ويجهيار، راڄوڙو، هيرار، پارنو، چارنور، تڙاحمد، مٺڙيو چارڻ، کينئسر، ڏاهلي، گڍڙو، تڙدوس ۽ سارنگهيار.<ref name=":0" /> === ڳوٺ === رتن جي ڍاڻي، عارب جي ڍاڻي، علڻ آباد، ڪِيتار، ڪاگيا، لپلو، ڀارمل جي ڍاڻي، ڀاڏاسنڌا، ڀوتيو، تماچي جي ويري، سوکرُو، مٿارو، قوبل جو تڙ.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AA%DA%99|title=تڙ : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2025-01-05}}</ref> == حوالا == <references responsive="" /> 2o26eloocpmkewmcbcaxlityzdx51ri 0 74254 383034 381109 2026-06-06T13:18:25Z Ibne maryam 17680 383034 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = لوئر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترالِ زیریں}}}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]]، [[خيبر پختونخوا]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = The City of Chitral and Tirich Mir.jpg |photo2a = Bumburait River - 2015.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿي: [[چترال]] شهر، پسمنظر ۾ [[ترچ مير]]<br />هيٺ: [[بمبوريت]]، [[ڪيلاش ماٿريون|ڪيلاش ماٿرين]] مان هڪ | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] ۾ لوئر چترال ضلعو، ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = پاڪستان | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[خيبر پختونخوا]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = 2018 | seat_type = صدر مقام | seat = [[چترال|چترال شهر]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = محمد علي خان (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | leader_title1 = ڊسٽرڪٽ پوليس آفيسر | leader_name1 = افتخار شاهه [[پوليس سروس آف پاڪستان|(پي ايس پي)]]<ref>{{Cite web | title=محفوظ ڪيل نقل | url=https://chitralpolice.gov.pk/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20230120171153/http://chitralpolice.gov.pk/ | archive-date=2023-01-20}}</ref> | leader_title2 = ڊسٽرڪٽ هيلٿ آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر محمد شميم | area_total_km2 = 6,458 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023]] | population_total = 320407 | population_rural = | population_urban = | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />66.10% | '''مرد:'''<br />76.81% | '''عورتون:'''<br />54.77% }} | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جي تعلقن جي فهرست|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 2 | demographics1_title1 = مک ٻولي/ٻوليون | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= جنس ۽ ٻهراڙي/شهري آبادي موجب خواندگي جي شرح، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري-2023، ڪي پي ڪي}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]<br /> [[کهوار ٻولي|کهوار]] ۽ [[ڪيلاش-مون|ڪيلاش]] | website = {{URL|lowerchitral.kp.gov.pk}} }} '''لوئر چترال ضلعو''' ({{lang|khw|موڑی ݯیترارو ضلعہ}}; {{lang|ur|{{nq|ضلع چترال زیریں}}}}) پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي [[ملاڪنڊ ڊويزن]] ۾ هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي. [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، ۽ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 90% [[کوار ٻولي|کوار]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائي ٿو. == آبادياتي انگ اکر == {{Historical populations |align=left |percentages=pagr |1961 |54,844 |1972 |87,617 |1981 |121,641 |1998 |184,874 |2017 |278,328 |2023 |320,407 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=انتظامي ايڪن موجب آبادي 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، لوئر چترال ضلعي ۾ 46,028 گهر آهن ۽ آبادي 320,407 آهي. ضلعي ۾ جنسي تناسب 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ 104.31 مرد آهي ۽ خواندگي جي شرح 66.10% آهي: مردن لاءِ 76.81% ۽ عورتن لاءِ 54.77%. 87,378 ماڻهو، يعني سروي ڪيل آبادي جو 27.46%، ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن. 57,157 ماڻهو، يعني 17.84%، شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023 census">{{cite web |title=ستين آبادي ۽ گهر شماري - تفصيلي نتيجا: جدول 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> {{Pie chart |thumb = left |caption = لوئر چترال ضلعي جون ٻوليون (2023) |label1 = <small>(خاص طور [[کهوار]])</small> |value1 = 87.76 |color1 = pink |label2 = [[پشتو]] |value2 = 9.36 |color2 = olive |label3 = [[ڪالاشا ٻولي|ڪالاشا]] |value3 = 1.59 |color3 = orchid |label4 = ٻيون |value4 = 1.29 |color4 = grey }} آباديءَ جو 87.76% اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿو جن کي 'ٻيون' طور درجي بندي ڪيو ويو آهي، يعني [[کوار ٻولي|کوار]]، جنهن کي چترالي به چيو ويندو آهي، ۽ جيڪا سڄي چترال جي غالب ٻولي آهي. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر ۾ آباديءَ جو 9.36% [[پشتو]] ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 1.59% آبادي [[ڪيلاشي ٻولي|ڪيلاشي]] ڳالهائي ٿي.<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=ستين آبادي ۽ گهر شماري - تفصيلي نتيجا: جدول 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> هتي [[مدڪلشتي لهجو|مدڪلشت لهجي]] جا ڪجهه ڳالهائيندڙ به آهن، جيڪو [[فارسي ٻولي|فارسي لهجو]] آهي ۽ ان کي [[دري ٻولي|دري]] ۽ [[تاجڪ ٻولي|تاجڪ]] جو ميلاپ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web | url=https://ismailimail.blog/2014/06/09/madaklasht-village-of-ismaili-muslims-sets-an-example-of-communal-tolerance-harmony/ | title=اسماعيلي مسلمانن جو مدڪلشت ڳوٺ گڏيل رواداري ۽ هم آهنگي جو مثال قائم ڪري ٿو | date=9 June 2014 }}</ref> === نسلي گروهه === ضلعي جا مک نسلي گروهه هي آهن: *[[کو ماڻهو]]<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=اپر چترال کي الڳ ضلعي جو درجو ملي ويو|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=بابت |url=http://lowerchitral.kp.gov.pk/page/about |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523233107/http://lowerchitral.kp.gov.pk/page/about |archive-date=23 May 2025 |access-date=2025-07-19 |website=www.lowerchitral.kp.gov.pk |url-status=live }}</ref> *[[مسلم گجر|گجر]]<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Mohammad Afzal |url=https://books.google.com/books?id=-JscAAAAMAAJ |title=چترال ۽ ڪافرستان: هڪ ذاتي مطالعو |date=1975 |publisher=Ferozsons |pages=86 |language=en |quote=گجر جيڪي لوئر چترال جي گولن ۽ ششي ڪوهه ماٿريءَ ۾ ملن ٿا.}}</ref><ref>{{Cite web |title=تعارف |url=http://lowerchitral.kp.gov.pk/page/about |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523233107/http://lowerchitral.kp.gov.pk/page/about |archive-date=23 May 2025 |access-date=2025-07-19 |website=lowerchitral.kp.gov.pk |quote=[[مسلم گجر|گجر:]] هي هڪ خانه بدوش قبيلو آهي، جيڪو ڪتور دور ۾ دير، سوات، هزاره، ڪوهستان ۽ افغانستان مان آيو ۽ چترال جي ڏاکڻين ماٿرين ۾ آباد ٿيو. |url-status=live }}</ref> *[[ڪيلاش ماڻهو|ڪيلاش]]<ref name=":0" /> === مذهب === {| class="wikitable" ! rowspan="2" |مذهب ! colspan="2" |1998<ref>{{Cite web |title=چترال جي 1998ع واري ضلعي آدمشماري رپورٽ |date=May 1999 |url=http://111.68.102.42:8080/xmlui/handle/123456789/14736 |accessdate=30 March 2023}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="2017census">{{Cite web |title=پاڪستان آدمشماري 2017 ضلعي وار جدول: لوئر چترال ضلعو |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/020 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=ستين آبادي ۽ گهر شماري - تفصيلي نتيجا: جدول 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- ! {{abbr|آبادي|آبادي}}!! {{Abbr|%|سيڪڙو}}!! {{abbr|آبادي|آبادي}}!! {{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- |[[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] |182,169 |98.54% |274,426 |98.60% |313,101 |98.39% |- |[[ڪيلاش ماڻهو#مذهب|ڪيلاش]] |2,602 |1.41% |3,725 |1.34% |4,617 |1.45% |- |[[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] |50 |0.03% |165 |0.06% |509 |0.16% |- |[[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]] |2 |0.00% |9 |0.00% |4 |0.00% |- |[[پاڪستان ۾ احمديه|احمدي]] |51 |0.03% |3 |0.00% |2 |0.00% |- !ڪل !184,874 !100.00% !278,328 !100.00% !318,234 !100.00% |} == انتظامي ورهاستون == {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=جدول 1: ايراضي، جنس موجب آبادي، جنسي تناسب، آبادي جي گنجائش، شهري آبادي، گهر جي سائيز ۽ سالياني واڌ جي شرح، آدمشماري-2023، ڪي پي ڪي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !گنجائش (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=جنس ۽ ٻهراڙي/شهري موجب خواندگي جي شرح، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري-2023، ڪي پي ڪي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[چترال تعلقو]] |6,127 |211,374 |34.5 |70.20% | |- |[[دروش تعلقو]] |331 |109,033 |329.4 |57.38% | |} == قومي اسيمبلي == هي ضلعو، اپر چترال ضلعي سان گڏ، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي، يعني قومي اسيمبلي جي ميمبر، جي نمائندگي هيٺ آهي. ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي. {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي سان وابستگي !سال |- |[[عبداللطيف (پاڪستاني سياستدان)|عبداللطيف]] |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو [[خيبر پختونخوا اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي، يعني صوبائي اسيمبلي جي ميمبر، جي نمائندگي هيٺ آهي. ان جو تڪ [[پي ڪي-2 (لوئر چترال)|پي ڪي-2]] آهي. {| class="wikitable sortable" !خيبر پختونخوا اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي سان وابستگي !سال |- |[[فتح الملڪ علي ناصر]] |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |} == حوالا == {{Reflist}} {{خيبر پختونخوا جا ضلعا}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:لوئر چترال ضلعو]] {{coord missing|Pakistan}} nry1420y8r5trcj168wle7lerdxjf3i 383035 383034 2026-06-06T13:20:19Z Ibne maryam 17680 383035 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = لوئر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترالِ زیریں}}}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]]، [[خيبر پختونخوا]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = The City of Chitral and Tirich Mir.jpg |photo2a = Bumburait River - 2015.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿي: [[چترال]] شهر، پسمنظر ۾ [[ترچ مير]]<br />هيٺ: [[بمبوريت]]، [[ڪيلاش ماٿريون|ڪيلاش ماٿرين]] مان هڪ | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] ۾ لوئر چترال ضلعو، ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = پاڪستان | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[خيبر پختونخوا]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = 2018 | seat_type = صدر مقام | seat = [[چترال|چترال شهر]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = محمد علي خان (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | leader_title1 = ڊسٽرڪٽ پوليس آفيسر | leader_name1 = افتخار شاهه [[پوليس سروس آف پاڪستان|(پي ايس پي)]]<ref>{{Cite web | title=محفوظ ڪيل نقل | url=https://chitralpolice.gov.pk/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20230120171153/http://chitralpolice.gov.pk/ | archive-date=2023-01-20}}</ref> | leader_title2 = ڊسٽرڪٽ هيلٿ آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر محمد شميم | area_total_km2 = 6,458 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023]] | population_total = 320407 | population_rural = | population_urban = | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />66.10% | '''مرد:'''<br />76.81% | '''عورتون:'''<br />54.77% }} | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جي تعلقن جي فهرست|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 2 | demographics1_title1 = مک ٻولي/ٻوليون | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= جنس ۽ ٻهراڙي/شهري آبادي موجب خواندگي جي شرح، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري-2023، ڪي پي ڪي}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]<br /> [[کهوار ٻولي|کهوار]] ۽ [[ڪيلاش-مون|ڪيلاش]] | website = {{URL|lowerchitral.kp.gov.pk}} }} '''لوئر چترال ضلعو''' ({{lang|khw|موڑی ݯیترارو ضلعہ}}; {{lang|ur|{{nq|ضلع چترال زیریں}}}}) پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي [[ملاڪنڊ ڊويزن]] ۾ هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي. [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، ۽ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 90% [[کوار ٻولي|کوار]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائي ٿو. == آبادياتي انگ اکر == {{Historical populations |align=left |percentages=pagr |1961 |54,844 |1972 |87,617 |1981 |121,641 |1998 |184,874 |2017 |278,328 |2023 |320,407 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=انتظامي ايڪن موجب آبادي 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، لوئر چترال ضلعي ۾ 46,028 گهر آهن ۽ آبادي 320,407 آهي. ضلعي ۾ جنسي تناسب 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ 104.31 مرد آهي ۽ خواندگي جي شرح 66.10% آهي: مردن لاءِ 76.81% ۽ عورتن لاءِ 54.77%. 87,378 ماڻهو، يعني سروي ڪيل آبادي جو 27.46%، ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن. 57,157 ماڻهو، يعني 17.84%، شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023 census">{{cite web |title=ستين آبادي ۽ گهر شماري - تفصيلي نتيجا: جدول 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> {{Pie chart |thumb = left |caption = لوئر چترال ضلعي جون ٻوليون (2023) |label1 = <small>(خاص طور [[کهوار]])</small> |value1 = 87.76 |color1 = pink |label2 = [[پشتو]] |value2 = 9.36 |color2 = olive |label3 = [[ڪالاشا ٻولي|ڪالاشا]] |value3 = 1.59 |color3 = orchid |label4 = ٻيون |value4 = 1.29 |color4 = grey }} آباديءَ جو 87.76% اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿو جن کي 'ٻيون' طور درجي بندي ڪيو ويو آهي، يعني [[کوار ٻولي|کوار]]، جنهن کي چترالي به چيو ويندو آهي، ۽ جيڪا سڄي چترال جي غالب ٻولي آهي. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر ۾ آباديءَ جو 9.36% [[پشتو]] ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 1.59% آبادي [[ڪيلاشي ٻولي|ڪيلاشي]] ڳالهائي ٿي.<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=ستين آبادي ۽ گهر شماري - تفصيلي نتيجا: جدول 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> هتي [[مدڪلشتي لهجو|مدڪلشت لهجي]] جا ڪجهه ڳالهائيندڙ به آهن، جيڪو [[فارسي ٻولي|فارسي لهجو]] آهي ۽ ان کي [[دري ٻولي|دري]] ۽ [[تاجڪ ٻولي|تاجڪ]] جو ميلاپ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web | url=https://ismailimail.blog/2014/06/09/madaklasht-village-of-ismaili-muslims-sets-an-example-of-communal-tolerance-harmony/ | title=اسماعيلي مسلمانن جو مدڪلشت ڳوٺ گڏيل رواداري ۽ هم آهنگي جو مثال قائم ڪري ٿو | date=9 June 2014 }}</ref> === نسلي گروهه === ضلعي جا مک نسلي گروهه هي آهن: *[[کو ماڻهو]]<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=اپر چترال کي الڳ ضلعي جو درجو ملي ويو|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=بابت |url=http://lowerchitral.kp.gov.pk/page/about |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523233107/http://lowerchitral.kp.gov.pk/page/about |archive-date=23 May 2025 |access-date=2025-07-19 |website=www.lowerchitral.kp.gov.pk |url-status=live }}</ref> *[[مسلم گجر|گجر]]<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Mohammad Afzal |url=https://books.google.com/books?id=-JscAAAAMAAJ |title=چترال ۽ ڪافرستان: هڪ ذاتي مطالعو |date=1975 |publisher=Ferozsons |pages=86 |language=en |quote=گجر جيڪي لوئر چترال جي گولن ۽ ششي ڪوهه ماٿريءَ ۾ ملن ٿا.}}</ref><ref>{{Cite web |title=تعارف |url=http://lowerchitral.kp.gov.pk/page/about |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523233107/http://lowerchitral.kp.gov.pk/page/about |archive-date=23 May 2025 |access-date=2025-07-19 |website=lowerchitral.kp.gov.pk |quote=[[مسلم گجر|گجر:]] هي هڪ خانه بدوش قبيلو آهي، جيڪو ڪتور دور ۾ دير، سوات، هزاره، ڪوهستان ۽ افغانستان مان آيو ۽ چترال جي ڏاکڻين ماٿرين ۾ آباد ٿيو. |url-status=live }}</ref> *[[ڪيلاش ماڻهو|ڪيلاش]]<ref name=":0" /> === مذهب === {| class="wikitable" ! rowspan="2" |مذهب ! colspan="2" |1998<ref>{{Cite web |title=چترال جي 1998ع واري ضلعي آدمشماري رپورٽ |date=May 1999 |url=http://111.68.102.42:8080/xmlui/handle/123456789/14736 |accessdate=30 March 2023}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="2017census">{{Cite web |title=پاڪستان آدمشماري 2017 ضلعي وار جدول: لوئر چترال ضلعو |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/020 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=ستين آبادي ۽ گهر شماري - تفصيلي نتيجا: جدول 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- ! {{abbr|آبادي|آبادي}}!! {{Abbr|%|سيڪڙو}}!! {{abbr|آبادي|آبادي}}!! {{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- |[[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] |182,169 |98.54% |274,426 |98.60% |313,101 |98.39% |- |[[ڪيلاش ماڻهو#مذهب|ڪيلاش]] |2,602 |1.41% |3,725 |1.34% |4,617 |1.45% |- |[[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] |50 |0.03% |165 |0.06% |509 |0.16% |- |[[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]] |2 |0.00% |9 |0.00% |4 |0.00% |- |[[پاڪستان ۾ احمديه|احمدي]] |51 |0.03% |3 |0.00% |2 |0.00% |- !ڪل !184,874 !100.00% !278,328 !100.00% !318,234 !100.00% |} == انتظامي ورهاستون == {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=جدول 1: ايراضي، جنس موجب آبادي، جنسي تناسب، آبادي جي گنجائش، شهري آبادي، گهر جي سائيز ۽ سالياني واڌ جي شرح، آدمشماري-2023، ڪي پي ڪي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !گنجائش (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=جنس ۽ ٻهراڙي/شهري موجب خواندگي جي شرح، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري-2023، ڪي پي ڪي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[چترال تعلقو]] |6,127 |211,374 |34.5 |70.20% | |- |[[دروش تعلقو]] |331 |109,033 |329.4 |57.38% | |} == قومي اسيمبلي == هي ضلعو، اپر چترال ضلعي سان گڏ، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي، يعني قومي اسيمبلي جي ميمبر، جي نمائندگي هيٺ آهي. ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي. {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي سان وابستگي !سال |- |[[عبداللطيف (پاڪستاني سياستدان)|عبداللطيف]] |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو [[خيبر پختونخوا اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي، يعني صوبائي اسيمبلي جي ميمبر، جي نمائندگي هيٺ آهي. ان جو تڪ [[پي ڪي-2 (لوئر چترال)|پي ڪي-2]] آهي. {| class="wikitable sortable" !خيبر پختونخوا اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي سان وابستگي !سال |- |[[فتح الملڪ علي ناصر]] |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{خيبر پختونخوا جا ضلعا}} [[زمرو:لوئر چترال ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] 6d32ymt3upeqra0hg8ck8avueh8vid3 0 74461 383046 381136 2026-06-06T13:39:31Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 383046 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اپر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}<br />{{lang|ur|{{nq|ضلع چترالِ بالا}}}} | native_name_lang = کووار | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Sunrise in QL.jpg |photo2a = Bashkargol Lake being fed by glaciers.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿيون: [[قاق لشٽ چراگاھون]] [[بوني]] جي مٿان<br />هيٺيون: لشپور ماٿري ۾ [[باشقار گول ڍنڍ]] | image_map = Upper Chitral in Khyber Pakhtunkhwa (Pakistan).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيل | established_date = 2018 | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[بوني]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = مسٽر محمد عرفان الدين پي ايم ايس (بي پي ايس-18)<ref>{{Cite web | url=https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | title=District Administration Upper Chitral | archive-url=https://web.archive.org/web/20231031040450/https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | archive-date=2023-10-31}}</ref> | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = شاه جهان [[پاڪستان پوليس سروس|(بي پي ايس-18 پي ايس پي)]] | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | area_total_km2 = 8392 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023]] | population_total = 195528 | population_rural = 195,528 | population_urban = 0 | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />73.83% | '''مرد:'''<br />84.87% | '''عورتون:'''<br />62.11% }} | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جون تعلقائون|تعلقن]] جو تعداد | blank_info_sec1 = 2 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻولي(ون) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، <br /> [[کووار ٻولي|کووار]] ۽ [[ڪلاشا-مون]] | website = {{URL|upperchitral.kp.gov.pk}} }} '''اپر چترال ضلعو''' جنھن کي مقامي ٻوليء ۾ ({{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}؛ ۽ اردوءَ ۾ {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترال بالا}}}}) سڏين ٿا، پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي۔ [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، جيڪي مجموعي آبادي جو 99.84٪ آهن۔ [[چترال درياهه]] ضلعي جي پوري ڊيگهه مان وهي ٿو۔ اپر چترال ضلعو ۽ [[لوئر چترال ضلعو]] اڳوڻي [[چترال ضلعو]] جو حصو هئا، جيڪو خيبر پختونخوا صوبي جو سڀ کان وڏو ضلعو هو ۽ 14,850 ڪلوميٽر چورس ايراضيءَ تي پکڙيل هو۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال جي پرنسلي رياست]] جو حصو هو، جيڪا 14 آگسٽ 1947 تي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ تائين هن علائقي تي مشتمل هئي۔<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref> اڳوڻو [[چترال ضلعو]] نومبر 2018 ۾ اپر (مٿيون) چترال ۽ لوئر (ھيٺيون) چترال ضلعن ۾ ورهايو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Upper Chitral gets the status of separate district |date=21 November 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1446854}}</ref> [[بوني]] شهر اپر چترال ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي۔<ref name="dawn"/> ان جي اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]]، اتر ۾ افغانستان جو [[بدخشان]] صوبو، ڏکڻ اولهه ۾ [[اپر دير ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوات ضلعو]] واقع آهن۔ اتر ۾ [[واخان راھداري]] جي تنگ پٽي چترال کي [[تاجڪستان]] کان جدا ڪري ٿي۔ == آبهوا == چترال ۾ [[هندوڪش]] جبلن جي سلسلي جي اثر هيٺ گرم اسٽيپي آبهوا موجود آهي۔ اونهارا خوشگوار گرم هوندا آهن ۽ تمام گهڻو گرم ناهن ٿيندا۔ سيارا انتهائي سرد هوندا آهن؛ منفي درجن حرارت وارا ڊگها عرصا غير معمولي ناهن۔ هتي برسات جا انگ پاڪستان جي ٻين علائقن کان وڌيڪ آهن۔ == آبادي == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1961 |58,213 |1972 |71,383 |1981 |86,919 |1998 |133,815 |2017 |169,297 |2023 |195,528 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023 جي آدمشماري]] موجب اپر چترال ضلعي ۾ 26,365 گهر ۽ 195,528 آبادي آهي۔ ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 105.75 مردن جو تناسب آهي ۽ خواندگي جي شرح 73.83٪ آهي: مردن لاءِ 84.87٪ ۽ عورتن لاءِ 62.11٪۔ 44,351 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 22.73٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن۔ سڄي آبادي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهي ٿي۔<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 2023 جي آدمشماري ۾ 782 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 0.40٪) مذهبي اقليتن سان تعلق رکندا هئا، جن مان اڌ عيسائي ۽ اڌ “ٻين” مذهبن سان واسطو رکندڙ هئا۔<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 99.84٪ آبادي اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿي جيڪي آدمشماري ۾ “ٻيون” طور درج ڪيون ويون۔ مکيه ٻولي [[کووار ٻولي|کووار]] آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن چترالي به چيو ويندو آهي، جيڪا داردي [[کو ماڻهو|کو]] ڳالهائين ٿا۔ [[واخي ٻولي|واخي]] اترين علائقن ۾ افغان سرحد ڀرسان ڳالهائي وڃي ٿي۔<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> == انتظامي ورهاستون == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تحصيل<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروپ ڪري ٿو</ref> !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name=":0">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KHYBER PAKHTUNKHWA |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !ڪثافت (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=TABLE 12 : LITERACY RATE AND OUT OF SCHOOL POPULATION AGE (5-16) BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_12.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[بوني تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[ملکو تحصيل]] |... |... |... | |- |[[تورکو تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[مستوج تحصيل]] |... |... |... |... | |- |ٽوٽل 4 |8,392 ڪلوميٽر² |195,528 |23.3 |73.83% | |} == قومي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو۔ ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي۔ {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي وابستگي !سال |- |عبدالاڪبر خان |[[متحده مجلس عمل]] |2018 |- |عبداللطيف |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |- |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو، جيڪو هيٺين تڪ جي نمائندگي ڪري ٿو: PK-1 == پڻ ڏسو == ** [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[گلگت بلتستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[خيبر پختونخوا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|بلوچستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[سنڌ جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[پنجاب، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] * [[پاڪستان جون تحصيلون|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون تحصيلون]] ** [[خيبر پختونخوا جون تحصيلون]] ** [[بلوچستان جون تحصيلون]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جون تعلقائون]] ** [[گلگت بلتستان جون تعلقائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == حوالا == {{Reflist}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{coord missing|Pakistan}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مٿيون چترال ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] jchlg2bgj6a8x357ah7v51lbdq822mo 0 74466 383086 279874 2026-06-06T18:32:11Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 383086 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڪولئي۔پالس ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع کولئی-پالس}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|کولئي-پالس ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[خيبر پختونخوا]] جو [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = Palas Valley1.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = پالس جي وادي | image_map = Kolai-Palas in Khyber Pakhtunkhwa (Pakistan).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = ڪولائي۔پالس ضلعو (گاڙھو) خیبر پختونخوا صوبي م۔ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = ھزارہ | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = قایم تیو | established_date = 2017ع | founder = | seat_type = ھیڊ ڪوارٽر | seat = | government_footnotes = | government_type = ضلعي جي انتظامیہ | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر فضل حسین | leader_name = N/A | leader_title1 = ڊسٽرڪٽ پولیس آفیسر | leader_name1 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1410 | population_footnotes = | population_total = 274,923 | population_as_of = 2017ع | population_density_km2 = auto | demographics1_title1 = اھم بولیون | timezone1 = پاڪستان اسٽينڊر ٽایم | utc_offset1 = | blank_name_sec1 = ڊسٽرڪٽ ڪائونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقا | blank1_info_sec1 = 2 | website = {{URL|kolaipallas.kp.gov.pk}} | blank_name_sec2 = اھم بولیون | blank_info_sec2 = }}'''ڪولئي۔پالس ضلعو''' ( {{Lang-ps|کولئي-پالس ولسوالۍ}} , {{lang-ur|ضلع کولئی-پالس}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا|خيبر پختون خواهه]] جي [[هزاره ڊويزن]] جو هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/226106-Kolai-Palas-notified-as-new-district|title=Kolai-Palas notified as new district|work=The News|access-date=2018-06-20|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1353050/deal-struck-jui-fs-maulana-asmatullah-tenders-resignation/|title=Deal struck: JUI-F’s Maulana Asmatullah tenders resignation {{!}} The Express Tribune|date=2017-03-12|work=The Express Tribune|access-date=2018-06-20|language=en-US}}</ref><ref>{{حوالو ويب|url=https://www.brecorder.com/2018/01/16/393194/kp-cabinet-approves-amendments-in-civil-procedure-code/|title=KP Cabinet approves amendments in Civil Procedure Code|website=www.brecorder.com|access-date=2018-06-20}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/277672-kolai-palas-district-headquarters-tribesmen-defer-protest-after-admin-assurance|title=Kolai-Palas district headquarters: Tribesmen defer protest after admin assurance|work=The News|access-date=2018-06-20|language=en}}</ref> سال 2017ع ۾ الڳ ضلعي جي حيثيت حاصل ڪرڻ تائين اهو هزاره ڊويزن جي اندر [[ڪوهستان ضلعو|ڪوهستان]] ضلعي جو هڪ سب ڊويزن هو۔ <ref name=":1">{{حوالو ويب|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/KOHISTAN_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP|website=www.pbscensus.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620122416/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/KOHISTAN_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-06-20|access-date=2018-06-20}}</ref><ref name=":2">{{حوالو ويب|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/KOHISTAN_BLOCKWISE.pdf|title=POPULATION AND HOUSEHOLD DETAIL FROM BLOCK TO DISTRICT LEVEL|website=www.pbs.gov.pk|access-date=2018-06-20}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هيٺيون ڪوهستان ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] oi6ni823t991qto35l4sv3tu2kn1fz5 383087 383086 2026-06-06T18:33:15Z Memon2025 21315 383087 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڪولئي۔پالس ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلع کولئی-پالس}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|کولئي-پالس ولسوالۍ}}}} | native_name_lang = | settlement_type = [[خيبر پختونخوا]] جو [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = Palas Valley1.jpg | imagesize = | image_alt = | image_caption = پالس جي وادي | image_map = Kolai-Palas in Khyber Pakhtunkhwa (Pakistan).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = ڪولائي۔پالس ضلعو (گاڙھو) خیبر پختونخوا صوبي م۔ | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = ھزارہ | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = قایم تیو | established_date = 2017ع | founder = | seat_type = ھیڊ ڪوارٽر | seat = | government_footnotes = | government_type = ضلعي جي انتظامیہ | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر فضل حسین | leader_name = N/A | leader_title1 = ڊسٽرڪٽ پولیس آفیسر | leader_name1 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = 1410 | population_footnotes = | population_total = 274,923 | population_as_of = 2017ع | population_density_km2 = auto | demographics1_title1 = اھم بولیون | timezone1 = پاڪستان اسٽينڊر ٽایم | utc_offset1 = | blank_name_sec1 = ڊسٽرڪٽ ڪائونسل | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = تعلقا | blank1_info_sec1 = 2 | website = {{URL|kolaipallas.kp.gov.pk}} | blank_name_sec2 = اھم بولیون | blank_info_sec2 = }}'''ڪولئي۔پالس ضلعو''' ( {{Lang-ps|کولئي-پالس ولسوالۍ}} , {{lang-ur|ضلع کولئی-پالس}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا|خيبر پختون خواهه]] جي [[هزاره ڊويزن]] جو هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي.<ref name=":0">{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/226106-Kolai-Palas-notified-as-new-district|title=Kolai-Palas notified as new district|work=The News|access-date=2018-06-20|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://tribune.com.pk/story/1353050/deal-struck-jui-fs-maulana-asmatullah-tenders-resignation/|title=Deal struck: JUI-F’s Maulana Asmatullah tenders resignation {{!}} The Express Tribune|date=2017-03-12|work=The Express Tribune|access-date=2018-06-20|language=en-US}}</ref><ref>{{حوالو ويب|url=https://www.brecorder.com/2018/01/16/393194/kp-cabinet-approves-amendments-in-civil-procedure-code/|title=KP Cabinet approves amendments in Civil Procedure Code|website=www.brecorder.com|access-date=2018-06-20}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/277672-kolai-palas-district-headquarters-tribesmen-defer-protest-after-admin-assurance|title=Kolai-Palas district headquarters: Tribesmen defer protest after admin assurance|work=The News|access-date=2018-06-20|language=en}}</ref> سال 2017ع ۾ الڳ ضلعي جي حيثيت حاصل ڪرڻ تائين اهو هزاره ڊويزن جي اندر [[ڪوهستان ضلعو|ڪوهستان]] ضلعي جو هڪ سب ڊويزن هو۔ <ref name=":1">{{حوالو ويب|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/KOHISTAN_SUMMARY.pdf|title=DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION SUMMARY WITH REGION BREAKUP|website=www.pbscensus.gov.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20180620122416/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/KOHISTAN_SUMMARY.pdf|archive-date=2018-06-20|access-date=2018-06-20}}</ref><ref name=":2">{{حوالو ويب|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/kp/KOHISTAN_BLOCKWISE.pdf|title=POPULATION AND HOUSEHOLD DETAIL FROM BLOCK TO DISTRICT LEVEL|website=www.pbs.gov.pk|access-date=2018-06-20}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪولئي۔پالس ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 4j47y2mvr7lnetiqret48vo8o9yejgy 0 74537 383025 368708 2026-06-06T12:54:07Z Ibne maryam 17680 /* */ 383025 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مالاڪنڊ ڊويزن | native_name = {{nq|ملاکنڈ ڈویژن}}<Br>{{script/Arabic|ملاکنډ څانګه}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = ڊويزن | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Malakand Division, Khyber Pakhtunkhwa.png | map_alt = | map_caption = مالاڪنڊ ڊويزن جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = گادی جو ھنڊ | subdivision_name2 = بٹ خیلہ | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = Divisional Administration | governing_body = | leader_party = | leader_title = Commissioner | leader_name = N/A | leader_title1 = Regional Police Officer | leader_name1 = N/A | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 32007 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2017 | population_footnotes = | population_total = 8,608,378 | population_density_km2 = | population_note = | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = {{URL|cmd.kp.gov.pk}} | footnotes = }}'''مالاڪنڊ ڊويزن''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا|خيبر پختون خواهه]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] آهي۔ ان ۾ هيٺيان ضلعا شامل آهن: <ref>{{Citation |title=Divisions/Districts of Pakistan |url=http://www.ecp.gov.pk/content/District.html |accessdate=2024-02-26 |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228025056/http://ecp.gov.pk/content/District.html |dead-url=yes }}</ref> ==تفصيل== {{short description|Administrative division of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan}} {{Infobox settlement | name = Malakand Division | native_name = {{nq|ملاکنڈ ڈویژن}}<Br>{{script/Arabic|ملاکنډ څانګه}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Divisions of Khyber Pakhtunkhwa|Division]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = Malakand Division (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = <!-- {{Coord}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Country]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Capital city|Headquarters]] | subdivision_name2 = [[Mingora]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = Divisional Administration | governing_body = | leader_party = | leader_title = Commissioner | leader_name = Abid Khan Wazir (PAS) | leader_title1 = Regional Police Officer | leader_name1 = Sher Akbar Khan (BPS-20 PSP) | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 31162 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 9,959,399 | population_density_km2 = auto | population_urban = 1,020,752 (10.25%) | population_rural = 8,938,647 | population_note = | demographics_type1 = Language Speakers | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/pcr/table_11.pdf|title= TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_title1 = Speakers | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_province.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | population_demonym = | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{bulleted list |'''Total:'''<br />(47.51 %) |'''Male:'''<br />(61.59%) |'''Female:'''<br />(33.38 %) }} | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = {{URL|cmd.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Largest:'''<br />[[Pashto]] ({{Percentage | 9,049,785 | 9,946,517 | 2 }}) |'''Others:'''<br />[[Kohistani Shina language|Kohistani]] ({{Percentage | 107,491 | 9,946,517 | 2 }})}} }} '''Malakand Division''' is an administrative [[Divisions of Pakistan|division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. Malakand is the second-largest division by population while Mingora, its capital, is the third largest city in the province. [[Computerised National Identity Card|CNIC]] code of Malakand Division is 15.<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html |date=2006-09-30 }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:پاڪستان جا ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ڊویزن]] mf2pf49psleciioy4wryl9anx3oo41s 383026 383025 2026-06-06T12:56:45Z Ibne maryam 17680 383026 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مالاڪنڊ ڊويزن | native_name = {{nq|ملاکنڈ ڈویژن}}<Br>{{script/Arabic|ملاکنډ څانګه}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = ڊويزن | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Malakand Division, Khyber Pakhtunkhwa.png | map_alt = | map_caption = مالاڪنڊ ڊويزن جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = گادی جو ھنڊ | subdivision_name2 = بٹ خیلہ | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = Divisional Administration | governing_body = | leader_party = | leader_title = Commissioner | leader_name = N/A | leader_title1 = Regional Police Officer | leader_name1 = N/A | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 32007 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2017 | population_footnotes = | population_total = 8,608,378 | population_density_km2 = | population_note = | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = {{URL|cmd.kp.gov.pk}} | footnotes = }}'''مالاڪنڊ ڊويزن''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا|خيبر پختون خواهه]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] آهي۔ ان ۾ هيٺيان ضلعا شامل آهن: <ref>{{Citation |title=Divisions/Districts of Pakistan |url=http://www.ecp.gov.pk/content/District.html |accessdate=2024-02-26 |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228025056/http://ecp.gov.pk/content/District.html |dead-url=yes }}</ref> ==تفصيل== {{short description|Administrative division of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan}} {{Infobox settlement | name = Malakand Division | native_name = {{nq|ملاکنڈ ڈویژن}}<Br>{{script/Arabic|ملاکنډ څانګه}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Divisions of Khyber Pakhtunkhwa|Division]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = Malakand Division (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = <!-- {{Coord}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Country]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Capital city|Headquarters]] | subdivision_name2 = [[Mingora]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = Divisional Administration | governing_body = | leader_party = | leader_title = Commissioner | leader_name = Abid Khan Wazir (PAS) | leader_title1 = Regional Police Officer | leader_name1 = Sher Akbar Khan (BPS-20 PSP) | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 31162 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 9,959,399 | population_density_km2 = auto | population_urban = 1,020,752 (10.25%) | population_rural = 8,938,647 | population_note = | demographics_type1 = Language Speakers | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/pcr/table_11.pdf|title= TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_title1 = Speakers | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_province.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | population_demonym = | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{bulleted list |'''Total:'''<br />(47.51 %) |'''Male:'''<br />(61.59%) |'''Female:'''<br />(33.38 %) }} | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = {{URL|cmd.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Largest:'''<br />[[Pashto]] ({{Percentage | 9,049,785 | 9,946,517 | 2 }}) |'''Others:'''<br />[[Kohistani Shina language|Kohistani]] ({{Percentage | 107,491 | 9,946,517 | 2 }})}} }} '''Malakand Division''' is an administrative [[Divisions of Pakistan|division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. Malakand is the second-largest division by population while Mingora, its capital, is the third largest city in the province. [[Computerised National Identity Card|CNIC]] code of Malakand Division is 15.<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html |date=2006-09-30 }}</ref> ==تفصيل== {{short description|Administrative division of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan}} {{Infobox settlement | name = Malakand Division | native_name = {{nq|ملاکنڈ ڈویژن}}<Br>{{script/Arabic|ملاکنډ څانګه}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Divisions of Khyber Pakhtunkhwa|Division]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = Malakand Division (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = <!-- {{Coord}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Country]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Capital city|Headquarters]] | subdivision_name2 = [[Mingora]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = Divisional Administration | governing_body = | leader_party = | leader_title = Commissioner | leader_name = Abid Khan Wazir (PAS) | leader_title1 = Regional Police Officer | leader_name1 = Sher Akbar Khan (BPS-20 PSP) | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 31162 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 9,959,399 | population_density_km2 = auto | population_urban = 1,020,752 (10.25%) | population_rural = 8,938,647 | population_note = | demographics_type1 = Language Speakers | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/pcr/table_11.pdf|title= TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_title1 = Speakers | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_province.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | population_demonym = | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{bulleted list |'''Total:'''<br />(47.51 %) |'''Male:'''<br />(61.59%) |'''Female:'''<br />(33.38 %) }} | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = {{URL|cmd.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Largest:'''<br />[[Pashto]] ({{Percentage | 9,049,785 | 9,946,517 | 2 }}) |'''Others:'''<br />[[Kohistani Shina language|Kohistani]] ({{Percentage | 107,491 | 9,946,517 | 2 }})}} }} '''Malakand Division''' is an administrative [[Divisions of Pakistan|division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. Malakand is the second-largest division by population while Mingora, its capital, is the third largest city in the province. [[Computerised National Identity Card|CNIC]] code of Malakand Division is 15.<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html |date=2006-09-30 }}</ref> == History == Until 1970, the area was known as the [[Malakand Agency]].<ref>[http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=891&tx_ttnews%5BbackPid%5D=181&no_cache=1 Profile of Pakistan's Tribal Areas]</ref> In 1970, Malakand Division was formed from the princely states of [[Chitral (princely state)|Chitral]], [[Dir (princely state)|Dir]] and [[Swat (princely state)|Swat]] (incorporated into [[West Pakistan]] in 1969) and an area around the [[Malakand Fort]] known as the Malakand Protected Area. The capital of Malakand Division is [[Saidu Sharif]], with the largest city being [[Mingora]]. In late 2018, former [[Chitral District]] was bifurcated into [[Upper Chitral District]], from [[Mastuj Tehsil]], and [[Lower Chitral District]], from [[Chitral Tehsil]].<ref name="ChitralBifurcation">{{cite web |date=21 December 2018 |title=Chitral bifurcated into two districts |url=https://www.chitraltoday.net/2018/12/chitral-bifurcated-into-two-districts/ |access-date=15 June 2020 |website=Chitral bifurcated into two districts - Chitral Today |publisher=Chitral Today}}</ref> == Demographics == {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|2,466,767|1998|4,262,700|2017|7,514,694|2023|9,959,399|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} According to [[2023 Pakistani census|2023 census]], Malakand division had a population of 9,959,399<ref>{{Cite web| title=Area, population by sex, sex ratio, population density, urban population, household size and annual growth rate, census-2023 | url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_1.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240724141439/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_1.pdf | archive-date=2024-07-24}}</ref> roughly equal to the country of [[Greece]]<ref name="cia2">{{cite web |author=US Directorate of Intelligence |title=Country Comparison:Population |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=2011-10-01 |quote=Latvia 2,204,708, July 2011 est.}}</ref> or the US state of [[Michigan]]<ref>{{cite web |title=2010 Resident Population Data |url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019160532/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |archive-date=19 October 2013 |access-date=2011-09-30 |publisher=U. S. Census Bureau |quote=New Mexico - 2,059,179}}</ref> or Chinese province of [[Hainan]]. ===Ethnic groups=== The major ethnic groups in the division are: *[[Kho people|Chitrali]] *[[Gurjar|Gujjar]]<ref>{{Cite book |last=Inam-ur-Rahim |url=https://www.google.com/books/edition/Swat/p_9tAAAAMAAJ?hl=en |title=Swat: An Afghan Society in Pakistan : Urbanisation and Change in Tribal Environment |last2=Viaro |first2=Alain Mario |date=2002 |publisher=City Press |isbn=978-969-8380-55-7 |pages=139 |language=en |quote=Gujars also organised themselves, particularly in Malakand Division, under their own independent ethnic political group (Gujar Qaumi Tehrik).}}</ref> *[[Indus Kohistani people|Kohistani]] *[[Pashtuns|Pashtun]] == District in Malakand Division == Malakand Division is comprising 09 districts i.e. Swat, Shangla, Buner, Malakand, Dir Upper & Lower, Chitral Upper & Lower and Bajaur Tribal District with a total area of 32007Kms having population of 8.7 million. Formerly, the districts were princely states of Swat, Dir, Chitral and Malakand Protected Area (Malakand Agency). The States were merged in Pakistan by the Government of Pakistan in 1969 and were declared as Malakand Division. The area consists of snow-capped mountains, singing rivers, fruits laden orchards, flower decked slops and green meadows which attract tourists both at national as well as international level. It lies in the north of the Khyber Pakhtunkhwa touching Karakuram Highway at Besham, Afghan border with Dir & Chitral and the strategic Wakhan strip is bordering Chitral. The mentioning of this area is found in the ancient Greek accounts & by other historians. It was a center of Aryan and later on rich Ghandhara civilizations before the Muslim rulers. Alexander the Great, king of the ancient Greek kingdom of Macedonia passed through this route to India in 327 B.C, attacking the biggest cities of the area, Massaga (Chakdara), Bazira (Barikot) & Ora (Odigram) and faced tough resistance. However, he could not survive for longer. This area also witnessed the invasion of Sakas (nomadic Iranian people), Kushans (syncretic empire) & white Huns (a race of largely nomadic peoples who were a part of the Hunnic tribes of Central Asia), this region also remained under the influence of Ashoka of Maurian dynasty. The flourishing of Buddhism had genesis in the reign of Ashoka as he adopted Buddhism in the later part of his life. The area then had more than 1400 monasteries and 18,000 monks in different parts and was a prominent center of Ghandhara civilization.<ref>{{cite web |title=About Malakand Division |url=https://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message#sthash.TV9aWqpB.dpuf |access-date=2025-01-18 |website=cmd.kp.gov.pk}}</ref> == List of the Districts == {| class="wikitable sortable" !# !District !Headquarter !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Lit. rate (2023) |- |1 |[[Bajaur District|Bajaur]] |[[Khar, Bajaur|Khar]] |1,290 |1,287,960 |998.4 |26.26% |- |2 |[[Buner District|Buner]] |[[Daggar, Pakistan|Daggar]] |1,865 |1,016,869 |545.1 |43.75% |- |3 |[[Lower Chitral District|Lower Chitral]] |[[Chitral]] |6,458 |320,407 |49.6 |66.10% |- |4 |[[Lower Dir District|Lower Dir]] |[[Timergara]] |1,583 |1,650,183 |1,042.4 |57.36% |- |5 |[[Shangla District|Shangla]] |[[Alpuri]] |1,586 |891,252 |562.0 |33.74% |- |6 |[[Malakand District|Malakand]] |[[Batkhela]] |952 |826,250 |868.1 |N/A |- |7 |[[Swat District|Swat]] |[[Saidu Sharif]] |5,337 |2,687,384 |503.6 |48.13% |- |8 |[[Upper Chitral District|Upper Chitral]] |[[Booni]] |8,392 |195,528 |23.3 |73.83% |- |9 |[[Upper Dir District|Upper Dir]] |[[Dir, Pakistan|Dir]] |3,699 |1,083,566 |292.9 |46.77% |- |10 |[[Central Dir District]] |[[Wari Tehsil|Wari]] |1,483 |488,543 |329.4 |N/A |} == List of the Tehsils == {| class="wikitable sortable" !# !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Lit. rate (2023) !Districts |- |1 |[[Bar Chamarkand Tehsil]] |13 |3,574 |104.41 | | rowspan="7" |[[Bajaur District]] |- |2 |[[Barang Tehsil]] |159 |90,082 |100.27 | |- |3 |[[Khar Bajaur Tehsil]] |238 |301,778 |102.81 | |- |4 |[[Mamund Tehsil]] |250 |358,190 |103.29 | |- |5 |[[Nawagai Tehsil]] |216 |93,850 |103.2 | |- |6 |[[Salarzai Tehsil]] |220 |316,767 |101.01 | |- |7 |[[Utman Khel Tehsil]] |194 |123,719 |100.66 | |- |8 |[[Chagharzai]] Tehsil |218 |125,949 |577.75 | | rowspan="6" |[[Buner District]] |- |9 |[[Daggar Tehsil]] |290 |192,776 |664.74 | |- |10 |[[Gadezai]] Tehsil |472 |197,466 |418.36 | |- |11 |[[Gagra Tehsil]] |217 |179,087 |825.29 | |- |12 |[[Khudu Khel Tehsil]] |343 |136,560 |398.13 | |- |13 |[[Mandanr Tehsil]] |325 |185,031 |569.33 | |- |14 |[[Chitral Tehsil]] |6,127 |211,374 |34.5 | | rowspan="2" |[[Lower Chitral District]] |- |15 |[[Drosh Tehsil]] |331 |109,033 |329.4 | |- |16 |[[Adenzai Tehsil]] |372 |378,915 |1,018.59 | | rowspan="7" |[[Lower Dir District]] |- |17 |[[Balambat Tehsil]] | | | | |- |18 |[[Khal Tehsil]] | | | | |- |19 |[[Lal Qilla Tehsil]] |216 |247,381 |1,145.28 | |- |20 |[[Munda Tehsil]] | | | | |- |21 |[[Samar Bagh Tehsil]] |419 |427,714 |1,020.80 | |- |22 |[[Timergara Tehsil]] |576 |596,173 |1,035.02 | |- |23 |[[Sam Ranizai Tehsil]] |280 |353,291 |1,261.75 | | rowspan="4" |[[Malakand District]] |- |24 |[[Swat Ranizai Tehsil]] |672 |472,959 |703.81 | |- |25 |[[Thana Baizai Tehsil]] | | | | |- |26 |[[Utman Khel Tehsil]] | | | | |- |27 |[[Alpuri Tehsil]] |582 |366,772 |630.19 | | rowspan="7" |[[Shangla District]] |- |28 |[[Bisham Tehsil]] |184 |121,279 |659.13 | |- |29 |[[Chakesar Tehsil]] |335 |128,238 |382.8 | |- |30 |[[Martung Tehsil]] |188 |103,205 |548.96 | |- |31 |[[Makhuzai Tehsil]] | | | | |- |32 |[[Shahpur Tehsil, Khyber Pakhtunkhwa|Shahpur Tehsil]] | | | | |- |33 |[[Puran Tehsil]] |297 |171,758 |578.31 | |- |34 |[[Babuzai Tehsil]] |297 |696,697 |2,345.78 | | rowspan="7" |[[Swat District]] |- |35 |[[Barikot Tehsil]] |419 |220,148 |525.41 | |- |36 |[[Behrain Tehsil]] |2,899 |270,623 |93.35 | |- |37 |[[Charbagh Tehsil]] |161 |159,358 |989.8 | |- |38 |[[Kabal Tehsil]] |485 |480,827 |991.4 | |- |39 |[[Khwaza Khela Tehsil]] |392 |307,300 |783.93 | |- |40 |[[Matta Tehsil]] |684 |552,431 |807.65 | |- |41 |[[Buni Tehsil]] | | | | | rowspan="4" |[[Upper Chitral District]] |- |42 |[[Mulkhow Tehsil]] | | | | |- |43 |[[Torkhow Tehsil]] | | | | |- |44 |[[Mastuj Tehsil]] |8,392 |195,528 |23.3 | |- |45 |[[Barawal Tehsil]] | | | | | rowspan="6" |[[Upper Dir District]] |- |46 |[[Dir Tehsil]] |1,012 |384,667 |380.11 | |- |47 |[[Kalkot Tehsil]] | | | | |- |48 |[[Lar Jam Tehsil]] |1,039 |119,396 |114.91 | |- |49 |[[Sharingal Tehsil]] |1,140 |210,356 |184.52 | |- |50 |[[Wari Tehsil]] |508 |369,147 |726.67 | |} == Constituencies == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Provincial Assembly Constituency !National Assembly Constituency !District |- |[[PK-1 Upper Chitral]] | rowspan="2" |[[NA-1 Upper Chitral-cum-Lower Chitral]] |[[Upper Chitral District|Upper Chitral]] |- |[[PK-2 Lower Chitral]] |[[Lower Chitral District|Lower Chitral]] |- |[[PK-3 Swat-I]] | rowspan="3" |[[NA-2 Swat-I]] | rowspan="8" |[[Swat District|Swat]] |- |[[PK-4 Swat-II]] |- |[[PK-5 Swat-III]] |- |[[PK-6 Swat-IV]] | rowspan="2" |[[NA-3 Swat-II]] |- |[[PK-7 Swat-V]] |- |[[PK-8 Swat-VI]] | rowspan="3" |[[NA-4 Swat-III]] |- |[[PK-9 Swat-VII]] |- |[[PK-10 Swat-VIII]] |- |[[PK-11 Upper Dir-I]] | rowspan="3" |[[NA-5 Upper Dir]] | rowspan="3" |[[Upper Dir District|Upper Dir]] |- |[[PK-12 Upper Dir-II]] |- |[[PK-13 Upper Dir-III]] |- |[[PK-14 Lower Dir-I]] | rowspan="3" |[[NA-6 Lower Dir-I]] | rowspan="5" |[[Lower Dir District|Lower Dir]] |- |[[PK-15 Lower Dir-II]] |- |[[PK-16 Lower Dir-III]] |- |[[PK-17 Lower Dir-IV]] | rowspan="2" |[[NA-7 Lower Dir-II]] |- |[[PK-18 Lower Dir-V]] |- |[[PK-19 Bajaur-I]] | rowspan="4" |[[NA-8 Bajaur]] | rowspan="4" |[[Bajaur District|Bajaur]] |- |[[PK-20 Bajaur-II]] |- |PK-21 Bajaur-III |- |[[PK-22 Bajaur-IV]] |- |[[PK-23 Malakand-I]] | rowspan="2" |[[NA-9 Malakand]] | rowspan="2" |[[Malakand District|Malakand]] |- |[[PK-24 Malakand-II]] |- |[[PK-25 Buner-I]] | rowspan="3" |[[NA-10 Buner]] | rowspan="3" |[[Buner District|Buner]] |- |[[PK-26 Buner-II]] |- |[[PK-27 Buner-III]] |- |[[PK-28 Shangla-I]] | rowspan="3" |[[NA-11 Shangla]] | rowspan="3" |[[Shangla District|Shangla]] |- |[[PK-29 Shangla-II]] |- |[[PK-30 Shangla-III]] |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Malakand Division}} {{PakistanDivisions}} {{coord|35|30|N|72|00|E|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki|display=title}} [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:پاڪستان جا ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ڊویزن]] qoy0ydj9lra2rqb6qerzbr3o6mt6hgp 383027 383026 2026-06-06T12:57:08Z Ibne maryam 17680 383027 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مالاڪنڊ ڊويزن | native_name = {{nq|ملاکنڈ ڈویژن}}<Br>{{script/Arabic|ملاکنډ څانګه}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = ڊويزن | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Malakand Division, Khyber Pakhtunkhwa.png | map_alt = | map_caption = مالاڪنڊ ڊويزن جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = گادی جو ھنڊ | subdivision_name2 = بٹ خیلہ | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = Divisional Administration | governing_body = | leader_party = | leader_title = Commissioner | leader_name = N/A | leader_title1 = Regional Police Officer | leader_name1 = N/A | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 32007 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2017 | population_footnotes = | population_total = 8,608,378 | population_density_km2 = | population_note = | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = {{URL|cmd.kp.gov.pk}} | footnotes = }}'''مالاڪنڊ ڊويزن''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا|خيبر پختون خواهه]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] آهي۔ ان ۾ هيٺيان ضلعا شامل آهن: <ref>{{Citation |title=Divisions/Districts of Pakistan |url=http://www.ecp.gov.pk/content/District.html |accessdate=2024-02-26 |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228025056/http://ecp.gov.pk/content/District.html |dead-url=yes }}</ref> ==تفصيل== {{short description|Administrative division of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan}} {{Infobox settlement | name = Malakand Division | native_name = {{nq|ملاکنڈ ڈویژن}}<Br>{{script/Arabic|ملاکنډ څانګه}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Divisions of Khyber Pakhtunkhwa|Division]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = Malakand Division (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = <!-- {{Coord}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Country]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Capital city|Headquarters]] | subdivision_name2 = [[Mingora]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = Divisional Administration | governing_body = | leader_party = | leader_title = Commissioner | leader_name = Abid Khan Wazir (PAS) | leader_title1 = Regional Police Officer | leader_name1 = Sher Akbar Khan (BPS-20 PSP) | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 31162 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 9,959,399 | population_density_km2 = auto | population_urban = 1,020,752 (10.25%) | population_rural = 8,938,647 | population_note = | demographics_type1 = Language Speakers | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/pcr/table_11.pdf|title= TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_title1 = Speakers | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_province.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | population_demonym = | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{bulleted list |'''Total:'''<br />(47.51 %) |'''Male:'''<br />(61.59%) |'''Female:'''<br />(33.38 %) }} | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = {{URL|cmd.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Largest:'''<br />[[Pashto]] ({{Percentage | 9,049,785 | 9,946,517 | 2 }}) |'''Others:'''<br />[[Kohistani Shina language|Kohistani]] ({{Percentage | 107,491 | 9,946,517 | 2 }})}} }} '''Malakand Division''' is an administrative [[Divisions of Pakistan|division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. Malakand is the second-largest division by population while Mingora, its capital, is the third largest city in the province. [[Computerised National Identity Card|CNIC]] code of Malakand Division is 15.<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html |date=2006-09-30 }}</ref> == History == Until 1970, the area was known as the [[Malakand Agency]].<ref>[http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=891&tx_ttnews%5BbackPid%5D=181&no_cache=1 Profile of Pakistan's Tribal Areas]</ref> In 1970, Malakand Division was formed from the princely states of [[Chitral (princely state)|Chitral]], [[Dir (princely state)|Dir]] and [[Swat (princely state)|Swat]] (incorporated into [[West Pakistan]] in 1969) and an area around the [[Malakand Fort]] known as the Malakand Protected Area. The capital of Malakand Division is [[Saidu Sharif]], with the largest city being [[Mingora]]. In late 2018, former [[Chitral District]] was bifurcated into [[Upper Chitral District]], from [[Mastuj Tehsil]], and [[Lower Chitral District]], from [[Chitral Tehsil]].<ref name="ChitralBifurcation">{{cite web |date=21 December 2018 |title=Chitral bifurcated into two districts |url=https://www.chitraltoday.net/2018/12/chitral-bifurcated-into-two-districts/ |access-date=15 June 2020 |website=Chitral bifurcated into two districts - Chitral Today |publisher=Chitral Today}}</ref> == Demographics == {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|2,466,767|1998|4,262,700|2017|7,514,694|2023|9,959,399|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} According to [[2023 Pakistani census|2023 census]], Malakand division had a population of 9,959,399<ref>{{Cite web| title=Area, population by sex, sex ratio, population density, urban population, household size and annual growth rate, census-2023 | url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_1.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240724141439/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_1.pdf | archive-date=2024-07-24}}</ref> roughly equal to the country of [[Greece]]<ref name="cia2">{{cite web |author=US Directorate of Intelligence |title=Country Comparison:Population |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=2011-10-01 |quote=Latvia 2,204,708, July 2011 est.}}</ref> or the US state of [[Michigan]]<ref>{{cite web |title=2010 Resident Population Data |url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019160532/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |archive-date=19 October 2013 |access-date=2011-09-30 |publisher=U. S. Census Bureau |quote=New Mexico - 2,059,179}}</ref> or Chinese province of [[Hainan]]. ===Ethnic groups=== The major ethnic groups in the division are: *[[Kho people|Chitrali]] *[[Gurjar|Gujjar]]<ref>{{Cite book |last=Inam-ur-Rahim |url=https://www.google.com/books/edition/Swat/p_9tAAAAMAAJ?hl=en |title=Swat: An Afghan Society in Pakistan : Urbanisation and Change in Tribal Environment |last2=Viaro |first2=Alain Mario |date=2002 |publisher=City Press |isbn=978-969-8380-55-7 |pages=139 |language=en |quote=Gujars also organised themselves, particularly in Malakand Division, under their own independent ethnic political group (Gujar Qaumi Tehrik).}}</ref> *[[Indus Kohistani people|Kohistani]] *[[Pashtuns|Pashtun]] == District in Malakand Division == Malakand Division is comprising 09 districts i.e. Swat, Shangla, Buner, Malakand, Dir Upper & Lower, Chitral Upper & Lower and Bajaur Tribal District with a total area of 32007Kms having population of 8.7 million. Formerly, the districts were princely states of Swat, Dir, Chitral and Malakand Protected Area (Malakand Agency). The States were merged in Pakistan by the Government of Pakistan in 1969 and were declared as Malakand Division. The area consists of snow-capped mountains, singing rivers, fruits laden orchards, flower decked slops and green meadows which attract tourists both at national as well as international level. It lies in the north of the Khyber Pakhtunkhwa touching Karakuram Highway at Besham, Afghan border with Dir & Chitral and the strategic Wakhan strip is bordering Chitral. The mentioning of this area is found in the ancient Greek accounts & by other historians. It was a center of Aryan and later on rich Ghandhara civilizations before the Muslim rulers. Alexander the Great, king of the ancient Greek kingdom of Macedonia passed through this route to India in 327 B.C, attacking the biggest cities of the area, Massaga (Chakdara), Bazira (Barikot) & Ora (Odigram) and faced tough resistance. However, he could not survive for longer. This area also witnessed the invasion of Sakas (nomadic Iranian people), Kushans (syncretic empire) & white Huns (a race of largely nomadic peoples who were a part of the Hunnic tribes of Central Asia), this region also remained under the influence of Ashoka of Maurian dynasty. The flourishing of Buddhism had genesis in the reign of Ashoka as he adopted Buddhism in the later part of his life. The area then had more than 1400 monasteries and 18,000 monks in different parts and was a prominent center of Ghandhara civilization.<ref>{{cite web |title=About Malakand Division |url=https://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message#sthash.TV9aWqpB.dpuf |access-date=2025-01-18 |website=cmd.kp.gov.pk}}</ref> == List of the Districts == {| class="wikitable sortable" !# !District !Headquarter !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Lit. rate (2023) |- |1 |[[Bajaur District|Bajaur]] |[[Khar, Bajaur|Khar]] |1,290 |1,287,960 |998.4 |26.26% |- |2 |[[Buner District|Buner]] |[[Daggar, Pakistan|Daggar]] |1,865 |1,016,869 |545.1 |43.75% |- |3 |[[Lower Chitral District|Lower Chitral]] |[[Chitral]] |6,458 |320,407 |49.6 |66.10% |- |4 |[[Lower Dir District|Lower Dir]] |[[Timergara]] |1,583 |1,650,183 |1,042.4 |57.36% |- |5 |[[Shangla District|Shangla]] |[[Alpuri]] |1,586 |891,252 |562.0 |33.74% |- |6 |[[Malakand District|Malakand]] |[[Batkhela]] |952 |826,250 |868.1 |N/A |- |7 |[[Swat District|Swat]] |[[Saidu Sharif]] |5,337 |2,687,384 |503.6 |48.13% |- |8 |[[Upper Chitral District|Upper Chitral]] |[[Booni]] |8,392 |195,528 |23.3 |73.83% |- |9 |[[Upper Dir District|Upper Dir]] |[[Dir, Pakistan|Dir]] |3,699 |1,083,566 |292.9 |46.77% |- |10 |[[Central Dir District]] |[[Wari Tehsil|Wari]] |1,483 |488,543 |329.4 |N/A |} == List of the Tehsils == {| class="wikitable sortable" !# !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Lit. rate (2023) !Districts |- |1 |[[Bar Chamarkand Tehsil]] |13 |3,574 |104.41 | | rowspan="7" |[[Bajaur District]] |- |2 |[[Barang Tehsil]] |159 |90,082 |100.27 | |- |3 |[[Khar Bajaur Tehsil]] |238 |301,778 |102.81 | |- |4 |[[Mamund Tehsil]] |250 |358,190 |103.29 | |- |5 |[[Nawagai Tehsil]] |216 |93,850 |103.2 | |- |6 |[[Salarzai Tehsil]] |220 |316,767 |101.01 | |- |7 |[[Utman Khel Tehsil]] |194 |123,719 |100.66 | |- |8 |[[Chagharzai]] Tehsil |218 |125,949 |577.75 | | rowspan="6" |[[Buner District]] |- |9 |[[Daggar Tehsil]] |290 |192,776 |664.74 | |- |10 |[[Gadezai]] Tehsil |472 |197,466 |418.36 | |- |11 |[[Gagra Tehsil]] |217 |179,087 |825.29 | |- |12 |[[Khudu Khel Tehsil]] |343 |136,560 |398.13 | |- |13 |[[Mandanr Tehsil]] |325 |185,031 |569.33 | |- |14 |[[Chitral Tehsil]] |6,127 |211,374 |34.5 | | rowspan="2" |[[Lower Chitral District]] |- |15 |[[Drosh Tehsil]] |331 |109,033 |329.4 | |- |16 |[[Adenzai Tehsil]] |372 |378,915 |1,018.59 | | rowspan="7" |[[Lower Dir District]] |- |17 |[[Balambat Tehsil]] | | | | |- |18 |[[Khal Tehsil]] | | | | |- |19 |[[Lal Qilla Tehsil]] |216 |247,381 |1,145.28 | |- |20 |[[Munda Tehsil]] | | | | |- |21 |[[Samar Bagh Tehsil]] |419 |427,714 |1,020.80 | |- |22 |[[Timergara Tehsil]] |576 |596,173 |1,035.02 | |- |23 |[[Sam Ranizai Tehsil]] |280 |353,291 |1,261.75 | | rowspan="4" |[[Malakand District]] |- |24 |[[Swat Ranizai Tehsil]] |672 |472,959 |703.81 | |- |25 |[[Thana Baizai Tehsil]] | | | | |- |26 |[[Utman Khel Tehsil]] | | | | |- |27 |[[Alpuri Tehsil]] |582 |366,772 |630.19 | | rowspan="7" |[[Shangla District]] |- |28 |[[Bisham Tehsil]] |184 |121,279 |659.13 | |- |29 |[[Chakesar Tehsil]] |335 |128,238 |382.8 | |- |30 |[[Martung Tehsil]] |188 |103,205 |548.96 | |- |31 |[[Makhuzai Tehsil]] | | | | |- |32 |[[Shahpur Tehsil, Khyber Pakhtunkhwa|Shahpur Tehsil]] | | | | |- |33 |[[Puran Tehsil]] |297 |171,758 |578.31 | |- |34 |[[Babuzai Tehsil]] |297 |696,697 |2,345.78 | | rowspan="7" |[[Swat District]] |- |35 |[[Barikot Tehsil]] |419 |220,148 |525.41 | |- |36 |[[Behrain Tehsil]] |2,899 |270,623 |93.35 | |- |37 |[[Charbagh Tehsil]] |161 |159,358 |989.8 | |- |38 |[[Kabal Tehsil]] |485 |480,827 |991.4 | |- |39 |[[Khwaza Khela Tehsil]] |392 |307,300 |783.93 | |- |40 |[[Matta Tehsil]] |684 |552,431 |807.65 | |- |41 |[[Buni Tehsil]] | | | | | rowspan="4" |[[Upper Chitral District]] |- |42 |[[Mulkhow Tehsil]] | | | | |- |43 |[[Torkhow Tehsil]] | | | | |- |44 |[[Mastuj Tehsil]] |8,392 |195,528 |23.3 | |- |45 |[[Barawal Tehsil]] | | | | | rowspan="6" |[[Upper Dir District]] |- |46 |[[Dir Tehsil]] |1,012 |384,667 |380.11 | |- |47 |[[Kalkot Tehsil]] | | | | |- |48 |[[Lar Jam Tehsil]] |1,039 |119,396 |114.91 | |- |49 |[[Sharingal Tehsil]] |1,140 |210,356 |184.52 | |- |50 |[[Wari Tehsil]] |508 |369,147 |726.67 | |} == Constituencies == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Provincial Assembly Constituency !National Assembly Constituency !District |- |[[PK-1 Upper Chitral]] | rowspan="2" |[[NA-1 Upper Chitral-cum-Lower Chitral]] |[[Upper Chitral District|Upper Chitral]] |- |[[PK-2 Lower Chitral]] |[[Lower Chitral District|Lower Chitral]] |- |[[PK-3 Swat-I]] | rowspan="3" |[[NA-2 Swat-I]] | rowspan="8" |[[Swat District|Swat]] |- |[[PK-4 Swat-II]] |- |[[PK-5 Swat-III]] |- |[[PK-6 Swat-IV]] | rowspan="2" |[[NA-3 Swat-II]] |- |[[PK-7 Swat-V]] |- |[[PK-8 Swat-VI]] | rowspan="3" |[[NA-4 Swat-III]] |- |[[PK-9 Swat-VII]] |- |[[PK-10 Swat-VIII]] |- |[[PK-11 Upper Dir-I]] | rowspan="3" |[[NA-5 Upper Dir]] | rowspan="3" |[[Upper Dir District|Upper Dir]] |- |[[PK-12 Upper Dir-II]] |- |[[PK-13 Upper Dir-III]] |- |[[PK-14 Lower Dir-I]] | rowspan="3" |[[NA-6 Lower Dir-I]] | rowspan="5" |[[Lower Dir District|Lower Dir]] |- |[[PK-15 Lower Dir-II]] |- |[[PK-16 Lower Dir-III]] |- |[[PK-17 Lower Dir-IV]] | rowspan="2" |[[NA-7 Lower Dir-II]] |- |[[PK-18 Lower Dir-V]] |- |[[PK-19 Bajaur-I]] | rowspan="4" |[[NA-8 Bajaur]] | rowspan="4" |[[Bajaur District|Bajaur]] |- |[[PK-20 Bajaur-II]] |- |PK-21 Bajaur-III |- |[[PK-22 Bajaur-IV]] |- |[[PK-23 Malakand-I]] | rowspan="2" |[[NA-9 Malakand]] | rowspan="2" |[[Malakand District|Malakand]] |- |[[PK-24 Malakand-II]] |- |[[PK-25 Buner-I]] | rowspan="3" |[[NA-10 Buner]] | rowspan="3" |[[Buner District|Buner]] |- |[[PK-26 Buner-II]] |- |[[PK-27 Buner-III]] |- |[[PK-28 Shangla-I]] | rowspan="3" |[[NA-11 Shangla]] | rowspan="3" |[[Shangla District|Shangla]] |- |[[PK-29 Shangla-II]] |- |[[PK-30 Shangla-III]] |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Malakand Division}} {{PakistanDivisions}} {{coord|35|30|N|72|00|E|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki|display=title}} [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:پاڪستان جا ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ڊویزن]] jsl1d7wbsn61g6ktbjo5ywrtxlj2krv 383028 383027 2026-06-06T13:09:41Z Ibne maryam 17680 383028 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مالاڪنڊ ڊويزن | native_name = {{nq|ملاکنڈ ڈویژن}}<Br>{{script/Arabic|ملاکنډ څانګه}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = ڊويزن | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = Malakand Division, Khyber Pakhtunkhwa.png | map_alt = | map_caption = مالاڪنڊ ڊويزن جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = گادی جو ھنڊ | subdivision_name2 = بٹ خیلہ | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = Divisional Administration | governing_body = | leader_party = | leader_title = Commissioner | leader_name = N/A | leader_title1 = Regional Police Officer | leader_name1 = N/A | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 32007 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2017 | population_footnotes = | population_total = 8,608,378 | population_density_km2 = | population_note = | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = {{URL|cmd.kp.gov.pk}} | footnotes = }}'''مالاڪنڊ ڊويزن''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا|خيبر پختون خواهه]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] آهي۔ ان ۾ هيٺيان ضلعا شامل آهن: <ref>{{Citation |title=Divisions/Districts of Pakistan |url=http://www.ecp.gov.pk/content/District.html |accessdate=2024-02-26 |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228025056/http://ecp.gov.pk/content/District.html |dead-url=yes }}</ref> ==تفصيل== {{short description|Administrative division of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan}} {{Infobox settlement | name = Malakand Division | native_name = {{nq|ملاکنڈ ڈویژن}}<Br>{{script/Arabic|ملاکنډ څانګه}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Divisions of Khyber Pakhtunkhwa|Division]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = Malakand Division (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = <!-- {{Coord}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Country]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Capital city|Headquarters]] | subdivision_name2 = [[Mingora]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = Divisional Administration | governing_body = | leader_party = | leader_title = Commissioner | leader_name = Abid Khan Wazir (PAS) | leader_title1 = Regional Police Officer | leader_name1 = Sher Akbar Khan (BPS-20 PSP) | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 31162 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 9,959,399 | population_density_km2 = auto | population_urban = 1,020,752 (10.25%) | population_rural = 8,938,647 | population_note = | demographics_type1 = Language Speakers | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/pcr/table_11.pdf|title= TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_title1 = Speakers | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_province.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | population_demonym = | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{bulleted list |'''Total:'''<br />(47.51 %) |'''Male:'''<br />(61.59%) |'''Female:'''<br />(33.38 %) }} | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = {{URL|cmd.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Largest:'''<br />[[Pashto]] ({{Percentage | 9,049,785 | 9,946,517 | 2 }}) |'''Others:'''<br />[[Kohistani Shina language|Kohistani]] ({{Percentage | 107,491 | 9,946,517 | 2 }})}} }} '''Malakand Division''' is an administrative [[Divisions of Pakistan|division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] province of [[Pakistan]]. Malakand is the second-largest division by population while Mingora, its capital, is the third largest city in the province. [[Computerised National Identity Card|CNIC]] code of Malakand Division is 15.<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html Divisions/Districts of Pakistan] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html |date=2006-09-30 }}</ref> == History == Until 1970, the area was known as the [[Malakand Agency]].<ref>[http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=891&tx_ttnews%5BbackPid%5D=181&no_cache=1 Profile of Pakistan's Tribal Areas]</ref> In 1970, Malakand Division was formed from the princely states of [[Chitral (princely state)|Chitral]], [[Dir (princely state)|Dir]] and [[Swat (princely state)|Swat]] (incorporated into [[West Pakistan]] in 1969) and an area around the [[Malakand Fort]] known as the Malakand Protected Area. The capital of Malakand Division is [[Saidu Sharif]], with the largest city being [[Mingora]]. In late 2018, former [[Chitral District]] was bifurcated into [[Upper Chitral District]], from [[Mastuj Tehsil]], and [[Lower Chitral District]], from [[Chitral Tehsil]].<ref name="ChitralBifurcation">{{cite web |date=21 December 2018 |title=Chitral bifurcated into two districts |url=https://www.chitraltoday.net/2018/12/chitral-bifurcated-into-two-districts/ |access-date=15 June 2020 |website=Chitral bifurcated into two districts - Chitral Today |publisher=Chitral Today}}</ref> == Demographics == {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|2,466,767|1998|4,262,700|2017|7,514,694|2023|9,959,399|align=center|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} According to [[2023 Pakistani census|2023 census]], Malakand division had a population of 9,959,399<ref>{{Cite web| title=Area, population by sex, sex ratio, population density, urban population, household size and annual growth rate, census-2023 | url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_1.pdf | archive-url=https://web.archive.org/web/20240724141439/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/pcr/table_1.pdf | archive-date=2024-07-24}}</ref> roughly equal to the country of [[Greece]]<ref name="cia2">{{cite web |author=US Directorate of Intelligence |title=Country Comparison:Population |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=2011-10-01 |quote=Latvia 2,204,708, July 2011 est.}}</ref> or the US state of [[Michigan]]<ref>{{cite web |title=2010 Resident Population Data |url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019160532/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |archive-date=19 October 2013 |access-date=2011-09-30 |publisher=U. S. Census Bureau |quote=New Mexico - 2,059,179}}</ref> or Chinese province of [[Hainan]]. ===Ethnic groups=== The major ethnic groups in the division are: *[[Kho people|Chitrali]] *[[Gurjar|Gujjar]]<ref>{{Cite book |last=Inam-ur-Rahim |url=https://www.google.com/books/edition/Swat/p_9tAAAAMAAJ?hl=en |title=Swat: An Afghan Society in Pakistan : Urbanisation and Change in Tribal Environment |last2=Viaro |first2=Alain Mario |date=2002 |publisher=City Press |isbn=978-969-8380-55-7 |pages=139 |language=en |quote=Gujars also organised themselves, particularly in Malakand Division, under their own independent ethnic political group (Gujar Qaumi Tehrik).}}</ref> *[[Indus Kohistani people|Kohistani]] *[[Pashtuns|Pashtun]] == District in Malakand Division == Malakand Division is comprising 09 districts i.e. Swat, Shangla, Buner, Malakand, Dir Upper & Lower, Chitral Upper & Lower and Bajaur Tribal District with a total area of 32007Kms having population of 8.7 million. Formerly, the districts were princely states of Swat, Dir, Chitral and Malakand Protected Area (Malakand Agency). The States were merged in Pakistan by the Government of Pakistan in 1969 and were declared as Malakand Division. The area consists of snow-capped mountains, singing rivers, fruits laden orchards, flower decked slops and green meadows which attract tourists both at national as well as international level. It lies in the north of the Khyber Pakhtunkhwa touching Karakuram Highway at Besham, Afghan border with Dir & Chitral and the strategic Wakhan strip is bordering Chitral. The mentioning of this area is found in the ancient Greek accounts & by other historians. It was a center of Aryan and later on rich Ghandhara civilizations before the Muslim rulers. Alexander the Great, king of the ancient Greek kingdom of Macedonia passed through this route to India in 327 B.C, attacking the biggest cities of the area, Massaga (Chakdara), Bazira (Barikot) & Ora (Odigram) and faced tough resistance. However, he could not survive for longer. This area also witnessed the invasion of Sakas (nomadic Iranian people), Kushans (syncretic empire) & white Huns (a race of largely nomadic peoples who were a part of the Hunnic tribes of Central Asia), this region also remained under the influence of Ashoka of Maurian dynasty. The flourishing of Buddhism had genesis in the reign of Ashoka as he adopted Buddhism in the later part of his life. The area then had more than 1400 monasteries and 18,000 monks in different parts and was a prominent center of Ghandhara civilization.<ref>{{cite web |title=About Malakand Division |url=https://cmd.kp.gov.pk/page/about_malakand_division/page_type/message#sthash.TV9aWqpB.dpuf |access-date=2025-01-18 |website=cmd.kp.gov.pk}}</ref> ==ضلعن جي فهرست== {| class="wikitable sortable" !# !ضلعو !گادي !پکيڙ (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !گهاٽائي (ppl/km²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023) |- |1 |[[باجوڙ ضلعو|باجوڙ]] |خار شهر |1,290 |1,287,960 |998.4 |26.26% |- |2 |[[بونير ضلعو|بونير]] |ڊگر |1,865 |1,016,869 |545.1 |43.75% |- |3 |[[هيٺيون چترال ضلعو|هيٺيون چترال]] |[[چترال|چترال شهر]] |6,458 |320,407 |49.6 |66.10% |- |4 |[[هيٺيون دير ضلعو|هيٺيون دير]] |تيمرڳڙھه |1,583 |1,650,183 |1,042.4 |57.36% |- |5 |[[شانگلا ضلعو|شانگلا]] |الپوري |1,586 |891,252 |562.0 |33.74% |- |6 |[[مالاڪنڊ ضلعو|مالاڪنڊ]] |بٽ خيله |952 |826,250 |868.1 |N/A |- |7 |[[سوات ضلعو|سوات]] |[[سيدو شريف]] |5,337 |2,687,384 |503.6 |48.13% |- |8 |[[مٿيون چترال ضلعو|مٿيون چترال]] |بوني شهر |8,392 |195,528 |23.3 |73.83% |- |9 |[[مٿيون دير ضلعو|مٿيون دير]] |[[دير|دير شهر]] |3,699 |1,083,566 |292.9 |46.77% |- |10 |[[دير ضلعو|مرڪزي دير]] |[[وري تعلقو|وري]] |1,483 |488,543 |329.4 |N/A |} == List of the Tehsils == {| class="wikitable sortable" !# !Tehsil !Area (km²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, PUNJAB |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/punjab/dcr/table_1.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023) !Lit. rate (2023) !Districts |- |1 |[[Bar Chamarkand Tehsil]] |13 |3,574 |104.41 | | rowspan="7" |[[Bajaur District]] |- |2 |[[Barang Tehsil]] |159 |90,082 |100.27 | |- |3 |[[Khar Bajaur Tehsil]] |238 |301,778 |102.81 | |- |4 |[[Mamund Tehsil]] |250 |358,190 |103.29 | |- |5 |[[Nawagai Tehsil]] |216 |93,850 |103.2 | |- |6 |[[Salarzai Tehsil]] |220 |316,767 |101.01 | |- |7 |[[Utman Khel Tehsil]] |194 |123,719 |100.66 | |- |8 |[[Chagharzai]] Tehsil |218 |125,949 |577.75 | | rowspan="6" |[[Buner District]] |- |9 |[[Daggar Tehsil]] |290 |192,776 |664.74 | |- |10 |[[Gadezai]] Tehsil |472 |197,466 |418.36 | |- |11 |[[Gagra Tehsil]] |217 |179,087 |825.29 | |- |12 |[[Khudu Khel Tehsil]] |343 |136,560 |398.13 | |- |13 |[[Mandanr Tehsil]] |325 |185,031 |569.33 | |- |14 |[[Chitral Tehsil]] |6,127 |211,374 |34.5 | | rowspan="2" |[[Lower Chitral District]] |- |15 |[[Drosh Tehsil]] |331 |109,033 |329.4 | |- |16 |[[Adenzai Tehsil]] |372 |378,915 |1,018.59 | | rowspan="7" |[[Lower Dir District]] |- |17 |[[Balambat Tehsil]] | | | | |- |18 |[[Khal Tehsil]] | | | | |- |19 |[[Lal Qilla Tehsil]] |216 |247,381 |1,145.28 | |- |20 |[[Munda Tehsil]] | | | | |- |21 |[[Samar Bagh Tehsil]] |419 |427,714 |1,020.80 | |- |22 |[[Timergara Tehsil]] |576 |596,173 |1,035.02 | |- |23 |[[Sam Ranizai Tehsil]] |280 |353,291 |1,261.75 | | rowspan="4" |[[Malakand District]] |- |24 |[[Swat Ranizai Tehsil]] |672 |472,959 |703.81 | |- |25 |[[Thana Baizai Tehsil]] | | | | |- |26 |[[Utman Khel Tehsil]] | | | | |- |27 |[[Alpuri Tehsil]] |582 |366,772 |630.19 | | rowspan="7" |[[Shangla District]] |- |28 |[[Bisham Tehsil]] |184 |121,279 |659.13 | |- |29 |[[Chakesar Tehsil]] |335 |128,238 |382.8 | |- |30 |[[Martung Tehsil]] |188 |103,205 |548.96 | |- |31 |[[Makhuzai Tehsil]] | | | | |- |32 |[[Shahpur Tehsil, Khyber Pakhtunkhwa|Shahpur Tehsil]] | | | | |- |33 |[[Puran Tehsil]] |297 |171,758 |578.31 | |- |34 |[[Babuzai Tehsil]] |297 |696,697 |2,345.78 | | rowspan="7" |[[Swat District]] |- |35 |[[Barikot Tehsil]] |419 |220,148 |525.41 | |- |36 |[[Behrain Tehsil]] |2,899 |270,623 |93.35 | |- |37 |[[Charbagh Tehsil]] |161 |159,358 |989.8 | |- |38 |[[Kabal Tehsil]] |485 |480,827 |991.4 | |- |39 |[[Khwaza Khela Tehsil]] |392 |307,300 |783.93 | |- |40 |[[Matta Tehsil]] |684 |552,431 |807.65 | |- |41 |[[Buni Tehsil]] | | | | | rowspan="4" |[[Upper Chitral District]] |- |42 |[[Mulkhow Tehsil]] | | | | |- |43 |[[Torkhow Tehsil]] | | | | |- |44 |[[Mastuj Tehsil]] |8,392 |195,528 |23.3 | |- |45 |[[Barawal Tehsil]] | | | | | rowspan="6" |[[Upper Dir District]] |- |46 |[[Dir Tehsil]] |1,012 |384,667 |380.11 | |- |47 |[[Kalkot Tehsil]] | | | | |- |48 |[[Lar Jam Tehsil]] |1,039 |119,396 |114.91 | |- |49 |[[Sharingal Tehsil]] |1,140 |210,356 |184.52 | |- |50 |[[Wari Tehsil]] |508 |369,147 |726.67 | |} == Constituencies == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Provincial Assembly Constituency !National Assembly Constituency !District |- |[[PK-1 Upper Chitral]] | rowspan="2" |[[NA-1 Upper Chitral-cum-Lower Chitral]] |[[Upper Chitral District|Upper Chitral]] |- |[[PK-2 Lower Chitral]] |[[Lower Chitral District|Lower Chitral]] |- |[[PK-3 Swat-I]] | rowspan="3" |[[NA-2 Swat-I]] | rowspan="8" |[[Swat District|Swat]] |- |[[PK-4 Swat-II]] |- |[[PK-5 Swat-III]] |- |[[PK-6 Swat-IV]] | rowspan="2" |[[NA-3 Swat-II]] |- |[[PK-7 Swat-V]] |- |[[PK-8 Swat-VI]] | rowspan="3" |[[NA-4 Swat-III]] |- |[[PK-9 Swat-VII]] |- |[[PK-10 Swat-VIII]] |- |[[PK-11 Upper Dir-I]] | rowspan="3" |[[NA-5 Upper Dir]] | rowspan="3" |[[Upper Dir District|Upper Dir]] |- |[[PK-12 Upper Dir-II]] |- |[[PK-13 Upper Dir-III]] |- |[[PK-14 Lower Dir-I]] | rowspan="3" |[[NA-6 Lower Dir-I]] | rowspan="5" |[[Lower Dir District|Lower Dir]] |- |[[PK-15 Lower Dir-II]] |- |[[PK-16 Lower Dir-III]] |- |[[PK-17 Lower Dir-IV]] | rowspan="2" |[[NA-7 Lower Dir-II]] |- |[[PK-18 Lower Dir-V]] |- |[[PK-19 Bajaur-I]] | rowspan="4" |[[NA-8 Bajaur]] | rowspan="4" |[[Bajaur District|Bajaur]] |- |[[PK-20 Bajaur-II]] |- |PK-21 Bajaur-III |- |[[PK-22 Bajaur-IV]] |- |[[PK-23 Malakand-I]] | rowspan="2" |[[NA-9 Malakand]] | rowspan="2" |[[Malakand District|Malakand]] |- |[[PK-24 Malakand-II]] |- |[[PK-25 Buner-I]] | rowspan="3" |[[NA-10 Buner]] | rowspan="3" |[[Buner District|Buner]] |- |[[PK-26 Buner-II]] |- |[[PK-27 Buner-III]] |- |[[PK-28 Shangla-I]] | rowspan="3" |[[NA-11 Shangla]] | rowspan="3" |[[Shangla District|Shangla]] |- |[[PK-29 Shangla-II]] |- |[[PK-30 Shangla-III]] |} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Malakand Division}} {{PakistanDivisions}} {{coord|35|30|N|72|00|E|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki|display=title}} [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:پاڪستان جا ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ڊویزن]] pyr7jaweg5limcnx4dnjb7eefp8f53h 0 74538 383128 317645 2026-06-07T06:20:01Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 383128 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن | native_name = {{nq|ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن}}<Br>{{script/Arabic|ډېره اسماعيل خان څانګه}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = ڊويزن | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = File:Dera Ismail Khan Division, Khyber Pakhtunkhwa.png | map_alt = | map_caption = ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملک | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = گاڊي جو ھنڊ | subdivision_name2 = [[ڊيرا اسماعيل خان]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = Divisional Administration | governing_body = | leader_party = | leader_title = Commissioner | leader_name = Amir Latif (PAS) <ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1666132|date=28 December 2021|access-date=8 January 2022|work=Dawn (newspaper)|title=Ex-policeman, teacher killed in Dera shootout}}</ref> | leader_title1 = Regional Police Officer | leader_name1 = Nasir Memood Satti (PSP) | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2017 | population_footnotes = | population_total = | population_density_km2 = | population_note = | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = {{URL|cdk.kp.gov.pk}} | footnotes = }} <references /> '''ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا|خيبر پختون خواهه]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] آهي۔ <ref>{{حوالو ويب|url=https://establishment.kp.gov.pk/page/dikhandivision|title=DI Khan Division|website=establishment.kp.gov.pk|access-date=2022-05-12}}</ref> اهو خيبرپختونخواهه جو ڏاکڻي ڀاڱو آهي۔ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا]] [[زمرو:پاڪستان جا ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ڊویزن]] 7efeaqnvw57952817hv9ewf5r8wi60u 383129 383128 2026-06-07T06:21:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 383129 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن | native_name = {{nq|ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن}}<Br>{{script/Arabic|ډېره اسماعيل خان څانګه}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = ڊويزن | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = File:Dera Ismail Khan Division, Khyber Pakhtunkhwa.png | map_alt = | map_caption = ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جو نقشو | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملک | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = گاڊي جو ھنڊ | subdivision_name2 = [[ڊيرا اسماعيل خان]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = Divisional Administration | governing_body = | leader_party = | leader_title = Commissioner | leader_name = Amir Latif (PAS) <ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1666132|date=28 December 2021|access-date=8 January 2022|work=Dawn (newspaper)|title=Ex-policeman, teacher killed in Dera shootout}}</ref> | leader_title1 = Regional Police Officer | leader_name1 = Nasir Memood Satti (PSP) | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->| area_footnotes = | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2017 | population_footnotes = | population_total = | population_density_km2 = | population_note = | population_demonym = | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = {{URL|cdk.kp.gov.pk}} | footnotes = }} '''ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا|خيبر پختون خواهه]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] آهي. <ref>{{حوالو ويب|url=https://establishment.kp.gov.pk/page/dikhandivision|title=DI Khan Division|website=establishment.kp.gov.pk|access-date=2022-05-12}}</ref> اهو خيبرپختونخواهه جو ڏاکڻي ڀاڱو آهي. ==تفصيل== {{Short description|Administrative division of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan}} {{Infobox settlement | name = Dera Ismail Khan Division | native_name = {{nq|ڈیرہ اسماعیل خان ڈویژن}}<Br>{{script/Arabic|ډېره اسماعيل خان څانګه}} | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = [[Divisions of Khyber Pakhtunkhwa|Division]] | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | etymology = | nickname = | motto = | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | map_alt = | map_caption = Dera Ismail Khan Division (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]] | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | coordinates = <!-- {{Coord}} --> | coor_pinpoint = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Country]] | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[Provinces of Pakistan|Province]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[Capital city|Capital]] | subdivision_name2 = [[Dera Ismail Khan]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | government_type = Divisional Administration | governing_body = | leader_party = | leader_title = Commissioner | leader_name = Amir Latif (PAS) <ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1666132|date=28 December 2021|access-date=8 January 2022|work=Dawn (newspaper)|title=Ex-policeman, teacher killed in Dera shootout}}</ref> | leader_title1 = Regional Police Officer | leader_name1 = Nasir Memood Satti (PSP) | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | legislature = | upper_house = | lower_house = | unit_pref = Metric <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion -->| area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = 18,854 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_as_of = 2023 | population_footnotes = | population_total = 3,188,779 | population_density_km2 = 169.13 | population_urban = 423,929 (13.29%) | population_rural = 2,764,850 | population_note = | demographics_type1 = Ethnicities | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/balochistan/pcr/table_11.pdf|title= TABLE 11 : POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023}}</ref> | demographics1_title1 = People | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_province.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023}}</ref> | population_demonym = | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{bulleted list |'''Total:'''<br />(41.73%) |'''Male:'''<br />(53.74%) |'''Female:'''<br />(28.52 %) }} | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = | website = {{URL|cdk.kp.gov.pk}} | footnotes = | demographics1_info1 = {{bulleted list|'''Largest:'''<br />[[Pashtun]] ({{Percentage | 1,845,379 | 3,181,884 | 2 }}) |'''Others:'''<br />[[Siraiki people|Siraikis]] ({{Percentage | 1,275,697 | 3,181,884 | 2 }})}} }} '''Dera Ismail Khan Division''' is an administrative [[Divisions of Pakistan|division]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]] Province, [[Pakistan]].<ref>{{Cite web |title=DI Khan Division |url=https://establishment.kp.gov.pk/page/dikhandivision |access-date=2022-05-12 |website=establishment.kp.gov.pk}}</ref> It is the southernmost division of Khyber Pakhtunkhwa. [[Computerised National Identity Card|CNIC]] code of Dera Ismail Khan Division is 12. == Location == Dera Ismail Khan Division borders [[Bannu Division]] (also Khyber Pakhtunkhwa) in the north, [[Dera Ghazi Khan Division]] and [[Sargodha Division]] (both [[Punjab, Pakistan|Punjab]]) in the south-east and east respectively, [[Zhob Division]] ([[Balochistan, Pakistan|Balochistan]]) province in the south, and [[Afghanistan]] in the west. == History == It was formed after the implementation of the [[One Unit Scheme]] in 1954, according to which the [[North-West Frontier Province]] was divided into Dera Ismail Khan and Peshawar Divisions reforms of 2000 abolished the third tier of government. Until the 1990s, it also contained [[Bannu Division]]. After the passing of the [[Twenty-fifth Amendment to the Constitution of Pakistan|25th Amendment]] in 2018, the [[South Waziristan District|South Waziristan Tribal Agency]] was added to the division.<ref>{{Cite web |last=Report |first=Bureau |date=2018-07-20 |title=BoR notifies merger of tribal agencies, FRs with KP areas |url=https://www.dawn.com/news/1421236 |access-date=2022-05-12 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=PakistanToday |title=KP govt notifies new divisions following FATA merger {{!}} Pakistan Today |url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2018/07/20/kp-govt-notifies-new-divisions-following-fata-merger/ |access-date=2022-05-12 |language=en-GB}}</ref> == List of the Districts == {| class="wikitable sortable" !# !District<ref>{{Cite web |title=District wise Economic Profile of KPK |url=https://kpezdmc.org.pk/district-wise-economic-profile-of-kp |access-date=12 May 2022 |website=Khyber Pakhtunkhwa Economic Zones Development and Management Company}}</ref> !Headquarter !Area (km²)<ref name=":0">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KPK |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/pcr/table_1.pdf}}</ref> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023)<ref name=":0" /> !Lit. rate (2023) |- |1 |[[Upper South Waziristan District|Upper South Waziristan]] |[[Spinkai]] |2,815 |488,438 |173.5 |31.96% |- |2 |[[Lower South Waziristan District|Lower South Waziristan]] |[[Wana, Pakistan|Wana]] |3,805 |400,237 |105.2 |31.96% |- |3 |[[Paharpur District|Paharpur]] |[[Paharpur, Khyber Pakhtunkhwa|Paharpur]] | | | | |- |4 |[[Tank District|Tank]] |[[Tank, Pakistan|Tank]] |2,900 |470,293 |162.2 |40.67% |- |5 |[[Dera Ismail Khan District|Dera Ismail Khan]] |[[Dera Ismail Khan]] |9,334 |1,829,811 |196.1 |46.58% |} == List of the Tehsils == {| class="wikitable sortable" !# !Tehsil !Area (km²)<ref name=":0" /> !Pop. (2023) !Density (ppl/km²) (2023)<ref name=":0" /> !Lit. rate (2023)<ref name=":0" /> !Districts |- |1 |[[Daraban Tehsil]] |1,540 |149,447 |97.04 |26.89% | rowspan="5" |[[Dera Ismail Khan District]] |- |2 |[[Drazanda Tehsil]] |2,008 |82,386 |41.03 |28.67% |- |3 |[[Dera Ismail Khan Tehsil]] |1,167 |767,979 |658.08 |56.97% |- |4 |[[Kulachi Tehsil]] |1,229 |102,595 |83.48 |30.29% |- |5 |[[Paroa Tehsil]] |1,733 |320,937 |185.19 |35.56% |- |6 |[[Paharpur Tehsil]] |1,657 |406,467 |245.3 |48.86% | rowspan="2"|[[Paharpur District]] |- |7 |[[Paniala Tehsil]] |... |... |... |... |- |8 |[[Birmil Tehsil]] |923 |112,757 |122.16 |23.06% | rowspan="4" |[[Lower South Waziristan District]] |- |9 |[[Shakai Tehsil]] |... |... |... |... |- |10 |[[Toi Khulla Tehsil]] |567 |102,835 |181.37 |7.81% |- |11 |[[Wana Tehsil]] |2,315 |184,645 |79.76 |31.29% |- |12 |[[Ladha Tehsil]] |289 |108,344 |374.89 |47.95% | rowspan="7" |[[Upper South Waziristan District]] |- |13 |[[Makin Tehsil]] |404 |66,042 |163.47 |48.71% |- |14 |[[Sararogha Tehsil]] |813 |145,118 |178.5 |35.07% |- |15 |[[Sarwakai Tehsil]] |398 |58,804 |147.75 |37.67% |- |16 |[[Shaktoi Tehsil]] |177 |44,332 |250.46 |32.93% |- |17 |[[Shawal Tehsil]] |... |... |... |... |- |18 |[[Tiarza Tehsil]] |734 |65,798 |89.64 |27.31% |- |19 |[[Jandola Tehsil]] |1,221 |44,794 |36.69 |33.63% | rowspan="2" |[[Tank District]] |- |20 |[[Tank Tehsil]] |1,679 |425,499 |253.42 |41.43% |} == Demographics == {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|635,494|1998|1,091,211|2017|2,019,017|2023|3,188,779|align=left|percentages=pagr|footnote=Sources:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref>}} According to [[2023 Pakistani census|2023 census]], Dera Ismail Khan division had a population of 3,188,779<ref>{{Cite web | title=PBS Pakistan Bureau of Statistics | url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf | access-date=2026-05-29 | website=www.pbs.gov.pk}}</ref> roughly equal to the country of [[Qatar]]<ref name="cia">{{cite web |author=US Directorate of Intelligence |title=Country Comparison:Population |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070613004507/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |archive-date=13 June 2007 |access-date=2011-10-01 |quote=Latvia 2,204,708, July 2011 est.}}</ref> or the US state of [[Iowa]].<ref>{{cite web |title=2010 Resident Population Data |url=http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019160532/http://2010.census.gov/2010census/data/apportionment-pop-text.php |archive-date=19 October 2013 |access-date=2011-09-30 |publisher=U. S. Census Bureau |quote=New Mexico - 2,059,179}}</ref> {{Pie chart | thumb = right | caption = Languages of Dera Ismail Khan Division (2023)<ref name="2023census">{{cite web |title=Pakistan Census 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> | label1 = [[Pashto]] | value1 = 58 | color1 = lightblue | label2 = [[Saraiki language|Saraiki]] | value2 = 40.1 | color2 = olive | label3 = [[Urdu]] | value3 = 1 | color3 = salmon | label4 = Others | value4 = 0.9 | color4 = grey }} In the 1951 Census of Pakistan, 74.8% of population of Dera Ismail Division was reported to be speaker of [[Saraiki language|Saraiki]] (labelled as Punjabi), forming a majority. The share of [[Pashto]] speakers was 22%.<ref>{{Cite web |date=1951 |title=Census of Pakistan, VOLUME 4 1951. North-West Frontier Province: Report & Tables |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/31337/download/34518/1371_1951_REP.pdf |website=Manager of Publications, Government of Pakistan, Karachi}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ Religious groups in Dera Ismail Khan Division ([[British North-West Frontier Province]] era) ! rowspan="2" |[[Religion in Pakistan|Religious]]<br />group ! colspan="2" |1881<ref name="Census1881B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25057657 |jstor=saoa.crl.25057657 |access-date=16 June 2024 |title=Census of India, 1881 Report on the Census of the Panjáb Taken on the 17th of February 1881, vol. II. |year=1881 |pages=17}}</ref> ! colspan="2" |1891<ref name="Census1891B">{{cite web|last1=Edward Maclagan |first1=Sir |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25318669 |jstor=saoa.crl.25318669 |access-date=22 June 2024 |title=The Punjab and its feudatories, part II--Imperial Tables and Supplementary Returns for the British Territory |year=1891 |volume=2 |pages=14}}</ref> ! colspan="2" |1901<ref name="Census1901B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25363739 |jstor=saoa.crl.25363739 |access-date=25 February 2024 |title=Census of India 1901. [Vol. 17A]. Imperial tables, I-VIII, X-XV, XVII and XVIII for the Punjab, with the native states under the political control of the Punjab Government, and for the North-west Frontier Province. |year=1901 |pages=34}}</ref> ! colspan="2" |1911<ref name="Census1911B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25394102 |jstor=saoa.crl.25394102 |access-date=23 September 2021 |title=Census of India 1911. Vol. 13, North-west Frontier Province : part I, Report; part II, Tables. |year=1911 |pages=306}}</ref> ! colspan="2" |1921<ref name="Census1921B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25430163 |jstor=saoa.crl.25430163 |access-date=2 February 2023 |title=Census of India 1921. Vol. 14, North-west Frontier Province : part I, Report; part II, Tables. |year=1921 |pages=344}}</ref> ! colspan="2" |1931<ref name="Census1931B">{{cite web|url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.25793233|jstor=saoa.crl.25793233 |access-date=7 February 2023 |title=Census of India, 1931, vol. XV. North-west frontier province. Part I-Report. Part II-Tables |last1=Mallam |first1=G. L. |last2=Dundas |first2=A. D. F. |year=1933 |publisher=Peshawar, Printed by the manager, Government stationery and printing, 1933. |pages=373}}</ref> ! colspan="2" |1941<ref name="Census1941B">{{cite web|author1=India Census Commissioner |url=https://www.jstor.org/stable/saoa.crl.28215543 |jstor=saoa.crl.28215543 |access-date=23 September 2021 |title=Census of India, 1941. Vol. 10, North-West Frontier Province |year=1941 |volume=10 |pages=22}}</ref><ref name="DeraIsmailKhanDistrict1941">{{cite web|url=https://www.jstor.org/site/south-asia-open-archives/saoa/censusofindia1941-28216851/|title=CENSUS OF INDIA, 1941 VOLUME X NORTH-WEST FRONTIER PROVINCE|website=Jstor.org|access-date=14 October 2021}}</ref>{{rp|22}} |- !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} !{{abbr|Pop.|Population}} !{{Abbr|%|percentage}} |- ! [[Islam]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] | 385,244 | {{Percentage | 385244 | 441649 | 2 }} | 420,189 | {{Percentage | 420189 | 486201 | 2 }} | 218,338 | {{Percentage | 218338 | 252379 | 2 }} | 224,992 | {{Percentage | 224992 | 256120 | 2 }} | 218,315 | {{Percentage | 218315 | 260767 | 2 }} | 235,707 | {{Percentage | 235707 | 274064 | 2 }} | 255,757 | {{Percentage | 255757 | 298131 | 2 }} |- ! [[Hinduism]] [[File:Om.svg|15px]] | 54,446 | {{Percentage | 54446 | 441649 | 2 }} | 62,961 | {{Percentage | 62961 | 486201 | 2 }} | 29,434 | {{Percentage | 29434 | 252379 | 2 }} | 28,617 | {{Percentage | 28617 | 256120 | 2 }} | 39,311 | {{Percentage | 39311 | 260767 | 2 }} | 35,822 | {{Percentage | 35822 | 274064 | 2 }} | 39,167 | {{Percentage | 39167 | 298131 | 2 }} |- ! [[Sikhism]] [[File:Khanda.svg|15px]] | 1,691 | {{Percentage | 1691 | 441649 | 2 }} | 2,840 | {{Percentage | 2840 | 486201 | 2 }} | 4,362 | {{Percentage | 4362 | 252379 | 2 }} | 2,175 | {{Percentage | 2175 | 256120 | 2 }} | 1,904 | {{Percentage | 1904 | 260767 | 2 }} | 1,878 | {{Percentage | 1878 | 274064 | 2 }} | 2,390 | {{Percentage | 2390 | 298131 | 2 }} |- ! [[Christianity]] [[File:Christian cross.svg|15px]] | 253 | {{Percentage | 253 | 441649 | 2 }} | 204 | {{Percentage | 204 | 486201 | 2 }} | 230 | {{Percentage | 230 | 252379 | 2 }} | 336 | {{Percentage | 336 | 256120 | 2 }} | 1,237 | {{Percentage | 1237 | 260767 | 2 }} | 657 | {{Percentage | 657 | 274064 | 2 }} | 810 | {{Percentage | 810 | 298131 | 2 }} |- ! [[Zoroastrianism]] [[File:Faravahar.svg|15px]] | 13 | {{Percentage | 13 | 441649 | 2 }} | 7 | {{Percentage | 7 | 486201 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 252379 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 256120 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 260767 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 274064 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 298131 | 2 }} |- ! [[Jainism]] [[File:Jain_Prateek_Chihna.svg|15px]] | 2 | {{Percentage | 2 | 441649 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 486201 | 2 }} | 15 | {{Percentage | 15 | 252379 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 256120 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 260767 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 274064 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 298131 | 2 }} |- ! [[Buddhism]] [[File:Dharma_Wheel_(2).svg|15px]] | 0 | {{Percentage | 0 | 441649 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 486201 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 252379 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 256120 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 260767 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 274064 | 2 }} | 5 | {{Percentage | 5 | 298131 | 2 }} |- ! [[Judaism]] [[File:Star_of_David.svg|15px]] | {{N/a}} | {{N/a}} | 0 | {{Percentage | 0 | 486201 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 252379 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 256120 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 260767 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 274064 | 2 }} | 1 | {{Percentage | 1 | 298131 | 2 }} |- ! Others | 0 | {{Percentage | 0 | 441649 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 486201 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 252379 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 256120 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 260767 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 274064 | 2 }} | 0 | {{Percentage | 0 | 298131 | 2 }} |- ! Total population ! 441,649 ! {{Percentage | 441649 | 441649 | 2 }} ! 486,201 ! {{Percentage | 486201 | 486201 | 2 }} ! 252,379 ! {{Percentage | 252379 | 252379 | 2 }} ! 256,120 ! {{Percentage | 256120 | 256120 | 2 }} ! 260,767 ! {{Percentage | 260767 | 260767 | 2 }} ! 274,064 ! {{Percentage | 274064 | 274064 | 2 }} ! 298,131 ! {{Percentage | 298131 | 298131 | 2 }} |- class="sortbottom" | colspan="15" | {{small|Note: [[British North-West Frontier Province]] era figures are for [[Dera Ismail Khan District]], which roughly corresponds to present-day Dera Ismail Khan Division.}} |} == [[List of constituencies of Pakistan|Constituencies]] == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !Provincial Assembly Constituency !National Assembly Constituency !District |- |[[PK-109 Upper South Waziristan]] | rowspan="2" |[[NA-42 South Waziristan Upper-cum-South Waziristan Lower]] |[[Upper South Waziristan District|Upper South Waziristan]] |- |[[PK-110 Lower South Waziristan]] |[[Lower South Waziristan District|Lower South Waziristan]] |- |[[PK-108 Tank]] | rowspan="2" |[[NA-43 Tank-cum-Dera Ismail Khan]] |[[Tank District|Tank]] |- |[[PK-111 Dera Ismail Khan-I]] | rowspan="5" |[[Dera Ismail Khan District|Dera Ismail Khan]] |- |[[PK-112 Dera Ismail Khan-II]] | rowspan="2" |[[NA-44 Dera Ismail Khan-I]] |- |[[PK-113 Dera Ismail Khan-III]] |- |[[PK-114 Dera Ismail Khan-IV]] | rowspan="2" |[[NA-45 Dera Ismail Khan-II]] |- |[[PK-115 Dera Ismail Khan-V]] |} == References == {{Reflist}} {{PakistanDivisions}} {{coord|31|33|N|70|10|E|display=title|region:PK_type:adm2nd_source:GNS-enwiki}} [[Category:Divisions of Khyber Pakhtunkhwa]] [[Category:Long stubs with short prose]] {{DeraIsmailKhan-geo-stub}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا]] [[زمرو:پاڪستان جا ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ڊویزن]] euvq6bfg2ct8zven7e20g3m1b2x1sh8 0 74548 383109 348841 2026-06-07T05:51:51Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 383109 wikitext text/x-wiki {{For|other articles with the same name|Bannu (disambiguation)}}{{Infobox settlement | name = بنون ڊويزن | native_name = {{nq|بنوں ڈویژن}}<Br>{{script/Arabic|بنو څانګه}} | settlement_type = ڊويزن <!-- images, nickname, motto ------>| image_skyline = {{photomontage | photo1a = Bannu, Pakistan.jpg | photo2a = Village Sherikhel Lakki Marwat, Pakistan.jpg | photo2b = Bannu Kuram River.jpg | photo3a = North waziristan 6.png | photo3b = North waziristan 1.png | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 270 | foot_montage = Images, from top down, left to right: The city of [[Bannu]]; A village in [[Lakki Marwat District]]; The [[Kurram River]] at Bannu; A scene in [[North Waziristan District|North Waziristan]]; Another scene in [[North Waziristan District|North Waziristan]] }} <!-- maps and coordinates ------>| image_map = Bannu Division, Khyber Pakhtunkhwa.png | mapsize = 250px | map_caption = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | government_footnotes = | government_type = ڊويزنل انتظامیہ | governing_body = | leader_party = | leader_title = Commissioner | leader_name = Parwaiz Sabatkhel [[Provincial Civil Service|(BPS-20 PCS)]] | leader_title1 = Regional Police Officer | leader_name1 = Syed Ashfaq Anwar [[Police Service of Pakistan|(BPS-20 PSP)]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = <ref name="1998Data">{{cite web |title=1951 - 1998 POPULATION OF ADMINISTRATIVE UNITS (AS ON 1st MARCH 1998) |url=http://www.irispunjab.gov.pk/StatisticalReport/Population%20Census/1998/1951-98%20Population%20of%20Administrative%20Units%20(As%20on%201st%20March,%201998).pdf |website=1951-98 Population of Administrative Units (As on 1st March, 1998).pdf |publisher=POPULATION CENSUS ORGANIZATION STATISTICS DIVISION GOVERNMENT OF PAKISTAN |access-date=25 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200823211928/http://www.irispunjab.gov.pk/StatisticalReport/Population%20Census/1998/1951-98%20Population%20of%20Administrative%20Units%20(As%20on%201st%20March,%201998).pdf |archive-date=23 August 2020 |date=January 2002 |url-status=live}}</ref> {{ref|FATA|A}} | area_total_km2 = 9975 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | area_note = <!-- Population -----------> | population_as_of = [[2017 Census of Pakistan|2017 Pakistani Census]] | population_footnotes = <ref name="Population2017">{{cite web |title=PROVINCE WISE PROVISIONAL RESULTS OF CENSUS - 2017 |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |website=PAKISTAN TEHSIL WISE FOR WEB CENSUS_2017.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |access-date=16 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200616161839/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/PAKISTAN%20TEHSIL%20WISE%20FOR%20WEB%20CENSUS_2017.pdf |archive-date=16 June 2020}}</ref> {{ref|FATA|A}} | population_note = | population_total = 2,656,801 | population_density_km2 = auto | website = {{URL|cbd.kp.gov.pk/}} }} <references /> '''بنون ڊويزن''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا|خيبر پختون خواهه]] جي ستن [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزنن]] مان هڪ آهي۔ هي ٽن [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعن]] تي مشتمل آهي: [[بنون ضلعو|بنون]]، [[لڪي مروت ضلعو|لڪي مروت]] ۽ [[اتر وزيرستان]]۔ <ref name="DistrictMakeUp">{{حوالو ويب|url=https://www.pakistantoday.com.pk/2018/07/20/kp-govt-notifies-new-divisions-following-fata-merger/|title=KP govt notifies new divisions following FATA merger|date=20 July 2018|website=KP govt notifies new divisions following FATA merger &#124; Pakistan Today|publisher=Pakistan Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20200702132759/https://www.pakistantoday.com.pk/2018/07/20/kp-govt-notifies-new-divisions-following-fata-merger/|archive-date=2 July 2020|access-date=2 July 2020}}</ref> سال [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|2017ع جي پاڪستاني مردم شماري]] مطابق، ڊويزن جي آبادي 26,56,801 هئي، ان کي صوبي ۾ [[خيبر پختونخوا جي ضلعن جي فهرست|سڀ کان گھٽ آبادي وارو ڊويزن]] بڻايو ويو، پر اهو {{Convert|9975|km2|sqmi|abbr=on}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي جو ان کي صوبي ۾ [[خيبر پختونخوا جي ضلعن جي فهرست|ايراضيءَ جي لحاظ کان ٽيون ننڍو ڊويزن]] بڻائي ٿو۔ [[لکي مروت|لڪي مروت]] بنون ڊويزن جو سڀ کان وڏو شهر آهي، جنهن جي آبادي 60,000 جي لڳ ڀڳ آهي، جڏهن ته ڊويزن جو ٻيو نمبر وڏو شهر [[بنون]] آهي، جنهن جي آبادي 50,000 کان گهٽ آهي۔ هن ڊويزن جي سرحد ڏکڻ ۽ اولهه ۾ [[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن|ڊيره اسماعيل خان ڊويزن]]، اتر ۽ اوڀر ۾ [[ڪوهاٽ ڊويزن]] ۽ اوڀر ۾ [[پنجاب، پاڪستان|پاڪستان جي صوبي پنجاب]] سان ملندی آهي۔ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بنو ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا]] [[زمرو:پاڪستان جا ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ڊویزن]] bewfei7u4l61x3g49myf5n03o15jdc5 0 75521 383091 317640 2026-06-06T18:37:39Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 383091 wikitext text/x-wiki {{Short description|District of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan}} {{Infobox settlement | name = الائي ضلعو | native_name = | settlement_type = ضلعو | image_skyline = File:Allai battagram 2.jpg | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | nickname = | motto = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = دویزن | subdivision_name2 = ھزارہ دویزن | established_title = قایم تیو | established_date = 23 جنوري، 2023ع | founder = خیبر پختونخوا جي حڪومت | seat_type = ھید ڪوارتر | seat = | government_footnotes = | government_type = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 521 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 1,80,414 | population_as_of = 2017ع جی آدمشماري | population_density_km2 = auto | population_footnotes = | timezone1 = PKT | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | website = | footnotes = | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = 01 }} الائي ضلعو پاڪستان جي صوبي خيبر پختونخوا جي هزاره ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. 22 جنوري، 2023ع تي حڪومت الائي ضلعي جي قيام جو اعلان ڪيو. ان کي بٽگرام ضلعي کان الڳ ڪيو ويو. ==تشڪیل== الائي ضلعو 521 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ سال 2017ع جي مردم شماري مطابق ان جي آبادي 180,414 آهي. هي 8 يونين ڪائونسلن تي مشتمل آهي جن ۾ بننا، بتيلا، بتل، بيري، جمبرا، پاشتو، رشنگ ۽ شڪرگاهه شامل آهن. الائي اڳي هزاره ڊويزن جي بٽگرام ضلعي جو هڪ تعلقو هو.<ref>{{cite web | url=https://www.nation.com.pk/22-Jan-2023/kp-govt-upgrades-status-of-tehsil-allai-to-new-district | title=KP govt upgrades status of tehsil Allai to new district | date=22 January 2023 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1660286 | title=Govt to award district status to Allai tehsil, says KP CM | date=26 November 2021 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1732891 | title=Allai tehsil of Battagram given district status | date=22 January 2023 }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] 4mml8r4veunkh37tkdt6hbv84skuybr 383092 383091 2026-06-06T18:39:28Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 383092 wikitext text/x-wiki {{Short description|District of Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan}} {{Infobox settlement | name = الائي ضلعو | native_name = | settlement_type = ضلعو | image_skyline = File:Allai battagram 2.jpg | imagesize = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | image_seal = | seal_size = | image_shield = | shield_size = | nickname = | motto = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{PAK}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = دویزن | subdivision_name2 = ھزارہ دویزن | established_title = قایم تیو | established_date = 23 جنوري، 2023ع | founder = خیبر پختونخوا جي حڪومت | seat_type = ھید ڪوارتر | seat = | government_footnotes = | government_type = | leader_party = | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 521 | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_water_percent = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = 1,80,414 | population_as_of = 2017ع جی آدمشماري | population_density_km2 = auto | population_footnotes = | timezone1 = PKT | utc_offset1 = +5 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | website = | footnotes = | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = 01 }} الائي ضلعو پاڪستان جي صوبي خيبر پختونخوا جي هزاره ڊويزن جو هڪ ضلعو آهي. 22 جنوري، 2023ع تي حڪومت الائي ضلعي جي قيام جو اعلان ڪيو. ان کي بٽگرام ضلعي کان الڳ ڪيو ويو. ==تشڪیل== الائي ضلعو 521 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ سال 2017ع جي مردم شماري مطابق ان جي آبادي 180,414 آهي. هي 8 يونين ڪائونسلن تي مشتمل آهي جن ۾ بننا، بتيلا، بتل، بيري، جمبرا، پاشتو، رشنگ ۽ شڪرگاهه شامل آهن. الائي اڳي هزاره ڊويزن جي بٽگرام ضلعي جو هڪ تعلقو هو.<ref>{{cite web | url=https://www.nation.com.pk/22-Jan-2023/kp-govt-upgrades-status-of-tehsil-allai-to-new-district | title=KP govt upgrades status of tehsil Allai to new district | date=22 January 2023 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1660286 | title=Govt to award district status to Allai tehsil, says KP CM | date=26 November 2021 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.dawn.com/news/1732891 | title=Allai tehsil of Battagram given district status | date=22 January 2023 }}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:الائي ضلعو]] [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 1h4lffio2jel1y4pcdzikqn221wi6qf 14 79229 383030 285838 2026-06-06T13:13:12Z Ibne maryam 17680 /* */ 383030 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] i5qoqpd9jzcsjscbx7td47hza93476g 14 82841 383068 317367 2026-06-06T17:49:10Z Memon2025 21315 /* */ 383068 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مردان ڊويزن]] [[زمرو:مردان ڊويزن جا ضلعا]] 61nzgtj0px4lympoomfxn3bp85ebn6n 14 84879 383072 331575 2026-06-06T18:14:30Z Memon2025 21315 /* */ 383072 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] 0q0z34tbycevpc1cf008koc61o0kul8 14 88443 383074 348837 2026-06-06T18:17:11Z Memon2025 21315 /* */ 383074 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] 0q0z34tbycevpc1cf008koc61o0kul8 14 88445 383110 368701 2026-06-07T05:52:31Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:بنو ڊویزن]] کي [[زمرو:بنون ڊویزن]] ڏانھن چوريو 368701 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جي سياسي جاگرافي]] t9ajl4ungxin33ix4lqa2lib0nbvlv8 14 89214 383008 351999 2026-06-06T12:29:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 383008 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:فقه]] 9zlowowa62uup44d400h45gm6lszuuc 383016 383008 2026-06-06T12:35:44Z Ibne maryam 17680 /* */ 383016 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فقه]] [[زمرو:اسلامي قانون]] ao3f0ghr51elxowydkfdt7hpt7lox9f 0 93136 383003 365099 2026-06-06T12:16:52Z NarcisoFan2026 22330 383003 wikitext text/x-wiki {{ڊليٽ|12:15, 7 جُونِ 2026 (UTC)}} بيٽل فار ڊريم آئلينڊ (BFDI) هڪ آمريڪي اينيميٽڊ ويب سيريز آهي جيڪا جڙيل ڀائرن ڪيري ۽ مائيڪل هوانگ پاران ٺاهي وئي آهي. گيم شو جي صنف جي هڪ پيروڊي، سيريز اينٿروپومورفڪ شين جي وچ ۾ مقابلي تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ناظرین هڪ ڪردار جي خاتمي لاءِ ووٽ ڏيندا آهن. قسطون ۽ لاڳاپيل ميڊيا انهن جي يوٽيوب چينل، jacknjellify تي پوسٽ ڪيا ويا آهن. [a] BFDI ساڳئي آزاد ويب سيريز جي هڪ مائڪرو صنف کي متاثر ڪيو آهي جنهن کي "آبجڪٽ شوز" جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. {{Infobox television}} kotbasy8mv3etofz1ge2ul7wfjq9e84 383004 383003 2026-06-06T12:18:13Z NarcisoFan2026 22330 no 383004 wikitext text/x-wiki بيٽل فار ڊريم آئلينڊ (BFDI) هڪ آمريڪي اينيميٽڊ ويب سيريز آهي جيڪا جڙيل ڀائرن ڪيري ۽ مائيڪل هوانگ پاران ٺاهي وئي آهي. گيم شو جي صنف جي هڪ پيروڊي، سيريز اينٿروپومورفڪ شين جي وچ ۾ مقابلي تي مشتمل آهي، جنهن ۾ ناظرین هڪ ڪردار جي خاتمي لاءِ ووٽ ڏيندا آهن. قسطون ۽ لاڳاپيل ميڊيا انهن جي يوٽيوب چينل، jacknjellify تي پوسٽ ڪيا ويا آهن. [a] BFDI ساڳئي آزاد ويب سيريز جي هڪ مائڪرو صنف کي متاثر ڪيو آهي جنهن کي "آبجڪٽ شوز" جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. {{Infobox television}} 6zyknxzaqe6cp6qo10elv9td8b2pplr 0 98306 383108 382982 2026-06-07T03:28:25Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪن جون فهرستون]] جو اضافو + ترتيب 383108 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو ملڪ|conventional_long_name=عرب ليگ جا ميمبر ملڪ<br> League of Arab States|native_name={{unbulleted list|جامعة الدول العربية ([[Arabic]])<br />{{transliteration|ar|Jāmiʿat ad-Duwal al-ʿArabiyya}}}}|linking_name=the Arab League|image_flag=Flag of the Arab League.svg|image_map=Member states of the Arab League (orthographic projection).svg|map_width=250px|map_caption=Member states shown in dark green}} [[عرب ليگ]] (Arab League) ۾ 22 ميمبر ملڪ آهن. ان جي بنياد مارچ 1945ع ۾ [[قاهره]]، مصر ۾ ست ميمبرن، مصر جي بادشاهت، عراق جي بادشاهت، [[لبنان]]، [[سعودي عرب]]، شامي جمهوريه، ٽرانس اردن ۽ اتر يمن سان رکيو ويو. <ref name="Brittanica">{{حوالو ويب|date=26 May 2024}}</ref> ان جي ميمبرشپ ۾ 20هين صدي جي ٻئي حصي (1950ع کان 1999ع تائين) واڌارو ٿيو. ست ملڪن کي مبصر جي حيثيت حاصل آهي. هن جو هيڊ ڪوارٽر قاهره، مصر ۾ واقع آهي. ==موجوده ميمبر ملڪن جي فهرست== {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! ملڪ ! داخلي جي تاريخ ! راجڌاني ! <small>پکيڙ (km²)</small> ! آبادي (2024)<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/population/|archive-url=https://web.archive.org/web/20251217014538/https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/population/|url-status=dead|archive-date=17 December 2025|title=Population - The World Factbook|website=www.cia.gov}}</ref> ! سرڪاري ٻوليون |- ! scope="row" |{{پرچم|الجزائر}} | {{birthdate|1962|8|16|df=y}} | [[الجزائر شھر|الجزائر شهر]] | style="text-align:right" | {{Nts|2381741}} | style="text-align:right" | {{Nts|47022473}} | [[عربي ٻولي|عربي]]، تمازي |- ! scope="row" |{{پرچم|بحرين}} | {{birthdate|1971|9|11|df=y}} | [[منامه]] | style="text-align:right" | {{Nts|750}} | style="text-align:right" | {{Nts|1566888}} | [[عربي ٻولي|عربي]] |- ! scope="row" |{{flag|Comoros}} | {{birthdate|1993|11|20|df=y}} | [[موروني]] | style="text-align:right" | {{Nts|2235}} | style="text-align:right" | {{Nts|900141}} | [[عربي ٻولي|عربي]]، ڪوموري، [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] |- ! scope="row" |{{flag|Djibouti}} | {{birthdate|1977|9|4|df=y}} | [[جيبوتي شهر|جبوتي شهر]] | style="text-align:right" | {{Nts|23200}} | style="text-align:right" | {{Nts|994974}} | [[عربي ٻولي|عربي]]،[[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] |- ! scope="row" |{{پرچم|مصر}} | {{birthdate|1945|3|22|df=y}} | [[قاهره]] | style="text-align:right" | {{Nts|1002450}} | style="text-align:right" | {{Nts|111247248}} | [[عربي ٻولي|عربي]] |- ! scope="row" |{{پرچم|عراق}} | {{birthdate|1945|3|22|df=y}} | [[بغداد]] | style="text-align:right" | {{Nts|438317}} | style="text-align:right" | {{Nts|42083436}} | [[عربي ٻولي|عربي]]، ڪوردي |- ! scope="row" |{{پرچم|اردن}} | {{birthdate|1945|3|22|df=y}} | [[عمان]] | style="text-align:right" | {{Nts|89342}} | style="text-align:right" | {{Nts|11174024}} | [[عربي ٻولي|عربي]] |- ! scope="row" |{{پرچم|ڪويت}} | {{birthdate|1961|7|20|df=y}} | [[ڪويت شهر]] | style="text-align:right" | {{Nts|18717}} | style="text-align:right" | {{Nts|3138355}} | [[عربي ٻولي|عربي]] |- ! scope="row" |{{پرچم|لبنان}} | {{birthdate|1945|3|22|df=y}} | [[بيروت]] | style="text-align:right" | {{Nts|10452}} | style="text-align:right" | {{Nts|5364482}} | [[عربي ٻولي|عربي]] |- ! scope="row" |{{پرچم|لبيا}} | {{birthdate|1953|3|28|df=y}} | [[طرابلس]] | style="text-align:right" | {{Nts|1759541}} | style="text-align:right" | {{Nts|7361263}} | [[عربي ٻولي|عربي]] |- ! scope="row" | {{flag|Mauritania}} | {{birthdate|1973|11|26|df=y}} | [[نوآڪ شوط]] | style="text-align:right" | {{Nts|1030700}} | style="text-align:right" | {{Nts|4328040}} | [[عربي ٻولي|عربي]] |- ! scope="row" |{{پرچم|مراڪش}} | {{birthdate|1958|10|1|df=y}} | [[رباط]] | style="text-align:right" | {{Nts|446550}} | style="text-align:right" | {{Nts|37387585}} | [[عربي ٻولي|عربي]]، بربري |- ! scope="row" |{{flag|Oman}} | {{birthdate|1971|9|29|df=y}} | [[مسقط]] | style="text-align:right" | {{Nts|309550}} | style="text-align:right" | {{Nts|3901992}} | [[عربي ٻولي|عربي]] |- ! scope="row" | [[فلسطين]]<ref name="almember"/> | {{birthdate|1976|9|9|df=y}}<ref>The [[State of Palestine]] succeeded the seat of the [[Palestine Liberation Organization]] following the 1988 [[Palestinian Declaration of Independence]].</ref> | [[يروشلم]] {{small|(''حقيقي'')}}<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=l3djDQAAQBAJ&pg=PT17|title=The State of Palestine: A critical analysis|first=Philip|last=Leech|date=26 October 2016|publisher=Routledge|isbn=9781351967099 |via=Google Books}}</ref><br />[[رمله|رام الله]] {{small|(''de facto'')}} | style="text-align:right" | {{Nts|6040}} | style="text-align:right" | {{Nts|5385012}} | [[عربي ٻولي|عربي]] |- ! scope="row" |{{پرچم|قطر}} | {{birthdate|1971|9|11|df=y}} | [[دوحہ]] | style="text-align:right" | {{Nts|11437}} | style="text-align:right" | {{Nts|2552088}} | [[عربي ٻولي|عربي]] |- ! scope="row" |[[سعودي عرب]] | {{birthdate|1945|3|22|df=y}} | [[رياض]] | style="text-align:right" | {{Nts|2149690}} | style="text-align:right" | {{Nts|36544431}} | [[عربي ٻولي|عربي]] |- ! scope="row" |{{flag|Somalia}} | {{birthdate|1974|2|14|df=y}} | [[موغاديشو]] | style="text-align:right" | {{Nts|637661}} | style="text-align:right" | {{Nts|13017273}} | [[Somali language|صومالي]]، [[عربي ٻولي|عربي]] |- ! scope="row" |{{پرچم|سوڊان}} | {{birthdate|1956|1|19|df=y}} | [[خرطوم]] | style="text-align:right" | {{Nts|1886068}} | style="text-align:right" | {{Nts|50467278}} | [[عربي ٻولي|عربي]]، [[English language|انگريزي]] |- ! scope="row" |{{پرچم|شام}} | {{birthdate|1945|3|22|df=y}} | [[دمشق]] | style="text-align:right" | {{Nts|185180}} | style="text-align:right" | {{Nts|23865423}} | [[عربي ٻولي|عربي]] |- ! scope="row" |{{flag|Tunisia}} | {{birthdate|1958|10|1|df=y}} | [[تيونس شهر]] | style="text-align:right" | {{Nts|163610}} | style="text-align:right" | {{Nts|12048847}} | [[عربي ٻولي|عربي]] |- ! scope="row" |{{flag|UAE}} | {{birthdate|1971|12|6|df=y}} | [[ابوظهبي]] | style="text-align:right" | {{Nts|83600}} | style="text-align:right" | {{Nts|10032213}} | [[عربي ٻولي|عربي]] |- ! scope="row" |{{پرچم|يمن}} | {{birthdate|1945|3|22|df=y}} {{small|([[Kingdom of Yemen|North Yemen]])}}<br>{{birthdate|1967|11|30|df=y}} {{small|([[South Yemen]])}}<br>{{birthdate|1990|5|22|df=y}} {{small|(Unified [[Yemen]])}} | [[صنعاء]] {{small|(''آئيني)}}<br /> [[عدن]] {{small|(''عبوري'')}} | style="text-align:right" | {{Nts|527968}} | style="text-align:right" | {{Nts|32140443}} | [[عربي ٻولي|عربي]] |- class="sortbottom" | colspan="7" | {{note|libya-status||Libya's seat is taken by the [[House of Representatives (Libya)|House of Representatives]] (which is disputed by the [[Muslim Brotherhood]]-led [[General National Congress (2014)|General National Congress]] and [[Government of National Accord]])}}<br />{{note|palestine-area||{{wrap|Palestine's area of {{Nts|6040}} km² consists of the [[West Bank]] and the [[Gaza Strip]] which is governed by the [[Palestinian National Authority]]}}}}<br />{{note|syria-status||The Syrian Arab Republic was suspended on 16 November 2011 and readmitted on 7 May 2023.<ref>{{cite web|title=Regime backers express anger at other nations after Arab League suspends Syria|url=http://www.cnn.com/2011/11/12/world/meast/syria-unrest/index.html?eref=igoogledmn_topstories |author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|access-date=2 May 2016|website=cnn.com|publisher=CNN|date=13 November 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.arableagueonline.org/hello-world/#more-1|title=Presentation of the Arab League|date=13 September 2012|access-date=15 April 2013|publisher=Arableagueonline.org}}</ref> During this time, Syria's seat was occupied by the [[National Coalition for Syrian Revolutionary and Opposition Forces|Syrian National Coalition]]<ref>{{cite web|url=http://news.xinhuanet.com/english/video/2013-04/06/c_132288184.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20130409193020/http://news.xinhuanet.com/english/video/2013-04/06/c_132288184.htm|url-status=dead|archive-date=9 April 2013|title=Syrian president slams Arab League for granting seat to opposition|date=6 April 2013|access-date=12 April 2013|publisher=[[Xinhua News Agency]]}}</ref> until 2014.}}<br />{{note|yemen-status||Yemen's seat is taken by the [[Presidential Leadership Council]] (which is disputed by the [[Supreme Political Council]])}} |} ==List of current observer states== Seven countries are observer states, a status that entitles them to express their opinion and give advice but denies them voting rights.<ref name="INDIAno">{{cite web |date=19 November 2013 |title=India invited as observer for Arab League summit |url=https://www.dnaindia.com/world/report-india-invited-as-observer-for-arab-league-summit-1087337 |access-date=13 June 2007 |work=[[Daily News and Analysis]]}}</ref> These are [[Eritrea]], where Arabic is one of the official languages, as well as [[Brazil]] and [[Venezuela]], which have large and influential [[Arab diaspora|Arab communities]].<ref>[http://davidnoack.net/v2/2011/01/syriens-beziehungen-zu-lateinamerika/ David Noack: Syriens Beziehungen zu Lateinamerika, in: amerika21.de, 11.01.2011.] (German)</ref> [[India]] is another observer of the Arab League, with a sizable number of people claiming Arab descent.<ref name="INDIAno" /> [[Armenia]] was granted observer status in 2004.<ref name="Armenia">{{cite web |date=19 January 2005 |title=Armenia invited as observer for Arab League |url=http://azad-hye.blogspot.ca/2005/01/observer-status-for-armenia-in-arab.html |access-date=20 May 2014 |publisher=[[Azad Hye]]}}</ref> [[Chad]] was granted observer status in 2005.<ref>{{Cite web |title=Chad to join Arab League as observer |url=https://www.aljazeera.com/news/2005/4/29/chad-to-join-arab-league-as-observer |website=www.aljazeera.com}}</ref> Greece became an observer state in 2021.<ref>{{Cite web |title=Greece to become observer member of the Arab League |url=https://greekcitytimes.com/2021/07/12/greece-observer-arab-league/ |website=www.greekcitytimes.com}}</ref> {| class="wikitable sortable plainrowheaders" style="text-align:right" ! scope="col" | Country ! scope="col" data-sort-type="date" | Admission date ! scope="col" | Capital ! scope="col" | Area<br /><small>(km²)</small> ! scope="col" | Population (2024)<ref name=":0" /><br /> ! scope="col" | Official/working languages |- ! scope="row" | [[Armenia]] | 2004 | style="text-align:left" | [[Yerevan]] | 29,743 | 2,976,765 | style="text-align:left" | [[Armenian language|Armenian]] |- ! scope="row" | [[Brazil]] | 2003 | style="text-align:left" | [[Brasília]] | 8,515,767 | 220,051,512 | style="text-align:left" | [[Portuguese language|Portuguese]] |- ! scope="row" | [[Chad]] | April 2005 | style="text-align:left" | [[N'Djamena]] | 1,284,000 | 19,093,595 | style="text-align:left" | [[French language|French]], [[Modern Standard Arabic|Arabic]] |- ! scope="row" | [[Eritrea]] | January 2003 | style="text-align:left" | [[Asmara]] | 117,600 | 6,343,956 | style="text-align:left" | [[Tigrinya language|Tigrinya]], [[English language|English]], [[Modern Standard Arabic|Arabic]] |- ! scope="row" | [[Greece]] | 2021 | style="text-align:left" | [[Athens]] | 131,445 | 10,461,091 | style="text-align:left" | [[Greek language|Greek]] |- ! scope="row" | [[India]] | April 2007 | style="text-align:left" | [[New Delhi]] | 3,287,263 | 1,409,128,296 | style="text-align:left" | [[Hindi]], [[English language|English]] |- ! scope="row" | [[Venezuela]] | September 2006 | style="text-align:left" | [[Caracas]] | 916,445 | 31,250,306 | style="text-align:left" | [[Venezuelan Spanish|Spanish]] |- |} ==Membership timeline{{anchor|Expansion of the League}}== {| class="toccolours" style="margin-left:1em; float:right; clear:right; font-size: 90%;" width="220px" ! <big>Arab League Enlargements</big> |- | ---- [[Image:Arab League 1945.svg|150px]]<br />1945-founding members: [[Egypt]], [[Jordan]], [[Iraq]], [[Lebanon]], [[Saudi Arabia]], [[Syria]], [[Kingdom of Yemen|Yemen]] ---- [[File:Arab League 1958.svg|150px]]<br />1958&nbsp;– Third Enlargement: [[Morocco]], [[Tunisia]] ---- [[File:Arab League 1971.svg|150px|]]<br />1967-1971&nbsp;– Seventh Enlargement: [[South Yemen]], [[UAE]], [[Oman]], [[Bahrain]], [[Qatar]] ---- [[File:Arab League 1993.svg|150px]]<br />1993– Twelfth (Latest) Enlargement: [[Comoros]] --- [[File:Arab_League_(orthographic_projection)_updated.svg|150px]]<br />2011– Shrinkage: Secession of [[South Sudan]] |} *1942&nbsp;– [[Egypt]]; [[France]] and [[United Kingdom]] promote the idea of the [[Arab League]].<ref>{{cite news |title=Profile: Arab League |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-15747941 |access-date=12 January 2022 |work=BBC News |date=24 August 2017}}</ref> *1945&nbsp;– Leaders of seven states in the [[Middle East]] signed the [[Alexandria Protocol]], thus establishing the first Organization with a [[Pan-Arabism|Pan-Arabic]] ideology in the 20th century. The founding members were [[Egypt]], [[Iraq]], [[Lebanon]], [[Syria]], [[Saudi Arabia]], [[Jordan]] (entering under the name of [[Emirate of Transjordan|Transjordan]]), and [[Yemen]] (which from 1967 was generally known under the name [[Mutawakkilite Kingdom of Yemen|North Yemen]]). *1953&nbsp;– [[Libya]] joins the Arab League two years after independence. *19 January 1956&nbsp;– [[Sudan]] joins the Arab League, two weeks after independence from the United Kingdom and Egypt. *1 October 1958&nbsp;– [[Morocco]] and [[Tunisia]] join the Arab League, two years after independence. *20 July 1961&nbsp;– [[Kuwait]] joins the League 31 days after independence, and becomes the first Asian state to join the League after the founding states. *16 August 1962&nbsp;– [[Algeria]] accedes to the Arab League, less than two months after independence. *1967&nbsp;– [[South Yemen]] joins the Arab League upon its independence. *1971&nbsp;– the [[United Arab Emirates]], [[Oman]], [[Qatar]] and [[Bahrain]] join the Arab League. *26 November 1973&nbsp;– [[Mauritania]] joins the Arab League thirteen years after independence. *14 February 1974&nbsp;– [[Somalia]] joins the Arab League fourteen years after independence. *9 September 1976&nbsp;– [[Palestinian Liberation Organisation]] joins the Arab League.<ref name="almember">{{cite web|url=http://www.arableagueonline.org/las/arabic/details_ar.jsp?art_id=3349&level_id=61 |title=Charter of Arab League |work=Arab League - جامعة الدول العربية |access-date=21 February 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110807075753/http://www.arableagueonline.org/las/arabic/details_ar.jsp?art_id=3349&level_id=61 |archive-date= 7 August 2011 }}</ref> Its seat is assumed by the [[State of Palestine]] following the Declaration of Independence in 1988.<ref name="almember"/> *4 September 1977&nbsp;– [[Djibouti]] joins the Arab League two months after its independence from France that same year. *26 March 1979&nbsp;– Egypt suspended from the Arab League; readmitted on 23 May 1989. *22 May 1990&nbsp;– [[Yemeni unification|North and South Yemen unify]]. *1993&nbsp;– The [[Comoros]] accede to the Arab League. *January 2003&nbsp;– [[Eritrea]] joins the Arab League as an observer. *2003&nbsp;– [[Brazil]] joins the Arab League as an observer for one summit. *2004 – [[Armenia]] joins the Arab League as an observer. *April 2005 – [[Chad]] joins the Arab League as an observer. *September 2006&nbsp;– [[Venezuela]] joins the Arab League as an observer for one summit. *April 2007&nbsp;– [[India]] joins the Arab League as an observer state for the summit. *22 February 2011&nbsp;– [[Libya]] suspended from the Arab League;<ref name="auto">{{cite news|url=http://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4032530,00.html |title=Libya suspended from Arab League sessions – Israel News, Ynetnews |newspaper=Ynetnews |publisher=Ynetnews.com |date=20 June 1995 |access-date=10 January 2016}}</ref> readmitted on 25 August 2011. *July 2011&nbsp;– [[South Sudan]] gains independence from [[Sudan]], but does not join the Arab League.<ref name="SouthSudan">{{cite web|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/2/8/19110/World/Region/Interview-Egypts-first-ambassador-to-South-Sudan-s.aspx|title=Interview: Egypt's first ambassador to South Sudan says things there are under control|access-date=29 August 2011}}</ref> *16 November 2011&nbsp;– [[Syria]] suspended from the Arab League. *7 May 2023&nbsp;– [[Syria]] readmitted to the Arab League.<ref>{{Cite web |date=7 May 2023 |title=Arab League readmits Syria as relations with Assad normalize |url=https://www.nbcnews.com/news/world/arab-league-readmits-syria-relations-assad-normalize-rcna83239 |access-date=8 May 2023 |website=NBC}}</ref> ==Potential members and observers== Only two countries where Arabic is an official language remain outside of the League, [[Chad]] and [[Mali]]. In [[Eritrea]] and [[South Sudan]], although Arabic is not an official language, a dialect of the language is spoken by portions of the populations in these countries. Additionally, there are two other Arabic-speaking [[List of states with limited recognition|states with limited recognition]], namely [[Sahrawi Arab Democratic Republic]] and [[Somaliland]], but their disputed status being claimed by League members Morocco and Somalia respectively, makes their membership unlikely for the foreseeable future. [[Chad]]'s membership was endorsed by the [[Egypt]]ian government under [[Hosni Mubarak]] in 2010.<ref>{{cite news |url=http://english.peopledaily.com.cn/90001/90777/90855/7161907.html |agency=People's Daily Online|date=11 October 2010|access-date=25 August 2011|title=Egyptian FM welcomes Chad to join AL}}</ref> Chad applied for membership on 25 March 2014.<ref name="MEMonitor">{{cite news|url=https://www.middleeastmonitor.com/news/africa/10509-south-sudan-and-chad-apply-to-join-the-arab-league|title=South Sudan and Chad apply to join the Arab League|date=25 March 2014|access-date=13 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304064618/https://www.middleeastmonitor.com/news/africa/10509-south-sudan-and-chad-apply-to-join-the-arab-league|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> Arabic is one of [[Languages of Chad|its two official languages]], some 12% of Chadians identify as Arab<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/chad/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20210110041102/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/chad |url-status=dead |archive-date=10 January 2021 |title=The World Factbook |publisher=Cia.gov |access-date=10 January 2016 }}</ref> and around 900,000 are Arabic-speaking.<ref>{{cite web|url=http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=TD |title=Chad |publisher=Ethnologue |date=19 February 1999 |access-date=10 January 2016}}</ref> Chad has had observer status since 2005.<ref>{{cite web |url=https://www.aljazeera.com/archive/2005/04/200849163844868523.html |title=Chad to join Arab League as observer - News - Al Jazeera |date=2005-04-29 |website=Al Jazeera |access-date=2020-02-12 }}</ref> [[South Sudan]] declared its independence from League member state Sudan in July 2011. A clause in the Charter of the Arab League accords the right of territories that have seceded from an Arab League member state to join the organization. South Sudan has been assured full membership in the Arab League should its government choose to seek it.<ref name="sdntribuneArabLg">{{cite news|url=http://www.sudantribune.com/South-Sudan-entitled-to-join-Arab,39193 |agency=Sudan Tribune |date=12 June 2011 |access-date=8 July 2011 |title=South Sudan entitled to join Arab League |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629062631/https://www.sudantribune.com/South-Sudan-entitled-to-join-Arab%2C39193 |archive-date=29 June 2011 }}</ref> Instead, the nation could opt for observer status.<ref>{{cite news|url=http://weekly.ahram.org.eg/2011/1055/re10.htm |agency=Al-Ahram |date=7 July 2011 |access-date=8 July 2011 |title=Hoping for the best |first=Asmaa |last=El-Husseini |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110711201000/http://weekly.ahram.org.eg/2011/1055/re10.htm |archive-date=11 July 2011 }}</ref> It has indicated that it would not be joining the League since the government believes it does not meet the pre-conditions for membership, stating that: <blockquote>"The League requires that the countries must be Arabic-speaking countries that consider Arabic language the main language of the nation &mdash; on top of that, the league also requires that the people of that particular country must believe that they are Arabs. The people of Southern Sudan are not of Arabic origin, so I don't think there will be anybody in Southern Sudan who will consider joining the Arab League."<ref name="Sswnjtalos">{{Cite web|url=http://www.sudanradio.org/southern-sudan-will-not-join-arab-league-states|archive-url=https://web.archive.org/web/20111009101329/http://www.sudanradio.org/southern-sudan-will-not-join-arab-league-states |url-status=dead |title=Southern Sudan Will Not Join The Arab League Of States|archive-date=9 October 2011}}</ref></blockquote> In an interview with ''[[Asharq Al-Awsat]]'', the Foreign Minister of South Sudan [[Deng Alor Kuol]] said: <blockquote>"South Sudan is the closest African country to the [[Arab world]], and we speak a special kind of Arabic known as [[Juba Arabic]]."<ref>{{cite news|publisher=[[Asharq Al-Awsat]]|url=http://english.aawsat.com/ahmedyounis/interviews/foreign-minister-south-sudan-considering-joining-arab-league|title=Foreign Minister of South Sudan: We Are Considering Joining the Arab League|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913233152/https://english.aawsat.com/ahmedyounis/interviews/foreign-minister-south-sudan-considering-joining-arab-league |archive-date=13 September 2017|date=7 June 2016|access-date=3 May 2017}}</ref></blockquote> Sudan supports South Sudan’s request to join the Arab League.<ref>{{cite news|publisher=[[Sudan Tribune]]|url=http://www.sudantribune.com/spip.php?article59689|title=Khartoum supports South Sudan demand to join Arab League|date=21 July 2016|access-date=3 May 2017}}</ref> South Sudan applied for observer status in March 2018.<ref>{{cite web|url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/South-Sudan-application-for-Arab-League-seat-is-opposed/2558-4346266-vveffpz/index.html|title=South Sudan application for Arab League seat is opposed|date=2018-03-17|access-date=2018-03-31}}</ref><ref>{{cite web|url=https://radiotamazuj.org/en/news/article/south-sudan-seeks-observer-status-in-arab-league|title=South Sudan seeks observer status in Arab League|date=2018-03-07|access-date=2018-03-31}}</ref> The [[Sahrawi Arab Democratic Republic]] is not a member though it is recognized by some Arab League states. Its status is disputed, its territory being claimed by League member Morocco, which makes its membership unlikely for the foreseeable future. [[Latin America and the Caribbean]] are the home of a large, influential Arab population, who mostly reside in [[Mexico]], [[Honduras]], [[Argentina]], [[Venezuela]], [[Brazil]], [[Colombia]], [[Peru]], [[Uruguay]], [[Chile]], [[Panama]], [[Ecuador]], [[Jamaica]], [[Haiti]] and [[Guatemala]]. However, these countries use [[Dutch language|Dutch]], [[Spanish language|Spanish]], [[Portuguese language|Portuguese]], [[English language|English]] and [[French language|French]] as official languages and have demonstrated little interest in joining the Arab League. Brazil and Venezuela are the only two observers in the League.{{citation needed|date=July 2023}} ==Suspensions== ===Egypt=== Egypt's membership was suspended in March 1979 after it signed the [[Egypt–Israel peace treaty]] and the League's headquarters were moved from Cairo to Tunis. In 1987, Arab League states restored diplomatic relations with Egypt, the country was readmitted to the League in May 1989 and the League's headquarters were moved back to Cairo in September 1990.<ref>{{cite news |date=17 September 2008 |title=Timeline: Arab League |work=BBC News |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/country_profiles/1550977.stm |access-date=30 November 2009}}</ref> ===Libya=== [[Libya]] was suspended from the Arab League on 22 February 2011, following the start of the [[2011 Libyan Civil War|Libyan Civil War]] and the use of military force against civilians.<ref>{{Cite news |last= |date=2011-02-22 |title=Libya suspended from Arab League sessions |work=Ynetnews |url=https://www.ynetnews.com/articles/0,7340,L-4032530,00.html |access-date=2014-04-28}}</ref><ref name="auto"/> That makes Libya the second country in the League's history to have a frozen membership. Libyan leader [[Muammar Gaddafi]] declared that the League was illegitimate, saying: "The Arab League is finished. There is no such thing as the Arab League".<ref>{{cite news |author=Karam |first1=Souhail |last2=Heneghan |first2=Tom |last3=Roddy |first3=Michael |date=16 March 2011 |title=Gaddafi taunts critics, dares them to get him |work=Reuters |url=https://af.reuters.com/article/energyOilNews/idAFLDE72E2RO20110316 |url-status=dead |access-date=20 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110319063458/http://af.reuters.com/article/energyOilNews/idAFLDE72E2RO20110316 |archive-date=19 March 2011}}</ref><ref>{{cite news |author=Higgins |first=Kat |date=16 March 2011 |title=Libya: Clashes Continue As World Powers Stall |work=Sky News |url=http://news.sky.com/skynews/Home/World-News/VIDEO-Libyan-Army-Pushes-Towards-Benghazi-As-World-Powers-Debate-No-Fly-Zone-Against-Gaddafi/Article/201103315953124?lpos=World_News_First_World_News_Article_Teaser_Region_3&lid=ARTICLE_15953124_VIDEO%3A_Libyan_Army_Pushes_Towards_Benghazi_As_World_Powers_Debate_No_Fly_Zone_Against_Gaddafi |access-date=20 March 2011}}</ref> On 27 August 2011, the Arab League voted to restore Libya's membership by accrediting a representative of the [[National Transitional Council]], which was partially recognised as the interim government of the country in the wake of Gaddafi's ouster from the capital of [[Tripoli, Libya|Tripoli]].<ref>{{cite news |date=25 August 2011 |title=Arab League Recognizes Libyan Rebel Council |work=RTT News |url=http://www.rttnews.com/Content/GeneralNews.aspx?Id=1700187&SM=1 |access-date=25 August 2011}}</ref> ===Syria=== On 20 September 2011, the [[Arab Parliament]] recommended the suspension of [[Syria]] and [[Yemen]] over persistent reports of disproportionate violence against regime opponents and activists during the [[Arab Spring]].<ref>{{cite news |url=http://english.aljazeera.net/news/middleeast/2011/09/201192017594330402.html|work=Al Jazeera|date=20 September 2011 |access-date=20 September 2011|title=Arab League parliament urges Syria suspension}}</ref> On 12 November 2011, the League passed a decree that would suspend Ba'athist [[Syrian Arab Republic]]'s membership if the government failed to stop violence against civilian protesters by 16 November 2011 amidst the [[Civil uprising phase of the Syrian Civil War|uprising]].<ref name="The New York Times">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/11/13/world/middleeast/arab-league-votes-to-suspend-syria-over-its-crackdown-on-protesters.html|title=Arab League Votes to Suspend Syria Over Crackdown|date=12 November 2011|work=[[The New York Times]]|access-date=12 November 2011}}</ref> Syria, Lebanon and Yemen voted against the motion, and Iraq abstained.<ref name="The New York Times"/> Despite the opportunity, the Syrian government did not yield to the League's demands, resulting in its indefinite suspension. There was criticism after the Arab League sent in December 2011 a commission "monitoring" violence on people protesting against the regime. The commission was headed by Mohammad Ahmed Mustafa al-Dabi, who served as head of Omar al-Bashir's military intelligence, while [[war crime]]s, including [[genocide]], were allegedly committed on his watch.<ref>{{cite web|first=D. |last=Kenner|title=The World's Worst Human Rights Observer|work= Foreign Policy|date= 27 December 2011|url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2011/12/27/the_worlds_worst_human_rights_observer}} ''As Arab League monitors work to expose President Bashar al-Assad's crackdown, the head of the mission is a [[Sudan]]ese general accused of creating the fearsome "Janjaweed," which was responsible for the worst atrocities during the [[Darfur]] genocide.''</ref><ref>[https://www.cnn.com/2011/12/28/world/meast/syria-opposition-al-dabi/index.html Syrian activists slam Arab League mission head] CNN, 28 December 2011.</ref><ref>{{cite news|title=Violence in second Syrian city ahead of Arab League monitors' visit|work=The Guardian|date= 28 December 2011|url= https://www.theguardian.com/world/2011/dec/28/syria-egypt}}</ref> On 6 March 2013, the Arab League granted the [[Syrian National Coalition]] Syria's seat in the Arab League.<ref name="syriannationalcoalition">{{cite news |author=Black |first=Ian |title=Syrian opposition takes Arab League seat |url=https://www.theguardian.com/world/2013/mar/26/syrian-opposition-appeals-nato-support |access-date=20 November 2014 |work=the Guardian|date=26 March 2013 }}</ref> On 9 March 2014, the League's secretary General [[Nabil al-Arabi]] said that Syria's seat in the Arab League would remain vacant until the opposition completes the formation of its institutions.<ref>{{cite web|url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2014/Mar-09/249749-syria-opposition-not-yet-ready-for-arab-league-seat.ashx#axzz2uAA4pFGD|title=Syria opposition 'not yet ready for Arab League seat'|work=The Daily Star Newspaper – Lebanon|access-date=20 November 2014}}</ref> In 2021, the Arab League initiated a process of normalisation between Syria and other [[Arab nation]]s. In the aftermath of the [[2023 Turkey-Syria earthquake]], [[Saudi Arabia]], [[Egypt]], [[Jordan]], the [[United Arab Emirates]], [[Tunisia]] as well as [[Oman]] and [[Bahrain]] had sought better relations with Syria. There is a consensus in the Arab world that the isolation of the Syrian government is not conducive to peace and prosperity in the region.<ref>{{Cite web |last= |date=2023-03-08 |title=Saudi Arabia: Talks underway on Syria's return to Arab League |url=https://www.middleeastmonitor.com/20230308-saudi-arabia-talks-underway-on-syrias-return-to-arab-league/ |access-date=2023-03-25 |website=Middle East Monitor}}</ref> On 7 May 2023, at the meeting of the [[Council of the Arab League]] composed of foreign ministers in [[Cairo]], was agreed to reinstate Syria's membership.<ref>{{cite web |date=7 May 2023 |title=Arab foreign ministers agree to readmit Syria to the Arab League |url=https://english.alarabiya.net/News/middle-east/2023/05/07/Arab-foreign-ministers-to-discuss-Syria-s-return-to-Arab-League-Sudan-conflict |publisher=[[Al Arabiya]]}}</ref> Earlier, Kuwait and Qatar had opposed [[Bashar al-Assad]]’s presence at the Arab League summit. The regional normalisation effort had caught the U.S. and its European allies by surprise, as they were opposing a Jordan-led "Arab-led political initiative" in solving the crisis.<ref>{{Cite news |last1=England |first1=Andrew |last2=Saleh |first2=Heba |date=2023-05-07 |title=Arab League to readmit Syria after decade-long hiatus |work=Financial Times |url=https://www.ft.com/content/5f2bdc35-f3b6-41d8-8ca2-de6f7f5aad53 |access-date=2023-05-07}}</ref> According to the statement, al-Assad would be allowed to the meeting on 19 May 2023, if "he wishes to do so". Nevertheless, Syria remains under [[International sanctions against Syria|international sanctions]] after millions of Syrians had been displaced or sought refuge in Arab and European countries during the civil war. The changes to the relations between Syria and other Arab States would allow many of them to return to their homeland, according to the announcements made earlier by Jordanian and Saudi officials.<ref>{{Cite web |date=2023-05-07 |title=Arab League re-admits Syria after 11-year absence |url=https://arab.news/bf2fy |access-date=2023-05-07 |website=Arab News}}</ref> ==پڻ ڏسو== * [[List of Arab League countries by population]] * [[Member states of the Cooperation Council for the Arab States of the Gulf]] * [[Organisation of Islamic Cooperation]] * [[United Arab Command]] ==نوٽ== {{notelist}} {{DEFAULTSORT:Member states of The Arab League}} [[Category:Member states of the Arab League| ]] [[Category:Countries by international organization|Arab League, member states]] [[Category:Lists of countries in Africa|Arab League, member states]] [[Category:Lists of countries in Asia|Arab League, member states]] [[Category:Enlargement of intergovernmental organizations|Arab League, member states]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪن جون فهرستون]] [[زمرو:عرب ليگ]] [[زمرو:عرب ليگ جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:ملڪن جون فهرستون]] j8p1w6p7dwj7kpjvq59lx3351k1v8eu 14 98314 383014 2026-06-06T12:33:56Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:قانون]] 383014 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قانون]] otx7o7sq4pmcqtahreet7zomnhrnslf 14 98315 383015 2026-06-06T12:34:52Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:قانون]] 383015 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسلام]] [[زمرو:قانون]] jntyeitblffq638c97d2svfkc546ukg 14 98316 383021 2026-06-06T12:47:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 383021 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 6jqtlot6rkq4h7xzqi8uu5fum7shhi6 383047 383021 2026-06-06T13:40:17Z Ibne maryam 17680 383047 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] pswhis2ompcaiu4sf64oh6kec4nw5ek 14 98317 383022 2026-06-06T12:49:37Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 383022 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 6jqtlot6rkq4h7xzqi8uu5fum7shhi6 383036 383022 2026-06-06T13:21:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 383036 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] gmebd40rpheu7hma241kuybvbco3tla 14 98318 383024 2026-06-06T12:51:52Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 383024 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 6jqtlot6rkq4h7xzqi8uu5fum7shhi6 383085 383024 2026-06-06T18:30:39Z Memon2025 21315 /* */ 383085 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] 0q0z34tbycevpc1cf008koc61o0kul8 14 98319 383031 2026-06-06T13:13:43Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 383031 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] t8qzsfhuk3fz5afwfigg69blftmavho 14 98320 383033 2026-06-06T13:16:09Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] 383033 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] gmebd40rpheu7hma241kuybvbco3tla 14 98321 383038 2026-06-06T13:23:47Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] 383038 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] gmebd40rpheu7hma241kuybvbco3tla 14 98322 383040 2026-06-06T13:27:01Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] 383040 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] gmebd40rpheu7hma241kuybvbco3tla 14 98323 383043 2026-06-06T13:33:27Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] 383043 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] gmebd40rpheu7hma241kuybvbco3tla 14 98324 383045 2026-06-06T13:36:53Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] 383045 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] gmebd40rpheu7hma241kuybvbco3tla 14 98325 383049 2026-06-06T13:42:23Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] 383049 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا ضلعا]] gmebd40rpheu7hma241kuybvbco3tla 0 98326 383058 2026-06-06T15:45:59Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1323387351|Dir (city)]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 383058 wikitext text/x-wiki {{For|the former princely state|Dir (princely state)}}{{Infobox settlement|image_skyline=|image_map=|image_map1=|image_caption=|map_caption=|elevation_max_ft=|iso_code=|name=دير|official_name=Dir|settlement_type=شهر|type=شهر}}'''دير''' (Dir، [[اردو]] ، {{langx|ps|{{nq|دیر}}}}) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[مٿيون دير ضلعو|اپر دير ضلعي]] جو هڪ شهر آهي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''دير خاص''' (خاص دير) جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي ته جيئن ان کي ضلعي جي نالي، دير مٿيون ۽ هيٺيون کان ڌار ڪري سگهجي.اهو دير ندي جي ڪناري تي واقع آهي، جيڪو پنجڪورا ندي جي هڪ معاون ندي آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2024-07-08}}</ref> اهو لواري پاس جي بنياد تي آهي، جيڪو [[چترال]] ڏانهن ويندڙ مکيه رستو آهي. 45vknvoozv9fjonr0zdmka61hq1wgp3 383059 383058 2026-06-06T15:48:00Z Memon2025 21315 /* */ 383059 wikitext text/x-wiki {{For|the former princely state|Dir (princely state)}}{{Infobox settlement|image_skyline=|image_map=|image_map1=|image_caption=|map_caption=|elevation_max_ft=|iso_code=|name=دير|official_name=Dir|settlement_type=شهر|type=شهر}} '''دير''' (Dir، [[اردو]]: دیر) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[مٿيون دير ضلعو|اپر دير ضلعي]] جو هڪ شهر آهي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''دير خاص''' (خاص دير) جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي ته جيئن ان کي ضلعي جي نالي، دير مٿيون ۽ هيٺيون کان ڌار ڪري سگهجي. اهو دير ندي جي ڪناري تي واقع آهي، جيڪو پنجڪورا ندي جي هڪ معاون ندي آهي.<ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2024-07-08}}</ref> اهو لواري پاس جي بنياد تي آهي، جيڪو [[چترال]] ڏانهن ويندڙ مکيه رستو آهي. 5z0uvox2czd2wc2w3634h37oehkgwf2 383061 383059 2026-06-06T15:53:13Z Memon2025 21315 /* */ 383061 wikitext text/x-wiki {{For|the former princely state|Dir (princely state)}}{{Infobox settlement|image_skyline=|image_map=|image_map1=|image_caption=|map_caption=|elevation_max_ft=|iso_code=|name=دير|official_name=Dir|settlement_type=شهر|type=شهر}} '''دير''' (Dir، [[اردو]]: دیر) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[مٿيون دير ضلعو|اپر دير ضلعي]] جو هڪ شهر آهي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''دير خاص''' (خاص دير) جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي ته جيئن ان کي ضلعي جي نالي، دير مٿيون ۽ هيٺيون کان ڌار ڪري سگهجي. اهو دير ندي جي ڪناري تي واقع آهي، جيڪو پنجڪورا ندي جي هڪ معاون ندي آهي.<ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2024-07-08}}</ref> اهو لواري پاس جي بنياد تي آهي، جيڪو [[چترال]] ڏانهن ويندڙ مکيه رستو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:دير شهر]] [[زمرو:مٿيون دير ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا شهر]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا شهر]] 3vfgx15eqforvc4kcuwaeg5e0aecoho 383066 383061 2026-06-06T17:43:54Z Memon2025 21315 /* حوالا */ 383066 wikitext text/x-wiki {{For|the former princely state|Dir (princely state)}}{{Infobox settlement|image_skyline=|image_map=|image_map1=|image_caption=|map_caption=|elevation_max_ft=|iso_code=|name=دير|official_name=Dir|settlement_type=شهر|type=شهر}} '''دير''' (Dir، [[اردو]]: دیر) [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[مٿيون دير ضلعو|اپر دير ضلعي]] جو هڪ شهر آهي. ان کي ڪڏهن ڪڏهن '''دير خاص''' (خاص دير) جي نالي سان سڃاتو ويندو آهي ته جيئن ان کي ضلعي جي نالي، دير مٿيون ۽ هيٺيون کان ڌار ڪري سگهجي. اهو دير ندي جي ڪناري تي واقع آهي، جيڪو پنجڪورا ندي جي هڪ معاون ندي آهي.<ref name=":0">{{حوالو ويب|quote=2024-07-08}}</ref> اهو لواري پاس جي بنياد تي آهي، جيڪو [[چترال]] ڏانهن ويندڙ مکيه رستو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:دير شهر]] [[زمرو:مٿيون دير ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا شهر]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا شهر]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا شهر]] 1ecoo0wsshtws6xnysbhut8jq89g7nt 14 98327 383062 2026-06-06T15:53:52Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:مٿيون دير ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا شهر]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا شهر]] 383062 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مٿيون دير ضلعو]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا شهر]] [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن جا شهر]] fiq2dk0taq9rio2jdp1u94co3exztyu 14 98328 383063 2026-06-06T15:54:23Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا شهر]] 383063 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا شهر]] gmsn7fw3mdjtfj2nafi6d7fbvqv7aoy 383064 383063 2026-06-06T17:42:39Z Memon2025 21315 /* */ 383064 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مالاڪنڊ ڊویزن]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا شهر]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا شهر]] ssriiqt0etj90b40bb77iv58ildum41 14 98329 383065 2026-06-06T17:43:05Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:خیبر پختونخوا جا شهر]] 383065 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خیبر پختونخوا جا شهر]] oe33ju9m8xkj1f6evdn0sxer3iaq1u7 14 98330 383069 2026-06-06T17:49:38Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:مردان ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 383069 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مردان ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] of4ortszej54xxxhmh8e1jhg228mphf 0 98331 383070 2026-06-06T17:56:53Z Indus Asia 5725 Razaal Tax 383070 wikitext text/x-wiki ھندوستان ۾ 1930ع تائين پورهيت طبقي جي مسلمانن کي ڏھ کان پندرهن سيڪڙو "رذال ٽيڪس" ڏيڻو پوندو هو، جيڪو اوچي ذات جا مسلمان وصول ڪندا هئا، رذال، رذيل، ذليل جو جمع آهي، يعني نيچ مسلمان، جن جي ذاتين کي نيچ سمجهبو ويندو هو، هي ٽيڪس کائن گورک پور جا اوچي ذات جا اهي قاضي وصول ڪندا هئا، جيڪي مڪمل طور تي مذهبي ۽ ديندار سمجهيا ويندا هئا. جيڪو غريب به مزاحمت ڪندو هو ته قتل ٿي ويندو هو، اھي شرفا پورهيت طبقن جي ذاتين کي مسلمان ئي نه سمجهندا هئا. نيٺ ڪجھ پورهيت ڪورين طرفان رذال ٽيڪس تي ڪيس 1930ع ۾ الله آباد ڪورٽ ۾ آيو، ستَ اَٺ َسال ڪيس ڪورٽ سڳوريءَ ۾ هليو. اوچي ذات جا مسلمان يا شرفا پنهنجي قبرستانن ۾ به انهن کي دفن ٿيڻ به نه ڏيندا هئا. پر جيڪڏھن انگريز عملداريءَ جي ڊپ کان دفن ڪرڻ به ڏيندا هئا ته ان فوتي جي قبر تي ڪاڪوس هڻي ڇڏيندا هئا. برهمڻ جيڪو حشر شودرن يا دلتن سان ڪندا هئا، هي شرفا مسلمان به ان ساڳي برھمڻ واڌ طريقيڪار تحت پورهيت طبقن جي ذاتين سان به ائين ئي ڪندا هئا- مثال جي طور تي: رستي تي نه هلڻ ڏيڻ، نئون ڪپڙو لَٽو نه پائڻ ڏيڻ، ڇوت ڇات، ڀيد ڀاءُ ۽ ذات پات جي تفريق جو قائل سر سيد احمد خان به هو. هن 1857ع جي جنگ بابت لکيو ته " ان جنگ ۾ مسلمانن(شريفن) شرڪت نه ڪئي ھئي، بلڪي انهن شرڪت ڪئي ھئي، جيڪي نيچ، آواره، رذيل ۽ ڪِريل سماجي سطح جا ماڻھو ھئا.<ref>محقق؛ حفيظ ڪنڀر</ref> === [[Image:Noia 64 apps xeyes.png|30px]] حوالو ڏسندا === {{حوالا}} [[زمرو: تاريخ]] [[زمرو:ڀارت]] [[زمرو:مذھب]] bg1zurhg42khovi42il29s2rpe0owlm 14 98332 383073 2026-06-06T18:15:17Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 383073 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] tdcc7rhphzrehx6u3xao8anq7tm36cm 14 98333 383078 2026-06-06T18:22:59Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] 383078 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] 08qmfxxxf53tgqnmpsh0za1dhcfgawe 14 98334 383080 2026-06-06T18:25:00Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] 383080 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] 08qmfxxxf53tgqnmpsh0za1dhcfgawe 14 98335 383083 2026-06-06T18:27:58Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] 383083 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] 08qmfxxxf53tgqnmpsh0za1dhcfgawe 14 98336 383088 2026-06-06T18:33:51Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] 383088 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] 0q0z34tbycevpc1cf008koc61o0kul8 14 98337 383090 2026-06-06T18:36:38Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] 383090 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] 0q0z34tbycevpc1cf008koc61o0kul8 14 98338 383093 2026-06-06T18:40:18Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] 383093 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هزارا ڊويزن]] [[زمرو:هزارا ڊويزن جا ضلعا]] 08qmfxxxf53tgqnmpsh0za1dhcfgawe 14 98339 383095 2026-06-06T18:44:41Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:مردان ڊويزن]] [[زمرو:مردان ڊويزن جا ضلعا]] 383095 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مردان ڊويزن]] [[زمرو:مردان ڊويزن جا ضلعا]] 61nzgtj0px4lympoomfxn3bp85ebn6n 0 98340 383104 2026-06-07T02:12:49Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Histography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن ک... 383104 wikitext text/x-wiki '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Histography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== fdwce156ypts3bm46l3fyjfh5cwy0ik 383105 383104 2026-06-07T02:13:54Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] کي [[سنڌ جي تاريخ نويسي]] ڏانھن چوريو 383104 wikitext text/x-wiki '''سنڌ جي تاريخ نويسي''' ('''Histography of Sindh''') سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسيءَ جي لاڳاپي سان لاڳاپيل هڪ اهم موضوع آهي. قومي تاريخ عام طور تي تاريخي حقيقتن کي قوم ۽ ان جي مرڪز جي چوڌاري بيان ڪري ٿي، جڏهن ته علائقا اڪثر ڪناري تي رهجي وڃن ٿا ۽ انهن کي مڪمل يا تفصيلي تاريخي بيان نٿو ملي. ان جي ابتڙ، علائقائي تاريخون پنهنجي مخصوص علائقي، ثقافتي روايتن، ٻولي ۽ سڃاڻپ تي زور ڏين ٿيون، ته جيئن اهي قومي تاريخ ۾ پنهنجي جدا حيثيت قائم ڪري سگهن.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=Essays On The History of Sindh |publisher=فڪشن هائوس |location=لاهور |year=2005 |pages=17–27 }}</ref> == قومي ۽ علائقائي تاريخ نويسي == قومي ۽ علائقائي تاريخن جا مقصد به مختلف رهيا آهن. قومي تاريخ منتشر ۽ جدا جدا عنصرن کي هڪ قومي سڃاڻپ هيٺ گڏ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿي، جڏهن ته علائقائي تاريخون پنهنجي ثقافتي قدرن، روايتن ۽ سياسي حيثيت کي اجاگر ڪري پنهنجي معاملن ۾ آزاد ڪردار ادا ڪرڻ جي خواهش ظاهر ڪن ٿيون. نوآبادياتي دور جي خاتمي ۽ نون ملڪن جي قيام کان پوءِ، پراڻين حدن جي تبديليءَ سبب قوم رياست ۽ صوبن جي وچ ۾ تضاد پيدا ٿيا. علائقن وٽ پنهنجي جدا تاريخ ۽ ثقافت هئي، جڏهن ته نئين قوم رياست کي پنهنجي تاريخ نئين زاويي سان ٺاهڻي هئي. اهڙي صورتحال ۾ قومي تاريخ ڪڏهن ڪڏهن سياسي غلبي، قومي سڃاڻپ جي تشهير ۽ علائقائي قوميتن جي دٻاءَ لاءِ استعمال ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == پاڪستان ۾ سنڌ جي علائقائي حيثيت == پاڪستان جي قيام وقت ملڪ ۾ پنج صوبا هئا، جن وٽ پنهنجي جدا سڃاڻپ موجود هئي. پاڪستان هڪ نئون ملڪ هو، تنهنڪري ان جي شروعاتي دور ۾ قومي وحدت ۽ قوم سازيءَ تي وڌيڪ زور ڏنو ويو. صوبي سان وابستگيءَ کي سرڪاري سطح تي ڪڏهن ڪڏهن تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، ڇاڪاڻ ته ان کي قوم سازيءَ جي راهه ۾ رڪاوٽ سمجهيو ويندو هو. سنڌ جي تاريخ نويسي پاڪستان جي سياسي عمل ۾ ٿيندڙ تبديلين کي ظاهر ڪري ٿي؛ جيئن جيئن سياسي جوڙجڪ بدلبي رهي، تيئن سنڌ جي تاريخ لکڻ جا رخ به تبديل ٿيندا رهيا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ هڪ الڳ حيثيت رکي ٿي، ڇاڪاڻ ته اها بنگال ۽ پنجاب وانگر ورهايل نه ٿي. سنڌي ڳالهائيندڙ آبادي به پشتونن يا بلوچن وانگر ٻن يا وڌيڪ ملڪن ۾ وڏي پيماني تي ورهايل نه هئي. تاريخي ۽ جاگرافيائي طور سنڌ قديم زماني کان پنهنجي جداگانه سڃاڻپ رکي ٿي، جنهن ڪري اها پاڪستان جي ٻين صوبن کان هڪ خاص ۽ ممتاز حيثيت رکي ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي ۽ ورهاڱي کان اڳ جي تاريخ نويسي == تاريخ ڪنهن به علائقي کي تاريخي مرتبو ڏيڻ جو طاقتور ذريعو آهي، ڇاڪاڻ ته اها ان علائقي جون پاڙون ماضي ۾ ڳولي ٿي. ان شعور تحت ورهاڱي کان اڳ سنڌ هسٽاريڪل سوسائٽي قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد سنڌ جي تاريخ کي نئين سر مرتب ڪرڻ هو. ان جي تاريخي رسالي ۾ سنڌ جي تاريخ جي مختلف پهلوئن تي تحقيقي مضمون شايع ٿيندا هئا. خاص طور قديم دور تي زور ڏنو ويو، ته جيئن سنڌ جي تاريخي قدامت ثابت ڪري سگهجي. جيئن ته هن سوسائٽيءَ ۾ هندو ۽ انگريز مؤرخ وڌيڪ سرگرم هئا، تنهنڪري تاريخ نويسيءَ ۾ سيڪيولر رجحان نمايان رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ورهاڱي کان پوءِ سنڌي تاريخ نويسي == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسي نون خيالن ۽ رجحانن سان سامهون آئي. ان جو مرڪزي نقطو اهو هو ته سنڌ تاريخي، ثقافتي ۽ لساني طور پاڪستان جي ٻين صوبن کان مختلف آهي. صوبائي سڃاڻپ تي زور ورهاڱي جي نتيجن سبب وڌيو. ڪراچي، جيڪا سنڌ جو اهم شهر ۽ بندرگاهه هئي، وفاقي علائقو قرار ڏئي نئين ملڪ جي گادي بڻائي وئي. سنڌ ان فيصلي خلاف احتجاج ڪيو، پر اهو احتجاج اثرائتو ثابت نه ٿيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي هندو آبادي وڏي پيماني تي لڏي وئي ۽ ان جي جاءِ تي اردو ڳالهائيندڙ آبادي آئي. هن تبديليءَ سنڌي قوميت کي ڪمزور ڪيو. ثقافتي ۽ لساني دٻاءَ کي منهن ڏيڻ لاءِ سنڌي دانشورن سنڌ جي تاريخ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ طرف ڌيان ڏنو، ته جيئن سنڌ جي جدا سڃاڻپ کي برقرار رکيو وڃي. ان مقصد لاءِ سنڌي ادبي بورڊ قائم ڪيو ويو، جنهن سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ تاريخي تحقيق جي حوصلا افزائي ڪئي. بورڊ سنڌ جي قديم کان جديد دور تائين نو جلدن ۾ جامع تاريخ شايع ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ سنڌ جي تاريخ بابت فارسي اصل ماخذ پڻ شايع ڪيا، ته جيئن مؤرخن کي بنيادي مواد ملي سگهي. انهن مان ڪجهه ڪتاب بعد ۾ سنڌي ۽ اردو ۾ ترجمو ٿيا، جنهن سان اردو پڙهندڙن لاءِ سنڌ جي تاريخ کي سمجهڻ جا نوان رستا کليا.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اسلام، عرب فتح ۽ باب الاسلام جو تصور == ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جي هڪ اهم خصوصيت سنڌ جي تاريخ ۾ اسلام جي ڪردار تي زور هو. عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ کي “باب الاسلام” يعني اسلام جو دروازو بڻائيندڙ واقعو سمجهيو ويو. محمد بن قاسم کي هڪ اهم تاريخي هيرو طور پيش ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن کي سنڌ ۾ اسلام آڻيندڙ فاتح طور بيان ڪيو ويو. اسلام پسند تاريخ نويسيءَ ۾ عرب فتح ۽ عرب فاتح سنڌ جي اسلامي سڃاڻپ جا وڏا نشان بڻيا، ۽ باب الاسلام جو تصور سالياني يادگيريءَ جو موضوع پڻ بڻيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سيد سليمان ندوي پنهنجي ڪتاب ''عرب و هند ڪي تعلقات'' ۾ عربن جي سنڌ فتح ۽ اتر هندستان تي ترڪن جي فتحن ۾ فرق بيان ڪيو. سندس خيال موجب سنڌ فتح ڪندڙ عرب اسلامي ماحول ۾ رهندا هئا ۽ اسلامي تعليمات کان واقف هئا، جڏهن ته ترڪ، افغان ۽ مغل حڪمران فقط نالي ماتر مسلمان هئا ۽ اسلامي تعليمات جا حقيقي نمائندا نه هئا. ان خيال موجب سنڌ جو اسلامي ڪردار پاڪستان جي ٻين علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ پختو سمجهيو ويو.<ref name="SuleimanNadvi-ArabHind-1976">{{cite book |last=ندوي |first=سليمان |title=عرب و هند ڪي تعلقات |location=ڪراچي |year=1976 |pages=107، 192 }}</ref> محمد علي جناح جي هڪ تقرير جو حوالو پڻ ڏنو ويو، جنهن ۾ هن سنڌ کي خراج تحسين پيش ڪندي چيو ته پاڪستان حقيقت ۾ ان ڏينهن وجود ۾ آيو، جڏهن پهريون مسلمان سنڌ جي سرزمين تي آيو. ورهاڱي کان پوءِ هن تصور سنڌ کي ٻين صوبن کان اسلامي روايتن جي وارث طور الڳ ڏيکارڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سنڌ جو ڪردار == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو ٻيو اهم پهلو آزاديءَ جي تحريڪ ۽ پاڪستان جي قيام ۾ سنڌ جي ڪردار تي زور آهي. سنڌ جي ماڻهن خلافت تحريڪ، هجرت تحريڪ ۽ ريشمي رومال تحريڪ ۾ سرگرم حصو ورتو. انهن تحريڪن سنڌ جي ماڻهن کي هندستان جي مسلمانن سان ويجهو آندو. سنڌ کي بمبئي کان جدا ڪرڻ جي جدوجهد پڻ هندستاني مسلمانن جي سياسي مطالبن لاءِ مددگار ثابت ٿي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌ پاڪستان جي قيام واري جدوجهد ۾ پنهنجي ڪردار تي به فخر ڪري ٿي. 1938ع ۾ شيخ عبدالمجيد سنڌي صوبائي مسلم ليگ جي اجلاس ۾ پاڪستان بابت قرارداد پيش ڪئي، جيڪا اڪثريت سان منظور ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي پاڪستان قرارداد جي حمايت ڪئي. ان موقعي تي جي. ايم. سيد تقرير ڪندي چيو ته هندستان جا مسلمان جدا قوم آهن، ڇاڪاڻ ته انهن جي جدا تاريخ، ثقافت، ادب، روايتون ۽ سياسي توڙي معاشي نظام آهن؛ تنهنڪري انهن کي جدا وطن ڏنو وڃي.<ref name="MehranFreedomMovement1985">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |pages=17–18 }}</ref> سنڌ اسيمبلي 1946ع ۾ پاڪستان جي قرارداد جي حمايت ڪندڙ پهرين اسيمبلي طور پيش ڪئي وئي. 1985ع ۾ سنڌي ادبي بورڊ جي رسالي ''مهراڻ'' آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر شايع ڪيو. ان جي اداريي ۾ چيو ويو ته پاڪستان جو حقيقي خالق سنڌ آهي. اداريي ۾ اهو به افسوس ظاهر ڪيو ويو ته پاڪستان جي قيام کان پوءِ سنڌ جي ڪردار کي ڄاڻي واڻي گهٽايو ويو؛ جهڙوڪ محمد علي جناح جي جنم ڀومي جهرڪ کي نظرانداز ڪري وزير مينشن ڪراچي کي اڳيان آڻڻ، ۽ سنڌي اڳواڻن جي خدمتن کي پاڪستان جي قيام ۾ مناسب طور تسليم نه ڪرڻ.<ref name="MehranFreedomMovement1985p5">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=5 }}</ref><ref name="MehranFreedomMovement1985p6">{{cite journal |title=آزاديءَ جي تحريڪ بابت خاص نمبر |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=ڄامشورو |issue=1–2 |year=1985 |page=6 }}</ref> سنڌ طرفان پنهنجي اسلامي ڪردار ۽ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ ڪردار تي زور ڏيڻ جو هڪ سياسي سبب صوبائي خودمختياريءَ جو مطالبو هو. سنڌ چاهيو ٿي ته مرڪز جو ڪردار صوبائي معاملن ۾ گهٽ کان گهٽ هجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == ون يونٽ ۽ سنڌي قومپرست تاريخ نويسي == سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ بنيادي تبديلي ون يونٽ جي دور ۾ آئي. 1955ع ۾ اولهه پاڪستان جا صوبا هڪ يونٽ ۾ ضم ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ پاڻ کي ٻيهر اهڙي صورتحال ۾ محسوس ڪيو، جهڙي طرح نوآبادياتي دور ۾ اها بمبئي پريزيڊنسيءَ جو حصو هئي. بمبئي جي جاءِ تي هاڻي لاهور جو غلبو محسوس ڪيو ويو. سنڌ پنهنجي سياسي آزادي ٻيهر وڃائي ويٺي. ون يونٽ جي عمل سنڌ جي ڪجهه سياستدانن جي موقعي پرستيءَ کي به ظاهر ڪيو، جن مرڪزي حڪومت سان گڏجي سنڌ کي ون يونٽ جو حصو بڻائڻ ۾ مدد ڪئي. ساڳئي وقت اهڙا اڳواڻ به سامهون آيا، جن ون يونٽ جي مخالفت ڪئي ۽ ان سبب تڪليفون برداشت ڪيون. هن دور سنڌ جي تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جو نئون تصور پيدا ڪيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ون يونٽ سنڌين کي سياسي طور وڌيڪ پختو ڪيو، ڇاڪاڻ ته سنڌ مجموعي طور پنجاب جي سياسي غلبي هيٺ تڪليفون ڀوڳيون. هن دور ۾ بئراج جي زرخيز زمين فوجي آفيسرن ۽ اعليٰ بيوروڪريٽن کي الاٽ ڪئي وئي، جنهن سان سنڌي هارين جا حق متاثر ٿيا. سرڪاري ملازمتن ۾ سنڌين کي مناسب حصو نه مليو، جنهن سبب وڌندڙ وچولي طبقي ۾ مايوسي پيدا ٿي. انهن تجربن کان پوءِ سنڌين محسوس ڪيو ته نه “باب الاسلام” واري حيثيت ۽ نه آزاديءَ جي تحريڪ ۾ سندن ڪردار، انهن کي سندن حق ڏيارڻ ۾ مددگار ثابت ٿيا. ان احساس سنڌ جي تاريخ نويسيءَ جو رخ بدلائي ڇڏيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> سنڌي قومپرستي تاريخ جي تجزيي جو مرڪزي نقطو بڻجي وئي. ماضيءَ کي حال جي روشنيءَ ۾ پرکيو ويو، خاص طور پرڏيهي حملن جي اثرن کي هن انداز سان ڏٺو ويو ته سنڌ بار بار پرڏيهي غلبي سبب ڪيئن متاثر ٿي. پرڏيهي غلبي جي موضوع سنڌ جي اهڙي تصوير ٺاهي، جنهن ۾ سنڌ کي مظلوم ۽ استحصال جو شڪار علائقو طور پيش ڪيو ويو. ساڳئي وقت تاريخ ۾ “غدارن” ۽ “هيروز” جي ڪردار کي نمايان ڪيو ويو، ته جيئن نئين نسل لاءِ ڪردار جا نمونا پيدا ڪيا وڃن.<ref name="MubarakAli1994p45">{{cite book |last=مبارڪ علي |first=ڊاڪٽر |title=سنڌ خاموشي ڪي آواز |location=لاهور |year=1994 |page=45 }}</ref> == سيڪيولر قومپرست تعبير ۽ قديم سنڌ == سنڌي قومپرستيءَ هيٺ ٺهيل نئين تاريخ نويسي مذهبي نه پر سيڪيولر هئي. سنڌي ثقافت ۽ تهذيب جون پاڙون قديم ماضيءَ ۾ ڳوليون ويون ۽ دعويٰ ڪئي وئي ته سنڌ جي تهذيبي حيثيت بابلي، آشوري ۽ مصري تهذيبن جي برابر آهي. سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب سنڌين لاءِ فخر جو ذريعو بڻجي، ۽ موهن جو دڙو سنڌ جي قديم ماضيءَ جي علامت طور اڀريو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == جي. ايم. سيد جي تاريخي تعبير == جي. ايم. سيد سنڌ جي تاريخ نويسيءَ ۾ اهم نوان رجحان متعارف ڪرايا. هن عربن جي سنڌ فتح کي سنڌ لاءِ برڪت نه، پر هڪ جارحيت قرار ڏنو. سندس خيال ۾ محمد بن قاسم به ٻين حمله آورن وانگر هڪ جارح هو، جنهن سنڌ جا وسيلا لٽيا. هن دليل لاءِ ساڳيو منطق استعمال ڪيو، جيڪو سليمان ندوي ترڪ حمله آورن بابت ڏنو هو. جي. ايم. سيد موجب اٺين صديءَ تائين اموي دور ۾ عرب حاڪمن جو اصل اسلامي روح ختم ٿي چڪو هو ۽ اهي دنياوي ۽ سامراجي طاقت بڻجي چڪا هئا؛ تنهنڪري سنڌ جي عرب فتح اسلام نه پر عرب سلطنت جي توسيع هئي.<ref name="ArisarGMSayyidp56">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=56 }}</ref> هن تعبير محمد بن قاسم کي هيرو مان جارح ۾ تبديل ڪيو ۽ راجا ڏاهر کي مادر وطن جو محافظ بڻايو، جنهن حمله آورن سان ٺاهه ڪرڻ بدران وڙهندي جان قربان ڪئي. جي. ايم. سيد چچ نامو ۽ جنت السنڌ جهڙن تاريخي ماخذن تي به تنقيد ڪئي، ڇاڪاڻ ته سندس خيال ۾ اهي حمله آورن جي واکاڻ ڪن ٿا ۽ پڙهندڙن کي حقيقي تاريخي شعور کان محروم ڪن ٿا.<ref name="ArisarGMSayyidp55">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=55 }}</ref> جي. ايم. سيد جي نظر ۾ سنڌ تي حملو ڪندڙ سڀ پرڏيهي فاتح هڪ ئي زمري ۾ اچن ٿا، ڀلي انهن جو مذهب ڪهڙو به هجي. انهن ۾ ايران جو دارا، عربن جو محمد بن قاسم، غزنيءَ جو محمود، دهليءَ جو علاؤالدين، قنڌار جو شاهه بيگ ارغون، مغلن جو خان خانان ۽ ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جو چارلس نيپيئر شامل ڪيا ويا. انهن سڀني کي سنڌ جا غاصب ۽ تباهه ڪندڙ قرار ڏنو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidp58">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=58 }}</ref> == غدارن ۽ سورمن جو تصور == 1956ع کان پوءِ سياسي صورتحال سنڌ جي تاريخ کي “غدارن” ۽ “سورمن” جي انداز ۾ لکڻ طرف وٺي وئي. جيڪي ماڻهو ذاتي مفادن لاءِ سنڌ کي وڪڻندڙ سمجهيا ويا، انهن کي غدار چيو ويو، جڏهن ته جيڪي مادر وطن لاءِ قرباني ڏيندڙ سمجهيا ويا، انهن کي سورمو قرار ڏنو ويو. سنڌ جي دفاع ڪندڙن ۾ راجا ڏاهر، دودو سومرو، دريا خان، مخدوم بلاول، شاهه عنايت ۽ هوش محمد کي شامل ڪيو ويو. غدارن ۾ قاضي قاضن، نائومل ۽ مير علي مراد جا نالا کنيا ويا. هن تاريخ نويسيءَ جو پيغام اهو هو ته ڪيچ مڪران، ٺٽي، مياڻي ۽ دٻي ۾ وڙهيل سنڌ جي آزاديءَ جون جنگيون اڃا ختم نه ٿيون آهن، پر اها جنگ هر شهر ۽ ڳوٺ ۾ جاري آهي.<ref name="ArisarGMSayyidp63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |page=63 }}</ref> == مغل دور، تاريخ مظھر شاهجهاني ۽ پرڏيهي غلبو == سنڌ تي مغل دور جي پرڏيهي قبضي جا اثر بيان ڪرڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ 1962ع ۾ يوسف ميرڪ جي اصل ماخذ ''تاريخ مظھر شاهجهاني'' شايع ڪئي. ان جو مقدمو پير حسام الدين راشدي لکيو. هن مقدمي ۾ خاص طور اهي واقعا چونڊيا ويا، جن ۾ ظلم ۽ استحصال جي تصوير ملي ٿي ۽ جيڪي سنڌ جي ان وقت جي سياسي حالت سان لاڳاپيل لڳندا هئا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962p21">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |page=21 }}</ref> پير حسام الدين راشدي، يوسف ميرڪ جي حوالي سان، سيوهڻ جي گورنر جي ظلم، ماڻهن کي ڪوڙا هڻڻ ۽ اذيت ڏيڻ جا واقعا بيان ڪيا. مغل عملدارن طرفان ماڻهن جي ملڪيت ضبط ڪرڻ، سندن وسيلن ۽ دولت کان محروم ڪرڻ، ڦورن ۽ ڌاڙيلن جي سرپرستي ڪرڻ ۽ ڳرا محصول لاڳو ڪرڻ جهڙا عمل بيان ڪيا ويا. نتيجي طور سيوهڻ جو علائقو برباد ٿيو، ڳوٺ ۽ شهر ويران ٿيا، ۽ ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي پري علائقن ۾ پناهه وٺڻ تي مجبور ٿيا.<ref name="RashidiMazharShahjahani1962pp30-31">{{cite book |last=راشدي |first=پير حسام الدين |title=تاريخ مظھر شاهجهاني |others=مقدمو |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |location=حيدرآباد |year=1962 |pages=30–31 }}</ref> == عثمان ڏيپلائي ۽ مزاحمتي ادب == پرڏيهي قبضي خلاف مزاحمت جو اظهار ادبي صورت ۾ به ٿيو. عثمان ڏيپلائي 1962ع ۾ پنهنجو تاريخي ناول ''سانگهڙ'' شايع ڪيو، جنهن جو موضوع انگريزن خلاف حرن جي جدوجهد هو. هن ناول سنڌ جي نئين نسل تائين اهو پيغام پهچايو ته سياسي غلبي ۽ حقن جي جدوجهد خلاف ڪيئن وڙهجي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == سنڌ جي ثقافتي علامتون ۽ قوميت == سنڌ جي ماضيءَ جي عظمت بيان ڪرڻ کي به اهم سمجهيو ويو، ته جيئن سنڌين ۾ فخر جو احساس پيدا ٿئي. انهن علامتن ۾ موهن جو دڙو، ڄام نندي جو مقبرو، رني ڪوٽ، عمرڪوٽ جا قلعا، حيدرآباد جا بادگير، اجرڪ، رلي، ڪاشيءَ جو ڪم ۽ هالا جو فرنيچر شامل هئا. ادبي شخصيتن ۾ شاهه عبداللطيف ڀٽائي، سچل سرمست ۽ سامي کي سنڌي ٻوليءَ کي شاهوڪار ڪندڙ ۽ سنڌي قومي شعور پيدا ڪندڙ شخصيتن طور پيش ڪيو ويو.<ref name="ArisarGMSayyidpp62-63">{{cite book |last=عاريسر |first=عبدالواحد |title=جي. ايم. سيد |language=سنڌي |location=منظورآباد |pages=62–63 }}</ref> سنڌي قومپرستيءَ جو بنياد مذهب بدران ٻولي ۽ علائقي تي رکيو ويو. هن خيال موجب جيڪي ماڻهو سنڌ ۾ رهن ٿا ۽ سنڌي ٻولي ڳالهائين ٿا، اهي سنڌي آهن. ٻن قومن واري نظريي کي رد ڪندي قوميت جو تصور سيڪيولر بنيادن تي قائم ڪيو ويو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == قومپرست تاريخ نويسيءَ تي تنقيد == قومپرست فريم ورڪ ۾ تاريخ لکڻ بابت تنقيد پڻ ڪئي وئي آهي. ڊاڪٽر مبارڪ علي موجب اهڙي تاريخ نويسيءَ ۾ ڪڏهن ڪڏهن حقيقتن کي مسخ ڪري يا چونڊي استعمال ڪيو ويو، ته جيئن اهي قومي بيانئي سان ٺهڪي اچن. تاريخي طريقيڪار کي مڪمل طور لاڳو ڪرڻ بدران جذباتي ۽ مبالغو آميز بيان اختيار ڪيو ويو. ان تاريخ نويسيءَ جو وڏو مقصد سياسي استعمال بڻجي ويو، جنهن سبب سنڌ جي تاريخ نويسي هڪ مرحلي تي بيهي رهي ۽ نون علمي موضوعن ڏانهن گهربل اڳڀرائي نه ڪري سگهي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == اڻلکيل ۽ نظرانداز ٿيل موضوع == سنڌ جي تاريخ اڃا مڪمل نه سمجهي وڃي ٿي. ڪيترائي موضوع اڃا وڌيڪ تحقيق گهرن ٿا، جهڙوڪ زرعي ڍانچي ۾ تبديليون، نون ٽيڪنالاجيڪل طريقن جو تعارف، هارين جو ڪردار، هاري بغاوتن جو وجود يا عدم وجود، سنڌ جا پاڙيسري ملڪن سان لاڳاپا، ثقافتي ۽ واپاري رابطا، اميلن ۽ ڀائيبندن جو سماجي ڪردار، ۽ سنڌ ۾ مذهب جو ڪردار، خاص طور نانڪ پنٿين ۽ سکن جي حوالي سان. ڪلاڊ مارڪووٽس جي ڪتاب ''The Global World of the Indian Merchants (1750–1967)'' ۾ شڪارپوري ۽ حيدرآبادي واپارين جي عالمي تجارتي سرگرمين کي بيان ڪيو ويو آهي، جيڪو سنڌ جي مؤرخن وٽ اڳ ۾ گهڻو نظرانداز ٿيل موضوع رهيو.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> == نتيجو == سنڌ جي تاريخ نويسي قومي تاريخ، علائقائي سڃاڻپ، اسلامي بيانئي، آزاديءَ جي تحريڪ، ون يونٽ، سنڌي قومپرستي ۽ سيڪيولر ثقافتي تعبيرن جي وچ ۾ تبديل ٿيندي رهي آهي. ان تاريخ نويسيءَ سنڌ جي جدا تاريخي حيثيت، ثقافتي ورثي ۽ سياسي جدوجهد کي نمايان ڪيو، پر ساڳئي وقت ان تي اهو اعتراض به ڪيو ويو ته اها ڪڏهن ڪڏهن تنگ قومپرستي ۽ سياسي مقصدن تائين محدود ٿي وئي. سنڌ جي تاريخ کي وڌيڪ جامع ۽ علمي انداز ۾ لکڻ لاءِ ضروري آهي ته اها صرف سياست جي خدمت نه ڪري، پر اهڙو وسيع تاريخي شعور پيدا ڪري، جيڪو ماڻهن کي ماضي ۽ حال ٻنهي کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي.<ref name="MubarakAli-Essays-pp17-27" /> ==حوالا== fdwce156ypts3bm46l3fyjfh5cwy0ik 0 98341 383106 2026-06-07T02:13:54Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سنڌ جي تاريخ نگاري]] کي [[سنڌ جي تاريخ نويسي]] ڏانھن چوريو 383106 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سنڌ جي تاريخ نويسي]] 31q7fd9763z979hxiym626lkvhtl0hb 14 98342 383111 2026-06-07T05:52:31Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:بنو ڊویزن]] کي [[زمرو:بنون ڊویزن]] ڏانھن چوريو 383111 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:بنون ڊویزن}} rs0vc39mugf7zfrboynyw5ioushedxg 14 98343 383113 2026-06-07T05:55:30Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] 383113 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] myf81dk802zupwxkdhltm4h926hkwe7 14 98344 383114 2026-06-07T05:56:01Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 383114 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] mc1u6f55l7wegrymiqmcqzlb2vr4d8c 14 98345 383121 2026-06-07T06:05:51Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] 383121 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] cneyiv0a7setevhc39kx6eta3do81is 14 98346 383123 2026-06-07T06:08:29Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] 383123 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بنون ڊویزن]] [[زمرو:بنون ڊویزن جا ضلعا]] cneyiv0a7setevhc39kx6eta3do81is 14 98347 383125 2026-06-07T06:14:18Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] 383125 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] 6nwsq8cth47mzgula16vzn80n085x3q 14 98348 383126 2026-06-07T06:14:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 383126 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] i19pl05b7fmpzvyfnzwq26zdxfrm4fw 14 98349 383131 2026-06-07T06:29:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] 383131 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] 6nwsq8cth47mzgula16vzn80n085x3q 383144 383131 2026-06-07T07:05:34Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:ڏکڻ وزيرستان مٿيون ضلعو]] کي [[زمرو:هيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] ڏانھن چوريو 383131 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] 6nwsq8cth47mzgula16vzn80n085x3q 0 98350 383132 2026-06-07T06:37:33Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1348856707|Upper South Waziristan District]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 383132 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو<br> Upper South Waziristan|native_name=ضلع بالائی جنوبی وزیرستان ([[اردو]])<br>پورتنۍ جنوبي وزیرستان ولسوالۍ ([[پشتو]])|native_name_lang=|settlement_type=[[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]]|image_skyline=Pir Ghar, Baddar, South Waziristan Agency, FATA, Pakistan.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Pir Ghar, Baddar|image_map={{wikidata|property|raw|P242}}|mapsize=|map_alt=|map_caption=Upper South Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Provinces of Pakistan|Province]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Divisions of Pakistan|Division]]|subdivision_name2=[[Dera Ismail Khan Division|Dera Ismail Khan]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|founder=|seat_type=[[Headquarters]]|seat=[[Spinkai]]|government_footnotes=|government_type=District Administration|leader_party=|leader_title=[[Mayor]]|leader_name=N/A|leader_title1=[[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]]|leader_name1=Mr. Ashfaq Khan (BPS-18 PCS)|leader_title2=District Police Officer|leader_name2=Niaz Muhammad ([[Police Service of Pakistan|BPS-18 PSP]])|unit_pref=Metric<!-- or US or UK -->|area_footnotes=|area_total_km2=2815|population_footnotes=<ref name="2017census"/>|population_as_of=2017|population_total=367,364|population_density_km2=auto|demographics_type1=Literacy|demographics1_footnotes=<ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref>|demographics1_title1=Literacy rate|timezone1=[[Time in Pakistan|PST]]|utc_offset1=+5|established_title=Established|established_date=13 April 2022|blank_name_sec1=Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]]|blank_info_sec1=5|blank_name_sec2=Languages|blank_info_sec2=[[Pashto]]{{*}}[[Urdu]]|website=}} <references /> '''مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو''' (اردو: {{langx|ur|{{nq|ضلع بالائی جنوبی وزیرستان}}}}؛ پشتو: {{langx|ps|پورتنۍ جنوبي وزیرستان ولسوالۍ}}) پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي. مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو 13 اپريل 2022ع تي قائم ٿيو جڏهن اڳوڻي [[ڏکڻ وزیرستان|ڏکڻ وزيرستان ضلعي]] کي لوئر ڏکڻ وزيرستان ۽ مٿيون ڏکڻ وزيرستان ۾ ورهايو ويو. <ref>{{حوالو ويب|date=13 April 2022}}</ref> اسپنڪائي راگزئي علائقي کي ان جو گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو. <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> 8z83r6nwyciozzou2f8n69qcoly5syr 383133 383132 2026-06-07T06:41:09Z Ibne maryam 17680 /* */ 383133 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو<br> Upper South Waziristan|native_name=ضلع بالائی جنوبی وزیرستان ([[اردو]])<br>پورتنۍ جنوبي وزیرستان ولسوالۍ ([[پشتو]])|native_name_lang=|settlement_type=[[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]]|image_skyline=Pir Ghar, Baddar, South Waziristan Agency, FATA, Pakistan.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Pir Ghar, Baddar|image_map={{wikidata|property|raw|P242}}|mapsize=|map_alt=|map_caption=Upper South Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Provinces of Pakistan|Province]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Divisions of Pakistan|Division]]|subdivision_name2=[[Dera Ismail Khan Division|Dera Ismail Khan]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|founder=|seat_type=[[Headquarters]]|seat=[[Spinkai]]|government_footnotes=|government_type=District Administration|leader_party=|leader_title=[[Mayor]]|leader_name=N/A|leader_title1=[[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]]|leader_name1=Mr. Ashfaq Khan (BPS-18 PCS)|leader_title2=District Police Officer|leader_name2=Niaz Muhammad ([[Police Service of Pakistan|BPS-18 PSP]])|unit_pref=Metric<!-- or US or UK -->|area_footnotes=|area_total_km2=2815|population_footnotes=<ref name="2017census"/>|population_as_of=2017|population_total=367,364|population_density_km2=auto|demographics_type1=Literacy|demographics1_footnotes=<ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref>|demographics1_title1=Literacy rate|timezone1=[[Time in Pakistan|PST]]|utc_offset1=+5|established_title=Established|established_date=13 April 2022|blank_name_sec1=Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]]|blank_info_sec1=5|blank_name_sec2=Languages|blank_info_sec2=[[Pashto]]{{*}}[[Urdu]]|website=}} '''مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو''' (اردو: ضلع بالائی جنوبی وزیرستان؛ [[پشتو]]: پورتنۍ جنوبي وزیرستان ولسوالۍ) پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي. مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو 13 اپريل 2022ع تي قائم ٿيو جڏهن اڳوڻي [[ڏکڻ وزیرستان|ڏکڻ وزيرستان ضلعي]] کي هيٺيائين ۽ مٿيائين ڏکڻ وزيرستان ضلعن ۾ ورهايو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=13 April 2022}}</ref> اسپنڪائي راگزئي علائقي کي ان جو گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] 8gn4plnp9p17xf63jkcgslb1l56pmg5 383134 383133 2026-06-07T06:42:12Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 383134 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو<br> Upper South Waziristan|native_name=ضلع بالائی جنوبی وزیرستان ([[اردو]])<br>پورتنۍ جنوبي وزیرستان ولسوالۍ ([[پشتو]])|native_name_lang=|settlement_type=[[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]]|image_skyline=Pir Ghar, Baddar, South Waziristan Agency, FATA, Pakistan.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Pir Ghar, Baddar|image_map={{wikidata|property|raw|P242}}|mapsize=|map_alt=|map_caption=Upper South Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Provinces of Pakistan|Province]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Divisions of Pakistan|Division]]|subdivision_name2=[[Dera Ismail Khan Division|Dera Ismail Khan]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|founder=|seat_type=[[Headquarters]]|seat=[[Spinkai]]|government_footnotes=|government_type=District Administration|leader_party=|leader_title=[[Mayor]]|leader_name=N/A|leader_title1=[[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]]|leader_name1=Mr. Ashfaq Khan (BPS-18 PCS)|leader_title2=District Police Officer|leader_name2=Niaz Muhammad ([[Police Service of Pakistan|BPS-18 PSP]])|unit_pref=Metric<!-- or US or UK -->|area_footnotes=|area_total_km2=2815|population_footnotes=<ref name="2017census"/>|population_as_of=2017|population_total=367,364|population_density_km2=auto|demographics_type1=Literacy|demographics1_footnotes=<ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref>|demographics1_title1=Literacy rate|timezone1=[[Time in Pakistan|PST]]|utc_offset1=+5|established_title=Established|established_date=13 April 2022|blank_name_sec1=Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]]|blank_info_sec1=5|blank_name_sec2=Languages|blank_info_sec2=[[Pashto]]{{*}}[[Urdu]]|website=}} '''مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو''' (اردو: ضلع بالائی جنوبی وزیرستان؛ [[پشتو]]: پورتنۍ جنوبي وزیرستان ولسوالۍ) پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي. مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو 13 اپريل 2022ع تي قائم ٿيو جڏهن اڳوڻي [[ڏکڻ وزیرستان|ڏکڻ وزيرستان ضلعي]] کي هيٺيائين ۽ مٿيائين ڏکڻ وزيرستان ضلعن ۾ ورهايو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=13 April 2022}}</ref> اسپنڪائي راگزئي علائقي کي ان جو گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] m0w5in0dqbphppsrjd55c2nmou7umpt 383135 383134 2026-06-07T06:42:46Z Ibne maryam 17680 added [[Category:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 383135 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو<br> Upper South Waziristan|native_name=ضلع بالائی جنوبی وزیرستان ([[اردو]])<br>پورتنۍ جنوبي وزیرستان ولسوالۍ ([[پشتو]])|native_name_lang=|settlement_type=[[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]]|image_skyline=Pir Ghar, Baddar, South Waziristan Agency, FATA, Pakistan.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Pir Ghar, Baddar|image_map={{wikidata|property|raw|P242}}|mapsize=|map_alt=|map_caption=Upper South Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Provinces of Pakistan|Province]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Divisions of Pakistan|Division]]|subdivision_name2=[[Dera Ismail Khan Division|Dera Ismail Khan]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|founder=|seat_type=[[Headquarters]]|seat=[[Spinkai]]|government_footnotes=|government_type=District Administration|leader_party=|leader_title=[[Mayor]]|leader_name=N/A|leader_title1=[[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]]|leader_name1=Mr. Ashfaq Khan (BPS-18 PCS)|leader_title2=District Police Officer|leader_name2=Niaz Muhammad ([[Police Service of Pakistan|BPS-18 PSP]])|unit_pref=Metric<!-- or US or UK -->|area_footnotes=|area_total_km2=2815|population_footnotes=<ref name="2017census"/>|population_as_of=2017|population_total=367,364|population_density_km2=auto|demographics_type1=Literacy|demographics1_footnotes=<ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref>|demographics1_title1=Literacy rate|timezone1=[[Time in Pakistan|PST]]|utc_offset1=+5|established_title=Established|established_date=13 April 2022|blank_name_sec1=Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]]|blank_info_sec1=5|blank_name_sec2=Languages|blank_info_sec2=[[Pashto]]{{*}}[[Urdu]]|website=}} '''مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو''' (اردو: ضلع بالائی جنوبی وزیرستان؛ [[پشتو]]: پورتنۍ جنوبي وزیرستان ولسوالۍ) پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي. مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو 13 اپريل 2022ع تي قائم ٿيو جڏهن اڳوڻي [[ڏکڻ وزیرستان|ڏکڻ وزيرستان ضلعي]] کي هيٺيائين ۽ مٿيائين ڏکڻ وزيرستان ضلعن ۾ ورهايو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=13 April 2022}}</ref> اسپنڪائي راگزئي علائقي کي ان جو گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] dj0apld3t5d4rzv0r474om2uvr3ze2k 383136 383135 2026-06-07T06:43:30Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 383136 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو<br> Upper South Waziristan|native_name=ضلع بالائی جنوبی وزیرستان ([[اردو]])<br>پورتنۍ جنوبي وزیرستان ولسوالۍ ([[پشتو]])|native_name_lang=|settlement_type=[[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]]|image_skyline=Pir Ghar, Baddar, South Waziristan Agency, FATA, Pakistan.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Pir Ghar, Baddar|image_map={{wikidata|property|raw|P242}}|mapsize=|map_alt=|map_caption=Upper South Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Provinces of Pakistan|Province]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Divisions of Pakistan|Division]]|subdivision_name2=[[Dera Ismail Khan Division|Dera Ismail Khan]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|founder=|seat_type=[[Headquarters]]|seat=[[Spinkai]]|government_footnotes=|government_type=District Administration|leader_party=|leader_title=[[Mayor]]|leader_name=N/A|leader_title1=[[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]]|leader_name1=Mr. Ashfaq Khan (BPS-18 PCS)|leader_title2=District Police Officer|leader_name2=Niaz Muhammad ([[Police Service of Pakistan|BPS-18 PSP]])|unit_pref=Metric<!-- or US or UK -->|area_footnotes=|area_total_km2=2815|population_footnotes=<ref name="2017census"/>|population_as_of=2017|population_total=367,364|population_density_km2=auto|demographics_type1=Literacy|demographics1_footnotes=<ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref>|demographics1_title1=Literacy rate|timezone1=[[Time in Pakistan|PST]]|utc_offset1=+5|established_title=Established|established_date=13 April 2022|blank_name_sec1=Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]]|blank_info_sec1=5|blank_name_sec2=Languages|blank_info_sec2=[[Pashto]]{{*}}[[Urdu]]|website=}} '''مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو''' (اردو: ضلع بالائی جنوبی وزیرستان؛ [[پشتو]]: پورتنۍ جنوبي وزیرستان ولسوالۍ) پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي. مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو 13 اپريل 2022ع تي قائم ٿيو جڏهن اڳوڻي [[ڏکڻ وزیرستان|ڏکڻ وزيرستان ضلعي]] کي هيٺيائين ۽ مٿيائين ڏکڻ وزيرستان ضلعن ۾ ورهايو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=13 April 2022}}</ref> اسپنڪائي راگزئي علائقي کي ان جو گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] oyhc4xbugc8iifowd060ybpq88qx1i2 383137 383136 2026-06-07T06:45:03Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 383137 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو<br> Upper South Waziristan|native_name=ضلع بالائی جنوبی وزیرستان ([[اردو]])<br>پورتنۍ جنوبي وزیرستان ولسوالۍ ([[پشتو]])|native_name_lang=|settlement_type=[[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]]|image_skyline=Pir Ghar, Baddar, South Waziristan Agency, FATA, Pakistan.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Pir Ghar, Baddar|image_map={{wikidata|property|raw|P242}}|mapsize=|map_alt=|map_caption=Upper South Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Provinces of Pakistan|Province]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Divisions of Pakistan|Division]]|subdivision_name2=[[Dera Ismail Khan Division|Dera Ismail Khan]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|founder=|seat_type=[[Headquarters]]|seat=[[Spinkai]]|government_footnotes=|government_type=District Administration|leader_party=|leader_title=[[Mayor]]|leader_name=N/A|leader_title1=[[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]]|leader_name1=Mr. Ashfaq Khan (BPS-18 PCS)|leader_title2=District Police Officer|leader_name2=Niaz Muhammad ([[Police Service of Pakistan|BPS-18 PSP]])|unit_pref=Metric<!-- or US or UK -->|area_footnotes=|area_total_km2=2815|population_footnotes=<ref name="2017census"/>|population_as_of=2017|population_total=367,364|population_density_km2=auto|demographics_type1=Literacy|demographics1_footnotes=<ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref>|demographics1_title1=Literacy rate|timezone1=[[Time in Pakistan|PST]]|utc_offset1=+5|established_title=Established|established_date=13 April 2022|blank_name_sec1=Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]]|blank_info_sec1=5|blank_name_sec2=Languages|blank_info_sec2=[[Pashto]]{{*}}[[Urdu]]|website=}} '''مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو''' (اردو: ضلع بالائی جنوبی وزیرستان؛ [[پشتو]]: پورتنۍ جنوبي وزیرستان ولسوالۍ) پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي. مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو 13 اپريل 2022ع تي قائم ٿيو جڏهن اڳوڻي [[ڏکڻ وزیرستان|ڏکڻ وزيرستان ضلعي]] کي هيٺيائين ۽ مٿيائين ڏکڻ وزيرستان ضلعن ۾ ورهايو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=13 April 2022}}</ref> اسپنڪائي راگزئي علائقي کي ان جو گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:ڏکڻ وزيرستان مٿيون ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] oblao1aij1yfpd7mhloum36iq3vcrwx 383138 383137 2026-06-07T06:48:53Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[اپر ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] کي [[مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] ڏانھن چوريو 383137 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو<br> Upper South Waziristan|native_name=ضلع بالائی جنوبی وزیرستان ([[اردو]])<br>پورتنۍ جنوبي وزیرستان ولسوالۍ ([[پشتو]])|native_name_lang=|settlement_type=[[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]]|image_skyline=Pir Ghar, Baddar, South Waziristan Agency, FATA, Pakistan.jpg|imagesize=|image_alt=|image_caption=Pir Ghar, Baddar|image_map={{wikidata|property|raw|P242}}|mapsize=|map_alt=|map_caption=Upper South Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Provinces of Pakistan|Province]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Divisions of Pakistan|Division]]|subdivision_name2=[[Dera Ismail Khan Division|Dera Ismail Khan]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|founder=|seat_type=[[Headquarters]]|seat=[[Spinkai]]|government_footnotes=|government_type=District Administration|leader_party=|leader_title=[[Mayor]]|leader_name=N/A|leader_title1=[[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]]|leader_name1=Mr. Ashfaq Khan (BPS-18 PCS)|leader_title2=District Police Officer|leader_name2=Niaz Muhammad ([[Police Service of Pakistan|BPS-18 PSP]])|unit_pref=Metric<!-- or US or UK -->|area_footnotes=|area_total_km2=2815|population_footnotes=<ref name="2017census"/>|population_as_of=2017|population_total=367,364|population_density_km2=auto|demographics_type1=Literacy|demographics1_footnotes=<ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref>|demographics1_title1=Literacy rate|timezone1=[[Time in Pakistan|PST]]|utc_offset1=+5|established_title=Established|established_date=13 April 2022|blank_name_sec1=Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]]|blank_info_sec1=5|blank_name_sec2=Languages|blank_info_sec2=[[Pashto]]{{*}}[[Urdu]]|website=}} '''مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو''' (اردو: ضلع بالائی جنوبی وزیرستان؛ [[پشتو]]: پورتنۍ جنوبي وزیرستان ولسوالۍ) پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي. مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو 13 اپريل 2022ع تي قائم ٿيو جڏهن اڳوڻي [[ڏکڻ وزیرستان|ڏکڻ وزيرستان ضلعي]] کي هيٺيائين ۽ مٿيائين ڏکڻ وزيرستان ضلعن ۾ ورهايو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=13 April 2022}}</ref> اسپنڪائي راگزئي علائقي کي ان جو گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:ڏکڻ وزيرستان مٿيون ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] oblao1aij1yfpd7mhloum36iq3vcrwx 0 98351 383139 2026-06-07T06:48:53Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[اپر ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] کي [[مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] ڏانھن چوريو 383139 wikitext text/x-wiki #چوريو [[مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] 0qq0anrh79il2ouf55o69ch0ky581gv 0 98352 383140 2026-06-07T06:57:12Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1293887224|Lower South Waziristan District]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 383140 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=هيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو<br> Lower South Waziristan|native_name=ضلع زیریں جنوبی وزیرستان ([[اردو]])<br>ښکته جنوبي وزیرستان ولسوالۍ ([[پشتو]])|native_name_lang=|settlement_type=[[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]]|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_map={{wikidata|property|raw|P242}}|mapsize=|map_alt=|map_caption=Lower South Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Provinces of Pakistan|Province]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Divisions of Pakistan|Division]]|subdivision_name2=[[Dera Ismail Khan Division|Dera Ismail Khan]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|founder=PTI Government|seat_type=[[Headquarters]]|seat=[[Wana, Pakistan| Wana ]]|government_footnotes=|government_type=District Administration|leader_party=|leader_title=[[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]]|leader_name=Mohammad Nasir Khan (BPS-18 PCS)|leader_title1=District Police Officer|leader_name1=Farmanullah Khan ([[Police Service of Pakistan|BPS-18 PSP]])|leader_title2=[[Mayor]]|leader_name2=N/A|unit_pref=Metric<!-- or US or UK -->|area_footnotes=|area_total_km2=3805|population_footnotes=<ref name="2017census"/>|population_as_of=2017|population_total=307851|population_density_km2=auto|demographics_type1=Literacy|demographics1_footnotes=<ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref>|demographics1_title1=Literacy rate|timezone1=[[Time in Pakistan|PST]]|utc_offset1=+5|established_title=Established|established_date=13 April 2022|blank_name_sec1=Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]]|blank_info_sec1=4|blank_name_sec2=languages|blank_info_sec2=[[Hindko]]{{*}}[[Pashto]]{{*}}[[Urdu]]|website=}} <references /> '''هيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو''' (اردو: {{langx|ur|{{nq|ضلع زیریں جنوبی وزیرستان}}}}؛ پشتو: {{langx|ps|ښکته جنوبي وزیرستان ولسوالۍ}}) (هاڻي "محسود وزيرستان")، [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي [[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] ۾ واقع هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي. [[ڏکڻ وزیرستان|ڏکڻ وزيرستان ضلعي کي]] هيٺيائين ۽ [[مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|مٿيائين ڏکڻ وزيرستان]] صلعن ۾ ورهائڻ کان پوءِ اپريل 2022ع ۾ هيٺيون ڏکڻ وزيرستان [[ڏکڻ وزیرستان|ضلعو]] ٺاهيو ويو. <ref>{{حوالو ويب|date=13 April 2022}}</ref> وانا شهر ان جي گاديءَ جي هنڌ ۽ ضلعي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو. <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> e6x4zn5hh00c7tgf8ncg9wetf53fvoe 383141 383140 2026-06-07T07:00:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 383141 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=هيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو<br> Lower South Waziristan|native_name=ضلع زیریں جنوبی وزیرستان ([[اردو]])<br>ښکته جنوبي وزیرستان ولسوالۍ ([[پشتو]])|native_name_lang=|settlement_type=[[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]]|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_map={{wikidata|property|raw|P242}}|mapsize=|map_alt=|map_caption=Lower South Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Provinces of Pakistan|Province]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Divisions of Pakistan|Division]]|subdivision_name2=[[Dera Ismail Khan Division|Dera Ismail Khan]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|founder=PTI Government|seat_type=[[Headquarters]]|seat=[[Wana, Pakistan| Wana ]]|government_footnotes=|government_type=District Administration|leader_party=|leader_title=[[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]]|leader_name=Mohammad Nasir Khan (BPS-18 PCS)|leader_title1=District Police Officer|leader_name1=Farmanullah Khan ([[Police Service of Pakistan|BPS-18 PSP]])|leader_title2=[[Mayor]]|leader_name2=N/A|unit_pref=Metric<!-- or US or UK -->|area_footnotes=|area_total_km2=3805|population_footnotes=<ref name="2017census"/>|population_as_of=2017|population_total=307851|population_density_km2=auto|demographics_type1=Literacy|demographics1_footnotes=<ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref>|demographics1_title1=Literacy rate|timezone1=[[Time in Pakistan|PST]]|utc_offset1=+5|established_title=Established|established_date=13 April 2022|blank_name_sec1=Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]]|blank_info_sec1=4|blank_name_sec2=languages|blank_info_sec2=[[Hindko]]{{*}}[[Pashto]]{{*}}[[Urdu]]|website=}} '''هيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو''' ([[اردو]]: ضلع زیریں جنوبی وزیرستان؛ [[پشتو]]: ښکته جنوبي وزیرستان ولسوالۍ) (هاڻي "محسود وزيرستان")، [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي [[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] ۾ واقع هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي. [[ڏکڻ وزیرستان|ڏکڻ وزيرستان ضلعي]] کي هيٺيائين ۽ [[مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|مٿيائين ڏکڻ وزيرستان]] ضلعن ۾ ورهائڻ کان پوءِ اپريل 2022ع ۾ هيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو ٺاهيو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=13 April 2022}}</ref> وانا شهر ان جي گاديءَ جي هنڌ ۽ ضلعي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] a7gznecu889rifs9wcsawqkxj2vclep 383143 383141 2026-06-07T07:04:11Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 383143 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=هيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو<br> Lower South Waziristan|native_name=ضلع زیریں جنوبی وزیرستان ([[اردو]])<br>ښکته جنوبي وزیرستان ولسوالۍ ([[پشتو]])|native_name_lang=|settlement_type=[[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]]|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_map={{wikidata|property|raw|P242}}|mapsize=|map_alt=|map_caption=Lower South Waziristan District (red) in [[Khyber Pakhtunkhwa]]|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Provinces of Pakistan|Province]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Divisions of Pakistan|Division]]|subdivision_name2=[[Dera Ismail Khan Division|Dera Ismail Khan]]|subdivision_type3=|subdivision_name3=|founder=PTI Government|seat_type=[[Headquarters]]|seat=[[Wana, Pakistan| Wana ]]|government_footnotes=|government_type=District Administration|leader_party=|leader_title=[[Deputy Commissioner (Pakistan)|Deputy Commissioner]]|leader_name=Mohammad Nasir Khan (BPS-18 PCS)|leader_title1=District Police Officer|leader_name1=Farmanullah Khan ([[Police Service of Pakistan|BPS-18 PSP]])|leader_title2=[[Mayor]]|leader_name2=N/A|unit_pref=Metric<!-- or US or UK -->|area_footnotes=|area_total_km2=3805|population_footnotes=<ref name="2017census"/>|population_as_of=2017|population_total=307851|population_density_km2=auto|demographics_type1=Literacy|demographics1_footnotes=<ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref>|demographics1_title1=Literacy rate|timezone1=[[Time in Pakistan|PST]]|utc_offset1=+5|established_title=Established|established_date=13 April 2022|blank_name_sec1=Number of [[List of tehsils of Khyber Pakhtunkhwa|Tehsils]]|blank_info_sec1=4|blank_name_sec2=languages|blank_info_sec2=[[Hindko]]{{*}}[[Pashto]]{{*}}[[Urdu]]|website=}} '''هيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو''' ([[اردو]]: ضلع زیریں جنوبی وزیرستان؛ [[پشتو]]: ښکته جنوبي وزیرستان ولسوالۍ) (هاڻي "محسود وزيرستان")، [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي [[ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] ۾ واقع هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي. [[ڏکڻ وزیرستان|ڏکڻ وزيرستان ضلعي]] کي هيٺيائين ۽ [[مٿيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو|مٿيائين ڏکڻ وزيرستان]] ضلعن ۾ ورهائڻ کان پوءِ اپريل 2022ع ۾ هيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو ٺاهيو ويو.<ref>{{حوالو ويب|date=13 April 2022}}</ref> وانا شهر ان جي گاديءَ جي هنڌ ۽ ضلعي هيڊ ڪوارٽر طور ڪم ڪري ٿو.<ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=14 October 2022}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:هيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] kk61p5n2y6wht9757fzu7nmbdqiyr0i 14 98353 383142 2026-06-07T07:02:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] 383142 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] 6nwsq8cth47mzgula16vzn80n085x3q 14 98354 383145 2026-06-07T07:05:34Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[زمرو:ڏکڻ وزيرستان مٿيون ضلعو]] کي [[زمرو:هيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو]] ڏانھن چوريو 383145 wikitext text/x-wiki {{واپس منتقل زمرو|زمرو:هيٺيون ڏکڻ وزيرستان ضلعو}} tk2vzllzk5vz4r8ogzzge2gj52806ey 0 98355 383147 2026-06-07T07:13:10Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1356311627|Paharpur District]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 383147 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=پهاڙپور ضلعو|native_name=Paharpur District|native_name_lang=|official_name=|settlement_type=[[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]]|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_map=|mapsize=|map_caption=|mapsize1=|map_caption1=|coordinates=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Provinces of Pakistan|Province]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Divisions of Pakistan|Division]]|subdivision_name2=[[Dera Ismail Khan Division|Dera Ismail Khan]]|established_title=Established|established_date=2 October 2025|founder=|seat_type=[[Headquarters]]|seat=[[Paharpur, Khyber Pakhtunkhwa|Paharpur]]|leader_party=|unit_pref=Metric<!-- or US or UK -->|area_footnotes=|area_total_km2=|population_total=|population_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|population_as_of=|population_density_km2=auto|population_urban=|population_rural=|postal_code_type=ZIP Code|postal_code=|area_code_type=|area_code=[[Telephone numbers in Pakistan|966]]|iso_code=|demographics_type1=|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PKT]]|utc_offset=+05:00|timezone_DST=[[DST]] ''is not observed''|utc_offset_DST=|website=|parts_type=Tehsils of Paharpur District|parts_style=coll,para|parts=02|p1=|government_footnotes=|government_type=[[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]|leader_title2=|leader_name2=}}'''پهاڙپور ضلعو''' (Paharpur District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي. اهو آڪٽوبر 2025ع ۾ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ڊيرا اسماعيل خان ضلعي]] جي ڪجھه حصن کي ڌار ڪري ٺاهيو ويو. ikt5518ul2gr9p9m41d5ex4kzad4mc1 383148 383147 2026-06-07T07:14:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 383148 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=پهاڙپور ضلعو|native_name=Paharpur District|native_name_lang=|official_name=|settlement_type=[[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]]|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_map=|mapsize=|map_caption=|mapsize1=|map_caption1=|coordinates=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Provinces of Pakistan|Province]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Divisions of Pakistan|Division]]|subdivision_name2=[[Dera Ismail Khan Division|Dera Ismail Khan]]|established_title=Established|established_date=2 October 2025|founder=|seat_type=[[Headquarters]]|seat=[[Paharpur, Khyber Pakhtunkhwa|Paharpur]]|leader_party=|unit_pref=Metric<!-- or US or UK -->|area_footnotes=|area_total_km2=|population_total=|population_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|population_as_of=|population_density_km2=auto|population_urban=|population_rural=|postal_code_type=ZIP Code|postal_code=|area_code_type=|area_code=[[Telephone numbers in Pakistan|966]]|iso_code=|demographics_type1=|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PKT]]|utc_offset=+05:00|timezone_DST=[[DST]] ''is not observed''|utc_offset_DST=|website=|parts_type=Tehsils of Paharpur District|parts_style=coll,para|parts=02|p1=|government_footnotes=|government_type=[[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]|leader_title2=|leader_name2=}} '''پهاڙپور ضلعو''' (Paharpur District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي. اهو آڪٽوبر 2025ع ۾ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ڊيرا اسماعيل خان ضلعي]] جي ڪجھه حصن کي ڌار ڪري ٺاهيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:پهاڙپور ضلعو]] c45q5ol5f99h8ovttp8mzbe1z7yln9u 383149 383148 2026-06-07T07:15:32Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 383149 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=پهاڙپور ضلعو|native_name=Paharpur District|native_name_lang=|official_name=|settlement_type=[[List of districts in Khyber Pakhtunkhwa|District]] of [[Khyber Pakhtunkhwa]]|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_map=|mapsize=|map_caption=|mapsize1=|map_caption1=|coordinates=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Provinces of Pakistan|Province]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Divisions of Pakistan|Division]]|subdivision_name2=[[Dera Ismail Khan Division|Dera Ismail Khan]]|established_title=Established|established_date=2 October 2025|founder=|seat_type=[[Headquarters]]|seat=[[Paharpur, Khyber Pakhtunkhwa|Paharpur]]|leader_party=|unit_pref=Metric<!-- or US or UK -->|area_footnotes=|area_total_km2=|population_total=|population_footnotes=|elevation_footnotes=|elevation_m=|elevation_ft=|population_as_of=|population_density_km2=auto|population_urban=|population_rural=|postal_code_type=ZIP Code|postal_code=|area_code_type=|area_code=[[Telephone numbers in Pakistan|966]]|iso_code=|demographics_type1=|demographics1_footnotes=|demographics1_title1=|timezone=[[Pakistan Standard Time|PKT]]|utc_offset=+05:00|timezone_DST=[[DST]] ''is not observed''|utc_offset_DST=|website=|parts_type=Tehsils of Paharpur District|parts_style=coll,para|parts=02|p1=|government_footnotes=|government_type=[[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]|leader_title2=|leader_name2=}} '''پهاڙپور ضلعو''' (Paharpur District) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي. اهو آڪٽوبر 2025ع ۾ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ڊيرا اسماعيل خان ضلعي]] جي ڪجھه حصن کي ڌار ڪري ٺاهيو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:پهاڙپور ضلعو]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] 12xkalkjwo1svl8eyjatmn418zhypyu 14 98356 383150 2026-06-07T07:15:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] 383150 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن]] [[زمرو:ڊيرا اسماعيل خان ڊويزن جا ضلعا]] 6nwsq8cth47mzgula16vzn80n085x3q 0 98357 383175 2026-06-07T11:30:49Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1356889147|Miranshah]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 383175 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Miranshah|native_name={{lang|ur|{{nq|میران شاہ}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|میران شاه}}}}|name=ميرانشاهه|settlement_type=City|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_map=|mapsize=|map_alt=|map_caption=|coordinates={{Coord|33|0|9|N|70|4|8|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=right<!-- left, right, top, bottom, none -->|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Province]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Districts of Khyber Pakhtunkhwa|District]]|subdivision_name2=[[North Waziristan]]|subdivision_type3=[[Tehsil]]|subdivision_name3=[[Miran Shah Tehsil|Miran Shah]]|population_total=4,131|population_as_of=[[2023 Census of Pakistan|2023]]|population_est=|pop_est_as_of=|population_footnotes=<ref name="Population2017">{{cite web |title=Population and household detail from block to district level (North Waziristan agency) |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NORTH_WAZIRISTAN_AGENCY_BLOCKWISE.pdf |website=NORTH_WAZIRISTAN_AGENCY_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |accessdate=20 June 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200710193822/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NORTH_WAZIRISTAN_AGENCY_BLOCKWISE.pdf |archivedate=10 July 2020 |date=3 January 2018}}</ref>|area_total_km2=|elevation_m=930|population_density_km2=auto|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|area_code=0928|area_code_type=[[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]]|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=+5|website=|footnotes=}} <references /> '''ميرانشاهه''' ( {{langx|ur|{{nq|میران شاہ}}}}) {{langx|ps|{{script/Arabic|میران شاه}}}}) علائقي جو هڪ مکيه شهر آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[اتر وزيرستان|اتر وزيرستان ضلعي]] جو انتظامي هيڊ ڪوارٽر آهي. ميرانشاهه ٽوچي نديءَ جي ڪناري تي هڪ وسيع وادي ۾ واقع آهي جيڪا [[هندوڪش]] جبلن جي دامن ۾ گھريل آهي. (ميرانشاهه) اهو پاڪستان- [[افغانستان]] حد ڊيورنڊ لائين کان 17 km (11mi) ji mafasli ti 930 meter (3050 ft) ji ochai ti waqe ahi. پاڪستان جو سڀ کان ويجهو شهر [[بنون]] آهي، جيڪو لڳ ڀڳ 55 km (34 mi) اوڀر ۾، جڏهن ته افغانستان ۾ حد جي پار سڀ کان ويجهو شهر، {{Convert|60|km|mi}} اتر اولهه ڏانهن خوست آهي. شهر جي آبادي گهٽجي صرف 4,361 آهي ۽ ان ۾ صرف 356 گهر آهن. اهو ان کي [[بنون ڊويزن]] ۾ سڀ کان گهٽ آبادي وارو شهري علائقو بڻائي ٿو، پر اهو [[اتر وزيرستان]]، هڪ جبل وارو علائقو جنهن جي 1.22 ملين رهواسين مان 99 سيڪڙو ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهن ٿا، جي سڄي علائقي ۾ ۽ سڄي وزيرستان علائقي ۾ واحد شهري علائقو پڻ آهي. ميران شاهه آس پاس جي ٻهراڙي وارن علائقن ji manhn لاءِ هڪ علائقائي ڪاروباري مرڪز رهي ٿو, جيڪي روزمره جي ضرورتن لاءِ بازار اچن ٿا. ميران شاهه بازار ڏينهن جي وقت ۾ رش جو شڪار بڻجي ويندو آهي جڏهن ته دير جي وقت گهٽ رش رهندو آهي. g0gcilc6fmcl77gk3hkoiuhuk6majq5 383178 383175 2026-06-07T11:45:51Z Memon2025 21315 /* */ 383178 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Miranshah|native_name={{lang|ur|{{nq|میران شاہ}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|میران شاه}}}}|name=ميرانشاهه|settlement_type=City|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_map=|mapsize=|map_alt=|map_caption=|coordinates={{Coord|33|0|9|N|70|4|8|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=right<!-- left, right, top, bottom, none -->|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Province]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Districts of Khyber Pakhtunkhwa|District]]|subdivision_name2=[[North Waziristan]]|subdivision_type3=[[Tehsil]]|subdivision_name3=[[Miran Shah Tehsil|Miran Shah]]|population_total=4,131|population_as_of=[[2023 Census of Pakistan|2023]]|population_est=|pop_est_as_of=|population_footnotes=<ref name="Population2017">{{cite web |title=Population and household detail from block to district level (North Waziristan agency) |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NORTH_WAZIRISTAN_AGENCY_BLOCKWISE.pdf |website=NORTH_WAZIRISTAN_AGENCY_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |accessdate=20 June 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200710193822/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NORTH_WAZIRISTAN_AGENCY_BLOCKWISE.pdf |archivedate=10 July 2020 |date=3 January 2018}}</ref>|area_total_km2=|elevation_m=930|population_density_km2=auto|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|area_code=0928|area_code_type=[[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]]|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=+5|website=|footnotes=}} <references /> '''ميرانشاهه''' ( {{langx|ur|{{nq|میران شاہ}}}}) {{langx|ps|{{script/Arabic|میران شاه}}}}) علائقي جو هڪ مکيه شهر آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[اتر وزيرستان|اتر وزيرستان ضلعي]] جو انتظامي هيڊ ڪوارٽر آهي. ميرانشاهه ٽوچي نديءَ جي ڪناري تي هڪ وسيع وادي ۾ واقع آهي جيڪا [[هندوڪش]] جبلن جي دامن ۾ گھريل آهي. اهو پاڪ- [[افغانستان]] حد, ڊيورنڊ لائين کان لڳ ڀڳ 17 ڪلوميٽر (11 ميل) جي مفاصلي تي, 930 ميٽر (3050 فوٽ) جي اوچائي تي واقع آهي. پاڪستان جو سڀ کان ويجهو شهر لڳ ڀڳ 55 ڪلوميٽر (34 ميل) جي مفاصلي تي [[بنون]] شهر آهي، جڏهن ته افغانستان ۾ حد جي پار سڀ کان ويجهو شهر، 60 ڪلوميٽر (37 ميل) اتر اولهه ڏانهن [[خوست صوبو|خوست]] شهر آهي. شهر جي آبادي گهٽجي صرف 4,361 آهي ۽ ان ۾ صرف 356 گهر آهن. اهو ان کي [[بنون ڊويزن]] ۾ سڀ کان گهٽ آبادي وارو شهري علائقو بڻائي ٿو، پر اهو [[اتر وزيرستان]]، هڪ جبل وارو علائقو جنهن جي 12 لک رهواسين مان 99 سيڪڙو ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهن ٿا، جي سڄي علائقي ۾ ۽ سڄي وزيرستان علائقي ۾ واحد شهري علائقو پڻ آهي. ميران شاهه آس پاس جي ٻهراڙي وارن علائقن جي ماڻهن لاءِ هڪ علائقائي ڪاروباري مرڪز رهي ٿو, جيڪي روزمره جي ضرورتن لاءِ بازار اچن ٿا. ميران شاهه بازار ڏينهن جي وقت ۾ رش جو شڪار بڻجي ويندو آهي جڏهن ته دير جي وقت گهٽ رش رهندو آهي. gso9go0hdiho7akmxrxo2q0r8xckwva 383180 383178 2026-06-07T11:56:46Z Memon2025 21315 /* */ 383180 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Miranshah|native_name={{lang|ur|{{nq|میران شاہ}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|میران شاه}}}}|name=ميرانشاهه|settlement_type=City|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_map=|mapsize=|map_alt=|map_caption=|coordinates={{Coord|33|0|9|N|70|4|8|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=right<!-- left, right, top, bottom, none -->|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Province]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Districts of Khyber Pakhtunkhwa|District]]|subdivision_name2=[[North Waziristan]]|subdivision_type3=[[Tehsil]]|subdivision_name3=[[Miran Shah Tehsil|Miran Shah]]|population_total=4,131|population_as_of=[[2023 Census of Pakistan|2023]]|population_est=|pop_est_as_of=|population_footnotes=<ref name="Population2017">{{cite web |title=Population and household detail from block to district level (North Waziristan agency) |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NORTH_WAZIRISTAN_AGENCY_BLOCKWISE.pdf |website=NORTH_WAZIRISTAN_AGENCY_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |accessdate=20 June 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200710193822/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NORTH_WAZIRISTAN_AGENCY_BLOCKWISE.pdf |archivedate=10 July 2020 |date=3 January 2018}}</ref>|area_total_km2=|elevation_m=930|population_density_km2=auto|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|area_code=0928|area_code_type=[[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]]|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=+5|website=|footnotes=}} '''ميرانشاهه''' (Urdu، Pashto :میران شاہ) علائقي جو هڪ مکيه شهر آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[اتر وزيرستان ضلعو|اتر وزيرستان ضلعي]] جو انتظامي هيڊ ڪوارٽر آهي. ميرانشاهه ٽوچي نديءَ جي ڪناري تي هڪ وسيع وادي ۾ واقع آهي جيڪا [[هندوڪش|هندوڪش جبلن]] جي دامن ۾ گھريل آهي. اهو [[پاڪستان|پاڪ]]-[[افغانستان|افغان]] حد، ڊيورنڊ لائين کان لڳ ڀڳ 17 ڪلوميٽر (11 ميل) جي مفاصلي تي، 930 ميٽر (3050 فوٽ) جي اوچائي تي واقع آهي. پاڪستان جو سڀ کان ويجهو شهر لڳ ڀڳ 55 ڪلوميٽر (34 ميل) جي مفاصلي تي [[بنون]] شهر آهي، جڏهن ته افغانستان ۾ حد جي پار سڀ کان ويجهو شهر، 60 ڪلوميٽر (37 ميل) اتر اولهه ڏانهن [[خوست صوبو|خوست]] شهر آهي. شهر جي آبادي گهٽجي صرف 4,361 آهي ۽ ان ۾ صرف 356 گهر آهن. اهو ان کي [[بنون ڊويزن]] ۾ سڀ کان گهٽ آبادي وارو شهري علائقو بڻائي ٿو، پر اهو [[اتر وزيرستان]]، هڪ جبل وارو علائقو جنهن جي 12 لک رهواسين مان 99 سيڪڙو ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهن ٿا، جي سڄي علائقي ۾ ۽ سڄي وزيرستان علائقي ۾ واحد شهري علائقو پڻ آهي. ميران شاهه آس پاس جي ٻهراڙي وارن علائقن جي ماڻهن لاءِ هڪ علائقائي ڪاروباري مرڪز رهي ٿو، جيڪي روزمره جي ضرورتن لاءِ بازار اچن ٿا. ميران شاهه بازار ڏينهن جي وقت ۾ رش جو شڪار بڻجي ويندو آهي جڏهن ته دير جي وقت گهٽ رش رهندو آهي. {{Portal|پاڪستان|جاگرافي}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميران شاهه]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا شهر]] qumc4akh076wzt40pd9eykd86yjzle4 383182 383180 2026-06-07T11:58:47Z Memon2025 21315 /* */ 383182 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name=Miranshah|native_name={{lang|ur|{{nq|میران شاہ}}}}<br>{{lang|ps|{{script/Arabic|میران شاه}}}}|name=ميرانشاهه|settlement_type=City|image_skyline=|imagesize=|image_alt=|image_caption=|image_map=|mapsize=|map_alt=|map_caption=|coordinates={{Coord|33|0|9|N|70|4|8|E|type:city_region:PK|display=inline,title}}|pushpin_map=Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan|pushpin_label_position=right<!-- left, right, top, bottom, none -->|pushpin_map_alt=|pushpin_map_caption=|subdivision_type=Country|subdivision_name={{flag|Pakistan}}|subdivision_type1=[[Province]]|subdivision_name1={{flag|Khyber Pakhtunkhwa}}|subdivision_type2=[[Districts of Khyber Pakhtunkhwa|District]]|subdivision_name2=[[North Waziristan]]|subdivision_type3=[[Tehsil]]|subdivision_name3=[[Miran Shah Tehsil|Miran Shah]]|population_total=4,131|population_as_of=[[2023 Census of Pakistan|2023]]|population_est=|pop_est_as_of=|population_footnotes=<ref name="Population2017">{{cite web |title=Population and household detail from block to district level (North Waziristan agency) |url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NORTH_WAZIRISTAN_AGENCY_BLOCKWISE.pdf |website=NORTH_WAZIRISTAN_AGENCY_BLOCKWISE.pdf |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |accessdate=20 June 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200710193822/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/bwpsr/fata/NORTH_WAZIRISTAN_AGENCY_BLOCKWISE.pdf |archivedate=10 July 2020 |date=3 January 2018}}</ref>|area_total_km2=|elevation_m=930|population_density_km2=auto|leader_title=|leader_name=|leader_title1=|leader_name1=|area_code=0928|area_code_type=[[List of dialling codes of Pakistan|Calling code]]|timezone1=[[Pakistan Standard Time|PST]]|utc_offset1=+5|website=|footnotes=}} '''ميرانشاهه''' (Urdu، Pashto :میران شاہ) علائقي جو هڪ مکيه شهر آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي [[خيبر پختونخوا]] صوبي جي [[اتر وزيرستان|اتر وزيرستان ضلعي]] جو انتظامي هيڊ ڪوارٽر آهي. ميرانشاهه ٽوچي نديءَ جي ڪناري تي هڪ وسيع وادي ۾ واقع آهي جيڪا [[هندوڪش|هندوڪش جبلن]] جي دامن ۾ گھريل آهي. اهو [[پاڪستان|پاڪ]]-[[افغانستان|افغان]] حد، ڊيورنڊ لائين کان لڳ ڀڳ 17 ڪلوميٽر (11 ميل) جي مفاصلي تي، 930 ميٽر (3050 فوٽ) جي اوچائي تي واقع آهي. پاڪستان جو سڀ کان ويجهو شهر لڳ ڀڳ 55 ڪلوميٽر (34 ميل) جي مفاصلي تي [[بنون]] شهر آهي، جڏهن ته افغانستان ۾ حد جي پار سڀ کان ويجهو شهر، 60 ڪلوميٽر (37 ميل) اتر اولهه ڏانهن [[خوست صوبو|خوست]] شهر آهي. شهر جي آبادي گهٽجي صرف 4,361 آهي ۽ ان ۾ صرف 356 گهر آهن. اهو ان کي [[بنون ڊويزن]] ۾ سڀ کان گهٽ آبادي وارو شهري علائقو بڻائي ٿو، پر اهو [[اتر وزيرستان]]، هڪ جبل وارو علائقو جنهن جي 12 لک رهواسين مان 99 سيڪڙو ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهن ٿا، جي سڄي علائقي ۾ ۽ سڄي وزيرستان علائقي ۾ واحد شهري علائقو پڻ آهي. ميران شاهه آس پاس جي ٻهراڙي وارن علائقن جي ماڻهن لاءِ هڪ علائقائي ڪاروباري مرڪز رهي ٿو، جيڪي روزمره جي ضرورتن لاءِ بازار اچن ٿا. ميران شاهه بازار ڏينهن جي وقت ۾ رش جو شڪار بڻجي ويندو آهي جڏهن ته دير جي وقت گهٽ رش رهندو آهي. {{Portal|پاڪستان|جاگرافي}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميران شاهه]] [[زمرو:خیبر پختونخوا جا شهر]] g6vdjrl5eq2wydzfwrduiudfh5pa7vs 14 98358 383181 2026-06-07T11:57:13Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:خیبر پختونخوا جا شهر]] 383181 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خیبر پختونخوا جا شهر]] oe33ju9m8xkj1f6evdn0sxer3iaq1u7